(१)
भाग चार-क-३३–१
RNI No. MAHBIL /2009/35527
महाराष्टट्रõ शासन राजपत्र
असाधारण भाग चार-क
वर््ष ९, अंक २२]
बुधवार, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
[पृष््ठठे ३०, किंमत : रुपयये ९.००
असाधारण क्रमांक ३३
प्राधिकृत प्रकाशन
महाराष्टट्र शासनाव््यतिरिक्त इतर वैधानिक प्राधिकाऱ््यांनी तययार केलेले
(भाग एक, एक-अ व एक-ल ययांमध््ये प्रसिद्ध केलेले वैधानिक निययम व आदेश ययांव््यतिरिक्त इतर)
वैधानिक निययम व आदेश; ययात भारत सरकार, उच्च न््ययाययालयय, पोलीस आययुक्त, आययुक्त (राज््य उत्पादन शुल्क),
जिल्हादंडाधिकारी व निवडणूक आययोग, निवडणूक न््ययाययाधिकरण, निवडणूक निर््णयय अधिकारी व निवडणूक आययोगाखालील
इतर प्राधिकारी ययांनी तययार केलेले वैधानिक निययम व आदेश ययांचा समावेश होतो.
ELECTION COMMISSION OF INDIA
Nirvachan Sadan, Ashoka Road,
New Delhi 110 001, dated the 15th May, 2023
25 Vaisakha, 1945 (Saka)
NOTIFICATION
No. 56/2023/pps-II (NP).— WHEREAS, the Election Commission of India has decided to update
its Notification No.56/2019/PPS-III, dated 23rd September, 2021, as amended from time to time,
specifying the names of recognized National and State Parties and the list of free symbols, issued
in pursuance of paragraph 17 of the Election Symbols (Reservation and Allotment) Order, 1968;
NOW, THEREFORE, in pursuance of paragraph 17 of the Election Symbols (Reservation
and Allotment) Order, 1968, and in supersession of its aforesaid notification No.56/2019/PPS-III,
dated 23rd September, 2021, as amended from time to time, published in the Gazette of India,
Extra-Ordinary, Part-II, Section-3, Sub-Section (iii), the Election Commission of India hereby
specifies the list of National Parties and the Symbols respectively reserved for them and postal
address of their Headquarters as per the table appended below :—
2
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
NATIONAL PARTIES
Sr.
No.
Name of the Party
Symbol reserved
Address
(1)
(2)
(3)
(4)
1.
Aam Aadmi Party
Broom
206, Rause Avenue, DDU Marg,
New Delhi 110 002
2.
Bahujan Samaj Party
Elephant
[In all States/U.T.s
except in the State
of Assam, where its
candidates will have to
choose a symbol from
out of the list of free
symbols specified by the
Commission]
4, Gurudwara Rakabganj Road,
New Delhi 110 001
3.
Bharatiya Janata Party
Lotus
6-A, Deen Dayal Upadhyaya
Marg, New Delhi 110 002
4.
Communist Party of India
(Marxist)
Hammer, Sickle and
Star
A.K.Gopalan Bhawan,
27-29, Bhai Vir Singh Marg
(Gole Market),
New Delhi 110 001
5.
Indian National Congress
Hand
24, Akbar Road,
New Delhi 110 011
6.
National People’s Party
Book
Plot No.90A, Lachaumiere
District, East Khasi Hills
District, Shillong 793 001
JAYDEB LAHIRI,
Secretary,
Election Commission of India.
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
3
भारत निर््ववाचन आययोग
निर््वाचन सदन, अशोक रोड,
नई दिल््लली 110 001, दिनांक
15 मई, 2023
25 वैशाख, 1945 (शक)
अधिसूचना
सं. 56/2023/पीीपीीएस-II (एनपीी).—यतः, भारत निर््वाचन आयोग ने अपनीी अधिसूचना सं. 56/2019/पीीपीीएस-III, दिनांक
23 सितंबर, 2021, समय-समय पर यथा-संशोधित, जिसमें निर््वाचन प्रतीीक (आरक्षण और आबंटन) आदेश, 1968 के पैराग्ाफ 17 के
अनुसरण में निर््गत मान्यताप्राप्त राष्ट्रीीय एवं राज््ययीीय दलोों के नाम एवं मुक्त प्रतीकोों कीी सूचीी विनिर््ददिष्ट कीी गई है, को अद्यतनीीकृत करने
का निर््णय लिया है;
अतः, अब, निर््वाचन प्रतीीक (आरक्षण और आबंटन) आदेश, 1968 के पैराग्ाफ 17 के अनुसरण में और भारत के राजपत्र के
असाधारण अंक, भाग-II, खंड-3, उप-खंड (iii) में प्रकाशित अपनीी पूर्वोक्त अधिसूचना सं. 56/2019/पीीपीीएस-III, दिनांक 23
सितंबर, 2021, समय-समय पर यथा-संशोधित, के अधिक्रमण में भारत निर््वाचन आयोग एतद् द्ारा नीीचे संललग््न सारणीी के अनुसार राष्ट्रीीय
दलोों कीी सूचीी और उनके लिए क्रमशः आरक्षित प्रतीीक तथा उनके मुख््ययाललय के डाक पते विनिर््ददिष्ट करता है :—
राष्ट्रीयय
दल
क्रम सं.
राष्ट्रीीय दलल
आरक्षित प्रतीीक
पता
(1)
(2)
(3)
(4)
1.
आम आदमीी पार्टी
झाडू
206, राउज एवेन्यू, डीी.डीी.यू. मार््ग, नई
दिल््लली 110 002 ।
2.
बहुजन समाज पार्टी
हाथीी
सभीी राज््यों और संघ राज्य क्षेत्रों में
(असम राज्य को छोड़कर जहाँ इनके
अभ््ययार्थथियोों को आयोग द्ारा निर््धधाारित
मुक्त निर््वाचन प्रतीकोों कीी सूचीी से कोई
एक प्रतीीक चुनना पडेगा)
4, गुरुद्ारा रकाबगंज रोड,
नई दिल््लली 110 001 ।
3.
भारतीीय जनता पार्टी
कमलल
6-ए, दीन दयालल उपाध्याय मार््ग,
नई दिल््लली 110 002 ।
4.
कम्युनिस्ट पार्टी आफ
इंडिया (मार््क्ससिस्ट)
हथौड़ा, हँसिया और सितारा
ए. के. गोपालन भवन,
27-29, भाई वीीर सिंह मार््ग (गोलल मार््ककिट),
नई दिल््लली 110 001 ।
भाग चार-क-३३–१अ
4
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
क्रम सं.
राष्ट्रीीय दलल
आरक्षित प्रतीीक
पता
(1)
(2)
(3)
(4)
5.
इंडियन नेशनलल काँग्ेस
हाथ
24, अकबर रोड,
नई दिल््लली 110 011 ।
6.
नेशनलल पीीपुल्स पार्टी
किताब
प््ललॉट नं. 90ए, ललाचाउमिरीी जिलला, पूर्वीी खासीी
हिल्स जिलला, शिललांग 793 001 ।
आदेश से,
जययदेव लाहिड़ी,
सचिव,
भारत निर््वाचन आयोग ।
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
5
ELECTION COMMISSION OF INDIA
Nirvachan Sadan, Ashoka Road,
New Delhi 110 001, dated the 15th May, 2023
25 Vaisakha, 1945 (Saka)
NOTIFICATION
No. 56/2023/PPS-II (SP).—WHEREAS, the Election Commission of India has decided to update
its Notification No.56/2019/PPS-III, dated 23rd September, 2021, as amended from time to time,
specifying the names of recognized National and State Parties and the list of free symbols, issued
in pursuance of paragraph 17 of the Election Symbols (Reservation and Allotment) Order, 1968;
NOW, THEREFORE, in pursuance of paragraph 17 of the Election Symbols (Reservation and
Allotment) Order, 1968, and in supersession of its aforesaid notification No.56/2019/PPS-III, dated
23rd September, 2021, as amended from time to time, published in the Gazette of India, Extra-
Ordinary, Part-II, Section-3, Sub-Section (iii), the Election Commission of India hereby specifies the
list of State Parties, the State or States in which they are recognized and the Symbols respectively
reserved for them in such State or States and postal address of their Headquarters as per the table
appended below :—
STATE PARTIES
Sr.
No.
Name of the
State/Union
Territory
Name of the State Party
Symbol
Reserved
Address
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
1.
Andhra
Pradesh
1. Telugu Desam
Bicycle
Telugu Desam Party Office,
N.T.R. Bhavan,
Road No.2, Banjara Hills,
Hyderabad 500 033.
(Telangana)
2. Yuvajana Sramika
Rythu Congress Party
Ceiling Fan
H.No.8-2-269/S/98, Sagar
Society, Road No. 2,
Banjara Hills, Hyderabad- 34,
Telangana 500 034.
2.
Arunachal
Pradesh
1. People’s Party of
Arunachal
Maize
K. Ringu Complex,
G-Extension Road,
Naharlagun 791 110
(Arunachal Pradesh)
2. Janata Dal (Secular)
A Lady
Farmer
carrying Paddy
on her head
5, Safdarjung Lane,
New Delhi 110 003
3. Janata Dal (United)
Arrow
7, Jantar Mantar Road, New
Delhi 110 001.
6
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
Sr.
No.
Name of the
State/Union
Territory
Name of the State Party
Symbol
Reserved
Address
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
3.
Assam
All India United
Democratic Front
Lock & Key
No.3 Friends Path, Hatigaon,
Guwahati 781 038 (Assam)
Asom Gana Parishad
Elephant
Gopinath Bordoloi Road,
Guwahati 781 001
(Assam)
Bodoland Peoples Front
Nangol
Kokrajhar, B.T.C.,
P.O.-Kokrajhar,
Dist. Kokrajhar,
Assam, Pin 783 370
United People’s Party,
Liberal
Tractor
Chalata Kisan
J.D.Road, Ward No.4,
P.O.-Kokrajhar,
District – Kokrajhar, BTAD,
Assam 783 370
4.
Bihar
1. Janata Dal (United)
Arrow
7, Jantar Mantar Road,
New Delhi 110 001
2. Lok Jan Shakti Party *
*Name and Symbol
is Frozen vide
Commission’s Interim
order dated 02.10.2021
in Dispute Case No. 1 of
2021
Bungalow*
12, Janpath,
New Delhi 110 011
3. Rashtriya Janata Dal
Hurricane
Lamp
13, V.P. House, Rafi Marg,
New Delhi 110 001
4. Rashtriya Lok Samta
Party
Ceiling Fan
Mouza – Dhkkanpura,
Mohalla – Mohanpur Punaichak
(Near Hartali Morh), Boring
Kainal Road, Patna,
Bihar 800 001
5. Communist Party of
India (Marxist-Leninist)
(Liberation).
Flag with
Three Stars
U-90, Shakarpur, Delhi 110 092
5.
Chhattisgarh
Janta Congress
Chhattisgarh (J)
Farmer
Ploughing
(within
Square)
Shri Balaji Complex, Near
Gandhi Maidan, Khamtarai,
Raipur, Chhattisgarh 492 001
6.
Goa
1. Maharashtrawadi
Gomantak
Lion
Flat No.102, Block-1, Dukle
Heaven, ST-Inez,
Panaji 403 001
2. Goa Forward Party
Coconut
Sheesh Mahal, 2nd Floor, Office
4, Comba, Margao,
Goa 403 601
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
7
Sr.
No.
Name of the
State/Union
Territory
Name of the State Party
Symbol
Reserved
Address
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
7.
Haryana
1. Indian National
Lok Dal
Spectacles
No. 80, Sector – 9, Chandigarh 160 009
2. Jannayak Janta Party
Key
S.C.O. 20, Second Floor, District
Commercial Centre, Huda
Market, Sector- 56 , Gurugram,
Haryana 122 001
8.
Jammu &
Kashmir
1. Jammu & Kashmir
National Conference
Plough
(i) Sher-e-Kashmir Bhavan,
Residency Road, Jammu
(J&K) 180 001
(ii) Nawai Subh Complex, Zero
Bridge, Srinagar (J&K) 190 001
2. Jammu & Kashmir
National Panthers Party
Bicycle
17, V.P. House, Rafi Marg,
New Delhi 110 001
3. Jammu and Kashmir
People’s Democratic Party
Ink Pot & Pen
2-Emporium Lane, Residency
Road, Srinagar 190 001
9.
Jharkhand
1. AJSU Party
Banana
H-59, Harmu Housing Colony,
PS-Argora, PO-Harmu, Ranchi,
Jharkhand 834 002
Jharkhand Mukti Morcha
Bow & Arrow
Bariatu Road,
Ranchi 834 008 (Jharkhand)
3. Rashtriya Janata Dal
Hurricane
Lamp
13, V.P. House, Rafi Marg,
New Delhi 110 001
10.
Karnataka
Janata Dal (Secular)
A Lady
Farmer
carrying Paddy
on her head
5, Safdarjung Lane,
New Delhi 110 003
11.
Kerala
Janata Dal (Secular)
A Lady Farmer
carrying Paddy
on her head
5, Safdarjung Lane,
New Delhi 110 003
2. Kerala Congress (M)
Two Leaves
State Committee Office, Near
Fire Station, Kottayam
(Kerala) 686 001
3. Indian Union Muslim
League
Ladder
Quaid-e-Millath Manzil,
36 Maraikayar Lebbai Street,
Chennai 600 001, Tamil Nadu
4. Revolutionary
Socialist Party
Spade &
Stoker
37 Ripon Street,
(Muzaffar Ahmed Sarani),
Kolkata 700 016 (West Bengal)
5.Communist Party of
India
Ears of Corn
and Sickle
Ajoy Bhawan, Kotla Marg,
New Delhi 110 002
8
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
Sr.
No.
Name of the
State/Union
Territory
Name of the State Party
Symbol
Reserved
Address
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
12.
Maharashtra
1. Maharashtra
Navnirman Sena
Railway
Engine
Krishna Kunj, M.B.Raut Road,
Shivaji Park, Mumbai 400 028,
Maharashtra.
2. Shiv Sena
Bow and Arrow Anand Ashram, Shree Bhavani
Chowk, Tembhi Naka, Thane
West, Maharashtra 400 601
3. Shiv Sena (Uddhav
Balasaheb Thackrey)#
# Pending Final Order
of the Hon’ble Supreme
Court of India.
Flaming
Torch#
Shivsena Bhavan, Gadkari
Chowk, Dadar, Mumbai 400 028
(Maharashtra).
4. Nationalist Congress
Party
Clock
Bungalow No.-1, Canning Lane
(Ravi Shanker Shukla Lane),
Near Ferozeshah Road,
New Delhi 110 001
13.
Manipur
1. Naga People’s Front
Cock
Post Box No.565, Kohima 797 001,
Nagaland.
2. Janata Dal (United)
Arrow
7, Jantar Mantar Road,
New Delhi 110 001
3. Communist Party of
India
Ears of Corn
and Sickle
Ajoy Bhawan, Kotla Marg,
New Delhi 110 002
14.
Meghalaya
1. United Democratic
Party
Drum
Mawlai Nonglum, Shillong 793 008
(Meghalaya).
2. Hill State People’s
Democratic Party
Lion
Kench’s Trace, Laban,
Shillong 739 004. (Meghalaya).
3. People’s Democratic
Front
Candles
H.No.-7/63, Lachuamiere,
Shilong, Meghalaya 793 001
4. Voice of the People
Party
Winnower
Laitkor, Kynton-U Mon,
Shillong, East Khasi Hills,
Meghalaya 793 021
5. All India Trinamool
Congress
Flowers & Grass 30-B, Harish Chatterjee Street,
Kolkata 700 026 (West Bengal)
15.
Mizoram
1. Mizo National Front
Star
General Headquarters, Zarkawt,
Aizawl (Mizoram)-796 001.
2. Zoram Nationalist
Party
Sun (without
rays)
General Headquarters, Treasury
Square, Aizawl 796 001 (Mizoram).
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
9
Sr.
No.
Name of the
State/Union
Territory
Name of the State Party
Symbol
Reserved
Address
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
16.
Nagaland
1. Naga People’s Front
Cock
Post Box No.565, Kohima 797 001,
Nagaland.
2. Nationalist
Democratic Progressive
Party
Globe
House No. 155(1), Ward No. 4,
Chumukedima, Dimapur,
Nagaland 797 103.
3. Lok Janshakti Party
(Ram Vilas)
Helicopter
23, North Avenue, Duplex Flat,
New Delhi 110 001
4. Nationalist Congress
Party
Clock
Bungalow No.-1, Canning Lane
(Ravi Shanker Shukla Lane),
Near Ferozeshah Road,
New Delhi 110 001
17.
Odisha
Biju Janata Dal
Conch
Naveen Nivas, Aerodrome Gate,
Bhubaneswar 751 009 (Odisha).
18.
Puducherry
All India Anna Dravida
Munnetra Kazhagam
Two Leaves
275, Avvai Shanmugam Salai,
Royapettah, Chennai 600 014
(Tamil Nadu).
All India N.R. Congress
Jug
65/6, East Coast Road, (Next
to Badmavathi Petrol Bunk),
Pakkamudaiyanpet,
Puducherry 605 008
Dravida Munnetra
Kazhagam
Rising Sun
‘Anna Arivalayam’ 268-269,
Anna Salai, Teynampet,
Chennai 600 018 (Tamil Nadu).
19.
Punjab
Shiromani Akali Dal
Scales
Building No.6, Sector-28 B,
Madhya Marg, Chandigarh 160 028.
20.
Rajasthan
Rashtriya Loktantrik
Party
Bottle
Plot No. 26-27, Out of Khasra
No. 170/151, Teja Colony, Near
Sheetla Mata Temple, Manasar,
District-Nagaur, Rajasthan 341 001.
21.
Sikkim
1. Sikkim Democratic
Front
Umbrella
Upper Deorali, Gangtok, East
Sikkim 737 101.
2. Sikkim Krantikari
Morcha
Table Lamp
Convoy Ground,
P.O.-Tadong, Gangtok,
East Sikkim, Sikkim 737 102
भाग चार-क-३३–२
10
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
Sr.
No.
Name of the
State/Union
Territory
Name of the State Party
Symbol
Reserved
Address
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
22.
Tamil Nadu
1. All India Anna
Dravida Munnetra
Kazhagam
Two leaves
275, Avvai Shanmugam Salai,
Royapettah, Chennai 600 014
(Tamil Nadu).
2. Dravida Munnetra
Kazhagam
Rising Sun
‘Anna Arivalayam’ 268-269,
Anna Salai, Teynampet,
Chennai 600 018 (Tamil Nadu).
3. Desiya Murpokku
Dravida Kazhagam
Nagara
125/7, Jawaharlal Nehru Salai,
(100 Ft. Road), Koyambedu,
Chennai 600 107, Tamil Nadu.
4. Communist Party of
India
Ears of Corn
and Sickle
Ajoy Bhawan, Kotla Marg,
New Delhi 110 002
23.
Telangana
1. All India Majlis-E-
Ittehadul Muslimeen
Kite
Darussalam Board, Hyderabad
(Telangana) 500 001.
2. Bharat Rashtra
Samithi
Car
House No. 8-2-220/110/1/3,
Road No.14, Banjara Hills,
Hyderabad, Telangana 500 034
3. Telugu Desam
Bicycle
Telugu Desam Party
Office, N.T.R. Bhavan,
Road No.2, Banjara Hills,
Hyderabad 500 033, (Telangana).
4. Yuvajana Sramika
Rythu Congress Party
Ceiling Fan
H.No.8-2-269/S/98, Sagar
Society, Road No. 2, Banjara
Hills, Hyderabad 500 034,
Telangana.
24.
Tripura
1. Indigenous People’s
Front of Tripura
Dao
Old Kali Bari Road,
Krishnanagar, Agartala 799 001,
Tripura.
2. Tipra Motha Party
Pineapple
Khatian No. 1201, Mouja-
Jirania, Revenue Circle-Jirania,
R.S. Plot No. 1493/7543,
C.S. Plot No. 471, 468/P,
Khumulwng, Tripura 799 035
3. All India Trinamool
Congress
Flowers & Grass 30-B, Harish Chatterjee Street,
Kolkata 700 026 (West Bengal)
25.
Uttar
Pradesh
1. Samajwadi Party
Bicycle
18, Copernicus Lane,
New Delhi 110 001.
2. Apna Dal (Soneylal)
Cup & Saucer
Village - Atrampur Nawabganj,
Post- Atrampur
District- Allahabad,
Uttar Pradesh 229 412.
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
11
Sr.
No.
Name of the
State/Union
Territory
Name of the State Party
Symbol
Reserved
Address
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
26.
West Bengal
1. All India Forward
Bloc
Lion
Netaji Bhavan, T-2235/2,
Ashok Nagar, Faiz Road, Karol
Bagh, New Delhi 110 005
2. All India Trinamool
Congress
Flowers and
Grass
30-B, Harish Chatterjee Street,
Kolkata 700 026 (West Bengal)
JAYDEB LAHIRI,
Secretary,
Election Commission of India.
भाग चार-क-३३–२अ
12
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
भारत निर््ववाचन आययोग
निर््वाचन सदन, अशोक रोड,
नई दिल््लली 110 001, दिनांक
15 मई, 2023
25 वैशाख, 1945 (शक)
अधिसूचना
सं. 56/2023/पीीपीीएस-II (एसपीी).— यतः, भारत निर््वाचन आयोग ने अपनीी अधिसूचना सं. 56/2019/पीीपीीएस-III, दिनांक
23 सितंबर, 2021, समय-समय पर यथा-संशोधित, जिसमें निर््वाचन प्रतीीक (आरक्षण और आबंटन) आदेश, 1968 के पैराग्ाफ 17 के
अनुसरण में निर््गत मान्यताप्राप्त राष्ट्रीीय एवं राज््ययीीय दलोों के नाम एवं मुक्त प्रतीकोों कीी सूचीी विनिर््ददिष्ट कीी गई है, को अद्यतनीीकृत करने
का निर््णय लिया है;
अतः, अब, निर््वाचन प्रतीीक (आरक्षण और आबंटन) आदेश, 1968 के पैराग्ाफ 17 के अनुसरण में और भारत के राजपत्र के
असाधारण अंक, भाग-II, खंड-3, उप-खंड (iii) में प्रकाशित अपनीी पूर्वोक्त अधिसूचना सं. 56/2019/पीीपीीएस-III, दिनांक 23
सितंबर, 2021, समय-समय पर यथा-संशोधित, के अधिक्रमण में भारत निर््वाचन आयोग एतद््द्ववारा नीीचे संललग््न सारणीी के अनुसार
राज््ययीीय दलल, ऐसे राज्य जिनमें उसे/उन््हें मान्यताप्राप्त है/हैं और ऐसे राज्य या राज््यों में उसके/उनके लिए क्रमशः आरक्षित प्रतीीक तथा
उसके/उनके मुख््ययाललय/मुख््ययालयों के डाक पते कीी सूचीी विनिर््ददिष्ट करता है :—
राज््ययीयय दल
क्रम
संख्या
राज्य/संघ राज्य
क्षेत्र का नाम
राज््ययीीय दलल का प्रतीीक
आरक्षित प्रतीीक
पता
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
1
आन्ध्र प्रदेश
1. तेललुगु देशम
साइकिलल
तेललुगु देशम पार्टी ऑफिस,
एन. टीी. आर. भवन, रोड नं.-2, बंजारा हिल्स,
हैदराबाद 500 033, (तेललंगाना) ।
2. युवाजना श्रीीमाका रायथु
काँग्ेस पार्टी
छत का पंखा
मकान नं. 8-2-269/एस/98, सागर
सोसाईटीी, रोड नं. 2, बंजारा हिल्स,
हैदराबाद 500 034, तेललंगाना ।
2
अरुणाचलल प्रदेश1. पीीपुल्स पार्टी ऑफ अरुणाचलल
मक्का
के. रिन्गु काँम््पललेक्स, जीी- एक््सटेंशन रोड़,
नहारललगुन 791 110, अरूणाचलल प्रदेश ।
2. जनता दलल (सेक््यूललर)
सिर पर धान लले जातीी
हुई कृषक महिलला
5, सफदरजंग ललेन, नई दिल््लली 110 003.
3. जनता दलल (यूनायटेड)
तीीर
7, जन्तर मंतर रोड, नई दिल््लली 110 001.
3.
असम
1. ऑलल इण््डडिया यूनायटेड
डेमोक्रेटिक फ्रंट
तालला और चाबीी
नं. 3, फ्ेन्डस पथ, हातिगांव, गुवाहाटीी 781 038
(असम) ।
2. असम गण परिषद्
हाथीी
गोपीनाथ बोरदोललाई रोड, गुवाहाटीी 781001
(असम) ।
3. बोडोललैण््ड पीीपल्स फ्रंट
नांगोलल
मुख्य कार््याललय कोकराझार, बीी.टीी.सीी., पो.
ऑ. कोकराझार, असम पिन 783 370 ।
4. युनाईटेड पीीपुल्स पार्टी,
लिबरलल
ट्रैक्टर चललाता
किसान
जे.डीी.रोड, वार्ड नं. 4, पोस्ट- कोकराझार,
जिलला- कोकराझार, बीीटीीएडीी,
असम-783 370 ।
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
13
क्रम
संख्या
राज्य/संघ राज्य
क्षेत्र का नाम
राज््ययीीय दलल का प्रतीीक
आरक्षित प्रतीीक
पता
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
4.
बिहार
1. जनता दलल (यूनायटेड)
तीीर
7, जन्तर मंतर रोड, नई दिल््लली 110 001.
2. ललोक जन शक््तति पार्टी*
* 2021 के विवाद प्रकरण
संख्या 1 में आयोग के दिनांक
02.10.2021 के अंतरिम
आदेश के तहत नाम और चिन्ह
को फ्रीज किया गया है
बंगलला*
12, जनपथ, नई दिल््लली 110 011
3. राष्ट्रीीय जनता दलललल
ाललटेन
13 वीी.पीी.हाऊस, रफीी मार््ग, नई दिल््लली 110 001.
4. राष्ट्रीीय ललोक समता पार्टी
छत का पंखा
मौजा- ढक््कनपुरा, मोहल््ला- मोहनपुर पुनाईचक,
नियर हडतालीली मोड, बोरिंग कनालल रोड, पटना,
बिहार 800 001
5. कम्यूनिष्ट पार्टी ऑफ इंडिया
(मार््क्ससिस्ट - ललेनिनिस्ट)
(लिबरेशन)
तीन सितारों
वालला झंडा
यू-90, शक्करपुर, दिल््लली 110 092.
5.
छत्तीीसगढ़
जनता कांग्ेस छत्तीीसगढ़ (जे)
वर््ग में हलल
जोतता किसान
श्रीी बाललाजीी काम््प्लेक्स, गाँधीी मैदान के पास,
खमतराई, रायपुर, छतीीसगढ़ 492 001
6.
गोवा
1. महाराष्टट्रवादीी गोमांतक
शेर
फ््लैट नं. 102, ब््ललॉक-1, डयुक््ल हेवेन,
एस. टीी.-इनेज़, पणजीी 403 001
2. गोवा फॉॉरवार्ड पार्टी
नारियलल
शीीश महलल, दूसरीी मंजिलल,कार््याललय 4,
कोंबा, मरगाँव, गोवा 403 601
7.
हरियाणा
1. इंडियन नेशनलल ललोक दलल
चश्मा
नं. 80, सेक्टर – 9, चण््डडीीगढ़ 160 009
2. जननायक जनता पार्टी
चाबीी
एस.सीी.ओ. 20, दूसरा तलल, जिलला व्यापार
केन्द्र, हुडा मार््ककिट, सेक्टर- 56, गुरूग्ाम,
हरियाणा 122 001
8.
जम्मू व कश््ममीीर
1. जम्मू एण््ड कश््ममीीर नेशनलल
काँफ्रेंस
हलल
(1) शेर-ए-कश््ममीीर भवन रेजीडेेंसीी रोड, जम्मू,
(जम्मू व कश््ममीीर) 180 001
(2) नवाई सुब्ह कम््पललेक्स, जीीरो ब्रिज, श्रीनगर,
(जम्मू व कश््ममीीर) 190 001
2. जम्मू एण््ड कश््ममीीर नेशनलल
पैंथर््स पार्टी
साईकिलल
17, वीी. पीी. हाऊस, रफीी मार््ग
नई दिल््लली 110 001.
3. जम्मू एण््ड कश््ममीीर पीीपुल्स
डेमोक्रेटिक पार्टी
स्याहीी कीी दवात्
और कललम
2 - इम्पोरियन ललेन, रेसीीडेनसीी रोड,
श्रीनगर 190 001
14
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
क्रम
संख्या
राज्य/संघ राज्य
क्षेत्र का नाम
राज््ययीीय दलल का प्रतीीक
आरक्षित प्रतीीक
पता
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
9.
झारखण््ड
1. आजसु पार्टी
केलला
एच-59, हरमु हाउसिंग कॉलनीी,
पीी.एस. – अरगोड़ा, पो.-हरमु, राँचीी,
झारखण््ड 834 002
2. झारखण््ड मुक््तति मोर््चचाा
तीीर-कमान
बैरियातू रोड, रॉॉचीी-834 008 (झारखण््ड)
3. राष्ट्रीीय जनता दलललल
ाललटेन
13 वीी. पीी. हाऊस, रफीी मार््ग,
नई दिल््लली 110 001.
10.
कर््ननााटक
1. जनता दलल (सेक््यूललर)
सिर पर धान लले जातीी
हुई कृषक महिलला
5, सफदरजंग ललेन, नई दिल््लली 110 003.
11.
केरलल
1. जनता दलल (सेक््यूललर)
सिर पर धान लले जातीी
हुई कृषक महिलला
5, सफदरजंग ललेन, नई दिल््लली 110 003.
2. केरलल काँग्ेस (एम)
दो पत्तियाँ
स्टेट कमेटीी ऑफिस, फायर स्टेशन के पास,
कोट्ायम, (केरलल) 686 001
3. इंडियन यूनियन मुस््ललिम ली
लीग
सीीढ़़ीी
कायदे मिल््लत मंजिलल, 36 मारियाकयार लल
ेब्बाई स्ट्रीीट, चेन््नई 600 001, तमिलनाडु ।
4. रिवोल्यूशनरीी सोशलिस्ट
पार्टी
फावड़ा एवं बेललचा
37,रिपन स्ट्रीीट (मुजफ्फर अहमद सारनीी),
कोललकाता 700 016, पश््चचिम बंगालल।
5. कम्युनिस्ट पार्टी आफ इंडिया
बालल और हँसिया
अजय भवन, कोटलला मार््ग, नई दिल््लली 110 002.
12.
महाराष्टट्र
1. महाराष्टट्र नवनिर््ममााण सेना
रेलवे इंजन
कृष्ण कुंज, एम. बीी. राउत रोड, शिवाजीी पार््क,
मुंबई 400 028, महाराष्टट्र ।
2. शिवसेना
तीीर-कमान
आनंद आश्रम, श्रीी भवानीी चौक, तेंभीी नाका,
ठाणे पश््चचिम, महाराष्टट्र 400 601
3. शिवसेना (उद्धव बाललासाहेब
ठाकरे)#
# भारत के माननीीय सर्वोच्च
न्यायाललय के ललंबित अंतिम
आदेश।
मशालल#
शिवसेना भवन, गडकरीी चौक, दादर,
मुंबई 400 028 (महाराष्टट्र)
4. नेशनलिस्ट काँग्ेस पार्टी
घड़़ीी
बंगलला नं.-1, कैनिंग ललेन, (रवि शंकर शुक््ला लल
ेन), फिरोज़शाह रोड के पास,
नई दिल््लली 110 001.
13.
मणिपुर
1. नागा पीीपुल्स फ्रन्ट
मुर््गगाा
पोस्ट बॉॉक्स नं. 565, कोहिमा 797 001,
नागाललैण््ड ।
2. जनता दलल (यूनायटेड)
तीीर
7, जन्तर मंतर रोड, नई दिल््लली 110 001.
3. कम्युनिस्ट पार्टी आफ इंडिया
बालल और हँसिया
अजय भवन, कोटलला मार््ग, नई दिल््लली 110 002.
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
15
क्रम
संख्या
राज्य/संघ राज्य
क्षेत्र का नाम
राज््ययीीय दलल का प्रतीीक
आरक्षित प्रतीीक
पता
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
14.
मेघाललय
1. यूनायटेड डेमोक्रेटिक पार्टी
ड्रम
मावललाइ नोनगललाम,
शिललांग 793 002 (मेघाललय) ।
2. हिलल स्टेट पीीपुल्स डेमोक्रेटिक
पार्टी
शेर
केन्चस ट्ेस, ललाबान, शिललांग 739 004
मेघाललय ।
3. पीीपुल्स डेमोक्रेटिक फ्रन्ट
मोमबत्तियाँ
एच. नं.-7/63, ललचुमिएरे, शिललांग,
मेघाललय 793 001
4. वौइस् ऑफ़ द पीीपुलल पार्टी
सूपलल
ैटकोर, किटन-यू-सोम, शिललांग, पूर्वीी खासीी
हिल्स, मेघाललय 793 021
5. ऑलल इण््डडिया तृणमूलल
काँग्ेस
पुष्प और तृण
30-बीी, हरीीश चटर्जीी स्ट्रीीट,
कोललकाता 700 026, पश््चचिम बंगालल
15.
मिजोरम
1. मिजो नेशनलल फ्रंट
सितारा
जनरलल हेडक््ववाटर््स-जरकावत आइजॉलल
(मिजोरम)796 001
2. जोरम नेशनलिस्ट पार्टी
सूर््य (किरण रहित)
जनरलल हेडक््ववाटर््स, ट्रेजरीी स्कायर,
आइजालल 796 001 (मिजोरम) ।
16.
नागालैैंड
1. नागा पीीपुल्स फ्रंट
मुर््गगाा
पोस्ट बॉॉक्स नं. 565, कोहिमा-797 001
(नागालैैंड) ।
2. नेशनलिस्ट डेमोक्रेटिक
प्रोग्रेसिव पार्टी
ग््लोब
मकान नं 155(1), वार्ड नं.4, चुमुकेदीीमा,
दीीमापुर, नागालैैंड 797 103
3. ललोक जनशक््तति पार्टी (राम
विललास)
हेलीलीकॉॉप्टर
23, नॉर््थ एवेन्यू, डुप््लेक्स फ््लैट,
नई दिल््लली 110 01
4. नेशनलिस्ट काँग्ेस पार्टी
घड़़ीी
बंगलला नं.-1, कैनिंग ललेन, (रवि शंकर शुक््ला ललेन),
फिरोज़शाह रोड के पास, नई दिल््लली 110 001.
17
ओड़़िशा
बीजू जनता दलल
शंख
नवीन निवास, एरोड्रम गेट, भुवनेश््वर 751 009
(उड़़ीीसा) ।
18
पुडुचेरीी
1. ऑलल इंडिया अन््नना द्रविड
मुन््ननेत्र कड़गम
दो पत्तियाँ
275, अव््ववाई षणमुगम सललाई, रोयापेट्टह,
चेन््नई 600 014, (तमिलनाडु)।
2. ऑलल इंडिया एन. आर.
काँग्ेस
जग
65/6, ईस्ट कोस्ट रोड, बद्मावतीी पेट्रोलल पंप के
बगलल में, पक्कामुदयानपेट, पुडुचेरीी 605 008
3.द्रविड मुन््ननेत्र कड़गम
उदीीयमान सूर््य
‘अन््नना अरिवाललयम’,
268-269, अन््नना सललाई, तेनमपेट,
चेन््नई 600 018, (तमिलनाडु) ।
19.
पंजाब
शिरोमणि अकालीली दलल
तराजू
बिल््डडिंग ने. 6, सैक्टर 28 बीी, मध्य मार््ग,
चंडीीगढ 160 028
20.
राजस््थथान
राष्ट्रीीय ललोकतान्त्रिक पार्टी
बोतलल
प््ललॉट नं. 26-27, आउट ऑफ खसरा
170/151, तेजा कॉललोनीी,निकट शीीतलला माता
मंदिर, मानसर, जिलला- नागौर,
राजस््थथान 341 001
16
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
क्रम
संख्या
राज्य/संघ राज्य
क्षेत्र का नाम
राज््ययीीय दलल का प्रतीीक
आरक्षित प्रतीीक
पता
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
21.
सिक््ककिम
1. सिक््ककिम डेमोक्रेटिक फ्रंट
छाता
अपर देवरालीली, गंगटोक पूर््व सिक््ककिम 737 101
2. सिक््ककिम क्रान््ततिकारीी मोर््चचाा
टेबलल लैैंप
कॉनवाय ग्ाउंंड, पो.ऑ.-टैडोोंग गंगटोक पूर््व
सिक््ककिम सिक््ककिम 737 102
22.
तमिलनाडु
1. ऑलल इंडिया अन््नना द्रविड़
मुन््ननेत्र कड़गम
दो पत्तियाँ
275, अव््ववाई षणमुगम सललाई, रोयापेट्टाह,
चेन््नई 600 014. (तमिलनाडु) ।
2.द्रविड़ मुन््ननेत्र कड़गम
उदीीयमान सूर््य
‘अन््नना अरिवाललयम’ 268-269, अन््नना सललाई,
तेनामपेट, चेन््नई 600 018 (तमिलनाडु)
3.देसिया मुरपोक्कु द्रविड़
कड़गम
नगाड़ा
125/7, जवाहरललालल नेहरू सललाई
(100 फीीट रोड) कोयमबेडु, चेन््नई 600 107,
तमिलनाडु ।
4. कम्युनिस्ट पार्टी आफ इंडिया
बालल और हँसिया
अजय भवन, कोटलला मार््ग, नई दिल््लली 110 002.
23.
तेललंगाना
1.ऑलल इंडिया मजलिस-ए-
इत्ेहादुलल मुस््ललिमीन
पतंग
दारूस््सललाम बोर्ड, हैदराबाद
(तेललंगाना) 500 001
2. भारत राष्टट्र समिति
कार
मकान नं-8-2-220/110/1/3, रोड नं 14,
बंजारा हिल्स, हैदराबाद, तेललंगाना 50 034
3.तेललुगु देशम
साइकिलल
तेललुगु देशम पार्टी ऑफिस, एन.टीी.आर. भवन,
रोड नं 2, बंजारा हिल्स, हैदराबाद 500 033
(तेललंगाना)
4. युवाजना श्रमिका रायथू
कांग्ेस पार्टी
छत का पंखा
मकान नं-8-2-269/S/98, सागर सोसाइटीी,
रोड नं 2, बंजारा हिल्स, हैदराबाद 500 034,
तेललंगाना
24.
त्रिपुरा
1. इंडिजिनियस पिपुल्स फ्रन्ट
ऑफ त्रिपुरा
दाव
ओल्ड कालीली बाड़़ीी रोड़, कृष््णणानगर,
अगरतलला 799 001. त्रिपुरा ।
2. टिपरा मोथा पार्टी
अनानास
खतियान नंबर 1201, मौजा-जिरानिया, रेवेन्यू
सर््कलल-जिरानिया, आर.एस. प््ललॉट नंबर।
1493/7543, सीी.एस. प््ललॉट नंबर।
471, 468/पीी, खुमुलवंग, त्रिपुरा-799 035
3. ऑलल इण््डडिया तृणमूलल
काँग्ेस
पुष्प और तृण
30-बीी, हरीीश चटर्जीी स्ट्रीीट,
कोललकाता 700 026, पश््चचिम बंगालल ।
25.
उत्तर प्रदेश
1. समाजवादीी पार्टी
साइकिलल
18, कोपरनिकस ललेन,
नई दिल््लली 110 001
2. अपना दलल ( सोनेललालल)
कप और प््लेट
ग्ाम-अतरामपुर नवाबगंज,
पोस्ट-अतरामपुर, जिलला-इललाहाबाद,
उत्तर प्रदेश 229 412.
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
17
क्रम
संख्या
राज्य/संघ राज्य
क्षेत्र का नाम
राज््ययीीय दलल का प्रतीीक
आरक्षित प्रतीीक
पता
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
26.
पश््चचिम बंगालल
1. ऑलल इण््डडिया फॉॉरवार्ड ब््ललॉक
शेर
नेताजीी भवन, T-2235/2, अशोक नगर, फैज
रोड, करोलल बाग, नई दिल््लली 110 005
2. ऑलल इण््डडिया तृणमूलल काँग्ेस
पुष्प और तृण
30-बीी, हरीीश चटर्जीी स्ट्रीीट, कोललकाता 700 026,
पश््चचिम बंगालल ।
आदेश से,
जययदेव लाहिड़ी,
सचिव,
भारत निर््वाचन आयोग ।
भाग चार-क-३३–३
18
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
ELECTION COMMISSION OF INDIA
Nirvachan Sadan, Ashoka Road,
New Delhi 110 001, dated the 15th May, 2023
25 Vaisakha, 1945 (Saka)
NOTIFICATION
No.56/2023/PPS-II (FS).— WHEREAS, the Election Commission of India has decided to update
its Notification No.56/2019/PPS-III, dated 23rd September, 2021, as amended from time to time,
specifying the names of recognized National and State Parties and the list of free symbols, issued
in pursuance of paragraph 17 of the Election Symbols (Reservation and Allotment) Order, 1968 ;
NOW, THEREFORE, in pursuance of paragraph 17 of the Election Symbols (Reservation and
Allotment) Order, 1968, and in supersession of its aforesaid notification No.56/2019/PPS-III, dated
23rd September, 2021, as amended from time to time, published in the Gazette of India, Extra-
Ordinary, Part-II, Section-3, sub-section (iii), the Election Commission of India hereby specifies the
list of free symbols as per the table appended below :—
TABLE-III
LIST OF FREE SYMBOLS
1
Air Conditioner
2
Almirah
3
Apple
(In all States and Union Territories except in the States of Arunachal Pradesh, Assam,
Manipur, Meghalaya, Mizoram, Nagaland, Sikkim, Tripura, Puducherry, Tamil Nadu,
Kerala & Karnataka)
4
Auto- Rickshaw
(In all States and Union Territories except in the States of Andhra Pradesh and Telangana)
5
Baby Walker
6
Balloon
7
Bangles
8
Basket containing Fruits
(In all States and Union Territories except in the State of Tamil Nadu)
9
Bat
10
Batsman
11
Battery Torch
12
Bead Necklace
13
Belt
14
Bench
15
Bicycle Pump
16
Binoculars
17
Biscuit
18
Black Board
19
Boat with Man and Sail
20
Box
21
Bread
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
19
22
Bread Toaster
23
Bricks
24
Brief Case
25
Brush
26
Bucket
27
Cake
28
Calculator
29
Camera
30
Can
31
Capsicum
32
Carpet
33
Carrom Board
34
Cauliflower
35
CCTV Camera
36
Chain
37
Chakki
38
Chapati Roller
39
Chappals
40
Chess Board
41
Chimney
42
Clip
43
Coat
44
Coconut Farm
45
Colour Tray & Brush
46
Computer
47
Computer Mouse
48
Cot
(In all States and Union Territories except in the State of Kerala)
49
Crane
50
Cube
51
Cutting Pliers
52
Diamond
53
Diesel Pump
54
Dish Antenna
55
Dolli
56
Door Bell
57
Door Handle
(In all States and Union Territories except in the States of Uttar Pradesh and Uttarakhand)
58
Drill Machine
59
Dumbbells
60
Dustbin
61
Ear Rings
(In all States and Union Territories except in the States of Tamil Nadu, Puducherry,
Kerala and Karnataka)
भाग चार-क-३३–३अ
20
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
62
Electric Pole
63
Envelope
64
Extension Board
65
Flute
66
Football
(In all States and Union Territories except in the States of Arunachal Pradesh, Assam,
Manipur, Meghalaya, Mizoram, Nagaland, Sikkim and Tripura)
67
Football Player
68
Fountain
69
Frock
70
Frying Pan
71
Funnel
72
Ganna Kisan
73
Gas Cylinder
74
Gas Stove
75
Gift Pack
76
Ginger
77
Glass Tumbler
78
Gramophone
79
Grapes
80
Green Chilli
81
Hand Cart
82
Harmonium
83
Hat
(In all States and Union Territories except in the States of Andhra Pradesh and Telangana)
84
Head Phone
85
Helmet
86
Hockey and Ball
87
Hour Glass
88
Ice Cream
(In all States and Union Territories except in the State of Tamil Nadu)
89
Immersion Rod
90
Iron
(In all States and Union Territories except in the States of Andhra Pradesh & Telangana)
91
Jackfruit
92
Kettle
(In all States and Union Territories except in the States of Arunachal Pradesh, Assam,
Manipur, Meghalaya, Mizoram, Nagaland, Sikkim, Tripura and West Bengal)
93
Kitchen Sink
94
Lady Finger
95
Lady Purse
(In all States and Union Territories except in the States of Arunachal Pradesh, Assam,
Manipur, Meghalaya, Mizoram, Nagaland, Sikkim, Tripura and West Bengal)”
96
Laptop
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
21
97
Latch
98
Letter Box
99
Lighter
100
Ludo
101
Lunch Box
102
Man Blowing Turha
103
Matchbox
104
Mike
105
Mixee
106
Nagrik
107
Nail Cutter
108
Neck Tie
109
Noodles Bowl
110
Pan
111
Pants
112
Peanuts
113
Pears
(Except in Tamil Nadu and Pudducherry)
114
Peas
115
Pen Drive
116
Pen Nib with Seven Rays
117
Pen Stand
118
Pencil Box
119
Pencil Sharpener
120
Pendulum
121
Pestle and Mortar
122
Petrol Pump
123
Phone Charger
124
Pillow
125
Plastering Trowel
126
Plate Containing Food
127
Plate Stand
128
Pot
129
Pressure Cooker
130
Punching Machine
131
Razor
132
Refrigerator
133
Ring
134
Road Roller
135
Robot
136
Room Cooler
137
Room Heater
138
Rubber Stamp
139
Safety Pin
22
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
140
Saw
(In all States and Union Territories except in the State of Kerala)
141
School Bag
142
Scissors
143
Sewing Machine
144
Ship
145
Shoe
146
Shutter
147
Sitar
148
Skipping Rope
149
Slate
150
Soap Dish
151
Socks
152
Sofa
153
Spanner
(In all States and Union Territories except in the States of Bihar and Jharkhand)
154
Stapler
155
Stethoscope
156
Stool
157
Stumps
158
Swing
159
Switchboard
160
Syringe
161
T.V. Remote
162
Table
163
Tea Filter
164
Telephone
165
Television
166
Tennis Racket & Ball
167
Tent
168
Throwing a Javelin
169
Tiller
170
Toffees
171
Tongs
(In all States and Union Territories except in the States of Bihar and Jharkhand)
172
Tooth Brush
173
Tooth Paste
174
Tray
175
Triangle
176
Truck
(In all States and Union Territories except in the States of Andhra Pradesh & Telangana)
177
Trumpet
178
Tube light
179
Typewriter
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
23
180
Tyres
181
Vacuum Cleaner
182
Violin
183
Walking Stick
184
Wall Hook
185
Wallet
186
Walnut
187
Water Melon
188
Water Tank
189
Well
190
Wheel Barrow
191
Whistle
192
Window
193
Wool and Needle
JAYDEB LAHIRI,
Secretary,
Election Commission of India.
24
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
भारत निर््ववाचन आययोग
निर््वाचन सदन, अशोक रोड,
नई दिल््लली 110 001, दिनांक 15 मई, 2023
25 वैशाख, 1945 (शक)
अधिसूचना
सं. 56/2023/पीीपीीएस-II (एफएस).— यतः, भारत निर््वाचन आयोग ने अपनीी अधिसूचना सं. 56/2019/पीीपीीएस-III, दिनांक
23 सितंबर, 2021, समय-समय पर यथा-संशोधित, जिसमें निर््वाचन प्रतीीक (आरक्षण और आबंटन) आदेश, 1968 के पैराग्ाफ 17 के
अनुसरण में निर््गत मान्यताप्राप्त राष्ट्रीीय एवं राज््ययीीय दलोों के नाम एवं मुक्त प्रतीकोों कीी सूचीी विनिर््ददिष्ट कीी गई है, को अद्यतनीीकृत करने
का निर््णय लिया है ;
अतः, अब, निर््वाचन प्रतीीक (आरक्षण और आबंटन) आदेश, 1968 के पैराग्ाफ 17 के अनुसरण में और भारत के राजपत्र
के असाधारण अंक, भाग-II, खंड-3, उप-खंड (iii) में प्रकाशित अपनीी पूर्वोक्त अधिसूचना सं. 56/2019/पीीपीीएस-III, दिनांक
23 सितंबर, 2021, समय-समय पर यथा-संशोधित, के अधिक्रमण में भारत निर््वाचन आयोग एतद् द्ारा नीीचे संललग््न सारणीी के अनुसार
मुक्त प्रतीकोों कीी सूचीी विनिर््ददिष्ट करता है :—
(मुक्त प्रतीकोों कीी सूचीी)
१
एअरकंंडीीस््नर
२
अललमारीी
३
सेब
(अरुणाचलल प्रदेश, असम, मणिपुर, मेघाललय, मिजोरम, नागालैैंड, सिक््ककिम, त्रिपुरा, पुडुचेरीी, तमिलनाडु, केरलल एवं कर््ननााटक
राज््यों को छोड़कर सभीी राज््यों और संघ राज्य क्षेत्रों में)
४
ऑटो-रिक्शा
(आंध्र प्रदेश एवं तेललंगाना राज््यों को छोड़कर सभीी राज््यों और संघ राज्य क्षेत्रों में)
५
बेबीी वॉॉकर
६
गुब्बारा
७
चूड़ियाँ
८
फलोों से युक्त टोकरीी
(तमिलनाडु राज्य को छोडकर सभीी राज््यों और संघ राज्य क्षेत्रों में)
९
बल््ला
१०
बल््लेबाज
११
बैटरीी टार््च
१२
मोतियों का हार
१३
बेल्ट
१४
बेन्च
१५
साइकिलल पम्प
१६
दूरबीन
१७
बिस्कुट
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
25
१८
ब््लैक बोर्ड
१९
आदमीी व पालल युक्त नौका
२०
बक्सा
२१
डबलल रोटीी
२२
ब्रेड टोस्टर
२३
ईंटें
२४
ब्रीीफकेस
२५
ब्रुश
२६
बाल््टटीी
२७
केक
२८
कैल्ककूललेटर
२९
कैमरा
३०
कैन
३१
शिमलला मिर््च
३२
कार्पेट
३३
कैरम बोर्ड
३४
फूललगोभीी
३५
सीीसीीटीवीी कैमरा
३६
जंजीीर
३७
चक््ककीी
३८
चपातीी रोललर
३९
चप््पलें
४०
शतरंज बोर्ड
४१
चिमनीी
४२
चिमटीी
४३
कोट
४४
नारियलल फार््म
४५
कललर ट्े और ब्रुश
४६
कम््प्ययूयूटर
४७
कम््प्ययूयूटर माउस
४८
चारपाई
(केरलल राज्य को छोडकर सभीी राज््यों और संघ राज्य क्षेत्रों में)
४९
क्रेन
५०
घन
५१
कटिंटिंग प््लायर
५२
हीीरा
भाग चार-क-३३–४
26
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
५३
डीजलल
पम्प
५४
डिश एंटिना
५५
डोलीली
५६
द्ार घंटीी
५७
दरवाजे का हैंडलल
(उत्तर प्रदेश एवं उत्तराखण््ड राज््यों को छोड़कर सभीी राज््यों और संघ राज्य क्षेत्रों में)
५८
ड्रिलल मशीन
५९
डम्बल्स
६०
कूड़ादान
६१
कान कीी बालियाँ
(तमिलनाडु, पुडुचेरीी, केरलल एवं कर््ननााटक राज््यों को छोड़कर सभीी राज््यों और संघ राज्य क्षेत्रों में)
६२
बिजलीली का खंभा
६३
लिफाफा
६४
एक््सटेंशन बोर्ड
६५
बाँसुरीी
६६
फुटबॉलल
(अरूणाचलल प्रदेश, असम, मणिपुर, मेघाललय, मिजोरम, नागालैैंड, सिक््ककिम एवं त्रिपुरा राज््यों को छोड़कर सभीी राज््यों और
संघ राज्य क्षेत्रों में)
६७
फुटबॉलल खिललाड़़ीी
६८
फव््ववारा
६९
फ्ाक
७०
फ्ाइंग पैन
७१
कीीप
७२
गन््नना किसान
७३
गैस सिललेण््डर
७४
गैस का चूल्हा
७५
उपहार
७६
अदरक
७७
काँच का गिललास
७८
ग्ामोफोन
७९
अंगूर
८०
हरीी मिर््च
८१
हाथ गाड़़ीी
८२
हारमोनियम
८३
टोप (आंध्र प्रदेश एवं तेललंगाना राज््यों को छोड़कर सभीी राज््यों और संघ राज्य क्षेत्रों में)
८४
हेडफोन
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
27
८५
हेललमेट
८६
हॉॉकीी और बॉलल
८७
रेत घड़़ीी
८८
आइस क्रीीम
(तमिलल नाडु राज्य को छोडकर सभीी राज््यों और संघ राज्य क्षेत्रों में)
८९
पानीी गरम करने कीी रॉॉड
९०
प्रेस
(आंध्र प्रदेश एवं तेललंगाना राज््यों को छोड़कर सभीी राज््यों और संघ राज्य क्षेत्रों में)
९१
कटहलल
९२
केतलीली
(अरूणाचलल प्रदेश, असम, मणिपुर, मेघाललय, मिजोरम, नागालैैंड, सिक््ककिम त्रिपुरा एवं पश््चचिम बंगालल राज््यों को छोड़कर
सभीी राज््यों और संघ राज्य क्षेत्रों में)
९३
किचन सिंक
९४
भिंडीी
९५लल
ेडीी पर््स
(अरूणाचलल प्रदेश, असम, मणिपुर, मेघाललय, मिजोरम, नागालैैंड, सिक््ककिम त्रिपुरा एवं पश््चचिम बंगालल राज््यों को छोड़कर
सभीी राज््यों और संघ राज्य क्षेत्रों में)
९६लल
ैपटॉॉप
९७
कुन््डडीी
९८लल
ैटर बाक्स
९९लल
ाइटर
१००लल
ूडो
१०१लल
न्च बॉॉक्स
१०२
तुरहा बजाता आदमीी
१०३
माचिस कीी डिब््बबीी
१०४
माईक
१०५
मिक््ससीी
१०६
नागरिक
१०७
नेलल कटर
१०८
गलले कीी टाई
१०९
नूडल्स कटोरा
११०
कड़ाहीी
१११
पैंट
११२
मूँगफलीली
११३
नाशपातीी (तमिलल नाडु व पुदुचेरीी को छोडकर)
११४
मटर
११५
पेन ड्राइव
भाग चार-क-३३–४अ
28
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
११६
कललम कीी निब सात किरणों के साथ
११७
पैन-स््टटैण््ड
११८
पेन््ससिलल डिब्बा
११९
पेन््ससीलल शार््पनर
१२०
पेन््डुललम
१२१
मूसलल और खरलल
१२२
पेट्रोलल पम्प
१२३
फोन चार््जर
१२४
तकिया
१२५
करनीी
१२६
खाने से भरीी थालीली
१२७
प््लेट स््टटैण््ड
१२८
हान््डडीी
१२९
प्रैशर कुकर
१३०
पंचिंग मशीन
१३१
रेजर
१३२
रेफ्रिजरेटर
१३३
अंगूठीी
१३४
रोड रोललर
१३५
रोबोट
१३६
रूम कूललर
१३७
रूम हीीटर
१३८
रबड़ कीी मुहर
१३९
सेफ़््टटीी पिन
१४०
आरीी
(केरलल राज्य को छोडकर सभीी राज््यों और संघ राज्य क्षेत्रों में)
१४१
स्ककूलल का बस्ता
१४२
कैंचीी
१४३
सिललाई कीी मशीन
१४४
पानीी का जहाज
१४५
जूता
१४६
शटर
१४७
सितार
१४८
कूूदने कीी रस््ससीी
१४९
स््लेट
१५०
साबुनदानीी
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
29
१५१
जुराबें
१५२
सोफा
१५३
स््पैनर
(बिहार एवं झारखण््ड राज््यों को छोड़कर सभीी राज््यों और संघ राज्य क्षेत्रों में)
१५४
स््टटैैपललर
१५५
स््टटैैथोस्कोप
१५६
स््टूलल
१५७
स्टम््प््स्स
१५८
झूलला
१५९
स््वविच बोर्ड
१६०
सिरिन््ज
१६१
टीी. वीी. रिमोट
१६२
मेज
१६३
चाय छलनीी
१६४
टेलीलीफोन
१६५
टेलीविजन
१६६
टेनिस बल््ला व गेंद
१६७
टैैन्ट
१६८
भालला फेेंेंक
१६९
टीललर
१७०
टॉफियाँ
१७१
चिमटा
(बिहार एवं झारखण््ड राज््यों को छोड़कर सभीी राज््यों और संघ राज्य क्षेत्रों में)
१७२
दाँत ब्रुश
१७३
टूथपेस्ट
१७४
ट्े
१७५
त्रिभुज
१७६
ट्रक
(आंध्र प्रदेश एवं तेललंगाना राज््यों को छोड़कर सभीी राज््यों और संघ राज्य क्षेत्रों में)
१७७
तुरहीी
१७८
ट्ूब ललाइट
१७९
टाईपमशीन
१८०
टायर
१८१
वैक्यूम क््ललीनर
१८२
वायलिन
१८३
छड़़ीी
30
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, मे २४, २०२३/ज््ययेष््ठ ३, शके १९४५
१८४
दीवार खूंटीी
१८५
बटुआ
१८६
अखरोट
१८७
तरबूज़
१८८
पानीी का टैंक
१८९
कुआँ
१९०
हाथ रेहडीी
१९१
सीीटीी
१९२
खिड़कीी
१९३
ऊन व सिललाई
आदेश से,
जययदेव लाहिड़ी,
सचिव,
भारत निर््वाचन आयोग.
ON BEHALF OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, PRINTED AND PUBLISHED BY DIRECTOR,
RUPENDRA DINESH MORE, PRINTED AT GOVERNMENT CENTRAL PRESS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD,
MUMBAI 400 004 AND PUBLISHED AT DIRECTORATE OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATIONS,
21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004. EDITOR : DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE.
क्रमांक संकीर््ण-२०२३/प्र.क्र.३४६/२३/३३
सामान््य प्रशासन विभाग
मंत्राललय विस्तार, कक्ष क्र. ६११, ६वा मजलला,
मादाम कामा रोड, हुतात्मा राजगुरू चौक,
मंत्राललय, मुंबई ४०० ०३२,
दिनांक २४ मे, २०२३.
प्रत, माहिती व ययोग््य कार््यवाहीसाठठी अग्रेषित :—
(१) प्रधान सचिव, महाराष्टट्र विधानमंडळ सचिवाललय, विधान भवन, मुंबई
(२) विभागीीय आयुक्त ,(सर््व)
(३) जिल््हहाधिकारीी व जिल्हा निवडणूक अधिकारीी, (सर््व)
(४) उपजिल््हहाधिकारीी व उप जिल्हा निवडणूक अधिकारीी, (सर््व)
(५) विधानसभा मतदारसंघ निवडणूक निर््णय अधिकारीी, (सर््व) (जिल््हहाधिकारीी यांच्यामार््फत)
(६) निवडनस््ततीी.
म. रा. पारकर,
उप सचिव व सह मुख्य निवडणूक अधिकारीी,
महाराष्टट्र राज्य.