(१)

भााग चाार-क-११४–१

RNI No. MAHBIL /2009/35527

महाराष्टट्रõ शासन राजपत्र

असाधारण भाग चार-क

वर्षष १०, अंक ८०]

मंगळवार, नोव्हेंबर १९, २०२४/कार्ति•िक २८, शके १९४६

[पृष्ठेे ६३, किं�ंमत : रुपयेे ९.००

असाधारण क्रमांं�क ११४

प्राधिकृत प्रकाशन

महाराष्टट्र शासनाव््यतिरिक््त इतर वैधानिक प्राधिकाऱ््ययाांांनी तयार केलेले

(भाग एक, एक-अ व एक-ल यांमध््यये प्रसिद्ध केलेले वैधानिक निय

म व आदेश यांव््यतिरिक््त इतर)

वैधानिक निय

म व आदेश; यात भारत सरकार, उच्च न््ययायालय, पोलीस आयुक््त, आयुक््त (राज््य उत्पादन शुल्क),

जिल्हादंडाधिकारी व निवडणूक आयोग, निवडणूक न््ययायाधिकरण, निवडणूक निर््णय अधिकारी व निवडणूक आयोगाखालील

इतर प्राधिकारी यांनी तयार केलेले वैधानिक निय

म व आदेश यांचा समावेश होतो.

महाराष्ट्र वि�द्युुत नि�याामक आयोग, मुंं�बई

महाराष्ट्र वि�द्युुत नि�याामक आयोग (वीज मागणीची लवचि�कता आणि� वीज मागणी व्यवस्थाापन - अंमलबजावणीची

चौकट, खर्चा�च्या परि�णामकारकतेचे नि�र्धा�रण; आणि� मूल्यांं�कन, परि�मापन आणि� पडताळणी) वि�नि�य

म, २०२४

वि�द्युुत अधि�नि�य

म २००३.

क्रमांंsक मवि¦निि™आ/तांंsत्रििŇक/वि¦निि™यम/२०२४/७०२.—वि¦द्युुत अधिि˜निि™यम २००३ च्या कलम १८१ चे उप-कलम (१) आणिि” कलम

१८१ च्या उप-कलम (२)च्या खंंड (झेेडपी) ने प्रदाान करण्यात आलेल्या अधिि˜कारांंsचाा आणिि” या संंदर्भाभााɑत त्यास समर्थथ करणाऱ्या अन्य

सर्वव अधिि˜कारांंsचाा वापर करून, महााराष्ट्र वि¦द्युुत निि™यामक आयोग याद्वाारे, वि¦तरण परवानाधारकांंsनी वीज माागणीची लवचि�कताा आणिि” वीज

माागणी व्यवस्थाापन - अंमलबजावणीची चौकट, खर्चाचााɑच्या परि�णामकाारकतेचे निि™र्धाɑरण; आणिि” मूल्यांंsकन, परि�माापन आणिि” पडतााळणीसाठीी

अनुसराावयाची चौकट आणिि” त्यासंंबधिि˜त व त्यास आनुषंंगि�क व सहााय्यभूत बाबींकरि�ताा खालील वि¦निि™यम करीत आहे :-

१.

संक्षििȦप्त शीर्षषक, प्रयोज्यताा, प्रारंभ आणि� अर्थनि�श्चिĐिती

१.१ याा वि¦निि™यमांंsना, “महााराष्ट्र वि¦द्युुत निि™यामक आयोग (वीज माागणीची लवचि�कताा आणिि” वीज माागणी व्यवस्थाापन- अंमलबजावणीची

चौकट, खर्चाचााɑच्या परि�णामकाारकतेचे निि™र्धाɑरण; आणिि” मूल्यांंsकन, परि�माापन आणिि” पडतााळणी) वि¦निि™यम, २०२४”, असे म्हणाावे.

१.२ह

ेे वि¦निि™यम संंपूर्णण महााराष्ट्र राज्यास आणिि” राज्यातील सर्वव वि¦द्यमाान आणिि” भाावी वि¦तरण परवानाधारकांंsना लागू राहतीील.

१.३ हेे वि¦निि™यम शासकीय राजत्रातील त्यांंsच्या प्रसि�द्धीीच्या दि�नांंsकापासून अंमला

ात येतील.

१.४याा वि¦निि™यमांंsचाा अर्थथ, वेळोवेळी सुधारणा केलेल्या महााराष्ट्र वि¦द्युुत निि™यामक आयोग (बहु-वर्षीय वीज दर) वि¦निि™यम २०२४ आणिि”

महााराष्ट्र वि¦द्युुत निि™यामक आयोग (संंसााधन पर्याɑप्ततेेची चौकट) वि¦निि™यम, २०२४, मधीील तरतुदींशीी सुसंंगतपणे लावण्यात येईल.

महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-क, नोव्हेंबर १९, २०२४/कार्ति•िक २८, शके १९४६

1.5 Æêü ×¾Ö×®ÖµÖ´Ö ÜÖÖ»Öß»Ö¯ÖÏ´ÖÖÞÖê ŸÖß®Ö ÃÖãÃ¯ÖÂ™ü ³ÖÖÝÖ ŸÖµÖÖ¸ü Ûú¸üŸÖÖŸÖ: ³ÖÖÝÖ ‹:

†Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß“Öß “ÖÖîÛú™ü; ³ÖÖÝÖ ²Öß: ÜÖ“ÖÖÔ“µÖÖ ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÛúÖ¸üÛúŸÖê“Öê ×®Ö¬ÖÖÔ¸üÞÖ; †Ö×ÞÖ

³ÖÖÝÖ ÃÖß: ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö, ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö †Ö×ÞÖ ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß. ÃÖÓ¯ÖæÞÖÔ ×¾Ö×®ÖµÖ´Ö Æêü ŸµÖÖŸÖß»Ö

†¬µÖÖÇŸÖ †£ÖÖÔ®ÖãÃÖÖ¸ü ŸÖß®Ö ³ÖÖÝÖÖÓ´Ö¬µÖê †ÖÆêüŸÖ.

¾µÖÖÜµÖÖ

2.1 ÃÖÓ¤ü³ÖÖÔ®ÖãÃÖÖ¸ü ¾ÖêÝÖôûÖ †£ÖÔ †¯Öê×õÖŸÖ ®ÖÃÖê»Ö ŸÖ¸ü, µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ´Ö¬µÖê :

1. “†×¬Ö×®ÖµÖ´Ö” ´ÆüÞÖ•Öê ¾ÖêôûÖê¾Öêôûß ÃÖã¬ÖÖ¸üÞÖÖ Ûêú»Öê»ÖÖ ×¾ÖªãŸÖ †×¬Ö×®ÖµÖ´Ö 2003 (2003

“ÖÖ 36);

2. “†Ö®ÖãÂÖÓ×ÝÖÛú ÃÖê¾ÖÖ” ØÛú¾ÖÖ “‹‹ÃÖ” ×¾ÖªãŸÖ µÖÓ¡ÖÞÖÖ ¯Ö×¸ü“ÖÖ»Ö®ÖÖ“µÖÖ ÃÖÓ²ÖÓ¬ÖÖŸÖ †Ö®ÖãÂÖÓ×ÝÖÛú

ÃÖê¾ÖÖ ´ÆüÞÖ•Öê ×¾Ö•Öê“Öß ÝÖãÞÖ¾Ö¢ÖÖ, ×¾ÖÀ¾ÖÖÃÖÖÆÔüŸÖÖ †Ö×ÞÖ ×ÝÖÏ›ü“Öß ÃÖã¸ü×õÖŸÖŸÖÖ ¸üÖÜÖÞµÖÖÃÖÖšüß

ÝÖÏß›ü“µÖÖ ¯Ö×¸ü“ÖÖ»Ö®ÖÖ´Ö¬µÖê ÃÖÆüÖµµÖ³ÖæŸÖ †ÃÖÞÖÖ·µÖÖ †Ö¾Ö¿µÖÛú ÃÖê¾ÖÖ †Ö×ÞÖ ŸµÖÖ´Ö¬µÖê

¯ÖÏÖ£Ö×´ÖÛú ¸üÖÜÖß¾Ö †Ö®ÖãÂÖÓ×ÝÖÛú ÃÖê¾ÖÖ, ¤ãüµµÖ´Ö ¸üÖÜÖß¾Ö †Ö®ÖãÂÖÓ×ÝÖÛú ÃÖê¾ÖÖ, ŸÖéŸÖßµÖ ¸üÖÜÖß¾Ö

†Ö®ÖãÂÖÓ×ÝÖÛú ÃÖê¾ÖÖ, ×¾ÖªãŸÖ ³ÖÖ¸üÖ“µÖÖ ÃÖÆüÖµµÖÖÃÖÖšüß ÃÖÛÎúßµÖ ‰ú•ÖÖÔ, ¯ÖÏ×ŸÖ×ÛÎúµÖÖ¿Öß»Ö ‰ú•ÖÖÔ

ÃÖÆüÖµµÖ, ²»ÖòÛú Ã™üÖ™Ôü †Ö×ÞÖ ÝÖÏß›ü ÃÖÓ×ÆüŸÖê´Ö¬µÖê ¾µÖÖÜµÖÖ Ûêú»µÖÖ®ÖãÃÖÖ¸ü †¿ÖÖ †®µÖ ÃÖê¾ÖÖÓ“ÖÖ

ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö †ÖÆêü;

3. “†ò×ÝÖÏÝÖê™ü¸”ü ´ÆüÞÖ•Öê ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÛú›êü ®ÖÖë¤üÞÖßÛéúŸÖ †ÃÖ»Öê»Öß ÃÖÓÃ£ÖÖ, •Öß

×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖ õÖê¡ÖÖ´Ö¬µÖê ´ÖÖÝÖÞÖß“µÖÖ »Ö¾Ö×“ÖÛúŸÖê“Ößü µÖÓ¡ÖÞÖÖ, ×¾ÖÜÖã¸ü»Öê»Öß ×®ÖÙ´ÖŸÖß, ‰ú•ÖÖÔ

ÃÖÖšü¾ÖÞÖ ‡. †ÓŸÖÝÖÔŸÖ ´ÖÖÝÖÞÖß ¯ÖÏ×ŸÖÃÖÖ¤ü ÃÖê¾ÖÖÓÃÖÖ¸üÜµÖÖ ‹Ûú ØÛú¾ÖÖ †×¬ÖÛú ÃÖê¾ÖÖÓ“Öê

‹Ûú¡ÖßÛú¸üÞÖ ¯ÖÏ¤üÖ®Ö Ûú¸üŸÖê.

4. “‹†Ö¸ü†Ö¸”ü ´ÆüÞÖ•Öê ‹ÛæúÞÖ ´ÖÆüÃÖã»Öß ÝÖ¸ü•Ö;

5. “™üÖôû»Öê»Öê ÜÖ“ÖÔ” ´ÆüÞÖ•Öê ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“Öß †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß Ûêú»µÖÖ´Öãôê

•Öê¾ÆüÖ û×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú ×¾Ö•Öê“Öß ÜÖ¸êü¤üß Ûú¸üßŸÖ ®ÖÖÆüß ŸÖê¾ÆüÖ ŸµÖÖ®Öê ¾Öß•Ö ÜÖ¸êü¤üß

Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß ™üÖôû»Öê»ÖÖ ¾ÖÖœüß¾Ö ÜÖ“ÖÔ (®ÖÖò®Ö-¾ÖÖµÖ¸ü †»™ü¸ü®Öê×™ü¾Æü (‹®Ö›ü²»µÖã‹) ´ÆüÞÖæ®Ö

¤êüÜÖß»Ö Ã¯ÖÂ™ü Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖê) ØÛú¾ÖÖ †®µÖ£ÖÖ ÃÖ¬µÖÖ †×ÃŸÖŸ¾ÖÖŸÖ †ÃÖ»Öê»µÖÖ/®Ö¾Öß®Ö

×¾ÖŸÖ¸üÞÖ µÖÓ¡ÖÞÖê“µÖÖ ÁÖêÞÖß¾ÖÖœüß´Ö¬Öß»Ö ÝÖãÓŸÖ¾ÖÞÖãÛúßŸÖæ®Ö ×¾ÖŸÖ¸üÞÖÖ¿Öß ÃÖÓ²ÖÓ×¬ÖŸÖ ¯Öãœêü œüÛú»Ö»Öê»ÖÖ

ØÛú¾ÖÖ ™üÖôû»Öê»ÖÖ ÜÖ“ÖÔ;

6. “ÜÖ“ÖÖÔ“Öß ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÛúÖ¸üÛúŸÖÖ” ´ÆüÞÖ•Öê µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ“µÖÖ ³ÖÖÝÖ ²Öß ´Ö¬µÖê ×®Ö¬ÖÖÔ×¸üŸÖ

Ûêú»µÖÖ¯ÖÏ´ÖÖÞÖê ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖŸÖß»Ö ÛúÖêÞÖŸµÖÖÆüß ÝÖãÓŸÖ¾ÖÞÖãÛúß“Öß ÃÖÖ¯ÖêõÖ

ÛúÖ´Ö×ÝÖ¸üß ØÛú¾ÖÖ †ÖÙ£ÖÛú †ÖÛúÂÖÔÛúŸÖê“ÖÖ ×®Ö¤ìü¿ÖÛú ØÛú¾ÖÖ †¿Öß ÝÖãÓŸÖ¾ÖÞÖæÛú Ûêú»Öê»Öß

®ÖÃÖŸÖÖ®ÖÖ ×®ÖÙ´ÖŸÖß Ûêú»Öê»µÖÖ †Ö×ÞÖ ¯Öã¸ü¾ÖšüÖ Ûêú»Öê»µÖÖ ×¾Ö•Öê¾Ö¸üß»Ö ÜÖ“ÖÖÔ¿Öß Ûêú»Öê»Öß ŸÖã»Ö®ÖÖ;

7. “´ÖÖÝÖÞÖß“Öß »Ö¾Ö×“ÖÛúŸÖÖ” ´ÆüÞÖ•Öê ´ÖÖÝÖÞÖßÛú›üß»Ö ²ÖÖ•Öæ“µÖÖ ³ÖÖ¸üÖ“Öß õÖ´ÖŸÖÖ, •Öß

®ÖæŸÖ®Ö¿Öß»Ö ‰ú•Öì“Öê ´ÖÖêšü¶Ö ¯ÖÏ´ÖÖÞÖÖŸÖ ‹Ûú¡ÖßÛú¸üÞÖ Ûú¸üÞµÖÖÃÖ ´Ö¤üŸÖ ÆüÖêÞµÖÖÃÖÖšüß, ŸµÖÖÓ“µÖÖ

¾ÖÖ¯Ö¸üÖ“µÖÖ ¯Ö¬¤üŸÖß ŸÖÖ¿Öß ØÛú¾ÖÖ ¤ãüÃÖ·µÖÖ ÃÖ´ÖµÖ-ÁÖêÞÖß¾Ö¸ü ²Ö¤ü»Öæ ¿ÖÛúŸÖê, ¯Ö×¸üÞÖÖ´Öß

ÝÖÏÖÆüÛúÖÓ®ÖÖ µÖÓ¡ÖÞÖê“ÖÖ ÜÖ“ÖÔ Ûú´Öß Ûú¸üÞµÖÖ“µÖÖ ØÛú¾ÖÖ ¯Öãœêü œüÛú»ÖÞµÖÖ“µÖÖ ØÛú¾ÖÖ †Ó×ŸÖ´Ö ¾Öß•Ö

¾ÖÖ¯Ö¸üÖ´Ö¬µÖê ´ÖÖÝÖÞÖß ¯ÖÏ×ŸÖÃÖÖ¤ü ˆ¯ÖÖµÖÖÓ®ÖãÃÖÖ¸ü ¾ÖÖœü ØÛú¾ÖÖ ‘Ö™ü ÆüÖê‰ú ¿ÖÛúÞµÖÖ“µÖÖ ÃÖÆü-

»ÖÖ³ÖÖÓÃÖÆü ¾Öß•Ö †×¬ÖÛú ¯Ö¸ü¾Ö›üÞÖÖ¸üß ÆüÖê‡Ô»Ö.

8. “´ÖÖÝÖÞÖß“Öß »Ö¾Ö×“ÖÛúŸÖÖ ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê ²ÖÓ¬Ö®Ö” (›üß‹±ú¯Öß†Öê) ´ÆüÞÖ•Öê »Ö¾Ö×“ÖÛú

´ÖÖÝÖÞÖß“Öß ´ÖÖÝÖÔ¤üÙ¿ÖÛúÖ ÆüÖêµÖ, •µÖÖ´Ö¬µÖê ®ÖæŸÖ®Ö¿Öß»Ö ‰ú•ÖÖÔ ‹Ûú¡ÖßÛú¸üÞÖ ÃÖê¾ÖÖ •ÖÖÃŸÖßŸÖ

•ÖÖÃŸÖ ¾ÖÖœü×¾ÖÞµÖÖÃÖÆü, µÖÓ¡ÖÞÖê“µÖÖ †Ö¾Ö¿µÖÛúŸÖê“µÖÖ †Ö¬ÖÖ¸üÖ¾Ö¸ü ×¾ÖªãŸÖ ³ÖÖ¸ü Ÿ¾Ö×¸üŸÖ

¸òüØ´¯ÖÝÖ-†¯Ö †Ö×ÞÖ ¸òüØ´¯ÖÝÖ-›üÖ‰ú®Ö Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê ¾ÖÖÙÂÖÛú

ŸÖ¢¾ÖÖ¾Ö¸ü ˆ¯Ö»Ö²¬ÖŸÖê“Öß ÜÖÖŸÖ¸ü•Ö´ÖÖ Ûú¸üÞÖê †Ö¾Ö¿µÖÛú †ÖÆêü.

9. “›üß‹±ú/¾Öß•Ö ´ÖÖÝÖÞÖß ‹Ûú ÄÖÖêŸÖ” ´ÆüÞÖ•Öê ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“Öß (‹ÛúÖ ØÛú¾ÖÖ

†×¬ÖÛú ×šüÛúÖÞÖß ‹Ûú»Ö ˆ¯ÖÛú¸üÞÖ ØÛú¾ÖÖ ˆ¯ÖÛú¸üÞÖÖÓ“ÖÖ ÃÖ´ÖæÆü ´ÆüÞÖæ®Ö)û †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß

Ûêú»µÖÖ´Öãôê ¾Öß•Ö ¾ÖÖ¯Ö¸üÖŸÖ (kWhü) †Ö×ÞÖ / ØÛú¾ÖÖ ´ÖÖÝÖÞÖßŸÖ (kW/KVA) ÆüÖêÞÖÖ¸üß ²Ö“ÖŸÖ,

•µÖÖŸÖ ŸÖß®Ö ´ÖÆüŸ¾ÖÖ“Öß †ÓÝÖê †ÃÖŸÖß»Ö: ¯Ö×¸ü´ÖÖÞÖ- ×ÛúŸÖß ˆ¯Ö»Ö²¬Ö †ÖÆêü (kWh

†Ö×ÞÖ/ØÛú¾ÖÖ kW); ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬Öß- Ûêú¾ÆüÖ ˆ¯Ö»Ö²¬Ö †ÖÆêü (×¤ü¾ÖÃÖÖ“µÖÖ ÛúÖêÞÖŸµÖÖ ¾Öêôûß,

ÛúÖêÞÖÛúÖêÞÖŸµÖÖ ×¤ü¾Ö¿Öß, ÛúÖêÞÖŸµÖÖ ÆÓüÝÖÖ´ÖÖŸÖ); †Ö×ÞÖ ÜÖ“ÖÔ- ŸµÖÖÃÖÖšüß ×ÛúŸÖß ÜÖ“ÖÔ ÆüÖê‡Ô»Ö;

10. “×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú” µÖÖÃÖ †×¬Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓŸÖ ×¤ü»Öê»ÖÖ †£ÖÔ †ÃÖê»Ö;

11. “›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÃÖê»Ö (ÛúõÖ)” ´ÆüÞÖ•Öê µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓŸÖÝÖÔŸÖ †×®Ö¾ÖÖµÖÔ †ÃÖ»Öê»µÖÖ

›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“µÖÖ †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß“µÖÖ »ÖõµÖÖÓ×ÛúŸÖ ÛúÖµÖÖÕÃÖÖšüß ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ

¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê Ã£ÖÖ×¯ÖŸÖ Ûú¸üÖ¾ÖµÖÖ“Öê ×¾Ö×¿ÖÂ™ü ÜÖÖŸÖê.

12. “›üß‹ÃÖ‹´Ö” ´ÆüÞÖ•Öê ¾Öß•Ö ´ÖÖÝÖÞÖß ¾µÖ¾ÖÃ£ÖÖ¯Ö®Ö;

भााग चाार-क-११४–१अ

13. “›üß‹±ú †Ö×ÞÖ ›üß‹ÃÖ‹´Ö ÃÖ»»ÖÖÝÖÖ¸ü ÃÖ×´ÖŸÖß” ´ÆüÞÖ•Öê µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ“µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´Ö 7

†ÓŸÖÝÖÔŸÖ ÃÖ×¾ÖÃŸÖ¸ü¯ÖÞÖê ×¤ü»Öê»Öß ›üß‹±ú †Ö×ÞÖ ›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö ´ÖÓ•Öæ¸ü Ûú¸üÞµÖÖ“Öß

¯ÖÏ×ÛÎúµÖÖ †ÖµÖÖêÝÖÖÃÖ ÃÖã»Ö³Ö ¾ÆüÖ¾Öß µÖÖÃÖÖšüß Ã£ÖÖ¯Ö®Ö Ûêú»Öê»Öß ÃÖ×´ÖŸÖß. µÖÖ ÃÖ×´ÖŸÖß“ÖÖ

†Ö´ÖÓ¡ÖÛú †ÖµÖÖêÝÖÖ“ÖÖ ÃÖ×“Ö¾Ö †ÃÖê»Ö;

14. “ÛúÖµÖÔõÖ´Ö ‰ú•ÖÖÔ” ´ÆüÞÖ•Öê ÝÖÏÖÆüÛúÖ»ÖÖ †¯Öê×õÖŸÖ †ÃÖ»Öê»µÖÖ ¾Öß•Ö ¯Öã¸ü¾Öšü¶Ö“µÖÖ ÃÖê¾Öê“ÖÖ

ŸÖã»Ö®ÖÖŸ´ÖÛú ¤ü•ÖÖÔ ÛúÖµÖ´Ö šêü¾ÖŸÖ †ÃÖŸÖÖ®ÖÖ“Ö, ‰ú•Öì“ÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü Ûú´Öß Ûú¸üÞÖÖ¸üß †×¬ÖÛú

ÛúÖµÖÔõÖ´Ö ˆ¯ÖÛú¸üÞÖê ØÛú¾ÖÖ ×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖÖ´Ö¬µÖê ÝÖãÓŸÖ¾ÖÞÖæÛú Ûú¹ý®Ö ÝÖÏÖÆüÛúÖÓ®ÖÖ ‰ú•Öì“ÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü

Ûú´Öß Ûú¸üÞµÖÖÃÖ ˆªãŒŸÖ Ûú¸üŸÖß»Ö †¿Öß ÛúÖµÖì ØÛú¾ÖÖ ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö;

15. “´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö, ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö †Ö×ÞÖ ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß (‡‹´Ö †òÞ›ü ¾Æüß) ” ´ÆüÞÖ•Öê µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ“µÖÖ

³ÖÖÝÖ ÃÖß ´Ö¬µÖê ÃÖ´ÖÖ×¾ÖÂ™ü †ÃÖ»Öê»Öß ÛúÖµÖì, •µÖÖÓ“Öê »ÖõµÖ ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“Öê

´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö, ÃÖÓ×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖ, ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö †Ö×ÞÖ ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß Ûú¸üÞÖê Æêü †ÃÖŸÖê;

16. “Ã¾ÖŸÖÓ¡Ö ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß †×³ÖÛú¸üÞÖ (†ÖµÖ¾Æüß‹)” ´ÆüÞÖ•Öê ‰ú•ÖÖÔ »ÖêÜÖÖ¯Ö¸üßüõÖÛú ØÛú¾ÖÖ ‰ú•ÖÖÔ

¾µÖ¾ÖÃ£ÖÖ¯ÖÛú ØÛú¾ÖÖ ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö †Ö×ÞÖ ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß ¾µÖÖ¾ÖÃÖÖ×µÖÛú ´ÆüÞÖæ®Ö ¯ÖÏ´ÖÖ×ÞÖŸÖ

†ÃÖ»Öê»µÖÖ ¾µÖŒŸÖß ÆüÖêµÖ ØÛú¾ÖÖ ‰ú•ÖÖÔ »ÖêÜÖÖ¯Ö¸üßüõÖÛú ØÛú¾ÖÖ ‰ú•ÖÖÔ ¾µÖ¾ÖÃ£ÖÖ¯ÖÛú ØÛú¾ÖÖ

¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö †Ö×ÞÖ ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß ¾µÖÖ¾ÖÃÖÖ×µÖÛú ´ÆüÞÖæ®Ö ¯ÖÏ´ÖÖ×ÞÖŸÖ ¾µÖŒŸÖß †ÃÖ»Öê»µÖÖ ÃÖÓÃ£ÖÖ

ÆüÖêµÖ;

17. “†ÖµÖ¯Öß‹´Ö¾Æßü¯Öß” ´ÆüÞÖ•Öê ‡Þ™ü¸ü®Öò¿Ö®Ö»Ö ¯Ö¸ü±úÖò´ÖÔ®ÃÖ ´Öê•Ö¸ü´Öë™ü †òÞ›ü ¾Æêü×¸ü×±úÛêú¿Ö®Ö

¯ÖÏÖê™üÖêÛúÖò»Ö ÆüÖêµÖ, •ÖÖê ´ÖÖÝÖÔ¤ü¿ÖÔÛú ÃÖæ“Ö®ÖÖ ¯ÖÏ¤üÖ®Ö Ûú¸üŸÖÖê, •µÖÖ“ÖÖ ˆ¯ÖµÖÖêÝÖ

›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ´Ö¬Öæ®Ö ¾Öß•Ö ²Ö“ÖŸÖß“ÖÖ †Ó¤üÖ•Ö ‘ÖêÞµÖÖÃÖÖšüß Ûêú»ÖÖ •ÖÖ‰ú

¿ÖÛúŸÖÖê;

18. “ˆ¯ÖµÖÖê×ÝÖŸÖÖ ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬Öß” ´ÆüÞÖ•Öê ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÜÖÖ»Öß ÃÖã¹ýþ Ûêú»Öê»Öê

›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ˆ¯ÖÖµÖ - •Öê †ªÖ¯Ö “ÖÖ»Öæ †ÖÆêüŸÖ †Ö×ÞÖ •Öê ¯Öãœêü “ÖÖ»Öæ ¸üÖÆæü ¿ÖÛúŸÖß»Ö

†¿ÖÖ ¾ÖÂÖÖÕ“Öß †Ó¤üÖ×•ÖŸÖ ÃÖÓÜµÖÖ; ØÛú¾ÖÖ ÃÖê¾Öê“Öß Æü´Öß ×¤ü»Öê»Öß ¾ÖÂÖì ØÛú¾ÖÖ †Ö¾Ö¿µÖÛúŸÖÖ

†ÃÖ»µÖÖÃÖ ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÃÖ»»ÖÖ´ÖÃÖ»ÖŸÖ ÃÖ×´ÖŸÖß®Öê ¾µÖÖÜµÖÖ Ûêú»µÖÖ®ÖãÃÖÖ¸ ØÛú¾ÖÖ

¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê ÃÖã“Ö×¾Ö»µÖÖ®ÖãÃÖÖ¸ü ˆ¯ÖµÖÖê×ÝÖŸÖÖ ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬Öß;

19. “‹»Ö†Ö¸ü†ÖµÖ†Ö¸ü†ÖµÖ‹´Ö” ´ÆüÞÖ•Öê ü ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“ÖÖ ¾Öß•Ö ¤ü¸üÖ¾Ö¸ü

ÆüÖêÞÖÖ¸üÖ »ÖÖ‡Ô±úÃÖÖµÖÛú»Ö ´ÖÆüÃÖã»Öß ¯Ö×¸üÞÖÖ´Ö ÆüÖêµÖ;

20. “×¾ÖªãŸÖ ³ÖÖ¸ü ¾µÖ¾ÖÃ£ÖÖ¯Ö®Ö” ´ÆüÞÖ•Öê •µÖÖ´Öãôêû ¾Öß•Ö ×®ÖÙ´ÖŸÖß ÜÖ“ÖÔ •ÖÖÃŸÖ †ÃÖÞÖÖ·µÖÖ

ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬ÖßŸÖß»Ö ÃÖ¾ÖÖì““Ö ´ÖÖÝÖÞÖß Ûú´Öß Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖê ØÛú¾ÖÖ ŸÖß ÃÖ¾ÖÖì““Ö ´ÖÖÝÖÞÖß

®ÖÃÖ»Öê»µÖÖ ØÛú¾ÖÖ ¾Öß•Ö ×®ÖÙ´ÖŸÖß ÜÖ“ÖÔ Ûú´Öß †ÃÖ»Öê»µÖÖ ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬ÖßÛú›êü ¾Öôû×¾ÖÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖê

†ÃÖê ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö, •µÖÖ“ÖÖ ×¾ÖªãŸÖ ¾ÖÖ¯Ö¸üÖ¾Ö¸ü ÛúÖêÞÖŸÖÖÆüß ¯Ö×¸üÞÖÖ´Ö ÆüÖêŸÖ ®ÖÖÆüß ØÛú¾ÖÖ ŸµÖÖŸÖ

®ÖÝÖÞµÖ ¾ÖÖœü ÆüÖêŸÖê;

21. “×¾ÖªãŸÖ ³ÖÖ¸ü ÃÖÓ¿ÖÖê¬Ö®Ö” ´ÆüÞÖ•Öê ¤ü¸ü¸üÖê•Ö, ¤îü®ÖÓ×¤ü®Ö, ´ÖÖ×ÃÖÛú, ÆÓüÝÖÖ´Öß †Ö×ÞÖ ¾ÖÖÙÂÖÛú

¾Öß•Ö ¾ÖÖ¯Ö¸üÖ“µÖÖ ¯Ö¬¤üŸÖß“Öê ®Ö´Öã®Öê ×™ü¯ÖÞµÖÖÃÖÖšüß ÝÖÏÖÆüÛúÖ“µÖÖ ¾Öß•Ö ¾ÖÖ¯Ö¸üÖ“Öê ÃÖ×¾ÖÃŸÖ¸ü

‰ú•ÖÖÔ »ÖêÜÖÖ¯Ö¸üßõÖÞÖ, ¾ÖêÝÖ¾ÖêÝÖóµÖÖ ¯ÖÏÛúÖ¸ü“Öê ´Öß™ü¸üàÝÖ (Ã´ÖÖ™Ôü ×´Ö™ü¸üàÝÖ µÖÓ¡ÖÞÖê´Ö¬Öæ®Ö

´ÖÖ×ÆüŸÖß“Öê ÃÖÓÛú»Ö®Ö Ûú¸üÞµÖÖÃÖÆü), ÃÖ¾ÖìõÖÞÖ µÖÖÓ“ÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü Ûú¹ý®Ö, ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú

ÃÖê¾ÖÖ ¤êŸÖ †ÃÖ»Öê»µÖÖ ÝÖÏÖÆüÛúÖÓ“µÖÖ ²ÖÖ•ÖæÛú›üß»Ö ×¾ÖªãŸÖ ³ÖÖ¸üÖ“µÖÖ ¾Öî×¿ÖÂ™ü¶ÖÓ“Öß ÃÖÖ´ÖÖ®µÖ

¾ÖŸÖÔÞÖæÛú †Ö×ÞÖ Ûú»ÖÖ“Öß ¯ÖæÞÖÔ ¾Ö ÜÖÖ¡Öß¤üÖµÖÛú ´ÖÖ×ÆüŸÖß ¯Öã¸ü×¾ÖÞµÖÖÃÖÖšüß »ÖÖÝÖÞÖÖ·µÖÖ ×¾ÖªãŸÖ

³ÖÖ¸üÖ“µÖÖ ¾Öî×¿ÖÂ™ü¶ÖÓ“ÖÖ †³µÖÖÃÖ †Ö×ÞÖ ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö ÃÖ´ÖÖ×¾ÖÂ™ü †ÃÖÞÖÖ¸êü ÛúÖµÖÔ;

22. “‹´Ö¾ÖÖµÖ™üß” ´ÆüÞÖ•Öê ²ÖÆãü-¾ÖÂÖáµÖ ¾Öß•Ö ¤ü¸ü;

23. “‹®Ö¯Öß¾Æüß” ´ÆüÞÖ•Öê ×®Ö¾¾Öôû ¯ÖÏ“Ö×»ÖŸÖ ´Öæ»µÖ;

24. “¯ÖßÃÖß™üß” ´ÆüÞÖ•Öê ÃÖÆü³ÖÖÝÖß —ÖÖ»Öê»µÖÖ ÝÖÏÖÆüÛúÖÓ¾Ö¸üß»Ö ÜÖ“ÖÖÔ“Öß “ÖÖ“ÖÞÖß (¯ÖßÃÖß™üß)

•µÖÖ´Ö¬µÖêû ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ´Ö¬µÖê ÃÖÆü³ÖÖÝÖß —ÖÖ»µÖÖ´Öãôêû "ºÉÉvÉÉ®úhÉ" ÝÖÏÖÆüÛúÖ»ÖÖ

ÆüÖêÞÖÖ·µÖÖ ÃÖÓÜµÖÖŸ´ÖÛú »ÖÖ³ÖÖÓ“Öê ¾Ö ÜÖ“ÖÖÔ“Öê ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖê;

25. “†Ö¸ü†ÖµÖ‹´Ö” (¸êü™ü¯ÖêµÖ¸ü-‡Ó¯ÖòŒ™ü ´Öê—Ö¸ü) ´ÆüÞÖ•Öê ˆ¯ÖÖµÖÖÓ“ÖÖ ÝÖÏÖÆüÛúÖÓ¾Ö¸ü ÆüÖêÞÖÖ¸üÖ

¯Ö×¸üÞÖÖ´Ö ŸÖ¯ÖÖÃÖÞµÖÖ“Öß “ÖÖ“ÖÞÖß •µÖÖ´Ö¬µÖê ÛúÖµÖÔÛú´ÖÖ“µÖÖ †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß“ÖÖ ¯Ö×¸üÞÖÖ´Ö

†Ö×ÞÖ ÝÖÏÖÆüÛúÖÓ®ÖÖ ×ÛúŸÖß ÜÖ“ÖÔ Ûú¸üÖ¾ÖÖ »ÖÖÝÖê»Ö µÖÖ“Öß ŸÖ¯ÖÖÃÖÞÖß Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖê;

26. “‹ÃÖÃÖß™üß” ØÛú¾ÖÖ ÃÖÖêÃÖÖµÖ™ü»Ö ÜÖ“ÖÔ “ÖÖ“ÖÞÖßü •µÖÖ´Ö¬µÖê ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“µÖÖ

ÃÖÓ¯ÖæÞÖÔ ÃÖ´ÖÖ•ÖÖ¾Ö¸ü ÆüÖêÞÖÖ·µÖÖ ÃÖÓÜµÖÖŸ´ÖÛú »ÖÖ³ÖÖÓ“Öê †Ö×ÞÖ ÜÖ“ÖÖÔ“Öê ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö Ûú¸üÞµÖÖŸÖ

µÖêŸÖê;

27. “™üß†Ö¸üÃÖß” ØÛú¾ÖÖ “‹ÛæúÞÖ ÄÖÖêŸÖÖÓ¾Ö¸üß»Ö ÜÖ“ÖÔ” ´ÆüÞÖ•Öê ‹ÛæúÞÖ Ã¡ÖÖêŸÖÖÓ¾Ö¸üß»Ö ÜÖ“ÖÖÔ“Öß

“ÖÖ“ÖÞÖß •µÖÖ´Ö¬µÖê ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“µÖÖ ‹ÛæúÞÖ ÃÖÓÜµÖÖŸ´ÖÛú »ÖÖ³ÖÖÓ“Öê †Ö×ÞÖ

ÜÖ“ÖÖÔ“Öê ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖê.

2.2 µÖê£Öê ¾ÖÖ¯Ö¸ü»Öê»µÖÖ †Ö×ÞÖ ¾µÖÖÜµÖÖ ®Ö Ûêú»Öê»µÖÖ ¿Ö²¤ü ¾Ö ˆŒŸÖà®ÖÖ †×¬Ö×®ÖµÖ´Ö ØÛú¾ÖÖ

ŸµÖÖÜÖÖ»Öß Ûêú»Öê»µÖÖ ×®ÖµÖ´Ö ØÛú¾ÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ´Ö¬µÖê ®Ö´Öæ¤ü Ûêú»µÖÖ®ÖãÃÖÖ¸ü †£ÖÔ ¸üÖÆüß»Ö.

µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ“µÖÖ ´Ö¸üÖšüß †®Öã¾ÖÖ¤üÖŸÖß»Ö ¾Ö ‡ÓÝÖÏ•Öß ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ´Ö¬Öß»Ö ÛúÖêÞÖŸµÖÖÆüß

¿Ö²¤üÖÓ“ÖÖ/´Ö•ÖÛãú¸üÖ“ÖÖ †£ÖÔ ×®Ö×¿“ÖŸÖ Ûú¸üŸÖÖ®ÖÖ ÛúÖêÞÖŸÖÖÆüß ¾ÖÖ¤ü ˆ¤Ëü³Ö¾Ö»µÖÖÃÖ †Ö×ÞÖ/ØÛú¾ÖÖ

ÛúÖêÞÖŸÖßÆüß ×¾ÖÃÖÓÝÖŸÖß †Öœüôû»µÖÖÃÖ ´Öæôû ‡ÓÝÖÏ•ÖßŸÖß»Ö ×¾Ö×®ÖµÖ´Ö ÝÖÏÖÊ ¬Ö¸üÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖß»Ö.

³ÖÖÝÖ ‹: †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß“Öß “ÖÖîÛú™ü

´Öæ»Ö³ÖæŸÖ ŸÖ¢¾Öê

3.1 ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ“µÖÖ ÛúÖµÖÖÔ®¾ÖµÖ®ÖÖ“ÖÖ ´ÖÆü¢¾ÖÖ“ÖÖ ³ÖÖÝÖ ´ÆüÞÖæ®Ö ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö

¯ÖÏŸµÖêÛú ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÆüÖ ŸµÖÖ“µÖÖ ¤îü®ÖÓ×¤ü®Ö ÛúÖ´ÖÛúÖ•ÖÖ“ÖÖ

‹Ûú †×¾Ö³ÖÖ•µÖ ³ÖÖÝÖ Ûú¸êü»Ö †Ö×ÞÖ µÖÖêÝµÖ ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö ¤üß‘ÖÔÛúÖ»Öß®Ö

ŸÖ¢¾ÖÖ¾Ö¸ü “ÖÖ»Öæ šêü¾ÖÞµÖÖÃÖÖšüß ŸµÖÖ“Öê ×®ÖµÖÖê•Ö®Ö, ¸ü“Ö®ÖÖ †Ö×ÞÖ ÛúÖµÖÖÔ®¾ÖµÖ®Ö ÃÖÖŸÖŸµÖÖ®Öê

ÆüÖŸÖß ‘Öê‡Ô»Ö, •Öê ×¾ÖªãŸÖ õÖê¡ÖÖŸÖß»Ö ×ÆüŸÖÃÖÓ²ÖÓ×¬ÖŸÖÖÓ“µÖÖ ¯Öã¸ü¾ÖšüÖ †Ö×ÞÖ ´ÖÖÝÖÞÖßÛú›üß»Ö

²ÖÖ•ÖæÃÖ ÝÖÏß›ü“Öê ÃÖã¸üôûßŸÖ ÛúÖµÖÖÔ®¾ÖµÖ®Ö ÆüÖêÞµÖÖÃÖÖšüß ´ÖÖê•Ö´ÖÖ¯Ö Ûú¸üÞµÖÖµÖÖêÝµÖ,

¯ÖÏ×ŸÖÛéúŸÖßµÖÖêÝµÖ †Ö×ÞÖ ˆ¯Ö»Ö²¬Ö †ÃÖŸÖß»Ö; †Ö×ÞÖ †®µÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓŸÖÝÖÔŸÖ †ÃÖ»Öê»µÖÖ

ÃÖÓÃÖÖ¬Ö®Ö ¯ÖµÖÖÔ¯ŸÖŸÖÖ †Ö¾Ö¿µÖÛúŸÖÖÓ“µÖÖ ˆ×“ÖŸÖ ÛúÖµÖÖÔÃÖÖšüß ¤êüÜÖß»Ö µÖÖêÝÖ¤üÖ®Ö ¤êü‡Ô»Ö.

¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú ›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúõÖÖ“µÖÖ Ã£ÖÖ¯Ö®Öê«üÖ¸êü, ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ×¾Ö³ÖÖÝÖÖÓ®ÖÖ †Ö¾Ö¿µÖÛú

†ÃÖ»Öê»ÖÖ ¯Öã¸êüÃÖÖ Ûú´ÖÔ“ÖÖ¸üß ¾ÖÝÖÔ, ŸµÖÖÓ“µÖÖ ÛúÖ´ÖÖ“Öß ÛúÖµÖÔÛúõÖÖ Ã¯ÖÂ™ü¯ÖÞÖê ¯Ö×¸ü³ÖÖ×ÂÖŸÖ

Ûú¹ý®Ö, ¯Öã¸ü¾ÖŸÖß»Ö.

3.2 ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ˆ¯ÖÖµÖÖÓ“µÖÖ ÜÖ“ÖÖÔ“Öß ¾ÖÃÖã»Öß

×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÖÔ¿Öß ÃÖÓ²ÖÓ¬ÖßŸÖ ŸµÖÖÓ®Öß Ûêú»Öê»µÖÖ ÃÖ¾ÖÔ

ÃÖ´Ö£ÖÔ®ÖßµÖ ÜÖ“ÖÖÔ“Öß ¾ÖÃÖã»Öß - ×¾ÖªãŸÖ ³ÖÖ¸ü ÃÖÓ¿ÖÖê¬Ö®Ö (‹»Ö†Ö¸ü), ×®ÖµÖÖê•Ö®Ö, ¸ü“Ö®ÖÖ,

†Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß, ÃÖÓ×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖ, †Ö×ÞÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö µÖÖ ²ÖÖ²ÖàÃÖÆ ü- ²ÖÆãü-¾ÖÂÖáµÖ ¾Öß•Ö ¤ü¸ü

µÖÖ×“ÖÛêúŸÖ †Ö×ÞÖ ¾ÖÖÙÂÖÛú †ÖÙ£ÖÛú †Æü¾ÖÖ»ÖÖ´Ö¬µÖê µÖÖ ÜÖ“ÖÖÔ“ÖÖ ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö Ûú¹ý®Ö, Ûú¸üŸÖß»Ö.

×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÓ®Öß ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö¿Öß ÃÖÓ²ÖÓ×¬ÖŸÖ ÆüÖŸÖß ‘ÖêŸÖ»Öê»Öß ÃÖ¾ÖÔ ÛúÖµÖì

/ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö -

(‹Ûú) µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ“µÖÖ ³ÖÖÝÖ ²Öß †ÓŸÖÝÖÔŸÖ ®Ö´Öæ¤ü Ûêú»µÖÖ®ÖãÃÖÖ¸,ü ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ

¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÓ“µÖÖ ÝÖÏÖÆüÛúÖÓ®ÖÖ ŸÖÃÖê“Ö Ã¾ÖŸÖ: ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÓ®ÖÖ ¤êüÜÖß»Ö

ÜÖ“ÖÖÔ“µÖÖ ¥üÂ™üß®Öê ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÛúÖ¸üÛú †ÃÖŸÖß»Ö;

(¤üÖê®Ö) ÝÖÏÖÆüÛúÖÓ“µÖÖ ×ÆüŸÖÖ“Öê ¸üõÖÞÖ Ûú¸üÞÖÖ¸êü †ÃÖŸÖß»Ö †Ö×ÞÖ ŸÖê ÃÖ´Ö®µÖÖµÖ ×¸üŸÖß®Öê

ÛúÖµÖÖÔ×®¾ÖŸÖ Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖß»Ö;

(ŸÖß®Ö) ŸµÖÖÓ“µÖÖ ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÃ¾Ö¹ý¯Ö ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÓ“µÖÖ ÃÖ¾ÖÔ ÝÖÏÖÆüÛúÖÓ“µÖÖ ‹ÛæúÞÖ ¾Öß•Ö ¤ü¸üÖŸÖ

Ûú¯ÖÖŸÖ ÆüÖê‡Ô»Ö;

(“ÖÖ¸ü) ŸµÖÖÓ“µÖÖ ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÃ¾Ö¹ý¯Ö ®ÖæŸÖ®Ö¿Öß»Ö ‰ú•ÖÖÔ ´Öß™ü¸ü“µÖÖ ÝÖÏÖÆüÛúÖÛú›üß»Ö-²ÖÖ•Öæ»ÖÖ

ØÛú¾ÖÖ ´Öß™ü¸ü“µÖÖ ¯Öã¸ü¾Öšü¶ÖÛú›üß»Ö-²ÖÖ•Öæ»ÖÖ †ÓŸÖ-Ã£ÖÖ×¯ÖŸÖ ÆüÖê‡Ô»Ö.

3.3 ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú ÜÖÖ»Öß»Ö ²ÖÖ²ÖàÃÖÖšüß µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ“Öê ´ÖÖÝÖÔ¤ü¿ÖÔ®Ö ‘Öê‡Ô»Ö -

(‹Ûú) ×®ÖµÖÖê•Ö®ÖÖ¿Öß ÃÖÓ²ÖÓ×¬ÖŸÖ †Ö¾ÖŸÖá ŸÖ¢¾ÖÖ¾Ö¸ü ¯ÖÖ“Ö ¾ÖÂÖì †Ö×ÞÖ ‹Ûú ¾ÖÂÖÖÔ“Öß ×®Ö²Ö¸ü

›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê ÃÖÓ¸ü“Ö®ÖÖ ×¾ÖÛú×ÃÖŸÖ Ûú¸üŸÖÖ®ÖÖ †Ö×ÞÖ ×¾ÖªãŸÖ ³ÖÖ¸ü

ÃÖÓ¿ÖÖê¬Ö®Ö ÃÖÖ¤ü¸ü Ûú¸üŸÖÖ®ÖÖ †Ö×ÞÖ ´ÖÖÝÖÞÖß“Öß »Ö¾Ö×“ÖÛúŸÖÖ, ×¾ÖªãŸÖ ³ÖÖ¸ü

¾µÖ¾ÖÃ£ÖÖ¯Ö®Ö, ‰ú•ÖÖÔ ÃÖÓ¾Ö¬ÖÔ®Ö †Ö×ÞÖ ‰ú•ÖÖÔ ÛúÖµÖÔõÖ´ÖŸÖÖ ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê µÖÖÓ“µÖÖ

ÃÖÓ¤ü³ÖÖÔŸÖ ŸµÖÖÓ“µÖÖÛú›æü®Ö ¸üÖ²Ö×¾ÖÞµÖÖŸÖ µÖêÞÖÖ·µÖÖ ˆ¯ÖÖµÖµÖÖê•Ö®ÖÖÓ“ÖÖ ¯ÖÏÃŸÖÖ¾Ö ÃÖÖ¤ü¸ü

Ûú¸üŸÖÖ®ÖÖ;

(¤üÖê®Ö) µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ“µÖÖ ³ÖÖÝÖ ²Öß †ÓŸÖÝÖÔŸÖ ®Ö´Öæ¤ü Ûêú»µÖÖ®ÖãÃÖÖ¸ü ÜÖ“ÖÔ-»ÖÖ³ÖÖ“µÖÖ

×¾Ö¿»ÖêÂÖÞÖÖÃÖÆü ‰ú•ÖÖÔ †Ö×ÞÖ ´ÖÖÝÖÞÖß¾Ö¸üß»Ö ¯Ö×¸üÞÖÖ´Ö †Ö×ÞÖ µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ“µÖÖ ³ÖÖÝÖ

ÃÖß †ÓŸÖÝÖÔŸÖ ®Ö´Öæ¤ü Ûêú»µÖÖ®ÖãÃÖÖ¸ü †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß Ûêú»Öê»µÖÖ ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“Öê ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö,

¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö †Ö×ÞÖ ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß †ÖµÖÖêÝÖÖ»ÖÖ ÃÖÖ¤ü¸ü Ûú¸üŸÖÖ®ÖÖ;

(ŸÖß®Ö) †ÖµÖÖêÝÖÖ“Öê ×¾Ö×¿ÖÂ™ü ×®Ö¤ìü¿Ö ¸üÖ²Ö¾ÖŸÖÖ®ÖÖ.

›üß‹±ú/ ›üß‹ÃÖ‹´Ö ´ÖÖÝÖÔ¤ü¿ÖÔÛú ŸÖ¢¾Öê

×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÓ“Öß ÛúŸÖÔ¾µÖê ÜÖÖ»Öß»Ö¯ÖÏ´ÖÖÞÖê ¸üÖÆüŸÖß»Ö:-

(‹) ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê ×¾ÖÛú×ÃÖŸÖ Ûú¸üÞÖê : ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú ¾µÖÖ¯ÖÛú

×¾ÖªãŸÖ ³ÖÖ¸ü ÃÖÓ¿ÖÖê¬Ö®ÖÖ“µÖÖ †Ö¬ÖÖ¸üÖ¾Ö¸ü ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“ÖÖ ‹Ûú ¯ÖÏ³ÖÖ¾Öß

¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê ×¾ÖÛú×ÃÖŸÖ Ûú¸êü»Ö, •µÖÖ´Öãôêû ×¾Ö•Öê“Öß ¤üß‘ÖÔÛúÖ×»Ö®Ö ²Ö“ÖŸÖ ÆüÖê‡Ô»Ö †Ö×ÞÖ

ÃÖÓÃÖÖ¬Ö®Ö ¯ÖµÖÖÔ¯ŸÖŸÖê“µÖÖ ÝÖ¸ü•ÖÖ ³ÖÖÝÖ×¾ÖÞµÖÖŸÖ ³Ö¸ü ‘ÖÖ»Öê»Ö. ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê

‹ÛúÖ×Ÿ´ÖÛú ÃÖÓÃÖÖ¬Ö®Ö ×®ÖµÖÖê•Ö®Ö †Ö¾Ö¿µÖÛúŸÖÖ, ÃÖÓÃÖÖ¬Ö®Ö ¯ÖµÖÖÔ¯ŸÖŸÖÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú®ÖÖŸÖ µÖÖêÝÖ¤üÖ®Ö

¤êü‡Ô»Ö †Ö×ÞÖ ²ÖÖ•ÖÖ¸üÖŸÖß»Öü ¯Ö×¸ü¾ÖŸÖÔ®ÖÖÃÖÖšüß ÛúÖ¸üÞÖß³ÖæŸÖ šü¸êü»Ö. ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö

ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“µÖÖ ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê´Ö¬µÖê ÜÖÖ»Öß»Ö ´ÖãÜµÖ ×¾Ö³ÖÖÝÖÖÓ“ÖÖ ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö †ÃÖê»Ö:

(‹Ûú) ¯ÖßÛú Ûú®¾Æü•ÖÔ®ÃÖ †Ö×ÞÖ ÝÖÏÖÆüÛú ÃÖ¾ÖìõÖÞÖÖ“Öê ×®Ö¬ÖÖÔ¸üÞÖ Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß Ã´ÖÖ™Ôü

´Öß™ü¸üàÝÖ ‡®±ÏúÖÃ™ÒüŒ“Ö¸ü, Ã¾ÖµÖÓ“Ö×»ÖŸÖ ´Öß™üØ¸üÝÖ ‡®±ÏúÖÃ™ÒüŒ“Ö¸ü †Ö×ÞÖ ˆ¯ÖÛú¸üÞÖ-

ÃŸÖ¸üßµÖ ´Öß™ü¸üàÝÖ¾Ö¸ü (®Ö´Öã®ÖÖ †Ö¬ÖÖ¸üÖ¾Ö¸ü ØÛú¾ÖÖ ÃÖÖ¾ÖÔ•Ö×®ÖûÛú¯ÖÞÖê ˆ¯Ö»Ö²¬Ö

†ÃÖ»Öê»µÖÖ ´ÖÖ×ÆüŸÖß“µÖÖ †Ö¬ÖÖ¸üÖ¾Ö¸ü) †Ö¬ÖÖ×¸üŸÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö¾ÖÖ¸ü ×¾ÖªãŸÖ ³ÖÖ¸ü ÃÖÓ¿ÖÖê¬Ö®Ö

ÛúÖµÖÖÔ“Öê ×®ÖÂÛúÂÖÔ;

(¤üÖê®Ö) ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ¯ÖãœüÖÛúÖ¸üÖÓ´Ö¬µÖê ÃÖÆü³ÖÖÝÖß ÆüÖêÞµÖÖÃÖÖšüß ÝÖÏÖÆüÛúÖÓ“ÖÖ ¥üÂ™üßÛúÖê®Ö

†Ö×ÞÖ ŸÖµÖÖ¸üß;

(ŸÖß®Ö) ¸üÖ²Ö×¾ÖÞµÖÖŸÖ µÖÖ¾ÖµÖÖ“µÖÖ ÃÖÓ³ÖÖ¾µÖ ›üß‹±ú ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“Öê ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö¾ÖÖ¸ü ÛúÖµÖÔ †Ö×ÞÖ

›üß‹±ú¯Öß†Öê ˆ×§üÂ™êü •µÖÖ´Ö¬µÖê ›üß‹±ú, ‰ú•ÖÖÔ ÛúÖµÖÔõÖ´ÖŸÖÖ †Ö×ÞÖ ‰ú•ÖÖÔ ÃÖÓ¾Ö¬ÖÔ®ÖÖ“Öê

ˆ¯ÖÖµÖ µÖÖÃÖÖ¸üÜµÖÖ ÃÖ¾ÖÔ ‘Ö™üÛúÖÓ“ÖÖ ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö ¸üÖÆüß»Ö;

(“ÖÖ¸ü) ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê †Ö×ÞÖ ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö-ÃÖÖ¯ÖêõÖ ÜÖ“ÖÖÔ“µÖÖ ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÛúÖ¸üÛúŸÖê“Öê ×®Ö¬ÖÖÔ¸üÞÖ;

(¯ÖÖ“Ö) †Öò®Ö»ÖÖ‡Ô®Ö ´Öß™üØ¸üÝÖ †Ö×ÞÖ ÃÖÓ×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖ ÃÖê¾ÖÖÓ“ÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü Ûú¹ý®Ö, ³Ö×¾ÖÂµÖÖŸÖß»Ö

¯Ö›üŸÖÖôûÞÖßÃÖÖšüß ›üß‹±ú¯Öß†Öê (›üß‹±ú) †Ö×ÞÖ ›üß‹ÃÖ‹´Ö ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö, ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö

†Ö×ÞÖ ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß“Öß ÛúÖµÖÔ¯Ö¬¤üŸÖß;

(ÃÖÆüÖ) ¾ÖÖÙÂÖÛú ›üß‹±ú »ÖõµÖê ¯ÖæÞÖÔ Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß ×®Ö¬Öß ¯Öã¸ü¾ÖšüÖ µÖÖê•Ö®ÖÖ †Ö×ÞÖ †®µÖ

‰ú•ÖÖÔ ÛúÖµÖÔõÖ´ÖŸÖÖ †Ö×ÞÖ ‰ú•ÖÖÔ ÃÖÓ¾Ö¬ÖÔ®Ö ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê ¾ÖÖÙÂÖÛú ŸÖ¢¾ÖÖ¾Ö¸ü ÃÖÖ¤ü¸ü

Ûú¸üÞÖê;

²Öß)

›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê ÃÖÖ¤ü¸ü Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß †Ö×ÞÖ ´ÖÖ®µÖŸÖÖ ¤êüÞµÖÖÃÖÖšüß“Öß

ÛúÖ»Ö´ÖµÖÖÔ¤üÖ:

×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú ²ÖÆãü-¾ÖÂÖáµÖ ¾Öß•Ö ¤ü¸ü µÖÖ×“ÖÛúÖ ¤üÖÜÖ»Ö Ûú¸üÞµÖÖ†Ö¬Öß ŸÖß®Ö ´Ö×Æü®Öê

“›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê †Ö×ÞÖ †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß“Öß ÛéúŸÖß µÖÖê•Ö®ÖÖ”

(¯Ö×¸ü×¿ÖÂ™ü 3 ´Ö¬µÖê ®Ö´Öã®ÖÖ) ÃÖÖ¤ü¸ü Ûú¸êü»Ö. †ÖµÖÖêÝÖ, ²ÖÆãü-¾ÖÂÖáµÖ ¾Öß•Ö ¤ü¸ü µÖÖ×“ÖÛêú´Ö¬µÖê

ÃÖ´ÖÖ×¾ÖÂ™ü Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß †Ö¯Ö»Öß ´ÖÖ®µÖŸÖÖ, ×¾Ö×¿ÖÂ™ü ÃÖæ“Ö®ÖÖ ØÛú¾ÖÖ ×®Ö¤ìü¿ÖÖÓÃÖÆü, 60

×¤ü¾ÖÃÖÖÓ“µÖÖ †ÖŸÖ ¤êü‡Ô»Ö. ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê ¤üÖ¾ÖÖ Ûêú»Öê»µÖÖ ¯ÖÏÖêŸÃÖÖÆü®Ö ØÛú¾ÖÖ

†-¯ÖÏÖêŸÃÖÖÆü®ÖÖÓ®ÖÖ ´ÖÖ®µÖ ØÛú¾ÖÖ †´ÖÖ®µÖ Ûú¸üÞÖê †ÖµÖÖêÝÖÖÃÖ ¿ÖŒµÖ ÆüÖêüÞµÖÖÃÖÖšüß, ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ

¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê ÛúÖ´Ö×ÝÖ¸üß¾Ö¸üß»Ö †Æü¾ÖÖ»ÖÖ“µÖÖ ¯Öãœüß»Ö ¾ÖÂÖÖÔ“µÖÖ 31

´ÖÖ“ÖÔ¯ÖµÖÕŸÖü “›üß‹±ú/ ›üß‹ÃÖ‹´Ö †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß“ÖÖ ×Ã£ÖŸÖß¤ü¿ÖÔÛú †Æü¾ÖÖ»Ö” ¾ÖÖÙÂÖÛú

भााग चाार-क-११४–२

ŸÖ¢¾ÖÖ¾Ö¸ü ÃÖÖ¤ü¸ü Ûú¸ŸÖß»Ö. ŸÖ£ÖÖ×¯Ö, 30 ®ÖÖê¾Æëü²Ö¸ü 2024 ¯ÖµÖÕŸÖ ¤üÖÜÖ»Ö Ûú¸üÖ¾ÖµÖÖ“µÖÖ

²ÖÆãü-¾ÖÂÖáµÖ ¾Öß•Ö ¤ü¸ü µÖÖ×“ÖÛúÖ ÃÖÖ¤ü¸üßÛú¸üÞÖÖ´Ö¬µÖê, ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú, ²ÖÆãü-¾ÖÂÖáµÖ

¾Öß•Ö ¤ü¸ü µÖÖ×“ÖÛêúÃÖÆü ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê“µÖÖ †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖßÃÖÖšüß œüÖê²Öôû

†Ó¤üÖ•Ö †Ö×ÞÖ †Ó¤üÖ•Ö¯Ö¡ÖÛú ÃÖÖ¤ü¸ü Ûú¸üŸÖß»Ö. ŸÖÃÖê“Ö 31 ´ÖÖ“ÖÔ, 2025 ¯Öæ¾Öá

†ÖµÖÖêÝÖÖÛú›æü®Ö ´ÖÖ®µÖŸÖÖ ¤êüÞµÖÖŸÖ µÖÖ¾ÖµÖÖ“µÖÖ µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ“µÖÖ †×¬ÖÃÖæ“Ö®Öê“µÖÖ ¯Ö×Æü»µÖÖ

ŸÖß®Ö ´Ö×Æü®µÖÖÓ´Ö¬µÖê ÃÖÖ¤ü¸ü Ûêú»Öê»Öß ÃÖ×¾ÖÃŸÖ¸ü ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê †Ö×ÞÖ

†Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß µÖÖê•Ö®ÖÖ ÃÖÖ¤ü¸ü Ûú¸üŸÖß»Ö.

ÃÖß) ›üß‹±ú¯Öß†Öê ²ÖÆãü-¾ÖÂÖáµÖ »ÖõµÖÖÓÛú: ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú ÜÖÖ»Öß»Ö ×¾Ö×®ÖÙ¤üÂ™üßŸÖ

´ÖÖÝÖÔ¤üÙ¿ÖÛêúÃÖÆü Ã£ÖÖ×¯ÖŸÖ Ûêú»Öê»µÖÖ ×¾Ö×¿ÖÂ™ü ¾Öß•Ö ´ÖÖÝÖÞÖß »Ö¾Ö×“ÖÛúŸÖÖ ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê

²ÖÓ¬Ö®ÖÖ“Öê (›üß‹±ú¯Öß†Öê) ¯ÖÖ»Ö®Ö Ûú¸üŸÖß»Ö:

¾ÖÂÖÔ

´ÖÖÝÖß»Ö †ÖÙ£ÖÛú ¾ÖÂÖÖÔ´Ö¬µÖê †®Öã³Ö¾Ö»Öê»µÖÖ ÃÖ¾ÖÖì““Ö ¾Öß•Ö ´ÖÖÝÖÞÖß“µÖÖ

ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬ÖßŸÖß»Ö ´ÖÖÝÖÞÖß“µÖÖ ™üŒÛêú¾ÖÖ¸üß®ÖãÃÖÖ¸ü ›üß‹±ú¯Öß†Öê

†Ö. ¾Ö. 2025-26

1.5%

†Ö. ¾Ö. 2026-27

1.5%

†Ö. ¾Ö. 2027-28

†Ö. ¾Ö. 2028-29

2.5%

†Ö. ¾Ö. 2029-30

3.5%

›üß‹±ú¯Öß†Öê 24 ŸÖÖÃÖÖÓ“µÖÖ ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬Öß ¤ü¸ü´µÖÖ®Ö ×¾Ö•Öê“µÖÖ ÃÖ¾ÖÖì““Ö ´ÖÖÝÖÞÖß“µÖÖ

ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬ÖßŸÖ ‹ÛúÖ“Ö ¾Öêôûß ³ÖÖ¸ü Ûú´Öß Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß †Ö×ÞÖ ŸµÖÖ“Ö¯ÖÏ´ÖÖÞÖê ÃÖ¾ÖÖì““Ö ´ÖÖÝÖÞÖß

®ÖÃÖ»Öê»µÖÖ ŸÖÖÃÖÖÓ´Ö¬µÖê ³ÖÖ¸üÖŸÖ ¾ÖÖœü Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß ˆ¯Ö»Ö²¬Ö †ÃÖ»Öê»Öß Ûú´ÖÖ»Ö »Ö¾Ö×“ÖÛúŸÖÖ

¤ü¿ÖÔ×¾ÖŸÖê, •µÖÖ“Öê ¯ÖÏÖŸµÖ×õÖÛú ‹ÛúÖ ¾ÖÂÖÖÔŸÖæ®Ö ×Ûú´ÖÖ®Ö ‹Ûú ŸÖÖÃÖ ¤üÖÜÖ×¾Ö»Öê •ÖÖŸÖê.

¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê ¾ÖÂÖÖÔŸÖæ®Ö ×Ûú´ÖÖ®Ö ‹Ûú ›üß‹±ú/›üß†Ö¸ü ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö †ÖµÖÖê×•ÖŸÖ Ûú¸üÞÖê

†Ö¾Ö¿µÖÛú †ÖÆêü, •ÖÖê ´ÖÖÝÖß»Ö ¾ÖÂÖá ®ÖÖë¤ü —ÖÖ»Öê»µÖÖ 10 ÃÖ¾ÖÖì““Ö ´ÖÖÝÖÞÖß“µÖÖ ×¤ü¾ÖÃÖÖÓ¿Öß

†®Öã¹ý¯Ö †ÃÖÖ¾ÖÖ. ¾Ö¸ü ®Ö´Öæ¤ü Ûêú»Öê»µÖÖ ›üß‹±ú¯Öß†ÖêÃÖÖšüß“µÖÖ ¯Ö×Æü»µÖÖ ¯ÖÖ“Ö ¾ÖÂÖÖÕ“µÖÖ

´ÖÖÝÖÔ¤üÙ¿ÖÛêú®ÖÓŸÖ¸ü, ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú, †ÖµÖÖêÝÖÖÛú›æü®Ö ›üß‹±ú¯Öß†Öê´Ö¬µÖê ÃÖã¬ÖÖ¸üÞÖÖ

Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô¯ÖµÖÕŸÖ, ´ÖÖÝÖß»Ö ¾ÖÂÖá“µÖÖ ÃÖ¾ÖÖì““Ö ´ÖÖÝÖÞÖß“µÖÖ 3.5 ™üŒÛêú ›üßü‹±ú¯Öß†Öê

´ÆüÞÖæ®Ö ×®ÖµÖ×´ÖŸÖ¯ÖÞÖê ÃÖã×®Ö×¿“ÖŸÖ Ûú¸ŸÖßü»Ö.

›üß) ›üß‹±ú¯Öß†Öê ¯ÖÏÖêŸÃÖÖÆü®Ö †Ö×ÞÖ †-¯ÖÏÖêŸÃÖÖÆü®Ö: ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú ›üß‹±ú¯Öß†Öê ¯ÖêõÖÖ

•ÖÖÃŸÖ ÃÖÖ¬µÖ Ûêú»Öê»µÖÖ ¯ÖÏŸµÖêÛú ´ÖêÝÖÖ¾Öò™üÃÖÖšüß ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¹ý¯ÖµÖÖ´Ö¬µÖê 0.20 ÛúÖê™üßÓ“µÖÖ

¯ÖÏÖêŸÃÖÖÆü®ÖÖÃÖÖšüß ¯ÖÖ¡Ö †ÃÖê»Ö. ŸµÖÖ“Ö¯ÖÏ´ÖÖÞÖê, ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú ›üß‹±ú¯Öß†Öê ¯ÖêõÖÖ

Ûú´Öß ÃÖÖ¬µÖ Ûêú»Öê»µÖÖ ¯ÖÏŸµÖêÛú ´ÖêÝÖÖ¾Öò™üÃÖÖšüß ³ÖÖ¸üŸÖßµÖ ¹ý¯ÖµÖÖ´Ö¬µÖê 0.20 ÛúÖê™üßÓ“µÖÖ

¯Ö¸üÖ¾ÖŸÖÔÛúÖÃÖÖšüß / †-¯ÖÏÖêŸÃÖÖÆü®ÖÖÃÖÖšüß ¯ÖÖ¡Ö †ÃÖê»Ö.

‡)

´ÖÆüŸ¾ÖÖ“µÖÖ õÖê¡ÖÖ´Ö¬µÖê ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê ŸÖî®ÖÖŸÖ Ûú¸üÞÖê: ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ

¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú †ÃÖê ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö ¸üÖ²Ö¾ÖŸÖß»Ö •µÖÖ´Öãôêû ÃÖÓÃÖÖ¬Ö®Ö ¯ÖµÖÖÔ¯ŸÖŸÖê“µÖÖ ÃÖÓ¸ü“Ö®Öê´Ö¬µÖê

³Ö¸ü ¯Ö›êü»Ö †Ö×ÞÖ •µÖÖŸÖ ¯ÖÏÖ´ÖãÜµÖÖ®Öê ¿ÖÆü¸üß ³ÖÖÝÖÖÓ´Ö¬µÖê •Ö»Ö¤ü ¸òü´¯Ö-†¯Ö †Ö×ÞÖ ¸òü´¯Ö-

›üÖ‰ú®Ö ÃÖê¾ÖÖ ¯ÖÏ¤üÖ®Ö Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß, ÃÖ¾ÖÖì““Ö ´ÖÖÝÖÞÖßü †Ö×ÞÖ ÃÖÓ»ÖÝ®Ö ´ÖÆüÖÝÖ›üß ¾Öß•Ö

ÜÖ¸êü¤üß Ûú´Öß Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß ´ÖÖÝÖÞÖß »Ö¾Ö×“ÖÛúŸÖÖ ÃÖ´ÖÖ×¾ÖÂ™ü †ÃÖê»Ö †Ö×ÞÖ ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ

¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ“µÖÖ ¯Öã¸ü¾Öšü¶Ö“µÖÖ õÖê¡ÖÖ´Ö¬µÖê †Ö×ÞÖ õÖê¡ÖÖ²ÖÖÆêü¸ü ˆ¯Ö»Ö²¬Ö †ÃÖ»Öê»µÖÖ

†ÓŸÖ:Ã£ÖÖ×¯ÖŸÖ Ã¾ÖÃŸÖ ®ÖæŸÖ®Ö¿Öß»Ö ‰ú•Öì“ÖÖ ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö †ÃÖê»Ö. ´ÖÖÝÖÞÖß »Ö¾Ö×“ÖÛúŸÖÖ

ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ´Ö¬µÖê ´ÖÖÝÖÞÖß ¯ÖÏ×ŸÖÃÖÖ¤ü ˆ¯ÖÛÎú´ÖÖÓ“ÖÖ ¤êüÜÖß»Ö ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö †ÃÖê»Ö •µÖÖ´Ö¬µÖê ÝÖÏÖÆüÛú

¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ ÃÖÖê²ÖŸÖ“µÖÖ Ûú¸üÖ¸üÖ“µÖÖ ´ÖÖ¬µÖ´ÖÖŸÖæ®Ö ŸµÖÖÓ“µÖÖ ×¾ÖªãŸÖ ³ÖÖ¸üÖÃÖ ×®ÖµÖÓ×¡ÖŸÖ

Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß ÃÖÆü´ÖŸÖ †ÃÖŸÖß»Ö. ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÓ®Öß †ÖŸÖÖ †®Öã³Ö¾Ö»Öê»Öê ®Ö¾Öß®Ö

³ÖÖ¸ü »ÖõÖÖŸÖ ‘ÖêŸÖÖ, µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ«üÖ¸êü ¯ÖÏÃŸÖÖ×¾ÖŸÖ Ûêú»Öê»µÖÖ †Ö×ÞÖ †Ó´Ö»ÖÖŸÖ †ÖÞÖ»Öê»µÖÖ

ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“µÖÖ µÖÖ¤üßü´Ö¬µÖê ÜÖÖ»Öß»Ö ²ÖÖ²Öà“ÖÖ, ¯Ö¸ÓüŸÖã ŸµÖÖ¯Öã¸üŸÖê“Ö ´ÖµÖÖÔ×¤üŸÖ ®ÖÖÆüß, ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö

†ÃÖê»Ö:

‹) ˆ¯ÖÃÖÖ •Ö»ÖØÃÖ“Ö®Ö µÖÖê•Ö®ÖÖ, ´ÖÆüÖ®ÖÝÖ¸ü¯ÖÖ×»ÖÛúÖ, ®ÖÝÖ¸ü Ã£ÖÖ×®ÖÛú Ã¾Ö¸üÖ•µÖ ÃÖÓÃ£ÖÖ,

®ÖÝÖ¸ü ¯Ö×¸üÂÖ¤üÖ, ÝÖÖ¾ÖÖÓŸÖß»Ö †Ö×ÞÖ ÝÖÖ¾Ö ÃÖ´ÖãÆüÖŸÖß»Ö ¯ÖêµÖ •Ö»Ö µÖÖê•Ö®ÖÖÓ´Ö¬µÖê ¾Öêôêû¾Ö¸ü

†Ö¬ÖÖ×¸üŸÖ †Ö×ÞÖ ×®Ö¾Ö›üÛú ˆ¤Óü“Ö®Ö (‰ú•ÖÖÔ ÜÖ“ÖÖÔ“µÖÖ †Ö¬ÖÖ¸üÖ¾Ö¸ü);

²Öß) ‡»Öê×Œ™ÒüÛú ¾ÖÖÆü®ÖÖÓ“Öê Ã´ÖÖ™Ôü “ÖÖÚ•ÖÝÖ - ¤ãü“ÖÖÛúß, ŸÖß®Ö-“ÖÖÛúß, ¯ÖÏ¾ÖÖÃÖß ÝÖÖ›ü¶Ö,

×°»Ö™ü ¾ÖÖÆü®Öê, ÃÖÖ¾ÖÔ•Ö×®ÖÛú ¾ÖÖÆüŸÖæÛú ²ÖÃÖêÃÖ, ´ÖÖ»Ö¾ÖÖÆæü ¾ÖÖÆüÛú, ±úÃ™Ôü-´ÖÖ‡Ô»Ö †Ö×ÞÖ

»ÖÖÃ™ü-´ÖÖ‡Ô»Ö ›êü×»Ö¾Æü¸üß ¾ÖÖÆü®ÖÖÓ´Ö¬µÖê:

ÃÖß) ´Öß™ü¸ü“µÖÖ ´ÖÖÝÖß»Ö ²ÖÖ•Öæ“Öß ²Öò™ü¸üß ‰ú•ÖÖÔ ÃÖÖšü¾ÖÞÖ µÖÓ¡ÖÞÖÖ;

›üß) ×®Ö¾ÖÖÃÖß, ¹ýÝÞÖÖ»ÖµÖê, ÆüÖò™êü»ÃÖ, ˆªÖêÝÖ, ¾ÖÖ×ÞÖ×•µÖÛú ‡´ÖÖ¸üŸÖà´Ö¬Öß»Ö ˆÂÞÖŸÖÖ ¯ÖÓ¯Ö;

भााग चाार-क-११४–२अ

‡) ×®Ö¾ÖÖÃÖß, ¹ýÝÞÖÖ»ÖµÖê, ÆüÖò™êü»ÃÖ, ˆªÖêÝÖ, ¾ÖÖ×ÞÖ×•µÖÛú ‡´ÖÖ¸üŸÖà´Ö¬Öß»Ö †Öî×ÂÞÖÛú ‰ú•ÖÖÔ

ÃÖÖšü¾ÖÞÖ µÖÓ¡ÖÞÖÖ;

‹±ú) ÝÖÏÖÆüÛúÖ“µÖÖ •ÖÖÝÖêŸÖ •Öã®µÖÖ/†ÛúÖµÖÔõÖ´Ö ˆ¯ÖÛú¸üÞÖÖÓ“µÖÖ •ÖÖÝÖß ÛúÖµÖÔõÖ´Ö ˆ¯ÖÛú¸üÞÖê

²ÖÃÖ¾ÖÞÖê;

•Öß) ÛúÖêÞÖŸµÖÖÆüß ×¾Ö×¿ÖÂ™ü ÝÖãÓŸÖ¾ÖÞÖãÛúß“Öß †Ö¾Ö¿µÖÛúŸÖÖ ®ÖÃÖ»Öê»µÖÖ •ÖÖÝÖ¹ýÛúŸÖÖ

ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“µÖÖ ´ÖÖ¬µÖ´ÖÖŸÖæ®Ö ÃÖã»Ö³Ö —ÖÖ»Öê»Öê †Ó×ŸÖ´Ö ¾ÖÖ¯Ö¸üÖŸÖß»Ö ÃÖ¾ÖÔ ¾ÖŸÖÔÞÖãÛúßŸÖß»Ö

²Ö¤ü»Ö.

¾Ö¸üß»Ö ²ÖÖ²Öà ¾µÖ×ŸÖ×¸üŒŸÖ, ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê´Ö¬µÖê ÝÖÏÖÆüÛúÖÓ“µÖÖ ¯Ö×¸üÃÖ¸üÖŸÖß»Ö ×¾Ö×¿ÖÂ™ü ‰ú•ÖÖÔ

ÃÖÓ¾Ö¬ÖÔ®Ö ˆ¯ÖÛÎú´ÖÖÓ“ÖÖ, ‘Ö¸üÝÖãŸÖß ÝÖÏÖÆüÛúÖÓ“µÖÖ ÃÖ¾ÖÖÔŸÖ ÜÖÖ»Ö“µÖÖ ¾ÖÝÖÔ¾ÖÖ¸üßÃÖÆü ÛéúÂÖß õÖê¡ÖÖ“ÖÖ,

ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö †Ö×ÞÖ ŸµÖÖÃÖ ›ßü‹±ú ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê †Ó¤üÖ•Ö¯Ö¡ÖÛúÖ«üÖ¸êü ×®Ö¬Öß

¯Öã¸ü¾ÖÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö. †ò×ÝÖÏÝÖê™üÃÖÔ“µÖÖ ×®ÖµÖã×ŒŸÖ“ÖÖ ÜÖ“ÖÔ ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö ÜÖ“ÖÖÔ´Ö¬µÖê †ÓŸÖÙ®Ö×ÆüŸÖ

†ÃÖ»µÖÖ´Öãôêû, ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÓ®ÖÖ ŸµÖÖÓ®Öß ×®ÖµÖãŒŸÖ Ûêú»Öê»µÖÖ †ò×ÝÖÏÝÖê™üÃÖÔ«üÖ¸êü ÃÖ¾ÖÔ ›üß‹±ú

ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“Öß †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß £Öê™ü ØÛú¾ÖÖ ˆ×“ÖŸÖ ¯ÖÏ×ÛÎúµÖê“Öê ¯ÖÖ»Ö®Ö Ûú¹ý®Ö Ûú¸üŸÖÖ µÖê‡Ô»Ö.

×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú Ã¾ÖŸÖ:“Öß ÜÖÖŸÖ¸ü•Ö´ÖÖ Ûú¸êü»Ö Ûúß, †ò×ÝÖÏÝÖê™üÃÖÔ ŸµÖÖÓ“µÖÖ ¾ÖŸÖß®Öê µÖÖ

×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ´Ö¬µÖê ×¾Ö×®ÖÙ¤üÂ™ü Ûêú»Öê»Öß ÛúÖµÖì Ûú¸üÞµÖÖÃÖ †Ö×ÞÖ ¤üÖ×µÖŸ¾Öê ¯ÖÖ¸ü ¯ÖÖ›üÞµÖÖÃÖ ÃÖõÖ´Ö

†ÃÖê»Ö. †ò×ÝÖÏÝÖê™üÃÖÔ †Ö×ÞÖ †ÖµÖ¾Æüß‹ µÖÖ Ã¾ÖŸÖÓ¡Ö ÛÓú¯Ö®µÖÖ †ÃÖŸÖß»Ö µÖÖ“Öß ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ

¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú ÜÖÖ¡Öß Ûú¸êü»Ö.

‹±ú) ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê“Öê ÃÖÖ¾ÖÔ•Ö×®ÖÛú ¯ÖÏÛú™üßÛú¸üÞÖ †Ö×ÞÖ ¯Öã®ÖÙ¾Ö»ÖÖêÛú®Ö

¤üÃŸÖ‹ê¾Ö•Ö: ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú, •Ö®ÖŸÖê“µÖÖ ´ÖÖ×ÆüŸÖßÃÖÖšüß †Ö×ÞÖ ¾ÖÖ¯Ö¸üÖÃÖÖšüß ŸµÖÖ“µÖÖ

ÃÖÓÛêúŸÖ-Ã£ÖôûÖ¾Ö¸ ×¾ÖªãŸÖ ³ÖÖ¸ü ÃÖÓ¿ÖÖê¬Ö®Ö, ˆ¯ÖÛú¸üÞÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü †Ö×ÞÖ ÃÖÓŸÖé¯ŸÖß †Æü¾ÖÖ»Ö,

›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê †Ö×ÞÖ †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß ÛéúŸÖß µÖÖê•Ö®ÖÖ †Ö×ÞÖ

›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö“µÖÖ †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß¾Ö¸ü ×Ã£ÖŸÖß¤ü¿ÖÔÛú †Æü¾ÖÖ»Ö µÖÖÃÖÖ¸üÜÖê ´ÖÆü¢¾ÖÖ“Öê

¤üÃŸÖ‹ê¾Ö•Ö, ¯ÖÏ×ÃÖ¬¤ü Ûú¸êü»Ö. ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÓ“µÖÖ ÃÖÓÛêúŸÖ-Ã£ÖôûÖ¾Ö¸ü, ¾ÖÖÙÂÖÛú

ŸÖ¢¾ÖÖ¾Ö¸, ›üß‹±ú¯Öß†Öê †Ö×ÞÖ ›üß‹ÃÖ‹´Ö ˆ¯ÖÛÎú´ÖÖÓ“Öê ¯ÖÖ»Ö®Ö ü¯ÖÏ×ÃÖ¬¤ü Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö.

›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö, ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö †Ö×ÞÖ ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß †Æü¾ÖÖ»Ö

†ÖµÖÖêÝÖÖÃÖ´ÖÖê¸ü ÃÖÖ¤ü¸ü Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖß»Ö ŸÖÃÖê“Ö ÃÖÖ¾ÖÔ•Ö×®ÖÛú ›üÖê´Öê®Ö¾Ö¸ü šêü¾ÖÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖß»Ö.

ÃÖ¾ÖÔ ×ÆüŸÖÃÖÓ²ÖÓ×¬ÖŸÖÖÓ®ÖÖ ÃÖã»Ö³Ö×¸üŸµÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü Ûú¸üŸÖÖ µÖêÞµÖÖÃÖÖšüß ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ“µÖÖ

ÃÖÓÛêúŸÖ-Ã£ÖôûÖ“µÖÖ Ã¾ÖŸÖÓ¡Ö ˆ¯Ö-×¾Ö³ÖÖÝÖÖŸÖ ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö¿Öß ÃÖÓ²ÖÓ×¬ÖŸÖ ´ÖÖ×ÆüŸÖß

ÃÖ´ÖÖ×¾ÖÂ™ü Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö.

›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÃÖ»»ÖÖÝÖÖ¸ü ÃÖ×´ÖŸÖß (›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö-ÃÖßÃÖß)

µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓŸÖÝÖÔŸÖ †ÖµÖÖêÝÖÖ“µÖÖ ×¾Ö×¿ÖÂ™ü †×¬ÖÃÖæ“Ö®Öê«üÖ¸ê, •µÖÖŸÖ ÛúÖµÖÔÛúÖ»Ö †Ö×ÞÖ ÛúÖµÖÔÛúõÖÖ

®Ö´Öæ¤ü †ÃÖê»Ö, ‹Ûú Ã¾ÖŸÖÓ¡Ö ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÃÖ»»ÖÖ´ÖÃÖ»ÖŸÖ ÃÖ×´ÖŸÖß Ã£ÖÖ¯Ö®Ö Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö.

›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÃÖ×´ÖŸÖß Æüß, ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÓ®Öß ÃÖÖ¤ü¸ü Ûêú»Öê»µÖÖ Ûêú»Öê»µÖÖ

›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê“ÖÖ †ÖœüÖ¾ÖÖ ‘ÖêÞµÖÖÃÖÖšüß †Ö×ÞÖ ŸµÖÖ¾Ö¸ü ÃÖæ“Ö®ÖÖ ¾Ö

Æü¸üÛúŸÖß ´ÖÖÓ›üÞµÖÖÃÖÖšüß †Ö×ÞÖ ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ¾Ö¸üß»Ö ŸµÖÖÓ“µÖÖ ×®ÖÂÛúÂÖÖÕ“Öß

†ÖµÖÖêÝÖÖÛú›êü ´ÖÖ®µÖŸÖêÃÖÖšüß ×¿Ö±úÖ¸üÃÖ Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß †ÖµÖÖêÝÖÖ“µÖÖ ×®Ö¤ìü¿ÖÖÜÖÖ»Öß ÛúÖ´Ö Ûú¸üÞÖÖ·µÖÖ

ŸÖ•–ÖÖÓ“ÖÖ, Ã¾ÖŸÖÓ¡Ö †×¬ÖÃÖæ“Ö®Öê †ÓŸÖÝÖÔŸÖ Ã£ÖÖ¯Ö®Ö Ûêú»Öê»ÖÖ, ‹Ûú ÝÖ™ü †ÃÖê»Ö. †ÖµÖÖêÝÖÖ“Öê ÃÖ×“Ö¾Ö

›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÃÖ×´ÖŸÖß“Öê †Ö´ÖÓ¡ÖÛú ´ÆüÞÖæ®Ö ÛúÖ´Ö ¯ÖÖÆüŸÖß»Ö, •µÖÖ´Ö¬µÖê ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú,

²µÖã¸üÖê †Öò±ú ‹®Ö•Öá ‹×±ú×¿Ö†®ÃÖß (²Öß‡Ô‡Ô) “Öê ¯ÖÏ×ŸÖ×®Ö¬ÖßŸ¾Ö Ûú¸üÞÖÖ¸êü ´ÖÆüÖ¸üÖÂ™Òü ‰ú•ÖÖÔ ×¾ÖÛúÖÃÖ

†×³ÖÛú¸üÞÖ (´Öê›üÖ), ´ÖãÜµÖ ×¾ÖªãŸÖ ×®Ö¸üßõÖÛú, ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÃÖÓ¬Öß“Öê ×¾Ö×¿ÖÂ™ü –ÖÖ®Ö †ÃÖ»Öê»µÖÖ

¿ÖîõÖ×ÞÖÛú/ÃÖÓ¿ÖÖê¬Ö®Ö ÃÖÓÃ£ÖÖ †Ö×ÞÖ ÜÖÖ•ÖÝÖß õÖê¡ÖÖ“µÖÖ ¯ÖÏ×ŸÖ×®Ö¬ÖàÃÖÆü õÖê¡ÖßµÖ ŸÖ•–Ö µÖÖÓ“ÖÖ ÃÖÆü³ÖÖÝÖ

†ÃÖê»Ö. ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÃÖ»»ÖÖÝÖÖ¸ü ÃÖ×´ÖŸÖß ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÓ®Öß ¤ü•Öì¤üÖ¸ü ³ÖÖ¸ü ÃÖÓ¿ÖÖê¬Ö®Ö

ÛúÖµÖì Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß ´ÖÖÝÖÔ¤ü¿ÖÔÛú ÃÖæ“Ö®ÖÖ ¤êü‡Ô»Ö, ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÓ®Öß ÃÖÖ¤ü¸ü Ûêú»Öê»µÖÖ

“›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê †Ö×ÞÖ †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß µÖÖê•Ö®ÖÖÓ”“Öê ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö Ûú¸êü»Ö

†Ö×ÞÖ †ÖµÖÖêÝÖÖ»ÖÖ †Ö¯Ö»µÖÖ ×¿Ö±úÖ¸ü¿Öß ¯ÖÏ¤üÖ®Ö Ûú¸êü»Ö †Ö×ÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÓ®Öß ÃÖÖ¤ü¸ü Ûêú»Öê»µÖÖ

“›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß¾Ö¸üß»Ö ×Ã£ÖŸÖß¤ü¿ÖÔÛú †Æü¾ÖÖ»ÖÖ”“Öê ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö Ûú¸üÞµÖÖ´Ö¬µÖê

ÃÖÆüÖµµÖ Ûú¸êü»Ö. ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÃÖ×´ÖŸÖß ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“Öß †ÖÜÖÞÖß,

†Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß †Ö×ÞÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú®ÖÖŸÖ ÃÖ×ÛÎúµÖ¯ÖÞÖê ´ÖÖÝÖÔ¤ü¿ÖÔ®Ö Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß ×ÆüŸÖÃÖÓ²ÖÓ×¬ÖŸÖÖÓ“µÖÖ

ÝÖ™üÖÓ´Ö¬µÖê õÖê¡ÖßµÖ ÛúÖî¿Ö»µÖ ŸÖµÖÖ¸ü Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß ¤êüÜÖß»Ö ÃÖÆüÖµµÖ Ûú¸êü»Ö. ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö

ÃÖ×´ÖŸÖß“Öß ÃÖÆüÖ ´Ö×Æü®µÖÖŸÖæ®Ö ×Ûú´ÖÖ®Ö ‹Ûú¤üÖ ²ÖîšüÛú ÆüÖê‡Ô»Ö. †ÖµÖÖêÝÖ ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö

ÃÖ»»ÖÖÝÖÖ¸ü ÃÖ×´ÖŸÖß“Öê ÛúÖ´ÖÛúÖ•Ö ¾ÖêôûÖê¾Öêôûß †Ö¯Ö»µÖÖ ÃÖÓÛêúŸÖ-Ã£ÖôûÖ¾Ö¸ü †¯Ö»ÖÖê›ü Ûú¸êü»Ö.

›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÃÖÖšüß ×®Ö¬Öß ˆ³ÖÖ Ûú¸üÞÖê

×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÓ®Öß ÛúÖµÖÖÔ×®¾ÖŸÖ Ûú¸üÖ¾ÖµÖÖ“µÖÖ ÃÖ¾ÖÔ

›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö

¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê

ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“µÖÖ †Ö×ÞÖ µÖÖê•Ö®ÖÖÓÃÖÖšüß“µÖÖ ×®Ö¬Öß“ÖÖ ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö, ¾ÖÖÙÂÖÛú ×®Ö¬Öß ¯Öã¸ü¾Öšü¶Ö“µÖÖü

†Ö¾Ö¿µÖÛúŸÖêÃÖÆü, ²ÖÆãü-¾ÖÂÖáµÖ ¾Öß•Ö ¤ü¸ü µÖÖ×“ÖÛêú´Ö¬µÖê ÃÖ´ÖÖ×¾ÖÂ™ü Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö †Ö×ÞÖ ŸµÖÖ“Öß

®ÖÖë¤ü ¾ÖÖÙÂÖÛú †ÖœüÖ¾µÖÖ“ÖÖ ‹Ûú ³ÖÖÝÖ ´ÆüÞÖæ®Ö šêü¾ÖÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö. ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÓ®ÖÖ, µÖÖ

×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ“µÖÖ ³ÖÖÝÖ ²Öß ´Ö¬µÖê ®Ö´Öæ¤ü Ûêú»Öê»µÖÖ ÜÖ“ÖÖÔ“µÖÖ ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÛúÖ¸üÛúŸÖê“µÖÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö

“ÖÖ“ÖÞÖß“Öß ¯ÖæŸÖÔŸÖÖ Ûú¹ý®Ö, ›üßü‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“Öê ×®ÖµÖÖê•Ö®Ö, ×¾ÖªãŸÖ ³ÖÖ¸ü ÃÖÓ¿ÖÖê¬Ö®Ö, †Ö¸êüÜÖ®Ö,

†Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß, ÃÖÓ×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖ †Ö×ÞÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú®ÖÖÃÖÆü ÛúÖêÞÖŸµÖÖÆüß ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö¿Öß ÃÖÓ²ÖÓ×¬ÖŸÖ

ˆ¯ÖÛÎú´ÖÖÓ¾Ö¸ü ŸµÖÖÓ®Öß Ûêú»Öê»µÖÖ ÃÖ¾ÖÔ ÜÖ“ÖÖÔ“Öß ¾ÖÃÖã»Öß, ¾Öß•Ö ¤ü¸ü ¸ü“Ö®Öê“µÖÖ ´ÖÖ¬µÖ´ÖÖŸÖæ®Ö ŸµÖÖÓ“ÖÖ

×®Ö¬Öß¯Öã¸ü¾ÖšüÖ ¿ÖŒµÖ ÆüÖêÞµÖÖÃÖÖšüß ŸµÖÖÓ“µÖÖ ‹ÛæúÞÖ ´ÖÆüÃÖã»Öß ÝÖ¸ü•Öê´Ö¬µÖê ÃÖ´ÖÖ×¾ÖÂ™ü Ûú¹ý®Ö,

Ûú¸üÞµÖÖ“Öß ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÝÖß ¤êüÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö. ¾ÖÖÙÂÖÛú ŸÖ¢¾ÖÖ¾Ö¸üß»Ö ×¾ÖªãŸÖ ³ÖÖ¸ü ÃÖÓ¿ÖÖê¬Ö®Ö, †Öò®Ö»ÖÖ‡Ô®Ö

ÃÖÓ×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖ µÖÓ¡ÖÞÖê“Öê ÃÖë™üàÝÖ-†¯Ö, ®Öê™ü¾ÖÛÔú †Öò¯Ö¸êüØ™üÝÖ ÃÖë™üÃÖÔ“Öê ÃÖêØ™üÝÖ-†¯Ö, ›êü™üÖ-×›Òü¾Æü®Ö

†Öò®Ö»ÖÖ‡Ô®Ö †Ö×ÞÖ ×¸ü†»Ö-™üÖ‡Ô´Ö ÃÖÓ×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖ ÃÖê¾ÖÖ, ®Ö´Öã®ÖÖ ŸÖ¢¾ÖÖ¾Ö¸ üˆ¯ÖÛú¸üÞÖ-ÃŸÖ¸üßµÖ ´Öß™ü¸üàÝÖ

¯ÖÖµÖÖ³ÖæŸÖ ÃÖã×¾Ö¬ÖÖ ¯Öã¸ü¾ÖüÞÖê, ÝÖÏÖÆüÛúÖÓ“µÖÖ •ÖÖÝÖêŸÖ ‰ú•ÖÖÔ »ÖêÜÖÖ¯Ö¸üßõÖÞÖ Ûú¸üÞÖê, •ÖÖÝÖ¹ýÛúŸÖÖ ˆ¯ÖÛÎú´Ö,

»ÖõµÖÖÓ×ÛúŸÖ ÃÖÓ¿ÖÖê¬Ö®Ö ÛúÖ´Öê, ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÃÖÖšüß“µÖÖ ¯ÖÏµÖŸ®ÖÖÓ“Öê ¯ÖÏÃÖÖ¸üÞÖ µÖÖÃÖÖšüß Ûú¸üÞµÖÖŸÖ

µÖêÞÖÖ¸êü ÃÖ¾ÖÔ ÜÖ“ÖÔ †Ö×ÞÖ ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÃÖÖšüß Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖêÞÖÖ¸êü †®µÖ ÃÖ¾ÖÔ ¾Öî¬Ö ÜÖ“ÖÔ.

†ÖµÖÖêÝÖ, ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÓ®ÖÖ ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ×®Ö¬Öß ˆ³ÖÖ Ûú¸üÞµÖÖÛú×¸üŸÖÖ †®µÖ ¯Öæ¸üÛú

´ÖÖÝÖÔ, •ÖÃÖê Ûúß, ¾Öß•Ö ¤ü¸üÖ“µÖÖ ´ÖÖ¬µÖ´ÖÖŸÖæ®Öü ®ÖÓŸÖ¸ü“µÖÖ ×¤ü®ÖÖÓÛúÖÃÖ ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö †ÖÛúÖ¸üÖ“µÖÖ

¾ÖÃÖã»Öß«üÖ¸êü ‹Ûú×¡ÖŸÖ ×®Ö¬Öß ×®Ö´ÖÖÔÞÖ Ûú¸üÞÖê, •Ö¸ü †ÃÖÖ ´ÖÖÝÖÔ »ÖÖ³Ö¤üÖµÖÛú †ÃÖ»µÖÖ“Öê †Öœüôæû®Ö

†Ö»Öê ŸÖ¸ü, †®ÖãÃÖ¸üÞµÖÖ“Öê ×®Ö¤ìü¿Ö ¤êü‰ú ¿ÖÛêú»Ö.

³ÖÖÝÖ ²Öß: ÜÖ“ÖÖÔ“µÖÖ ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÛúÖ¸üÛúŸÖê“µÖÖ ×®Ö¬ÖÖÔ¸üÞÖÖ“Öß “ÖÖ“ÖÞÖß

µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ“ÖÖ ˆ¯ÖµÖÖêÝÖ, ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê †Ö×ÞÖ ŸµÖÖÜÖÖ»Öß»Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö µÖÖÓ“ÖÖ ×®ÖÞÖÔµÖÖŸÖß»Ö ÛúÖÆüß

‘Ö™üÛúÖÓ¾Ö¸ü, ‡ŸÖ¸ü ‘Ö™üÛúÖÓ²Ö¸üÖê²Ö¸ü“Ö, •ÖÃÖê Ûúß, ›üß‹±ú/ ›üß‹ÃÖ‹´Ö ˆ¯ÖÖµÖ/ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö, ÜÖ“ÖÔ †Ö×ÞÖ

¯Ö×¸üÞÖÖ´Ö (¤üÖê®Æüß, ¾Öß•Ö - kWh †Ö×ÞÖ ´ÖÖÝÖÞÖß - kVA ØÛú¾ÖÖ KW) ×›üÃÛúÖˆÓ™ü“ÖÖ ¤ü¸ü,

ˆ¯ÖµÖÖê×ÝÖŸÖÖ ÛúÖ»Ö, µÖÖÓ“µÖÖ¾Ö¸üß»Ö †ÖÙ£ÖÛú ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÛúÖ¸üÛúŸÖÖ †•Ö´ÖÖ¾ÖÞµÖÖÃÖÖšüß Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö.

ÜÖ“ÖÖÔ“µÖÖ ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÛúÖ¸üÛúŸÖê“Öê ×®ÖÛúÂÖ

×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê ÃÖÖ¤ü¸üßÛú¸üÞÖÖ“ÖÖ ‹Ûú ³ÖÖÝÖ ´ÆüÞÖæ®Ö

×¾Ö×¿ÖÂ™ü ÜÖ“ÖÖÔ“µÖÖ ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÛúÖ¸üÛúŸÖê“µÖÖ ×®Ö¬ÖÖÔ¸üÞÖÖ“µÖÖ “ÖÖ“ÖÞÖß“ÖÖ ×®ÖÛúÖ»Ö ÃÖÖ´ÖÖ×µÖÛúü Ûú¸êü»Ö.

×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú ‹ÛæúÞÖ ÄÖÖêŸÖÖÓ¾Ö¸üß»Ö ÜÖ“ÖÖÔ“µÖÖ (™üß†Ö¸üÃÖß) “ÖÖ“ÖÞÖß“Öê ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö, ‹Ûú

¯ÖÏ´ÖãÜÖ †ÖÛú×Ã´ÖÛú/†›ü£ÖôûÖ “ÖÖ“ÖÞÖß ´ÆüÞÖæ®Ö Ûú¸êü»Ö. ŸµÖÖ®ÖÓŸÖ¸ü ˆ¯ÖÖµÖÖÓ“ÖÖ ÝÖÏÖÆüÛúÖÓ¾Ö¸ü ÆüÖêÞÖÖ¸üÖ

¯Ö×¸üÞÖÖ´Ö ŸÖ¯ÖÖÃÖÞµÖÖ“Öß “ÖÖ“ÖÞÖß (¸êü™ü¯ÖêµÖ¸ü-‡´¯ÖòŒ™ü ´Öê—Ö¸ü-†Ö¸ü†ÖµÖ‹´Ö) Ûú¸êü»Ö. µÖÖ “ÖÖ“ÖÞÖß´Öãôêû,

ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö ÛúÖµÖÖÔ®¾ÖßŸÖ Ûêú»µÖÖ´Öãôêû †Ö×ÞÖ ŸµÖÖ¾Ö¸üß»Ö —ÖÖ»Öê»µÖÖ ÜÖ“ÖÖÔ´Öãôêû ¾Öß•Ö ¤ü¸üÖ¾Ö¸ü ×¾Ö¯Ö¸üßŸÖ

¯Ö×¸üÞÖÖ´Ö ÆüÖêÞÖÖ¸ü ®ÖÖÆüß, µÖÖ»ÖÖ ¯ÖãÂ™üß ×´ÖôûŸÖê. ×¾Ö•Öê“µÖÖ ¤ü¸üÖ¾Ö¸ü ÆüÖêÞÖÖ¸üÖ ¯Ö×¸üÞÖÖ´Ö (»ÖÖ‡±ú-

ÃÖÖµÖÛú»Ö ¸êü¾Æêü®µÖã ‡Ó´¯ÖòŒ™ü-‹»Ö†Ö¸ü†ÖµÖ†Ö¸ü†ÖµÖ‹´Ö) ÆüÖ ¾Öß•Ö ¤ü¸üÖŸÖß»Ö ¾ÖÖœü ´ÆüÞÖæ®Ö, ¹ý¯ÖµÖê

0.005 ¯ÖÏ×ŸÖ µÖã×®Ö™ü ØÛú¾ÖÖ ¯ÖÏ“Ö×»ÖŸÖ ¾Öß•Ö ¤ü¸üÖ“µÖÖ 0.05 ™üŒŒµÖÖÓ¯ÖêõÖÖ, •Öê •ÖÖÃŸÖ †ÃÖê»Ö

ŸµÖÖ“µÖÖ, †×¬ÖÛú ®ÖÃÖÖ¾ÖÖ. ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“Öß ”ûÖ®Ö®Öß ÜÖÖ»Öß»Ö ®Ö´Öæ¤ü Ûêú»Öê»µÖÖ ×®ÖÞÖÔµÖÖ“µÖÖ ÛÎú´ÖÖ®Öê

Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö:

‹) ‹ÛæúÞÖ ÄÖÖêŸÖÖ¾Ö¸üß»Ö ÜÖ“ÖÔ (™üß†Ö¸üÃÖß) ‹Ûú ¯ÖÏ´ÖãÜÖ †ÖÛú×Ã´ÖÛú/†›ü£ÖôûÖ “ÖÖ“ÖÞÖß: •µÖÖ

›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖŸÖ »ÖÖ³ÖÖÓ“Öê ×®Ö¾¾Öôû ¯ÖÏ“Ö×»ÖŸÖ ´Öæ»µÖ (®Öê™ü ¯ÖÏê—Öë™ü ¾Æòü»µÖæ-

‹®Ö¯Öß¾Æüß) Æêü ÜÖ“ÖÖÔ“µÖÖ ‹®Ö¯Öß¾Æüß“µÖÖ ŸÖã»Ö®ÖêŸÖ •Ö¸ü ¬Ö®Ö ÃÖÓÜµÖêŸÖ (¯ÖÖò×—Ö×™ü¾Æü ®ÖÓ²Ö¸ü) †ÃÖê»Ö

ŸÖ¸ü †ÃÖê ÃÖ¾ÖÔ ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö †Ö¸ü†ÖµÖ‹´Ö “ÖÖ“ÖÞÖß «üÖ¸êü ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖ

‘ÖêÞµÖÖŸÖ µÖÖ¾ÖêŸÖ.

²Öß) †Ö¸ü†ÖµÖ‹´Ö “ÖÖ“ÖÞÖß: •µÖÖ ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“ÖÖ, Ûú¸ü ¤êüÞÖÖ·µÖÖÓÛú×¸üŸÖÖ ÜÖ“ÖÖÔ“µÖÖ

ŸÖã»Ö®ÖêŸÖ »ÖÖ³ÖÖÓ“ÖÖ ‹®Ö¯Öß¾Æüß ¬Ö®Ö ÃÖÓÜµÖêŸÖ µÖêŸÖ †ÃÖê»Ö ŸÖ¸, †ÃÖê ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö ÛúÖµÖÖÔ×®¾ÖŸÖ

Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖ ‘ÖêÞµÖÖŸÖ µÖÖ¾ÖêŸÖ.

ÃÖß) ‹»Ö†Ö¸ü†ÖµÖ†Ö¸ü†ÖµÖ‹´Ö “ÖÖ“ÖÞÖß: •Öê ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö †Ö¸ü†ÖµÖ‹´Ö

“ÖÖ“ÖÞÖß´Ö¬µÖê ¬Ö®Ö ÃÖÓÜµÖÖ ¤üÖÜÖ¾ÖßŸÖ ®ÖÖÆüßŸÖ †ÃÖê ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö, •Ö¸ü ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö

ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“µÖÖ †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß´Öãôêû ¾Öß•Ö ¤ü¸üÖ¾Ö¸ü ÆüÖêÞÖÖ¸üÖ ¯Ö×¸üÞÖÖ´Ö ¯ÖÏ×ŸÖ µÖã×®Ö™ü ¹ý¯ÖµÖê

0.005 ØÛú¾ÖÖ ¯ÖÏ“Ö×»ÖŸÖ ¾Öß•Ö ¤ü¸üÖ“µÖÖ 0.05 ™üŒŒµÖÖÆæü®Ö Ûú´Öß †ÃÖê»Ö ŸÖ¸ü, µÖÖ¯ÖîÛúß •Öê

•ÖÖÃŸÖ †ÃÖê»Ö ŸÖê, †ÃÖê ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö ÛúÖµÖÖÔ×®¾ÖŸÖ Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖÖ¾ÖêŸÖ. ÃÖ¾ÖÔ ‰ú•ÖÖÔ ²Ö“ÖŸÖß“µÖÖ

ÃÖÓÜµÖêŸÖ, ×¾Ö•Öê“µÖÖ ™Óü“ÖÖ‡ÔÃÖÖšüß, †ÃÖ»µÖÖÃÖ, ÃÖã¬ÖÖ¸üÞÖÖ Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖÖ¾Öß.

8. ‹ÛæúÞÖ ÄÖÖêŸÖÖÓ¾Ö¸üß»Ö ÜÖ“ÖÖÔ“Öß “ÖÖ“ÖÞÖß:

»ÖÖ³Ö (²Öß) †Ö×ÞÖ ÜÖ“ÖÖÔ“µÖÖ (ÃÖß) ®ÖŒŸÖ ¾ÖŸÖÔ´ÖÖ®Ö ´Öæ»µÖÖ“Öß ¯Ö×¸üÝÖÞÖ®ÖÖ Ûú¹ý®Ö ¯ÖÏ´ÖãÜÖ

†ÖÛú×Ã´ÖÛú/†›ü£ÖôûÖ “ÖÖ“ÖÞÖß Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö. ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ˆ¯ÖÖµÖ/ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓÃÖÖšüß

‹®Ö¯Öß¾Æüß Æüß ²Öß †Ö×ÞÖ ÃÖß ´Ö¬Öß»Ö ±ú¸üÛúÖ ‡ŸÖÛúß ×®Ö×¿“ÖŸÖ Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö.

•Öê£Öê,

²Öß = ×¾Ö×®ÖÙ¤üÂ™üßŸÖ ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬Öß´Ö¬µÖê ×›üÃÛúÖˆÞ™ü Ûêú»Öê»µÖÖ ˆ¯ÖÖµÖ/ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“µÖÖ »ÖÖ³ÖÖ“Öß

‹®Ö¯Öß¾Æüß

ÃÖß = ×¾Ö×®ÖÙ¤üÂ™üßŸÖ ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬Öß´Ö¬µÖê ×›üÃÛúÖˆÞ™ü Ûêú»Öê»µÖÖ ˆ¯ÖÖµÖ/ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“µÖÖ ÜÖ“ÖÖÔ“Öß

‹®Ö¯Öß¾Æüß

•Ö¸ü, "™üß" µÖÖ ¾ÖÂÖÖÔŸÖß»Ö ˆ¯ÖÖµÖ/ ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“Öê »ÖÖ³Ö "²Öß™üß" †ÃÖŸÖß»Ö †Ö×ÞÖ

×›üÃÛúÖˆÓ™üßÝÖ“ÖÖ ¤ü¸ü "†Ö¸ü" †ÃÖê»Ö, ×›üÃÛúÖˆÓ™üàÝÖÃÖÖšüß ¾Öêôêû“ÖÖ ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬Öß

"‹®Ö" ¾ÖÂÖÔ †ÃÖê»Ö ŸÖ¸ü "²Öß" ÜÖÖ»Öß»Ö ¯ÖÏ´ÖÖÞÖê ¾µÖŒŸÖ Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö :-

B = ∑ [(Bt)/ (1+r)^t-1] (ÃÖ´ÖßÛú¸üÞÖ 1)

t=1

ŸÖÃÖê“Ö, •Ö¸ü, "™üß" µÖÖ ¾ÖÂÖÖÔŸÖß»Ö ˆ¯ÖÖµÖ / ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“ÖÖ ÜÖ“ÖÔ ÃÖ´Ö•ÖÖ "ÃÖß™üß"

†ÃÖê»Ö †Ö×ÞÖ ×›üÃÛúÖˆÓ™üàÝÖ“ÖÖ ¤ü¸ü "†Ö¸ü" †ÃÖê»Ö, ×›üÃÛúÖˆÓ™üàÝÖÃÖÖšüß ¾Öêôêû“ÖÖ

ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬Öß "‹®Ö" ¾ÖÂÖÔ †ÃÖê»Ö ŸÖ¸ü "ÃÖß" ÜÖÖ»Öß»Ö ¯ÖÏ´ÖÖÞÖê ¾µÖŒŸÖ Ûú¸üÞµÖÖŸÖ

µÖê‡Ô»Ö:-

C = ∑ [(Ct)/ (1+r)^t-1] (ÃÖ´ÖßÛú¸üÞÖ 2)

t=1

™üß†Ö¸üÃÖß “ÖÖ“ÖÞÖßÃÖÖšüß ÜÖ“ÖÖÔ“µÖÖ ²ÖÖ²Öß ÜÖÖ»Öß»Ö ´Öã§êü ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖ ‘Öê‰ú®Ö ×®Ö×¿“ÖŸÖ Ûú¸üÞµÖÖŸÖ

µÖêŸÖß»Ö :

‹) ÛúÖµÖÔõÖ´Ö ˆ¯ÖÛú¸üÞÖê/ÃÖÖ¬Ö®ÖÃÖÖ´ÖÝÖÏß/ˆ¯ÖµÖÓ¡Ö/ŸÖÓ¡Ö–ÖÖ®Ö ØÛú¾ÖÖ ¯ÖÏ£ÖÖÓ¾Ö¸üß»Ö ÜÖ“ÖÔ, »ÖÖÝÖæ

†ÃÖ»Öê»Öê Ûú¸ü, ¿Öã»Ûú †Ö×ÞÖ »Öê¾Æüß µÖÖÃÖÆü;

²Öß) ÛúÖµÖÔõÖ´Ö ˆ¯ÖÛú¸üÞÖê/ÃÖÖ¬Ö®ÖÃÖÖ´ÖÝÖÏß/ˆ¯ÖµÖÓ¡Ö/ ¯ÖÏ£ÖÖ/ŸÖÓ¡Ö–ÖÖ®Ö µÖÖÓ“Öß ´ÖÖÓ›üÞÖß

Ûú¸üÞµÖÖ“ÖÖ, ¾ÖÖ¯Ö¸ü¯Öæ¾ÖÔ ¯ÖÏÖ¸Óü×³ÖÛú “ÖÖ“ÖÞÖß“ÖÖ †Ö×ÞÖ ÃÖã¹ý Ûú¸üÞµÖÖ“ÖÖ ÜÖ“ÖÔ;

ÃÖß) ˆ¯ÖÖµÖÖ“µÖÖ/ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“µÖÖ ÃÖÓ¯ÖæÞÖÔ ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬ÖßŸÖß»Ö ¾ÖÖÙÂÖÛú ÃÖÓ“ÖÖ»Ö®Ö ¾Ö ¤êüÜÖ³ÖÖ»Ö

ÜÖ“ÖÔ;

›üß) •Öã®Öß †ÛúÖµÖÔõÖ´Ö ÃÖÖ¬Ö®ÖÃÖÖ´ÖÝÖÏß ÛúÖœæü®Ö ™üÖÛúÞµÖÖ“ÖÖ ¾Ö ×®ÖÛúÖ»Öß ÛúÖœüÞµÖÖ“ÖÖ ÜÖ“ÖÔ

(•Ö¸ü ›üß‹ÃÖ‹´Ö ˆ¯ÖÖµÖ/ ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖŸÖ •Öã®µÖÖ ¾ÖÃŸÖãÓ‹ê¾Ö•Öß ¤ãüÃÖ·µÖÖ ¾ÖÃŸÖã ØÛú¾ÖÖ

•Öã®µÖÖ ¾ÖÃŸÖã ¤ãü¹ýÃŸÖ Ûú¹ý®Ö ‘ÖêÞµÖÖ“Öß ŸÖ¸üŸÖæ¤ü †ÃÖê»Ö ŸÖ¸ü)

‡) ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“µÖÖ ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖ®Ö, ÃÖÓ×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖ †Ö×ÞÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú®ÖÖ¾Ö¸üß»Ö ÜÖ“ÖÔ;

‹±ú) ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“µÖÖ ¯ÖÏ×ÃÖ¬¤üß¾Ö¸ü —ÖÖ»Öê»ÖÖ ÜÖ“ÖÔ.

×™ü¯ÖÞÖß -

•Ö¸ü ÛúÖÆüß ™òüŒÃÖ ÛÎêú›üß™ËüÃÖ ¤êüÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖ †ÃÖŸÖß»Ö ŸÖ¸,ü ŸµÖÖ¾Ö¸üß»Ö ÜÖ“ÖÔ ÆüÖ ÜÖ“ÖÖÔŸÖß»Ö

Ûú¯ÖÖŸÖ ´ÆüÞÖæ®Ö ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖ ‘ÖêÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö. ŸµÖÖ“Ö¯ÖÏ´ÖÖÞÖê, •Ö¸ü ÛúÖêÞÖŸÖßÆüß •Öã®Öß

ÃÖÖ¬Ö®ÖÃÖÖ´ÖÝÖÏß/ ˆ¯ÖÛú¸üÞÖ/ ˆ¯ÖµÖÓ¡Ö/ ŸÖÓ¡Ö–ÖÖ®Ö ‡. ×¾ÖÛæú®Ö ŸµÖÖ‹ê¾Ö•Öß ®Ö¾Öß®Ö ‘ÖêÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖ

†ÃÖê»Ö ŸÖ¸ü †¿ÖÖ •Öã®µÖÖ ÃÖÖ¬Ö®ÖÃÖÖ´ÖÝÖÏß ØÛú¾ÖÖ ˆ¯ÖÛú¸üÞÖÖ“Öß ×¾ÖÛÎúß Ûú¹ý®Ö ×´ÖôûÞÖÖ¸üß

¸üŒÛú´Ö Æüß ÜÖ“ÖÖÔŸÖß»Ö Ûú¯ÖÖŸÖ ´ÆüÞÖæ®Ö ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖ ‘ÖêÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö.

›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö ØÛú¾ÖÖ ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ˆ¯ÖÖµÖ µÖÖ¯ÖÖÃÖæ®Ö“ÖÖ »ÖÖ³Ö ´ÆüÞÖ•Öê

×¾Ö•Öê“µÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸üÖŸÖ (µÖã×®Ö™ü/kWhü) †Ö×ÞÖ/ ØÛú¾ÖÖ ´ÖÖÝÖÞÖß´Ö¬µÖê (×Ûú»ÖÖê¾Öò™ü/kW) ÆüÖêÞÖÖ¸üß

²Ö“ÖŸÖ ÆüÖêµÖ. µÖã×®Ö™ü´Ö¬Öß»Ö ²Ö“ÖŸÖß“Öß ¯Ö×¸üÝÖÞÖ®ÖÖ Æüß, ÃÖÓ²ÖÓ¬ÖßŸÖ ‰ú•ÖÖÔ ÛúÖµÖÔõÖ´Ö ˆ¯ÖµÖÓ¡Ö

/ˆ¯ÖÛú¸üÞÖ ¾ÖÂÖÖÔŸÖß»Ö ×ÛúŸÖß ×¤ü¾ÖÃÖ ¾Ö ¯ÖÏŸµÖêÛú ×¤ü¾Ö¿Öß ×ÛúŸÖß ŸÖÖÃÖ ¾ÖÖ¯Ö¸üÞµÖÖŸÖ †Ö»Öê,

µÖÖÓ“µÖÖ †Ö¬ÖÖ¸êü Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö. †¿Öß ²Ö“ÖŸÖ ²ÖÆãü¬ÖÖ ¾Öß•Ö ¾ÖÖ¯Ö¸üÖ“µÖÖ ×šüÛúÖÞÖß ÆüÖêŸÖ †ÃÖŸÖê

†Ö×ÞÖ ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ˆ¯ÖÖµÖÖÓ“Öß ´ÖÖÓ›üÞÖß Ûú¹ý®Ö ‘ÖêÞÖÖ·µÖÖ ØÛú¾ÖÖ ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö

ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖŸÖ ÃÖÆü³ÖÖÝÖß ÆüÖêÞÖÖ·µÖÖ ÝÖÏÖÆüÛúÖ»ÖÖ †¿ÖÖ ²Ö“ÖŸÖß“ÖÖ †®Öã³Ö¾Ö µÖêŸÖ †ÃÖŸÖÖê.

¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê ×ÛúŸÖß ×¾Ö•Öê“Öß ÜÖ¸êü¤üß Ûú¸üÞµÖÖ“Öê ™üÖôû»Öê ŸÖê ÛúÖœüÞµÖÖÃÖÖšüß, ¾Ö¸üß»Ö

भााग चाार-क-११४–३

¯ÖÏÛúÖ¸êü ¾ÖÖ¯Ö¸üÖ“µÖÖ ×šüÛúÖÞÖß ÆüÖêÞÖÖ·µÖÖ ²Ö“ÖŸÖß“Öê µÖÓ¡ÖÞÖê“µÖÖ ¯ÖÖ¸êüÂÖÞÖ †Ö×ÞÖ ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ÆüÖ®ÖßŸÖ

ŸÖÃÖê“Ö ×ÝÖÏ›ü¿Öß •ÖÖê›ü»Öê»µÖÖ ”û¯Ö¸üÖ¾Ö¸üß»Ö µÖÓ¡ÖÞÖê“µÖÖ ´Öæ»µÖÖŸÖ (¾Æüß•Öß†Ö¸ü‹ÃÖ) ¾ÖÖ•Ö¾Öß

ÃÖ´ÖÖµÖÖê•Ö®Ö Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖê. ›üß‹±ú ¯ÖÏÛú»¯Ö ÃÖß‡Ô†Ö¸üÃÖß ×¾Ö×®ÖµÖ´Ö ÛÎú. RA-

14026(11)/3/2019-CERC †ÓŸÖÝÖÔŸÖ ¾µÖÖÜµÖÖ Ûêú»Öê»µÖÖ Ûëú¦üßµÖ ÃÖÓ»ÖÝ®Ö ÃÖê¾ÖÖ ²ÖÖ•ÖÖ¸Ö´Ö¬µÖê

ÃÖÆü³ÖÖÝÖß †ÃÖÞµÖÖ“Öß ¿ÖŒµÖŸÖÖ ¤êüÜÖß»Ö †ÃÖŸÖê. †ÃÖÖ ÃÖ¾ÖÔ †×ŸÖ×¸üŒŸÖ ´ÖÆüÃÖæ»Ö »ÖÖ³Ö

Ã¡ÖÖêŸÖÖ´Ö¬µÖê ÃÖ´ÖÖ×¾ÖÂ™ü Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö.

†¿ÖÖ ×¸üŸÖß®Öê, ×¾Ö•Öê“µÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸üÖ“µÖÖ ×šüÛúÖÞÖß •Ö¸ü "™üß" µÖÖ ¾ÖÂÖÖÔŸÖß»Ö ²Ö“ÖŸÖ kWh ´Ö¬µÖê

¾µÖŒŸÖ Ûêú»Öê»Öß "∆St" †ÃÖê»Ö, †Ö×ÞÖ ŸµÖÖ“Ö ¾ÖÂÖÖÔŸÖß»Ö ¯ÖÖ¸êüÂÖÞÖ ¾Ö ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ

ÆüÖ×®Ö ™üŒÛêú¾ÖÖ¸üß´Ö¬µÖê ¾µÖŒŸÖ Ûêú»µÖÖ¯ÖÏ´ÖÖÞÖê †®ÖãÛÎú´Öê "™üß‹»Ö™üß" †Ö×ÞÖ "›üß‹»Ö™üß" †ÃÖê»Ö,

ŸÖ¸ü "™üß" µÖÖ ¾ÖÂÖÖÔŸÖß»Ö ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê ™üÖôû»Öê»Öß ¾Öß•Ö ÜÖ¸êü¤üß (‹¯Öß¯Öß™üß) ¯Öãœüß»Ö¯ÖÏ´ÖÖÞÖê

†ÃÖê»Ö = ∆St/[(1-TLt) x (1-DLt)]. •Ö¸ü "™üß" µÖÖ ¾ÖÂÖÖÔŸÖß»Ö ¾Öß•Ö ÜÖ¸êü¤üß“ÖÖ ¤ü¸ü "†Ö¸ü™üß"

†ÃÖê»Ö ŸÖ¸ü "™üß"µÖÖ ¾ÖÂÖÖÔŸÖß»Ö ™üÖôû»Öê»µÖÖ ¾Öß•Ö ÜÖ¸êü¤üß¾Ö¸üß»Ö ÜÖ“ÖÔ (‹¯Öß¯ÖßÃÖß™üß) †ÃÖê»Ö: =

APPt x Rt

¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ“µÖÖ ÃÖ¸üÖÃÖ¸üß ‹ÛúÖ“Ö ¾Öêôûß †ÃÖ»Öê»µÖÖ ÃÖ¾ÖÖì““Ö ´ÖÖÝÖÞÖß´Ö¬µÖê ÆüÖêÞÖÖ·µÖÖ

Ûú¯ÖÖŸÖß´Öãôêû "¸üÖ•µÖÖÓŸÖÝÖÔŸÖ ¯ÖÖ¸êüÂÖÞÖ †ÖÛúÖ¸üÖÓ"´Ö¬µÖê Ûú¯ÖÖŸÖ —ÖÖ»µÖÖÃÖ, †¿ÖÖ Ûú¯ÖÖŸÖß“ÖÖ

×¾Ö“ÖÖ¸ü µÖÖ “ÖÖ“ÖÞÖßÜÖÖ»Öß "»ÖÖ³Ö" ´ÆüÞÖæ®Ö Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö.

¾Öß•Ö †Ö×ÞÖ ×¾ÖªãŸÖ ³ÖÖ¸üÖŸÖß»Ö ²Ö“ÖŸÖß“ÖÖ »ÖÖ³Ö ´ÆüÞÖæ®Ö ¯Ö×¸üÝÖÞÖ®ÖÖ Ûú¸üŸÖÖ®ÖÖ, ŸµÖÖŸÖ ¤ü¸ü¾ÖÂÖá

5 % ‡ŸÖÛúß ¾ÖÖœü ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖ ‘ÖêÞµÖÖŸÖ µÖÖ¾Öß. “ÖÖ“ÖÞÖß´Ö¬µÖê 10.5 % ‡ŸÖÛúÖ ×›üÃÛúÖ‰Óú™ü

¤ü¸ü ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖ ‘ÖêÞµÖÖŸÖ µÖÖ¾ÖÖ.

»ÖÖ³Ö †Ö×ÞÖ ÜÖ“ÖÔ µÖÖ ¤üÖê®Æüß ²ÖÖ²Öà“Öß ¯Ö×¸üÝÖÞÖ®ÖÖ, ˆ¯ÖµÖÖêÝÖÖŸÖ †ÖÞÖÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖ †ÃÖ»Öê»µÖÖ

ŸÖÓ¡Ö–ÖÖ®ÖÖ“µÖÖ ˆ¯ÖµÖÖê×ÝÖŸÖÖ ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬ÖßÃÖÖšüß, Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö. ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖ ‘ÖêŸÖ»Öê»Öß ²Ö“ÖŸÖ

ˆ¯ÖÛú¸üÞÖê/ˆ¯ÖµÖÓ¡Öê µÖÖÓ“µÖÖ ÃÖÓ¯ÖæÞÖÔ ˆ¯ÖµÖÖê×ÝÖŸÖÖ ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬ÖßŸÖ ˆ¯Ö»Ö²¬Ö ÆüÖêÞÖê ´ÖÆü¢¾ÖÖ“Öê

†ÃÖ»µÖÖ®Öê, ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú ÆüÖ ŸÖÓ¡Ö–ÖÖ®ÖÖ“µÖÖ ¯Öã¸ü¾ÖšüÖ¤üÖ¸üÖ®Öê ¤ãü¹ýÃŸÖ Ûêú»Öê»µÖÖ

¾ÖÃŸÖã“µÖÖ "Æü´Öß" ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬Öß“ÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü Ûú¸êü»Ö. µÖÖ¾Ö¸ü ¤ãüÃÖ¸üÖ ˆ¯ÖÖµÖ ´ÆüÞÖ•Öê, ›üß‹ÃÖ‹´Ö

ÃÖ»»ÖÖÝÖÖ¸ü ÃÖ×´ÖŸÖß®Öê "ˆ¯ÖµÖÖê×ÝÖŸÖÖ ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬Öß"“Öß •Öß ¾µÖÖÜµÖÖ Ûêú»Öß †ÃÖê»Ö ŸµÖÖ®ÖãÃÖÖ¸ü

¾ÖÖ¯Ö¸ü Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö.

9. ÝÖÏÖÆüÛúÖÓ¾Ö¸üß»Ö ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÖ“Öß ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö “ÖÖ“ÖÞÖß

(‹Ûú) ÜÖÖ»Öß ®Ö´Öæ¤ü Ûêú»Öê»µÖÖ ÜÖ“ÖÖÔ“µÖÖ ³ÖÖÝÖÖÓ“ÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü ÃÖ´ÖßÛú¸üÞÖ-1 ´Ö¬µÖê Ûú¸üÞµÖÖŸÖ

µÖê‡Ô»Ö:

‹) ÛúÖµÖÔõÖ´Ö ˆ¯ÖÛú¸üÞÖ/ ÃÖÖ¬Ö®ÖÃÖÖ´ÖÝÖÏß/ ˆ¯ÖµÖÓ¡Ö/ ŸÖÓ¡Ö–ÖÖ®Ö ØÛú¾ÖÖ ¯ÖÏ£ÖÖ µÖÖ¾Ö¸üß»Ö

ÜÖ“ÖÖÔÃÖÆü »ÖÖÝÖæ †ÃÖ»Öê»Öê Ûú¸ü, ¿Öã»Ûú ¾Ö »Öê¾Æüß•Ö ‡., •Öê ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê

†¤üÖ Ûêú»Öê †ÖÆêüŸÖ ØÛú¾ÖÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê †¤üÖ Ûêú»Öê»µÖÖ ÜÖ“ÖÖÔ‡ŸÖÛúÖ;

²Öß) ÛúÖµÖÔõÖ´Ö ˆ¯ÖÛú¸üÞÖ/ ÃÖÖ¬Ö®ÖÃÖÖ´ÖÝÖÏß/ ˆ¯ÖµÖÓ¡Ö/ ¯ÖÏ£ÖÖ/ ŸÖÓ¡Ö–ÖÖ®Ö µÖÖÓ“Öß ´ÖÖÓ›üÞÖß,

¾ÖÖ¯Ö¸ü¯Öæ¾ÖÔ ¯ÖÏÖ¸Óü×³ÖÛú “ÖÖ“ÖÞÖß †Ö×ÞÖ ÃÖã¹ý Ûú¸üÞµÖÖ¾Ö¸üß»Ö ÜÖ“ÖÔ, •ÖÖê

¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê †¤üÖ Ûêú»ÖÖ †ÖÆêü ØÛú¾ÖÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê †¤üÖ Ûêú»Öê»µÖÖ

ÜÖ“ÖÖÔ‡ŸÖÛúÖ;

ÃÖß) ˆ¯ÖÖµÖ/ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“µÖÖ ÃÖÓ¯ÖæÞÖÔ ˆ¯ÖµÖÖê×ÝÖŸÖÖ ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬ÖßŸÖ ¾ÖÖÙÂÖÛú ÃÖÓ“ÖÖ»Ö®Ö ¾Ö

¤êüÜÖ³ÖÖ»Öß¾Ö¸üß»Ö ÜÖ“ÖÔ, •ÖÖê ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê †¤üÖ Ûêú»ÖÖ †ÖÆêü ØÛú¾ÖÖ

¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê †¤üÖ Ûêú»Öê»µÖÖ ÜÖ“ÖÖÔ‡ŸÖÛúÖ;

›üß) •Öã®Öê †ÛúÖµÖÔõÖ´Ö ˆ¯ÖÛú¸üÞÖ ÛúÖœæü®Ö ™üÖÛúÞµÖÖ¾Ö¸ü †Ö×ÞÖ ÃÖã¸ü×õÖŸÖ¯ÖÞÖê ×®ÖÛúÖ»Öß

ÛúÖœüÞµÖÖ¾Ö¸ü —ÖÖ»Öê»ÖÖ ÜÖ“ÖÔ (•Ö¸ü ›üß‹ÃÖ‹´Ö ˆ¯ÖÖµÖÖŸÖ/ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖŸÖ •Öã®µÖÖ

¾ÖÃŸÖã‹ê¾Ö•Öß ¤ãüÃÖ¸üß ¾ÖÃŸÖã ‘ÖêŸÖÖ/¤ãü¹ýÃŸÖ Ûú¹ý®Ö ‘ÖêŸÖÖ µÖêŸÖ †ÃÖê»Ö ŸÖ¸ü), •ÖÖê

¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê †¤üÖ Ûêú»ÖÖ †ÖÆêü ØÛú¾ÖÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê †¤üÖ Ûêú»Öê»µÖÖ

ÜÖ“ÖÖÔ‡ŸÖÛúÖ;

‡) ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖ®Ö, ÃÖÓ×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖ †Ö×ÞÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö ÜÖ“ÖÔ, •ÖÖê ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê

†¤üÖ Ûêú»ÖÖ †ÖÆêü ØÛú¾ÖÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê †¤üÖ Ûêú»Öê»µÖÖ ÜÖ“ÖÖÔ‡ŸÖÛúÖ;

‹±ú) ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“µÖÖ ×¾Ö¯ÖÞÖ®Ö/´ÖÖÛìú™üàÝÖ¾Ö¸ü, ¯ÖÏÖêŸÃÖÖÆü®ÖÖÃÖÆü, —ÖÖ»Öê»ÖÖ ÜÖ“ÖÔ, •ÖÖê

¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê †¤üÖ Ûêú»ÖÖ †ÖÆêü ØÛú¾ÖÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê †¤üÖ Ûêú»Öê»µÖÖ

ÜÖ“ÖÖÔ‡ŸÖÛúÖ;

•Öß) ›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ´Öãôêû ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ“µÖÖ ´ÖÆüÃÖã»ÖÖŸÖ —ÖÖ»Öê»Öß ‘Ö™ü.

(¤üÖê®Ö) ›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“µÖÖ »ÖÖ³ÖÖ“Öß ¯Ö×¸üÝÖÞÖ®ÖÖ "¾Öß•Ö ÜÖ¸êü¤üß“ÖÖ ™üÖôû»Öê»ÖÖ ÜÖ“ÖÔ"

´ÆüÞÖæ®Ö Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö. •Ö¸ü ›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö/ ˆ¯ÖÖµÖÖÓ´Öãôêû ×¾Ö•Öê“µÖÖ

¾ÖÖ¯Ö¸üÖ“µÖÖ ×šüÛúÖÞÖß "™üß" µÖÖ ¾ÖÂÖÖÔŸÖß»Ö ²Ö“ÖŸÖ "∆ St" †ÃÖê»Ö †Ö×ÞÖ ŸµÖÖ“Ö ¾ÖÂÖÖÔŸÖß»Ö

™üŒÛêú¾ÖÖ¸üßŸÖß»Ö ¯ÖÖ¸êüÂÖÞÖ †Ö×ÞÖ ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ÆüÖ×®Ö •Ö¸ü †®ÖãÛÎú´Öê "™üß‹»Ö™üß" †Ö×ÞÖ

›üß‹»Ö™üß" †ÃÖê»Ö †Ö×ÞÖ ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê "™üß" µÖÖ ¾ÖÂÖÖÔŸÖ ™üÖôû»Öê»Öß

¾Öß•Ö ÜÖ¸êü¤üß (‹¯Öß¯Öß™üß) Æüß ¯Öãœüß»Ö¯ÖÏ´ÖÖÞÖê †ÃÖê»Ö: = ∆ St/ [(1-TLt) x (1-DLt)]

भााग चाार-क-११४–३अ

•Ö¸ü ¾Öß•Ö ÜÖ¸êü¤üß“ÖÖ "™üß" µÖÖ ¾ÖÂÖÖÔŸÖß»Ö ¤ü¸ü "†Ö¸ü™üß" †ÃÖê»Ö ŸÖ¸ü, ™üÖôû»Öê»µÖÖ

¾Öß•Ö ÜÖ¸êü¤üß¾Ö¸üß»Ö "™üß" µÖÖ ¾ÖÂÖÖÔŸÖß»Ö ÜÖ“ÖÔ (‹¯Öß¯ÖßÃÖß™üß) †ÃÖê»Ö = APPt x Rt

(ŸÖß®Ö) ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ“µÖÖ ÃÖ¸üÖÃÖ¸üß ‹ÛúÖ“Ö ¾Öêôûß †ÃÖ»Öê»µÖÖ ÃÖ¾ÖÖì““Ö ¾Öß•Ö ´ÖÖÝÖÞÖßŸÖ

—ÖÖ»Öê»µÖÖ Ûú¯ÖÖŸÖß´Öãôêû •Ö¸ü "¸üÖ•µÖÖÓŸÖÝÖÔŸÖ ¯ÖÖ¸êüÂÖÞÖ †ÖÛúÖ¸üÖŸÖ" Ûú¯ÖÖŸÖ —ÖÖ»Öß ŸÖ¸ü

†¿Öß Ûú¯ÖÖŸÖ µÖÖ “ÖÖ“ÖÞÖß ÜÖÖ»Öß "»ÖÖ³Ö" ´ÆüÞÖæ®Ö ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖ ‘ÖêÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö.

(“ÖÖ¸ü) ¾Öß•Ö †Ö×ÞÖ ¾Öß•Ö ´ÖÖÝÖÞÖß“µÖÖ »ÖÖ³ÖÖ“Öß ¯Ö×¸üÝÖÞÖ®ÖÖ Ûú¸üŸÖÖ®ÖÖ ¤ü¸ü¾ÖÂÖá ¾ÖÖœüß“ÖÖ ¤ü¸ü

5 % ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖ ‘ÖêÞµÖÖŸÖ µÖÖ¾ÖÖ.

™üß¯Ö:- “ÖÖ“ÖÞÖß´Ö¬µÖê ×›üÃÛúÖˆÓ™ü ¤ü¸ü 10.5 % ‡ŸÖÛúÖ ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖ ‘ÖêÞµÖÖŸÖ µÖÖ¾ÖÖ.

(¯ÖÖ“Ö) »ÖÖ³Ö †Ö×ÞÖ ÜÖ“ÖÔ µÖÖ ¤üÖê‘ÖÖÓ“Öß ¯Ö×¸üÝÖÞÖ®ÖÖ, ˆ¯ÖµÖÖêÝÖÖŸÖ †ÖÞÖÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖ †ÃÖ»Öê»µÖÖ

ŸÖÓ¡Ö–ÖÖ®ÖÖ“µÖÖ "ˆ¯ÖµÖÖê×ÝÖŸÖÖ ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬ÖßÃÖÖšüß", Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö.

(ÃÖÆüÖ) ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖ ‘ÖêŸÖ»Öê»Öß ²Ö“ÖŸÖ ˆ¯ÖÛú¸üÞÖê/ˆ¯ÖµÖÓ¡Öê ŸµÖÖÓ“µÖÖ ÃÖÓ¯ÖæÞÖÔ ˆ¯ÖµÖÖê×ÝÖŸÖÖ

ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬ÖßŸÖ ˆ¯Ö»Ö²¬Ö ÆüÖêÞÖê ´ÖÆü¢¾ÖÖ“Öê †ÃÖ»µÖÖ®Öê, ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú ÆüÖ

ŸÖÓ¡Ö–ÖÖ®ÖÖ“µÖÖ ¯Öã¸ü¾ÖšüÖ¤üÖ¸üÖ®Öê ¤ãü¹ýÃŸÖ Ûêú»Öê»µÖÖ ¾ÖÃŸÖã“µÖÖ "Æü´Öß" ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬Öß“ÖÖ

ˆ¯ÖµÖÖêÝÖ Ûú¸êü»Ö, µÖÖ¾Ö¸ü ¤ãüÃÖ¸üÖ ˆ¯ÖÖµÖ ´ÆüÞÖ•Öê, ›üß‹ÃÖ‹´Ö ÃÖ»»ÖÖÝÖÖ¸ü ÃÖ×´ÖŸÖß®Öê "

ˆ¯ÖµÖÖê×ÝÖŸÖÖ ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬Öß" “Öß •Öß ¾µÖÖÜµÖÖ Ûêú»Öß †ÃÖê»Ö ŸµÖÖ®ÖãÃÖÖ¸ü ¾ÖÖ¯Ö¸ü Ûú¸üÞµÖÖŸÖ

µÖê‡Ô»Ö.

10. ¾Öß•Ö ¤ü¸üÖ¾Ö¸ü ÆüÖêÞÖÖ¸üÖ ¯Ö×¸üÞÖÖ´Ö-†Ö¸ü†ÖµÖ‹´Ö “ÖÖ“ÖÞÖß

(‹Ûú) µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ“µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´Ö 9 ´Ö¬µÖê ®Ö´Öæ¤ü Ûêú»Öê»µÖÖ †Ö¸ü†ÖµÖ‹´Ö “ÖÖ“ÖÞÖß“Öß

¯Ö×¸üÝÖÞÖ®ÖÖ

Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß

¾ÖÖ¯Ö¸ü»Öê»µÖÖ

´ÖÖ×ÆüŸÖß“ÖÖ

ˆ¯ÖµÖÖêÝÖ

Ûú¹ý®Ö

‹»Ö†Ö¸ü†ÖµÖ†Ö¸ü†ÖµÖ‹´Ö “ÖÖ“ÖÞÖß Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö;

(¤üÖê®Ö) ÃÖÆü³ÖÖÝÖß ®Ö —ÖÖ»Öê»µÖÖ ÝÖÏÖÆüÛúÖÓ¾Ö¸üß»Ö ¾Öß•Ö ¤ü¸üÖ“ÖÖ ¯Ö×¸üÞÖÖ´Ö ×®Ö×¿“ÖŸÖ Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß

ÜÖ“ÖÖÔ“Öß ‹®Ö¯Öß¾Æüß †Ö×ÞÖ »ÖÖ³ÖÖÓ“Öß ‹®Ö¯Öß¾Æüß µÖÖÓ“µÖÖŸÖß»Ö ±ú¸üÛúÖ»ÖÖ ×¾ÖªãŸÖ

ÛÓú¯Ö®Öß“µÖÖ ‹ÛæúÞÖ ×¾ÖÛÎúß-µÖã×®Ö™ËüÃÖ®Öê ³ÖÖÝÖÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö.

¯ÖßÃÖß™üß †Ö×ÞÖ ‹ÃÖÃÖß™üß “ÖÖ“ÖÞµÖÖ Ûú¸üÖ¾ÖµÖÖ“Öß ¯Ö¨üŸÖ µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ“µÖÖ •ÖÖê›ü¯Ö¡Ö-2

´Ö¬µÖê ×¾Ö¿Ö¤ü Ûú¸üÞµÖÖŸÖ †Ö»Öß †ÖÆêü.

11.

“ÖÖ“ÖÞµÖÖÓ´Ö¬µÖê ¾ÖÖ¯Ö¸ü»Öê»µÖÖ ´ÖÆü¢¾ÖÖ“µÖÖ ‘Ö™üÛúÖÓ“Öß ØÛú´ÖŸÖ

¸üÖ•µÖÖŸÖß»Ö ÃÖ¾ÖÔ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÓ®Öß ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖ ‘µÖÖ¾ÖµÖÖ“Öß ×Ã£Ö¸ü ‘Ö™üÛúÖÓ“Öß ØÛú´ÖŸÖ

ÜÖÖ»Öß»Ö ¯ÖÏ´ÖÖÞÖê ¸üÖÆüß»Ö:

‹) ™üß†Ö¸üÃÖß, †Ö¸ü†ÖµÖ‹´Ö †Ö×ÞÖ ¯ÖßÃÖß™üß Ûú¸üßŸÖÖ ™üÖôû»Öê»µÖÖ ¾Öß•Ö ÜÖ¸êü¤üß“ÖÖ ÜÖ“ÖÔ-

´ÖÖÝÖß»Ö ‹Ûú ¾ÖÂÖÖÔÛú×¸üŸÖÖ ‰ú•ÖÖÔ ¾ÖÖ¯Ö¸üÖ“µÖÖ Ã™òüÛú“µÖÖ ¯Ö×Æü»µÖÖ 10% ¿Öß ÃÖÓ²ÖÓ×¬ÖŸÖ

¾Öß•Ö ÜÖ¸êü¤üß“µÖÖ ÃÖ¾ÖÖì““Ö ÃÖß´ÖÖÓ×ŸÖÛú ÜÖ“ÖÖÔ“Öß ³ÖÖ¸üÖÓ×ÛúŸÖ ÃÖ¸üÖÃÖ¸üß.

²Öß) ‹ÃÖÃÖß™üß Ûú×¸üŸÖÖ ™üÖôû»Öê»µÖÖ ¾Öß•Ö ÜÖ¸êü¤üß“ÖÖ ÜÖ“ÖÔ - ¯ÖÏŸÖß µÖã×®Ö™ü ¹ý¯ÖµÖê 10

(ÃÖß‡Ô†Ö¸üÃÖß®Öê ×®Ö×¿“ÖŸÖ Ûêú»Öê»ÖÖ ›êü †Æêü›ü ´ÖÖÛìú™üÃÖÖšüß ¯ÖÏ“Ö×»ÖŸÖ †ÃÖ»Öê»ÖÖ ×ÃÖØ»ÖÝÖ

¤ü¸, ¾ÖêôûÖê¾Öêôûß ÃÖã¬ÖÖ×¸üŸÖ Ûêú»Öê»ÖÖ ¯Ö¸ÓüŸÖã ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê ÃÖÖ¤ü¸ü

Ûú¸üŸÖÖ®ÖÖ“µÖÖ ¾Öêôûß ¾Öî¬Ö †ÃÖ»µÖÖ®ÖãÃÖÖ¸ü)

ÃÖß) ×¾Ö•Öê“µÖÖ ×¾ÖÛÎúßŸÖß»Ö, ™üÖôû»Öê»µÖÖ ¾Öß•Ö ÜÖ¸êü¤üß“µÖÖ ÜÖ“ÖÖÔŸÖß»Ö ¾ÖÖœüß“ÖÖ ¤ü¸ü- ¤ü¸ü¾ÖÂÖá

›üß) ™üß†Ö¸üÃÖß †Ö×ÞÖ †Ö¸ü†ÖµÖ‹´Ö “ÖÖ“ÖÞµÖÖÓÛú×¸üŸÖÖ ×›üÃÛúÖˆÓ™ü ¤ü¸ü - 10.5 %

‡) ¯ÖßÃÖß™üßÛú×¸üŸÖÖ ×›üÃÛúÖˆÓ™ü ¤ü¸ü 13 %

‹±ú) ‹ÃÖÃÖß™üßÛú×¸üŸÖÖ ×›üÃÛúÖˆÓ™ü ¤ü¸ü 10.5 %

†ÖµÖÖêÝÖ, †Ö¤êü¿ÖÖ«üÖ¸êü, ¾Ö¸üß»Ö ØÛú´ÖŸÖßŸÖ ¤ü¸ü¾ÖÂÖá, †Ö¾Ö¿µÖÛúŸÖÖ †ÃÖ»µÖÖÃÖ, ÃÖã¬ÖÖ¸üÞÖÖ

Ûú¸êü»Ö.

³ÖÖÝÖ ÃÖß : ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö, ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö †Ö×ÞÖ ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß

12.

›üß‹ÃÖ‹´Ö ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö, ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö †Ö×ÞÖ ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß“Öß ´ÖÖÝÖÔ¤ü¿ÖÔÛú ŸÖ¢¾Öê

µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ´Ö¬µÖê ÜÖÖ»Öß»Ö ŸÖß®Ö ´Öæ»Ö³ÖæŸÖ ¯ÖÏÛúÖ¸ü“µÖÖ ´Öæ»µÖ´ÖÖ¯Ö®ÖÖÓ“ÖÖ ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö †ÖÆêü:

‹) ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÖÓ“Öê ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö: µÖÖ´Ö¬µÖê ‹ÜÖÖªÖ ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ´Ö¬Öæ®Ö £Öê™ü ÆüÖêÞÖÖ¸êü ¯Ö×¸üÞÖÖ´Ö (ˆ¤üÖ.

‰ú•ÖÖÔ †Ö×ÞÖ ´ÖÖÝÖÞÖßŸÖß»Ö ²Ö“ÖŸÖ) †Ö×ÞÖ ÃÖÆü-»ÖÖ³Ö (ˆ¤üÖ. ™üÖôû»Öê»Öê ˆŸÃÖÔ•Ö®Ö, †Ö¸üÖêÝµÖ

×¾ÖÂÖµÖÛú »ÖÖ³Ö, ®ÖÖêÛú¸üß“Öß ×®ÖÙ´ÖŸÖß, ‰ú•ÖÖÔ ÃÖã¸üõÖÖ, ¯ÖÖ¸êüÂÖÞÖ/×¾ÖŸÖ¸üÞÖ »ÖÖ³Ö, †Ö×ÞÖ

¯ÖÖÞµÖÖ“Öß ²Ö“ÖŸÖ) ×®Ö¬ÖÖÔ×¸üŸÖ Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖê. ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÖ“Öê ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö ÜÖ“ÖÖÔ“µÖÖ

¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÛúÖ¸üÛúŸÖê“µÖÖ ×¾Ö¿»ÖêÂÖÞÖÖÃÖ ÃÖ´Ö£ÖÔ®Ö ¤êüŸÖê •µÖÖ“ÖÖ ˆ§êü¿Ö ÃÖÓ²ÖÓ×¬ÖŸÖ ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“ÖÖ ÜÖ“ÖÔ

†Ö×ÞÖ »ÖÖ³Ö ×®Ö×¿“ÖŸÖ Ûú¸üÞÖê Æêü †ÖÆêü.

²Öß) ¯ÖÏ×ÛÎúµÖÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö µÖÖ´Ö¬µÖê ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“µÖÖ †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß“Öê, ¸ü“Ö®Öê¯ÖÖÃÖæ®Ö ŸÖê

†Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß¯ÖµÖÕŸÖ, ´Öæ»µÖ´ÖÖ¯Ö®Ö Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖê, •µÖÖ´Ö¬µÖê, µÖêÞÖÖ·µÖÖ †›ü“ÖÞÖß,

ÛúÖµÖÔõÖ´ÖŸÖÖ, Ûú¿ÖÖ“ÖÖ ˆ¯ÖµÖÖêÝÖ —ÖÖ»ÖÖ, Ûú¿ÖÖ“ÖÖ —ÖÖ»ÖÖ ®ÖÖÆüß, ´ÖµÖÖÔ¤üÖ †Ö×ÞÖ ÃÖÓ³ÖÖ¾µÖ

ÃÖã¬ÖÖ¸üÞÖÖ, µÖÖÓ“ÖÖ ¿ÖÖê¬Ö ‘ÖêÞÖê ÃÖ´ÖÖ×¾ÖÂ™ü †ÖÆêü. “ÖÖ»Öæ ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖŸÖ ¤ãü¹ýÃŸµÖÖ Ûú¸üÞÖê ¿ÖŒµÖ

¾ÆüÖ¾Öê µÖÖÛú×¸üŸÖÖ ÃÖã¬ÖÖ¸üÞÖÖÓ“µÖÖ ÃÖÓ¬Öß ¾Öêôêû¾Ö¸ü ¿ÖÖê¬ÖÞÖê ´ÖÆü¢¾ÖÖ“Öê †ÃÖŸÖê.

ÃÖß) ²ÖÖ•ÖÖ¸ü¯Öêšêü¾Ö¸üß»Ö ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÖÓ“Öê ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö µÖÖ´Ö¬µÖê ‰ú•ÖÖÔ ²ÖÖ•ÖÖ¸ü¯ÖêšêüŸÖß»Ö ²Ö¤ü»ÖÖÓ´Öãôêû

³Ö×¾ÖÂµÖÖŸÖß»Ö ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ¯ÖÏÛú»¯ÖÖÓ®ÖÖ ¯ÖÏÖêŸÃÖÖ×ÆüŸÖ Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“µÖÖ

¯ÖÏ³ÖÖ¾ÖÖ“ÖÖ †Ó¤üÖ•Ö Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖÖê. µÖÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú®ÖÖÓ“ÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü ´ÖãÜµÖŸ¾ÖêÛú¹ý®Ö, ¯Ö¸ÓüŸÖã Ûêú¾Öôû

ŸµÖÖ“ÖÃÖÖšüß ®Ö¾Æêü, ²ÖÖ•ÖÖ¸ü¯ÖêšêüŸÖ ¯Ö×¸ü¾ÖŸÖÔ®Ö ‘Ö›ü¾Öæ®Ö †ÖÞÖÞÖÖ¸êü ‘Ö™üÛú †Ö×ÞÖ ˆ×§üÂ™üÖÓ¿Öß

ÃÖÓ²ÖÓ×¬ÖŸÖ ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓÛú×¸üŸÖÖ Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖÖê.

¾Öß•Ö ´ÖÖÝÖÞÖß“Öß »Ö¾Ö×“ÖÛúŸÖÖ †Ö×ÞÖ ¾Öß•Ö ´ÖÖÝÖÞÖß ¾µÖ¾ÖÃ£ÖÖ¯Ö®ÖÖ“µÖÖ ÃÖ¾ÖÔ ¯ÖÏÛú»¯Ö †Ö×ÞÖ

ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“Öê ÃÖÓ¯ÖæÞÖÔ ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö, ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö †Ö×ÞÖ ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß (‡‹´Ö¾Æüß) ¯ÖÏ×ÛÎúµÖê“Öê ¾µÖ¾ÖÃ£ÖÖ¯Ö®Ö,

•Öê£Öê ¾µÖ¾ÖÆüÖµÖÔ †ÃÖê»Ö ŸÖê£Öê, †Öò®Ö»ÖÖ‡Ô®Ö †Ö×ÞÖ ×¸ü†»Ö-™üÖ‡Ô´Ö ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö ™æü»ÃÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü Ûú¹ý®Ö

¯ÖÖ¸ü¤ü¿ÖÔÛú ¯Ö¬¤üŸÖß®Öê Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö. ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú Ã¾ÖŸÖÓ¡Ö ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß †×³ÖÛú¸üÞÖÖÓ“Öß

(†ÖµÖ¾Æüß‹) ®ÖÖ´ÖÃÖæ“Öß ¯ÖÏ×¾ÖÂ™ü Ûú¸êü»Ö, •µÖÖ µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓŸÖ ¯Ö×¸ü³ÖÖ×ÂÖŸÖ Ûêú»µÖÖ®ÖãÃÖÖ¸ü ŸÖ•–Ö

†ÃÖ»Öê»µÖÖ ¾µÖŒŸÖß ØÛú¾ÖÖ ÃÖÓÃ£ÖÖ †ÃÖŸÖß»Ö. ®ÖÖ´ÖÃÖæ“Öß´Ö¬µÖê ¯ÖÏ×¾ÖÂ™ü Ûêú»Öê»µÖÖ †ÖµÖ¾Æüß‹“µÖÖ

×®ÖµÖãŒŸÖß“ÖÖ ÜÖ“ÖÔ ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê ÃÖÖ¤ü¸ü Ûêú»Öê»µÖÖ ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê

ÜÖ“ÖÖÔ´Ö¬µÖê ¯ÖÏÛú»¯ÖÖ“µÖÖ ÜÖ“ÖÖÔ“ÖÖ ³ÖÖÝÖ ´ÆüÞÖæ®Ö ÃÖ´ÖÖ×¾ÖÂ™ü Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö. †ÖµÖÖêÝÖ, ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“Öê

´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß £Öê™ü ŸÖÃÖê“Ö ¯ÖÏÛú¸üÞÖ-×®ÖÆüÖµÖ ŸÖ¢¾ÖÖ¾Ö¸ü †ÖµÖ¾Æüß‹ ×®ÖµÖãŒŸÖ Ûú¸üÞµÖÖ“ÖÖ

¯ÖµÖÖÔµÖ, •Ö¸ü ŸµÖÖÓ®Öß ŸÖÃÖê šü¸ü¾Ö»µÖÖÃÖ, ×®Ö¾Ö›æü ¿ÖÛêú»Ö.

13.

¯Ö×¸üÞÖÖ´Ö ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö

¯Ö×¸üÞÖÖ´Ö ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö ‹ÛæúÞÖ ‰ú•ÖÖÔ/´ÖÖÝÖÞÖßŸÖß»Ö ²Ö“ÖŸÖ ´ÆüÞÖæ®Ö ¾µÖŒŸÖ Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖê †Ö×ÞÖ

›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö ¸üÖ²Ö×¾ÖÞµÖÖŸÖ †Ö»µÖÖ®ÖÓŸÖ¸ü“ÖÖ (´ÆüÞÖ•Öê“Ö †Æü¾ÖÖ»Ö ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬ÖßŸÖß»Ö) ‰ú•Öì“ÖÖ

¾ÖÖ¯Ö¸ü †Ö×ÞÖ ´ÖÖÝÖÞÖß µÖÖÓ“Öß ŸÖã»Ö®ÖÖ, ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö ¸üÖ²Ö×¾ÖÞµÖÖŸÖ †Ö»ÖÖ ®ÖÃÖŸÖÖ ŸÖ¸ü ÆüÖêÞÖÖ·µÖÖ

(´ÆüÞÖ•Öê“Ö †Ö¬ÖÖ¸ü³ÖæŸÖ †Ó¤üÖ×•ÖŸÖ) ‰ú•ÖÖÔ ¾ÖÖ¯Ö¸ü †Ö×ÞÖ ´ÖÖÝÖÞÖß¿Öß Ûú¹ý®Ö, ×®Ö´ÖÖÔÞÖ —ÖÖ»Öê»µÖÖ

´ÖÖÝÖÞÖß“Öß »Ö¾Ö×“ÖÛúŸÖÖ ×®Ö×¿“ÖŸÖ Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖê. †Ó¤üÖ×•ÖŸÖ ²Ö“ÖŸÖ ÜÖÖ»Öß»Ö ÃÖ´ÖßÛú¸üÞÖÖ®Öê

×®Ö×¿“ÖŸÖ Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö:

†Ó¤üÖ×•ÖŸÖ ²Ö“ÖŸÖ =(†Ö¬ÖÖ¸ü³ÖæŸÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü) - (†Æü¾ÖÖ»Ö ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬ÖßŸÖß»Ö ¾ÖÖ¯Ö¸ü)±(ˆ×“ÖŸÖ ÃÖ´ÖÖµÖÖê•Ö®Ö)

¯Ö×¸üÞÖÖ´Ö ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö ´ÖãÜµÖŸ¾ÖêÛú¹ý®Ö ÜÖÖ»Öß»Ö ŸÖß®Ö¯ÖîÛúß ÛúÖêÞÖŸµÖÖÆüß ¥üÂ™üßÛúÖê®ÖÖ“ÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü Ûú¹ý®Ö

Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö:

• ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö †Ö×ÞÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö ¥üÂ™üßÛúÖê®Ö

• ´ÖÖ®Öß¾Ö ²Ö“ÖŸÖ ¥üÂ™üßÛúÖê®Ö; †Ö×ÞÖ

• ×¾ÖÃŸÖéŸÖ ¯ÖÏ´ÖÖÞÖÖ¾Ö¸ü ´ÖÖ×ÆüŸÖß“Öê ×¾Ö¿»ÖêÂÖÞÖ.

13.1 ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö †Ö×ÞÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö ¥üÂ™üßÛúÖê®Ö

†ÖÓŸÖ¸ü¸üÖÂ™ÒüßµÖ ÛúÖ´Ö×ÝÖ¸üß ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö †Ö×ÞÖ ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß“µÖÖ ÛúÖµÖÔ¯Ö¬¤üŸÖß (‡Þ™ü¸ü®Öò¿Ö®Ö»Ö

¯Ö¸ü±úÖò´ÖÔ®ÃÖ ´Öê•Ö¸ü´Öë™ü †òÞ›ü ¾Æêü×¸ü×±úÛêú¿Ö®Ö ¯ÖÏÖê™üÖêÛúÖò»Ö - †ÖµÖ¯Öß‹´Ö¾Æüß¯Öß) ´Ö¬µÖê ˆ»»ÖêÜÖü

Ûêú»Öê»µÖÖ ‹, ²Öß, ÃÖß †Ö×ÞÖ ›üß µÖÖ “ÖÖ¸ü ¾µÖÖ¯ÖÛú ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö †Ö×ÞÖ ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß ¯Ö¬¤üŸÖà“ÖÖ

†¾Ö»ÖÓ²Ö, †Ö¬ÖÖ¸ü³ÖæŸÖ †Ó¤üÖ×•ÖŸÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü †Ö×ÞÖ ˆ×“ÖŸÖ ÃÖ´ÖÖµÖÖê•Ö®ÖÖÓÃÖÆü †Æü¾ÖÖ»Ö

ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬ÖßŸÖß»Ö ¾ÖÖ¯Ö¸ü µÖÖÓ“Öß ŸÖã»Ö®ÖÖ Ûú¹ý®Ö ²Ö“ÖŸÖß“ÖÖ †Ó¤üÖ•Ö ‘ÖêÞµÖÖÃÖÖšüß, Ûú¸üÞµÖÖŸÖ

µÖê‡Ô»Ö. ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê, ®Ö¾Öß®Ö ¾Öß•Ö ´ÖÖÝÖÞÖß ¾µÖ¾ÖÃ£ÖÖ¯Ö®ÖÖ“ÖÖ ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö

´ÖÓ•Öã¸üß“µÖÖ ÃŸÖ¸üÖ¾Ö¸ü †ÃÖŸÖÖ®ÖÖ“Ö †ÖµÖ¯Öß‹´Ö¾Æüß¯Öß ´Ö¬Öß»Ö ´ÖÖÝÖÔ¤ü¿ÖÔÛú ÃÖæ¡ÖÖÓ“Öß ¯ÖæŸÖÔŸÖÖ

Ûú¸üÞÖÖ¸üß ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö ¯Ö¬¤üŸÖß ¯ÖÏÃŸÖÖ×¾ÖŸÖ Ûú¸üÖ¾Öß. ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ»ÖÖ •Ö¸ü †®µÖ

ÛúÖêÞÖŸÖßÆüß ÃÖãµÖÖêÝµÖ ¯Ö¬¤üŸÖß ¯ÖÏÃŸÖÖ×¾ÖŸÖ Ûú¸üÖ¾ÖµÖÖ“Öß †ÃÖ»µÖÖÃÖ, ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê †Ö×ÞÖ

ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ´Ö¬µÖê ŸµÖÖ“µÖÖ ÃÖ´Ö£ÖÔ®ÖÖÃÖÆü Ã¯ÖÂ™ü¯ÖÞÖê ŸµÖÖ“ÖÖ ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö Ûú¸üÖ¾ÖÖ. ¯Ö×¸ü×¿ÖÂ™ü 3

´Ö¬µÖê †ÖµÖ‹´Ö¯Öß¾Æüß¯Öß ®ÖãÃÖÖ¸ü “ÖÖ¸ü ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö †Ö×ÞÖ ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß ¯Ö¬¤üŸÖà“Öß ÃÖ¾ÖÔÃÖÖ¬ÖÖ¸üÞÖ

´ÖÖ×ÆüŸÖß ×¤ü»Öß †ÖÆêü.

13.2 ´ÖÖ®Öß¾Ö ²Ö“ÖŸÖ ¥üÂ™üÛúÖê®Ö

´ÖÖ®Öß¾Ö ²Ö“ÖŸÖ (•µÖÖÃÖ “šü¸ü¾Öæ®Ö ¤êüÞµÖÖŸÖ †Ö»Öê»Öß ²Ö“ÖŸÖ” ´ÆüÞÖæ®Ö ¤êüÜÖß»Ö ÃÖÓ²ÖÖê¬ÖÞµÖÖŸÖ

µÖêŸÖê) ÃÖÖ´ÖÖ®µÖ ›üß‹ÃÖ‹´Ö ¯ÖÏÛú»¯ÖÖÓ“µÖÖ ´ÖÖÝÖß»Ö ²Ö“ÖŸÖ ´Öæ»µÖÖÓ“µÖÖ †Ö¬ÖÖ¸êü ®ÖÖë¤ü×¾ÖÞµÖÖŸÖ

µÖê‡Ô»Ö. ´ÖÖ®Öß¾Ö ²Ö“ÖŸÖß“µÖÖ ´Öæ»µÖÖÓ“Öê Ã¡ÖÖêŸÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö µÖÖê•Ö®Öê´Ö¬µÖê ®ÖÖë¤ü×¾ÖÞÖê †Ö¾Ö¿µÖÛú

†ÖÆêü. ¯ÖÏÛú»¯ÖÖ“µÖÖ ®Ö´Öã®µÖÖÃÖÖšüß ×®Ö×¿“ÖŸÖ Ûêú»Öê»Öß ´ÖÖ®Öß¾Ö ²Ö“ÖŸÖ ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö-ÃŸÖ¸üßµÖ

²Ö“ÖŸÖß“ÖÖ †Ó¤üÖ•Ö ‘ÖêÞµÖÖÃÖÖšüß ›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖŸÖß»Ö ÃÖ¾ÖÔ ¯ÖÏÛú»¯ÖÖÓ®ÖÖ »ÖÖÝÖæ Ûú¸üÞµÖÖŸÖ

µÖê‡Ô»Ö. ´ÖÖ®Öß¾Ö ²Ö“ÖŸÖ ¥üÂ™üßÛúÖê®ÖÖÓ“Öß ×¿Ö±úÖ¸üÃÖ ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÓÛú›æü®Ö †¿ÖÖ

›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓÃÖÖšüß Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö •µÖÖ ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“Öß ¯Öã®Ö¸üÖ¾Öé¢Öß Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖê

†Ö×ÞÖ •µÖÖ“Öß ÛúÖµÖÖÔ®¾ÖµÖ®Ö ×Ã£ÖŸÖß (´ÆüÞÖ•Öê ÛúÖµÖÖÔ®¾ÖµÖ®Ö ŸÖÖÃÖ) ×®Ö×¿“ÖŸÖ †ÃÖê»Ö †Ö×ÞÖ

•µÖÖÓ“µÖÖ ²Ö“ÖŸÖß“µÖÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú×¸üŸÖÖ (´ÆüÞÖ•Öê ‰ú•ÖÖÔ ¾ÖÖ¯Ö¸üÖ“ÖÖ †ÖÛéúŸÖß²ÖÓ¬Ö) ³ÖŒÛú´Ö ¯Öã¸üÖ¾ÖÖ

†ÃÖê»Ö.ü ×¾Ö×¿ÖÂ™ü ¯ÖÏÛúÖ¸ü“µÖÖ ŸÖÓ¡Ö–ÖÖ®ÖÖÃÖÖšüß •Öê¾ÆüÖ ÛúÖÝÖ¤üÖê¯Ö¡Öß ¯Öã¸üÖ¾ÖÖ †ÃÖ»Öê»Öê †Ö×ÞÖ

¯Ö¬¤üŸÖ¿Öß¸ü¯ÖÞÖê ¾Öî¬Ö †ÃÖ»Öê»Öê Ã¡ÖÖêŸÖ, •ÖÃÖê Ûúß ´ÖÖÝÖß»Ö ÛúÖôûÖŸÖß»Ö ´Öæ»µÖÖÓÛú®Öê, ˆ¯Ö»Ö²¬Ö

†ÃÖŸÖß»Ö ŸÖê¾ÆüÖ ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÛú›æü®Ö ÆüÖ ¥üÂ™üßÛúÖê®Ö ¯ÖÏÃŸÖÖ×¾ÖŸÖ Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö.

13.3 ´ÖÖêšü¶Ö ¯ÖÏ´ÖÖÞÖÖ¾Ö¸ü ´ÖÖ×ÆüŸÖß“Öê ×¾Ö¿»ÖêÂÖÞÖ

•Öê£Öê ‰ú•Öì“ÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü ÃÖãÃ£ÖÖ×¯ÖŸÖ ‹Ûú×•Ö®ÖÃÖß ÃÖÖ“ÖÖŸÖ (¯Öò™ü®ÖÔ) ÆüÖêŸÖ †ÃÖê»Ö †Ö×ÞÖ

ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“Öß †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß •Ö¸ü †¿ÖÖ ¾ÖÝÖÔ¾ÖÖ¸üßŸÖ ÆüÖêŸÖ †ÃÖê»Ö ŸÖ¸ü, ¾Öß•Ö ´ÖÖÝÖÞÖß

¾µÖ¾ÖÃ£ÖÖ¯Ö®Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“µÖÖ †Ó´Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß¯Öæ¾Öá †Ö×ÞÖ ®ÖÓŸÖ¸ü —ÖÖ»Öê»µÖÖ ‰ú•ÖÖÔ ¾ÖÖ¯Ö¸üÖ“µÖÖ

²Ö“ÖŸÖß“Öê ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö, ÃÖ´ÖµÖ-ÁÖêÞÖß ŸÖã»Ö®ÖÖÓ“ÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü Ûú¹ý®Ö Ûú¸üŸÖÖ µÖê‡Ô»Ö. †®µÖ

¥üÂ™üßÛúÖê®ÖÖÓ´Ö¬µÖê ÃÖÆü³ÖÖÝÖß —ÖÖ»Öê»µÖÖü †Ö×ÞÖ ÃÖÆü³ÖÖÝÖß ®Ö —ÖÖ»Öê»µÖÖÓ“µÖÖ ‰ú•ÖÖÔ ¾ÖÖ¯Ö¸üÖ“µÖÖ

ŸÖã»Ö®Öê“ÖÖ ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö †ÃÖê»Ö.

×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÓ®Öß ¯ÖÏÃŸÖÖ×¾ÖŸÖ Ûêú»Öê»µÖÖ ‡‹´Ö †òÞ›ü ¾Æüß µÖÖê•Ö®Öê´Ö¬µÖê, ¾Ö¸üß»Ö

13.1, 13.2 †Ö×ÞÖ 13.3 ´Ö¬µÖê ¯ÖÏÃŸÖÖ×¾ÖŸÖ Ûêú»Öê»µÖÖ ¯Ö¬¤üŸÖà¾Ö¸ü †Ö¬ÖÖ×¸üŸÖ ¯Ö×¸üÝÖÞÖ®ÖÖ

Ûêú»Öê»µÖÖ ‹ÛæúÞÖ ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÖÓŸÖæ®Ö ®ÖŒŸÖ ¯Ö×¸üÞÖÖ´Ö ×®Ö×¿“ÖŸÖ Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß †®ÖãÃÖ¸üÖ¾ÖµÖÖ“µÖÖ

¯Ö¬¤üŸÖß“ÖÖ ¤êüÜÖß»Ö ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö †ÃÖê»Ö. ¯ÖÏÃŸÖÖ×¾ÖŸÖ Ûêú»Öê»µÖÖ ®ÖŒŸÖ-ŸÖê-‹ÛæúÞÖ ÝÖãÞÖÖê¢Ö¸üÖ´Ö¬µÖê

±Ïúß-¸üÖµÖ›üÃÖÔ, ÃÖÆü³ÖÖÝÖ ®ÖÃÖ»Öê»Öß ˆ¸ü»Öê»Öß ×¿Ö»»ÖÛú †Ö×ÞÖ ÃÖÆü³ÖÖÝÖ †ÃÖ»Öê»Öß ˆ¸ü»Öê»Öß

×¿Ö»»ÖÛú, µÖÖÓ“ÖÖ ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö †ÃÖÞÖê †Ö¾Ö¿µÖÛú †ÖÆêü. ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú Ã¾ÖµÖÓ-

¯ÖÏ×ŸÖ¾Öê¤ü®Ö ÃÖ¾ÖìüõÖÞÖ †Ö×ÞÖ ´ÖÆüŸ¾ÖÖ“µÖÖ ÃÖÆü³ÖÖÝÖß¤üÖ¸üÖÓ“µÖÖ ´Öã»ÖÖÜÖŸÖß µÖÖÃÖÖ¸üÜµÖÖ ÃÖ¾ÖìõÖÞÖ

ŸÖÓ¡ÖÖ“ÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü Ûú¸êü»Ö.

14.

¯ÖÏ×ÛÎúµÖÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö

×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú, ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“µÖÖ ¸ü“Ö®Öê´Ö¬µÖê ÃÖã¬ÖÖ¸üÞÖÖ Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß †Ö×ÞÖ

¯ÖÏÃŸÖÖ×¾ÖŸÖ ˆ¯ÖÖµÖµÖÖê•Ö®ÖÖ ×Ûú±úÖµÖŸÖ¿Öß¸ü Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß, ¤ü•Öì¤üÖ¸ü ¯ÖÏ×ÛÎúµÖÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú®ÖÖ“ÖÖ

¤êüÜÖß»Ö ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö Ûú¸êü»Ö. ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“µÖÖ †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß“µÖÖ

ÛúÖµÖÔ¯Ö¬¤üŸÖß †Ö×ÞÖ µÖÓ¡ÖÞÖÖÓ“Öß ÛúÖµÖÔõÖ´ÖŸÖÖ †Ö×ÞÖ ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÛúÖ¸üÛúŸÖÖ ŸÖ¯ÖÖÃÖÞµÖÖÃÖÖšüß

¯ÖÏ×ÛÎúµÖÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú®ÖÖ“Öß †ÖÜÖÞÖß Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö.

µÖÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú®ÖÖ´Ö¬µÖê, ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖŸÖ ÃÖÆü³ÖÖÝÖß —ÖÖ»Öê»µÖÖÓ“µÖÖ ´Öã»ÖÖÜÖŸÖß, ŸµÖÖÓ®Öß ×¤ü»Öê»µÖÖ

ˆ¢Ö¸üÖÓ“Öê ×¾Ö¿»ÖêÂÖÞÖ †Ö×ÞÖ ¯ÖÏÖ¯ŸÖ ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÖÓ“Öß ¯ÖÏÃ£ÖÖ×¯ÖŸÖ ˆ¢Ö´Ö ¯ÖÏ£ÖÖÓ¿Öß ŸÖã»Ö®ÖÖ µÖÖ

²ÖÖ²Öà“ÖÖ

ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö

†ÃÖê»Ö.

¯ÖÏ×ÛÎúµÖÖ

´Öæ»µÖÖÓÛú®ÖÖ´Ö¬µÖê

ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“Öß

¸ü“Ö®ÖÖ,

†Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß“µÖÖ ¯Ö¬¤üŸÖß, ØÛú¾ÖÖ ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“Öß ¸ü“Ö®ÖÖ, †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß †Ö×ÞÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö

´Öã»ÖÖÜÖŸÖà´Ö¬Öæ®Ö ×®Ö‘ÖÖ»Öê»µÖÖ ×®ÖÂÛúÂÖÖÕ“µÖÖ ´ÖÖ¬µÖ´ÖÖŸÖæ®Ö ¯ÖÖØšü²ÖÖ ×´ÖôûŸÖ †ÃÖ»Öê»Öß ˆ×§üÂ™êü,

µÖÖ´Ö¬µÖê ²Ö¤ü»Ö Ûú¸üÞµÖÖÃÖÓ²ÖÓ¬Öß“µÖÖ ×¿Ö±úÖ¸ü¿ÖßÓ“ÖÖ ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö †ÃÖê»Ö. ¯ÖÏ×ÛÎúµÖÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú®ÖÖ´Ö¬µÖê

¾ÖÖ¯Ö¸ü»Öê»Öê ¯ÖÏÖ£Ö×´ÖÛú ÃÖÖ¬Ö®Ö Æêü - ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖÛú, ¸ü“Ö®ÖÖÛúÖ¸ü, ÃÖÆü³ÖÖÝÖß¤üÖ¸ü (ÃÖã×¾Ö¬ÖÖ

“ÖÖ»ÖÛúÖÃÖÖ¸ÜÖê), †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß Ûú¸üÞÖÖ¸üÖ Ûú´ÖÔ“ÖÖ¸üß ¾ÖÝÖÔ (ÛÓú¡ÖÖ™ü¤üÖ¸ü, ¤ãüµµÖ´Ö-

ÛÓú¡ÖÖ™ü¤üÖ¸ü †Ö×ÞÖ õÖê¡ÖßµÖ Ûú´ÖÔ“ÖÖ·µÖÖÓÃÖÆü), †Ö×ÞÖ ¬ÖÖê¸üÞÖ šü¸ü×¾ÖÞÖÖ·µÖÖ ¯ÖÏ´ÖãÜÖ ¾µÖŒŸÖß,

µÖÖÓ“µÖÖÛú›æü®Ö ÝÖÖêôûÖ Ûêú»Öê»Öß ´ÖÖ×ÆüŸÖß (ˆ¤üÖ. ÃÖ¾ÖìüõÖÞÖ, ¯ÖÏ¿®ÖÖ¾Ö»Öß, †Ö×ÞÖ ´Öã»ÖÖÜÖŸÖß) Æêü

†ÃÖê»Ö. ¯ÖÏ×ÛÎúµÖÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú®ÖÖ“Öê †®µÖ ´ÖÆüŸ¾ÖÖ“Öê ‘Ö™üÛú ´ÆüÞÖ•Öê ÛúÖ´ÖÖ“ÖÖ †Öê‘Ö †Ö×ÞÖ

ˆŸ¯ÖÖ¤üÛúŸÖêÃÖÓ²ÖÓ¬Öß“µÖÖ

ˆ¯ÖÖµÖµÖÖê•Ö®ÖÖ;

¯Öã®ÖÙ¾Ö»ÖÖêÛú®Ö,

†×³Ö»ÖêÜÖê,

´ÖÖ×ÆüŸÖßÃÖÓÝÖÏÆü,

ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ¿Öß ÃÖÓ²ÖÓ×¬ÖŸÖ ÛúÖÝÖ¤ü¯Ö¡Öê †Ö×ÞÖ ÃÖÖ¬Ö®Öê µÖÖÓ“ÖÖ †ÖœüÖ¾ÖÖ, ×®Ö¬ÖÖÔ¸üÞÖ †Ö×ÞÖ

ŸÖ¯ÖÖÃÖÞÖß; ŸÖéŸÖßµÖ-¯ÖõÖ Ã¡ÖÖêŸÖÖÓÛú›æü®Ö (ˆ¤üÖ. ˆ¯ÖÛú¸üÞÖÖÓ“Öê ×¾ÖÛÎêúŸÖê, ¾µÖÖ¯ÖÖ¸üß ×´Ö¡Ö

µÖÖÃÖÖ¸üÜµÖÖ) ÃÖÓ²ÖÓ×¬ÖŸÖ ´ÖÖ×ÆüŸÖß ÝÖÖêôûÖ Ûú¸üÞÖê †Ö×ÞÖ ×¾Ö¿»ÖêÂÖÞÖ Ûú¸üÞÖê Æêü †ÃÖŸÖß»Ö.

15.

²ÖÖ•ÖÖ¸ü¯Öêšêü¾Ö¸üß»Öü ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÖÓ“Öê ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö

‡ ‹´Ö †òÞ›ü ¾Æüß ×¾Ö×¿ÖÂ™ü ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“µÖÖ ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÃ¾Ö¹ý¯Ö ²ÖÖ•ÖÖ¸ü¯Öêšêü¾Ö¸ü

ÆüÖêÞÖÖ·µÖÖ ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÖÓ“Öê ¤êüÜÖß»Ö ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö Ûú¸ê»Ö. µÖÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú®ÖÖ´Ö¬µÖê ÜÖÖ»Öß»Ö ²ÖÖ²Öà“ÖÖ

ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö †ÃÖê»Ö:

भााग चाार-क-११४–४

• ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ“µÖÖ ¯ÖÖØšü²µÖÖ×¿Ö¾ÖÖµÖ ÃÖÆü³ÖÖÝÖß¤üÖ¸üÖÓ®Öß ¸üÖ²Ö×¾Ö»Öê»µÖÖ

†×ŸÖ×¸üŒŸÖ ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“Öê ´Öæ»µÖ´ÖÖ¯Ö®Ö.

• ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ“µÖÖ ›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ´Ö¬Öæ®Ö “ÖÖ»Ö®ÖÖ ×´ÖôûÖ»Öê»µÖÖ

ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“µÖÖ ÃÖê¾ÖÖ ¤êüÞÖÖ·µÖÖ †×ŸÖ×¸üŒŸÖ ÛÓú¯Ö®µÖÖÓÛú›æü®Ö ÆüÖêÞÖÖ·µÖÖ †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß´Öãôêû

ÆüÖêŸÖ †ÃÖ»Öê»ÖÖ ÆüÃŸÖõÖê¯Ö.

• ØÛú´ÖŸÖß, ¾Ö¸ü“Öœü †ÃÖ»Öê»µÖÖ ÛúÖµÖÔõÖ´ÖŸÖÖÓ´Ö¬Öß»Ö ²Ö¤ü»Ö †Ö×ÞÖ ²ÖÖ•ÖÖ¸ü¯ÖêšêüŸÖ ÛúÖµÖÔõÖ´Ö

ˆŸ¯ÖÖ¤ü®ÖÖÓ“Öß ˆ¯Ö»Ö²¬ÖŸÖÖ, µÖÖÓ“Öê ´Öæ»µÖ´ÖÖ¯Ö®Ö.

16.

Ã¾ÖŸÖÓ¡Ö ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß †×³ÖÛú¸üÞÖÖÓ“Öß ®ÖÖ´ÖÃÖæ“Öß ¯ÖÏ×¾ÖÂ™ü Ûú¸üÞÖê

×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú, µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ“µÖÖ ÃÖÆüÖµµÖÖ®Öê, Ã¾ÖŸÖÓ¡Ö ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß †×³ÖÛú¸üÞÖÖÓ“Öß

(†ÖµÖ¾Æüß‹) ®ÖÖ´ÖÃÖæ“Öß ¯ÖÏ×¾ÖÂ™ü Ûú¸üŸÖß»Ö. ÜÖÖ»Öß»Ö ×®ÖÛúÂÖÖÓ“µÖÖ †Ö¬ÖÖ¸üÖ¾Ö¸ü †ÖµÖ¾ÆüßÃÖß“Öß

×®Ö¾Ö›ü Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö:

‹) †ÖµÖ¾Æüß‹ ¾µÖ×ŒŸÖÝÖŸÖ ÃÖ»»ÖÖÝÖÖ¸ü, ÃÖ»»ÖÖÝÖÖ¸ü ÃÖÓÃ£ÖÖ, ¿ÖîõÖ×ÞÖÛú/ÃÖÓ¿ÖÖê¬Ö®Ö ÃÖÓÃ£ÖÖ,

®ÖÖÝÖ¸üß ÃÖ´ÖÖ•Ö ÃÖÓÃ£ÖÖ †Ö×ÞÖ/ØÛú¾ÖÖ ŸµÖÖÓ“Öê ´ÖÓ›üôû †ÃÖÞÖê †Ö¾Ö¿µÖÛú †ÖÆêü.

²Öß. †ÖµÖ¾Æüß‹´Ö¬µÖêü ×Ûú´ÖÖ®Ö ‹Ûú ŸÖ¸üß ²Öß‡‡ ¯ÖÏ´ÖÖ×ÞÖŸÖ ‰ú•ÖÖÔ »ÖêÜÖÖ¯Ö¸üßõÖÛú ØÛú¾ÖÖ

¯ÖÏ´ÖÖ×ÞÖŸÖ ‰ú•ÖÖÔ ¾µÖ¾ÖÃ£ÖÖ¯ÖÛú †ÃÖÞÖê †Ö¾Ö¿µÖÛú †ÖÆêü; ØÛú¾ÖÖ ÃÖ»»ÖÖÝÖÖ¸ü

ÃÖÓÃ£ÖÖ/´ÖÓ›üôûÖ“µÖÖ ²ÖÖ²ÖŸÖßŸÖ ŸµÖÖÓ“µÖÖ ÃÖÓÃ£ÖÖ/´ÖÓ›üôûÖ´Ö¬µÖê ÛúÖêÞÖŸµÖÖÆüß ¸üÖÂ™ÒüßµÖ ØÛú¾ÖÖ

†ÖÓŸÖ¸ü¸üÖÂ™ÒüßµÖ ¯ÖÏ´ÖÖÞÖ®Ö ÃÖÓÃ£Öê®Öê ¯ÖÏ´ÖÖ×ÞÖŸÖ Ûêú»Öê»Öê ¯ÖÏ´ÖÖ×ÞÖŸÖ ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö †Ö×ÞÖ

¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß ¾µÖÖ¾ÖÃÖÖ×µÖÛú (ÃÖ™üá±úÖ‡Ô›ü ´Öê•Ö¸ü´Öë™ü †òÞ›ü ¾Æêü×¸ü×±úÛêú¿Ö®Ö ¯ÖÏÖê±êú¿Ö®Ö»Ö -

ÃÖß‹´Ö¾Æüß¯Öß) †ÃÖÞÖê †Ö¾Ö¿µÖÛú †ÖÆêü; †Ö×ÞÖ

ÃÖß. ¸ü“Ö®ÖÖ, †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß, ¯Öã®ÖÙ¾Ö»ÖÖêÛú®Ö, ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö, ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß †Ö×ÞÖ ´ÖÖêšü¶Ö

´ÖÖ×ÆüŸÖß ÃÖÓ“ÖÖÓ“µÖÖ ÃÖÖÓ×ÜµÖÛúß ×¾Ö¿»ÖêÂÖÞÖÖ“ÖÖ ŸµÖÖ“µÖÖÛú›êü †®Öã³Ö¾Ö †ÃÖÖ¾ÖÖ. ×¾Ö×¿ÖÂ™ü

¯ÖÏÛú»¯ÖÖÓÃÖÖšüß ×®ÖµÖãŒŸÖ Ûêú»Öê»Öê †ÖµÖ¾Æüß‹ ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“Öß ¸ü“Ö®ÖÖ,

†Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß, ¯Öã®ÖÙ¾Ö»ÖÖêÛú®Ö †Ö×ÞÖ †®µÖ ÛúÖêÞÖŸµÖÖÆüß ÃÖÓ²ÖÓ×¬ÖŸÖ ÛúÖµÖÖÔ´Ö¬µÖê ÝÖãÓŸÖ»Öê»Öê

®ÖÃÖÖ¾ÖêŸÖ.

17. ‡ ‹´Ö †òÞ›ü ¾Æüß †Æü¾ÖÖ»ÖÖ“Öê ®Ö´Öã®Öê

†ÖµÖ¾Æüß‹®Öê ÃÖÖ¤ü¸ü Ûêú»Öê»µÖÖ ‡ ‹´Ö †òÞ›ü ¾Æüß †Æü¾ÖÖ»ÖÖ´Ö¬µÖê ×Ûú´ÖÖ®Ö ÜÖÖ»Öß»Ö ²ÖÖ²Öà“ÖÖ

ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö †ÃÖê»Ö - ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê/ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“ÖÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö, ¯ÖÏÃŸÖÖ×¾ÖŸÖ

¯Ö×¸üÞÖÖ´Ö, ¯ÖÏ×ÛÎúµÖÖ †Ö×ÞÖ ²ÖÖ•ÖÖ¸¯Öêšü ´Öæ»µÖÖÓÛú®ÖÖ“µÖÖ ¯Ö¬¤üŸÖà“ÖÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö, ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö

ÃÖÖ¬Ö®ÖÖÓ“ÖÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö, ®Ö´Öã®ÖÖ ×®Ö¾Ö›üß“Öß ¯ÖÏ×ÛÎúµÖÖ, †Æü¾ÖÖ»ÖÖ¬Öß®Ö ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬Öß, †Ö¬ÖÖ¸ü³ÖæŸÖ

ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬Öß, ´Öß™ü¸üàÝÖ/¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö †“ÖæÛúŸÖÖ, ¯ÖÖ¸ü ¯ÖÖ›ü»Öê»Öê ÃÖÖÓ×ÜµÖÛúß ×¾Ö¿»ÖêÂÖÞÖ,

ÝÖé×ÆüŸÖÛúÖÓ“Öß µÖÖ¤üß, ´ÖÆüŸ¾ÖÖ“µÖÖ Ûú““µÖÖ ´ÖÖ×ÆüŸÖßÃÖÆü ÃÖ¾ÖìõÖÞÖÖÃÖÖšüß ¾ÖÖ¯Ö¸ü»Öê»Öß ÃÖÖ¬Ö®Öê

†Ö×ÞÖ •ÖÖê›ü¯Ö¡Öê, ¯ÖÏ×ŸÖÃÖÖ¤ü¸ü ¤êüÞÖÖ·µÖÖÓ“Öß µÖÖ¤üß ÃÖÓ¯ÖÛúÖÔ“µÖÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»ÖÖÃÖÆ †Ö×ÞÖ

†ÖµÖ¾Æüß‹“Öß †×¬ÖÛúÖ¸ü¯Ö¡Öê.

18. †›ü“ÖÞÖß ¤æü¸ü Ûú¸üÞµÖÖ“Öê †×¬ÖÛúÖ¸ü

µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓŸÖß»Ö ÛúÖêÞÖŸµÖÖÆüß ŸÖ¸üŸÖã¤üß †´ÖÓ»ÖÖŸÖ †ÖÞÖŸÖÖ®ÖÖ •Ö¸ü ÛúÖêÞÖŸÖßÆüß †›ü“ÖÞÖ

ˆ¤Ëü³Ö¾Ö»Öß ŸÖ¸ü †ÖµÖÖêÝÖ †Ö¤êü¿ÖÖ«üÖ¸êü, †×¬Ö×®ÖµÖ´ÖÖ¿Öß ×¾ÖÃÖÓÝÖŸÖ ®ÖÃÖê»Ö †¿Öß †Ö×ÞÖ

†ÖµÖÖêÝÖÖ“µÖÖ ´ÖŸÖê †›ü“ÖÞÖß ¤æü¸ü Ûú¸üÞµÖÖ“µÖÖ ¯ÖÏµÖÖê•Ö®ÖÖÃÖÖšüß •Öß ÛúÖµÖÔ¾ÖÖÆüß Ûú¸üÞÖê

†Ö¾Ö¿µÖÛú ØÛú¾ÖÖ ‡Â™ü †ÃÖê»Ö, †¿Öß µÖÖêÝµÖ ÛúÖµÖÔ¾ÖÖÆüß †ÖµÖÖêÝÖ Ûú¸êü»Ö.

19. †Ö¤êü¿Ö †Ö×ÞÖ ÛúÖµÖÔ¯ÖÏÞÖÖ»Öß ×®Ö¤ìü¿Ö

†×¬Ö×®ÖµÖ´ÖÖŸÖß»Ö ŸÖ¸üŸÖã¤üà“µÖÖ †¬Öß®Ö ¸üÖÆæü®Ö, µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ“µÖÖ †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß

Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß, †ÖµÖÖêÝÖ ¾ÖêôûÖê¾Öêôûß †Ö¤êü¿Ö †Ö×ÞÖ ÛúÖµÖÔ¯ÖÏÞÖÖ»Öß ×®Ö¤ìü¿Ö ×®ÖÝÖÔ×´ÖŸÖ Ûú¹ý

¿ÖÛêú»Ö.

20. ÃÖã¬ÖÖ¸üÞÖÖ Ûú¸üÞµÖÖ“Öê †×¬ÖÛúÖ¸ü

†ÖµÖÖêÝÖ ÛúÖêÞÖŸµÖÖÆüß ¾Öêôûß µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓŸÖß»Ö ÛúÖêÞÖŸµÖÖÆüß ŸÖ¸üŸÖã¤üßÓ´Ö¬µÖê ²Ö¤ü»Ö, ±êú¸ü±úÖ¸ü,

±êú¸ü²Ö¤ü»Ö ØÛú¾ÖÖ ÃÖã¬ÖÖ¸üÞÖÖ Ûú¹ý ¿ÖÛêú»Ö.

´ÖãÓ²Ö‡Ô

›üÖò. ¸üÖ•Öë¦ü ÝÖÓ. †ÖÓ²ÖêÛú¸ü,

×¤ü®ÖÖÓÛú : 19 ®ÖÖê¾Æëü²Ö¸ü, 2024

ÃÖ×“Ö¾Ö,

´ÖÆüÖ¸üÖÂ™Òü ×¾ÖªãŸÖ ×®ÖµÖÖ´ÖÛú †ÖµÖÖêÝÖ.

भााग चाार-क-११४–४अ

•ÖÖê›ü¯Ö¡Ö-1 : ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê“ÖÖ ®Ö´Öã®ÖÖ †Ö×ÞÖ †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß ÛéúŸÖß

µÖÖê•Ö®ÖÖ

×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÓ®Öß †ÖµÖÖêÝÖÖÛú›êü ´ÖÓ•Öæ¸üßÃÖÖšüß ÃÖÖ¤ü¸ü Ûú¸üÖ¾ÖµÖÖ“µÖÖ ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö

µÖÖê•Ö®ÖÖ ¤üÃŸÖ‹ê¾Ö•ÖÖ´Ö¬µÖê ÜÖÖ»Öß»Ö ÃÖ¾ÖÔÃÖÖ¬ÖÖ¸üÞÖ ‘Ö™üÛúÖÓ“ÖÖ ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö Ûú¸üÞÖê †Ö¾Ö¿µÖÛú ¸üÖÆüß»Ö:-

ÛúÖµÖÔÛúÖ¸üß ÝÖÖêÂÖ¾ÖÖ¸üÖ: µÖê£Öê µÖÖê•Ö®Öê“ÖÖ ÃÖÓ×õÖ¯ŸÖ †ÖœüÖ¾ÖÖ ¤êüÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö ¾Ö ŸµÖÖ´Ö¬µÖê ¯Öãœüß»Ö

²ÖÖ²Öà“ÖÖ ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö †ÃÖê»Ö - µÖÖê•Ö®Öê“µÖÖ ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬ÖßÃÖÖšüß ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö »ÖõµÖÖÓÃÖÆü;

²ÖÆãü-¾ÖÂÖáµÖ ¾Öß•Ö ¤ü¸üÖ“µÖÖ ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬ÖßÃÖÖšüß †×³Ö¯ÖÏêŸÖ †ÃÖ»Öê»ÖÖ ‹ÛæúÞÖ †£ÖÔ¯Öã¸ü¾ÖšüÖ ¾Ö

ŸµÖÖ“Öß, ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÓ®ÖÖ ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÃÖÖšüß »ÖÖÝÖÞÖÖ¸üÖ ×®Ö¬Öß †Ö×ÞÖ

ŸµÖÖ“µÖÖ ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖ®Ö †Ö×ÞÖ ¾µÖ¾ÖÃ£ÖÖ¯Ö®ÖÖÃÖÖšüß »ÖÖÝÖÞÖÖ¸üÖ ×®Ö¬Öß, †¿Öß Ûêú»Öê»Öß ×¾Ö³ÖÖÝÖÞÖß;

†ÖµÖÖêÝÖÖ®Öê

šü¸ü¾Öæ®Ö

×¤ü»Öê»µÖÖ

›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö

»ÖõµÖÖÓ“µÖÖ

¯ÖæŸÖÔŸÖêÃÖÖšüß,

†Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖßÛú×¸üŸÖÖ ¯ÖÏÃŸÖÖ×¾ÖŸÖ Ûêú»Öê»µÖÖ ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“Öß µÖÖ¤üß ¾Ö

£ÖÖê›üŒµÖÖŸÖ ×¾Ö¾Ö¸üÞÖ; µÖÖê•Ö®ÖÖ ¯ÖÖŸÖôûß¾Ö¸üß»Ö †Ö×ÞÖ ¯ÖÏŸµÖêÛú ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö

¯ÖÖŸÖôûß¾Ö¸üß»Ö ÜÖ“ÖÖÔ“Öß ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÛúÖ¸üÛúŸÖÖ, ÝÖÏÖÆüÛúÖ“µÖÖú ¾Öß•Ö ¤ü¸üÖ¾Ö¸üß»Ö ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÖÓÃÖÆü;

†ÖµÖÖêÝÖÖ“µÖÖ ¬ÖÖê¸üÞÖÖŸÖß»Ö ´ÖÆü¢¾ÖÖ“µÖÖ ˆ×§üÂ™üÖÓ“Öß ¯ÖæŸÖÔŸÖÖ Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß µÖÖê•Ö®Öê“Öê ÝÖãÞÖÖŸ´ÖÛú

†Ö×ÞÖ/ØÛú¾ÖÖ ÃÖÓÜµÖÖŸ´ÖÛú µÖÖêÝÖ¤üÖ®Ö, µÖÖÓ“ÖÖÆüß ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö †ÃÖê»Ö; ÃÖÖ¬µÖ Ûêú»Öê»µÖÖ »ÖõµÖÖÓ“Öß

†Ö×ÞÖ »ÖÖÝÖÞÖÖ·µÖÖ ×®Ö¬Öß“Öß ¾ÖÂÖÔ-×®ÖÆüÖµÖ ×¾Ö³ÖÖÝÖÞÖß; ´ÖÆü¢¾ÖÖ“Öß ÝÖé×ÆüŸÖÛêú †Ö×ÞÖ •ÖÖêÜÖß´Ö.

¯ÖÖÀ¾ÖÔ³Öæ´Öß : µÖê£Öê ´ÖÖÝÖß»Ö ²ÖÆãü-¾ÖÂÖáµÖ µÖÖê•Ö®ÖêŸÖß»Ö ÛúÖêÞÖŸµÖÖ ²ÖÖ²Öß ÃÖÖ¬µÖ Ûêú»µÖÖ, µÖÖÃÖÓ²ÖÓ¬Öß

“Ö“ÖÖÔ Ûú¸üÖ¾Öß ¾Ö ŸµÖÖŸÖ ¯Öãœüß»Ö ²ÖÖ²Öà“ÖÖ ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö Ûú¸üÖ¾ÖÖ - ÛúÖêÞÖŸÖß »ÖõµÖê šü¸ü×¾ÖÞµÖÖŸÖ

†Ö»Öß ÆüÖêŸÖß, ŸÖß ×ÛúŸÖß ¯ÖÏ´ÖÖÞÖÖŸÖ ÃÖÖ¬µÖ Ûú¸üÞµÖÖŸÖ †Ö»Öß ÆüÖêŸÖß/†ÖÆêüŸÖ/Ûú¸üÞµÖÖ“Öß

¿ÖŒµÖŸÖÖ †ÖÆêü †Ö×ÞÖ •Ö¸ü šü¸ü×¾ÖÞµÖÖŸÖ †Ö»Öê»Öß »ÖõµÖê ÃÖÖ¬µÖ Ûú¸üÞµÖÖŸÖ †Ö»Öß ®ÖÃÖŸÖß»Ö

ŸÖ¸ü ŸµÖÖ²ÖÖ²ÖŸÖ“Öß ÛúÖ¸üÞÖê †Ö×ÞÖ ÜÖã»ÖÖÃÖÖ; ¸üÖÜÖæ®Ö šêü¾Ö»Öê»µÖÖ ×®Ö¬Öß“ÖÖ ×ÛúŸÖß ¯ÖÏ´ÖÖÞÖÖŸÖ

†Ö×ÞÖ ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÛúÖ¸üÛúŸÖê®Öê ¾ÖÖ¯Ö¸ü —ÖÖ»Öê»ÖÖ †ÖÆêü; ×¾Ö×¾Ö¬Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“Öß †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß

Ûú¸üŸÖÖ®ÖÖ ÛúÖêÞÖŸÖê ´ÖÆü¢¾ÖÖ“Öê ×®Ö²ÖÕ¬Ö †Ö»Öê: ÛúÖêÞÖŸÖê †®Öã³Ö¾Ö ×´ÖôûÖ»Öê.

×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÓ“µÖÖ µÖÓ¡ÖÞÖê“Öß ¾Öî×¿ÖÂ™ü¶ê : ¾Öß•Ö ¯Öã¸ü¾Öšü¶Ö²ÖÖ²ÖŸÖ ÃÖ¾ÖÔÃÖÖ¬ÖÖ¸üÞÖ

¯Ö×¸ü×Ã£ÖŸÖß×¾ÖÂÖµÖß ¾Öêôêû“µÖÖ ´ÖÖ×»ÖÛêú®ÖãÃÖÖ¸ (´ÖÖÝÖß»Ö 5 ¾ÖÂÖÖÔŸÖß»Ö ´ÖÖ×ÆüŸÖß) ´ÖÖ×ÆüŸÖß -

¯Öã¸ü¾Ö»Öê»Öß ´ÖÖÝÖÞÖß, ³ÖÖ¸ü ×®ÖµÖ´Ö®Ö- †ÃÖ»µÖÖÃÖ; ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ“µÖÖ ÝÖÏÖÆüÛúÖÓ“Öß ÃÖÓÜµÖÖ -

ÝÖÏÖÆüÛúÖÓ“Öß ‹ÛæúÞÖ ÃÖÓÜµÖÖ, ¾Öß•Ö ¤ü¸üÖŸÖß»Ö ¾ÖÝÖÔ¾ÖÖ¸üß®ÖãÃÖÖ¸ü ÝÖÏÖÆüÛú; ×¾Ö•Öê“ÖÖ ‹ÛæúÞÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü

†Ö×ÞÖ ŸµÖÖ“Öß ÝÖÏÖÆüÛú †Ö×ÞÖ ¾Öß•Ö ¤ü¸üÖ®ÖãÃÖÖ¸ü ¾ÖÝÖÔ¾ÖÖ¸üß-×®ÖÆüÖµÖ ×¾Ö³ÖÖÝÖÞÖß; ÄÖÖêŸÖ-×®ÖÆüÖµÖ

¾Öß•Ö ÜÖ¸êü¤üß †Ö×ÞÖ ¾Öß•Ö ÜÖ¸êü¤üß“ÖÖ ÃÖ¸üÖÃÖ¸üß ¤ü¸ü; ×¾ÖªãŸÖ ³ÖÖ¸üÖ“ÖÖ ÛúÖ»Ö´ÖµÖÖÔ¤üÖ ÃÖÖ¯ÖêõÖ

“ÖœüˆŸÖÖ¸ü, ÆÓüÝÖÖ´ÖÖŸÖß»Ö ÃÖ¾ÖÖì““Ö ³ÖÖ¸ü, ¤îü®ÖÓ×¤ü®Ö ×¾Ö×¿ÖÂ™ü ÃÖ¸üÖÃÖ¸üß; ×¾ÖªãŸÖ ³ÖÖ¸üÖŸÖß»Ö

ÆÓüÝÖÖ´Öß †Ö×ÞÖ ÃÖÖ¯ŸÖÖ×ÆüÛú “ÖœüˆŸÖÖ¸ü; ¯Öãœüß»Ö ¯ÖÖ“Ö ¾ÖÂÖÖÔŸÖß»Ö (µÖÖê•Ö®Öê“ÖÖ ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬Öß) ¾Öß•Ö

´ÖÖÝÖÞÖß, ×¾Ö•Öê“Öß ÝÖ¸ü•Ö, ×¾ÖÛÎúß, ´ÖÆüÃÖã»ÖÖ“Öß ÝÖ¸ü•Ö µÖÖÓ“Öê †Ó¤üÖ•Ö, •µÖÖ´Ö¬µÖê ¯Öãœüß»Ö

²ÖÖ²Öà“ÖÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö †ÃÖê»Ö- ¾ÖÖ¯Ö¸üÞµÖÖŸÖ †Ö»Öê»Öß ¯Ö¨üŸÖ, ¾ÖÖ¯Ö¸üÞµÖÖŸÖ †Ö»Öê»Öß ´ÖÖ×ÆüŸÖß,

¾ÖÖ¯Ö¸ü»Öê»µÖÖ ´Öæôû ÝÖé×ÆüŸÖÛúÖÓ“Öê †Ö×ÞÖ ÝÖé×ÆüŸÖÛúÖÓ“µÖÖ †Ö¬ÖÖ¸üÖÓ“Öê ×¾Ö¾Ö¸üÞÖ¯Ö¡Ö, Ûêú»Öê»Öê ÃÖæõ´Ö

×¾Ö¿»ÖêÂÖÞÖ †Ö×ÞÖ ÝÖé×ÆüŸÖÛúÖÓŸÖß»Ö ²Ö¤ü»Ö †Ö×ÞÖ ÃÖæõ´Ö ×¾Ö¿»ÖêÂÖÞÖ Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß ÝÖé×ÆüŸÖ

¬Ö¸ü»Öê»µÖÖ †®µÖ †™üß- µÖÖ ²ÖÖ²Öß Ã¯ÖÂ™ü Ûú¸üÞµÖÖŸÖ †Ö»Öê»µÖÖ †ÃÖŸÖß»Ö.

›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö µÖÖê•Ö®ÖêŸÖß»Ö »ÖõµÖ †Ö×ÞÖ ÄÖÖêŸÖ ˆ¯Ö»Ö²¬ÖŸÖê“Öê †Ó¤üÖ•Ö: ›üß‹ÃÖ‹´ÖÃÖÖšüß

¯ÖÏÃŸÖÖ×¾ÖŸÖ »ÖõµÖÖÓ“Öß †Ö×ÞÖ »ÖõµÖÖÓ“Öß ¯ÖæŸÖÔŸÖÖ Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß †Ö¾Ö¿µÖÛú †ÃÖ»Öê»µÖÖ ÄÖÖêŸÖÖÓ“Öß

ÝÖ¸ü•Ö, µÖÖ²ÖÖ²ÖŸÖ µÖê£Öê “Ö“ÖÖÔ Ûú¸üÖ¾Öß.

»ÖõµÖÖÓ“Öß ¯ÖæŸÖÔŸÖÖ Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß õÖê¡Ö, ×¾Ö³ÖÖÝÖ †Ö×ÞÖ ×¾Ö•Öê“ÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü ×®Ö×¿“ÖŸÖ Ûú¸üÞÖê: µÖê£Öê

šü¸ü×¾Ö»Öê»µÖÖ »ÖõµÖÖÓ“Öß ¯ÖæŸÖÔŸÖÖ Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß ÛúÖêÞÖŸµÖÖ õÖê¡ÖÖÓ“Öß (‘Ö¸üÝÖãŸÖß, ¾ÖÖ×ÞÖ×•µÖÛú,

†ÖîªÖê×ÝÖÛú, ÛéúÂÖß, ®ÖÝÖ¸ü¯ÖÖ×»ÖÛúÖ), ×¾Ö³ÖÖÝÖÖÓ“Öß (ÝÖÏÖÆüÛú ¾ÖÝÖÔ¾ÖÖ¸üß •Ö¿Öß - ÛúÖµÖÖÔ»ÖµÖê,

‡×Ã¯ÖŸÖôêû, ÆüÖò™êü»ÃÖ, ´ÖÖò»ÃÖ, ²ÖÑÛúÖ, †ÖîªÖê×ÝÖÛú ÃÖ´ÖæÆ ü- ‹´Ö†ÖµÖ›üßÃÖß“µÖÖ †ÖîªÖê×ÝÖÛú

¾ÖÃÖÖÆüŸÖß, ³ÖÖîÝÖÖê×»ÖÛú õÖê¡Ö, ¸üÃŸµÖÖ¾Ö¸üß»Ö ×¤ü¾ÖÖ²Ö¢Öß, ÝÖÏÖ´Ö¯ÖÓ“ÖÖµÖŸÖß“µÖÖ ¯ÖÖÞÖß ¯Öã¸ü¾ÖšüÖ

µÖÓ¡ÖÞÖÖ, ×¾Ö×¿ÖÂ™ü ±úß›üÃÖÔ ‡.) †Ö×ÞÖ ×¾Ö•Öê“ÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü (¯ÖÏÛúÖ¿Ö, ¯ÖÓ¯Ö “ÖÖ»Ö¾ÖÞµÖÖÃÖÖšüß,

ˆÂÞÖŸÖÖ ×®Ö´ÖÖÔÞÖ Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß, Ã¯ÖêÃÖ ÛãúØ»ÖÝÖ, ¾ÖÖŸÖÖ®ÖãÛæú»Ö®ÖÖÛú×¸üŸÖÖ ‡.) µÖÖ¯ÖîÛúß »ÖõµÖê

ÃÖÖ¬µÖ Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß ÛúÖêÞÖŸµÖÖ õÖê¡Ö/×¾Ö³ÖÖÝÖ/×¾Ö•Öê“ÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü, †Ö¯ÖÞÖ ×®Ö¾Ö›ü Ûú¸üÞÖÖ¸ü

†ÖÆüÖŸÖ ¾Ö Ûêú»Öê»µÖÖ ×®Ö¾Ö›üß“Öê ÃÖ´Ö£ÖÔ®Ö ®Ö´Öæ¤ü Ûú¸üÖ¾Öê.

›üß‹ÃÖ‹´Ö“Öß »ÖõµÖê ÃÖÖ¬µÖ Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ˆ¯ÖÖµÖµÖÖê•Ö®ÖÖ/ŸÖÓ¡Ö–ÖÖ®ÖÖ“Öê

¯ÖµÖÖÔµÖ/ ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê µÖÖê•Ö®ÖÖü ×®Ö×¿“ÖŸÖ Ûú¸üÞÖê : µÖê£Öê, ‡×“”ûŸÖ »ÖõµÖê ÃÖÖ¬µÖ Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß

(×®Ö¾Ö›ü Ûêú»Öê»Öê õÖê¡Ö, ×¾Ö³ÖÖÝÖ, †Ö×ÞÖ ¾Öß•Ö ¾ÖÖ¯Ö¸üÖ“µÖÖ †ÓŸÖÝÖÔŸÖ) ›üß‹ÃÖ‹´Ö ˆ¯ÖÖµÖµÖÖê•Ö®ÖÖ

†Ö×ÞÖ ŸÖÓ¡Ö–ÖÖ®ÖÖ“Öß ×®Ö¾Ö›ü Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß †Ö¯ÖÞÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü»Öê»µÖÖ ¯ÖÏ×ÛÎúµÖê“Öß (ÃÖ´Ö£ÖÔ®ÖÖÃÖÆü)

“Ö“ÖÖÔ Ûú¸üÖ¾Öß. µÖê£Öê, •µÖÖ ›üß‹ÃÖ‹´Ö ˆ¯ÖÖµÖµÖÖê•Ö®ÖÖ †Ö×ÞÖ ŸÖÓ¡Ö–ÖÖ®ÖÖ“ÖÖ ×¾Ö“ÖÖ¸ü Ûú¸üÞµÖÖŸÖ

†Ö»ÖÖ ¯Ö¸ÓüŸÖã ¿Öê¾Ö™üß •Öß ®ÖÖÛúÖ¸üÞµÖÖŸÖ †Ö»Öß ŸµÖÖÓ“µÖÖ ®ÖÖÛúÖ¸üÞµÖÖ´ÖÖÝÖß»Ö ÛúÖ¸üÞÖê,

”ûÖ®Ö®ÖßÃÖÖšüß ¾ÖÖ¯Ö¸üÞµÖÖŸÖ †Ö»Öê»Öê ×®ÖÛúÂÖ, †ÃÖ»µÖÖÃÖ, ¾ÖÖ¯Ö¸ü»Öê»Öß ÝÖé×ÆüŸÖÛêú, †ÃÖ»µÖÖÃÖ,

ÝÖé×ÆüŸÖÛúÖÓ“ÖÖ †Ö¬ÖÖ¸ü ‡. ²ÖÖ²ÖŸÖ ¤êüÜÖß»Ö “Ö“ÖÖÔ Ûú¸üÖ¾Öß.

¯ÖÏŸµÖêÛú ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“ÖÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö: ›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“µÖÖ ×®Ö×¿“ÖŸÖ Ûêú»Öê»µÖÖ †Ó×ŸÖ´Ö

¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†ÖêŸÖ ÃÖ´ÖÖ×¾ÖÂ™ü Ûêú»Öê»µÖÖ ¯ÖÏŸµÖêÛú ›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÛú¸üßŸÖÖ, µÖÖ

•ÖÖê›ü¯Ö¡ÖÖ“µÖÖ ¿Öê¾Ö™üß ®Ö´Öæ¤ü Ûêú»Öê»Öß ´ÖÖ×ÆüŸÖß ªÖ¾Öß.

¾ÖÖÙÂÖÛú ¾Ö ÃÖÓ×“ÖŸÖ ÃÖÖ¬µÖê: µÖê£Öê, (µÖÖê•Ö®ÖêŸÖß»Ö ÃÖÓ×“ÖŸÖ »ÖõµÖê ÃÖÖ¬µÖ ÆüÖêŸÖß»Ö µÖÖ“Öß ÜÖÖ¡Öß

Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß) ×®Ö×¿“ÖŸÖ Ûêú»Öê»µÖÖ †Ó×ŸÖ´Ö ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê´Ö¬Öß»Ö ×¾Ö×¾Ö¬Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ«üÖ¸êü

×´ÖôûÞÖÖ¸êü ¾ÖÖÙÂÖÛú µÖÖêÝÖ¤üÖ®Ö, ¤üÖÜÖ¾ÖÖ¾Öê.

×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÛú›æü®Ö ›üß‹ÃÖ‹´Ö“Öß †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖ®Ö ¾Ö

¾µÖ¾ÖÃ£ÖÖ¯Ö®Ö: µÖê£Öê ²ÖÆãü-¾ÖÂÖáµÖ µÖÖê•Ö®Öê“µÖÖ ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬ÖßŸÖ, Ûú´ÖÔ“ÖÖ·µÖÖÓ“Öß õÖ´ÖŸÖÖ ¾ÖÖœü×¾ÖÞÖê,

×¾ÖªãŸÖ ³ÖÖ¸ü ÃÖÓ¿ÖÖê¬Ö®Ö ¾Ö ÃÖÓ³ÖÖ¾µÖ ‰ú•ÖÖÔ ÃÖÓ¾Ö¬ÖÔ®Ö õÖ´ÖŸÖê“ÖÖ †³µÖÖÃÖ, †Ö×ÞÖ ›üß‹ÃÖ‹´Ö

ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö, ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê †Ö×ÞÖ µÖÖê•Ö®ÖÖÓ“Öß †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß Ûú¸üÞµÖÖÃÖšüß †Ö¾Ö¿µÖÛú

†ÃÖ»Öê»µÖÖ ÃÖ¾ÖÔ ÝÖ¸ü•ÖÖÓ“µÖÖ ÃÖÓ¤ü³ÖÖÔŸÖ ›üß‹ÃÖ‹´Ö“µÖÖ ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖ®Ö ¾Ö ¾µÖ¾ÖÃ£ÖÖ¯Ö®ÖÖÃÖÖšüß

¯ÖÏÃŸÖÖ×¾ÖŸÖ ÃÖÓÃ£Öê²ÖÖ²ÖŸÖ “Ö“ÖÖÔ Ûú¸üÖ¾Öß.

10. ×®Ö¬Öß“Öß ÝÖ¸ü•Ö ¾Ö ×®Ö¬Öß ˆ³ÖÖ¸üÞÖß: µÖê£Öê, ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“Öß †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß, ¾µÖ¾ÖÃ£ÖÖ¯ÖÛúßµÖ

ÜÖ“ÖÔ †Ö×ÞÖ ×®Ö¬Öß ˆ³ÖÖ¸üÞÖß µÖÖê•Ö®ÖÖ ÃÖ´ÖÖ×¾ÖÂ™ü †ÃÖ»Öê»µÖÖ ‹ÛæúÞÖ µÖÖê•Ö®ÖêÃÖÖšüß

»ÖÖÝÖÞÖÖ·µÖÖ ×®Ö¬Öß“Öß ¾ÖÂÖÔ-×®ÖÆüÖµÖ ÝÖ¸ü•Ö (²ÖÆãü-¾ÖÂÖáµÖ †Ö¸üÖÜÖ›ü¶Ö“µÖÖ ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬ÖßŸÖß»Ö

¯ÖÏŸµÖêÛú ¾ÖÂÖÖÔÛú×¸üŸÖÖ) ¤üÖÜÖ¾ÖÖ¾Öß.

11. ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö µÖÖê•Ö®ÖÖ ‡‹´Ö †òÞ›ü ¾Æüß : µÖê£Öê ›üß‹ÃÖ‹´Ö µÖÖê•Ö®ÖêÃÖÖšüß ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö,

ÃÖÓ×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖ ¾Ö ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß µÖÖê•Ö®Öê“ÖÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö ªÖ¾ÖÖ. µÖê£Öê ÃÖ´ÖÖ×¾ÖÂ™ü Ûú¸üÖ¾ÖµÖÖ“µÖÖ

´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö, ÃÖÓ×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖ ¾Ö ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß µÖÖê•Ö®ÖêÛú×¸üŸÖÖ µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ“µÖÖ ³ÖÖÝÖ ÃÖß “Öê

´ÖÖÝÖÔ¤ü¿ÖÔ®Ö ‘ÖêÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö.

12. ›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö †Ö¸üÖÜÖ›üÖ ÃÖÓ×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖ ¾Ö †Æü¾ÖÖ»Ö: µÖê£Öê ÃÖÓ×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖ ¾Ö †Æü¾ÖÖ»Ö

ÃÖÖ¤ü¸ Ûú¸üÞµÖÖ“µÖÖ µÖÖê•Ö®Öê“ÖÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö (¾ÖÖ¸Óü¾ÖÖ¸üŸÖÖ, ×Ûú´ÖÖ®Ö ´Ö•ÖÛæú¸ü, ¯ÖÏ¯Ö¡Ö, ×®Ö¤ìü¿Ö-

±ú»ÖÛú †Ö×ÞÖ ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖßÃÖÖšüß ×®Ö¾Ö›ü»Öê»Öß ÃÖÖ¬Ö®Öê) ªÖ¾ÖÖ.

13. †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß µÖÖê•Ö®ÖÖ: ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö, ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê †Ö×ÞÖ µÖÖê•Ö®Öê“µÖÖ ¾ÖêÝÖ¾ÖêÝÖóµÖÖ

‘Ö™üÛúÖÓ“Öß †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß Ûú¸üÖ¾ÖµÖÖ“µÖÖ ¾ÖêôûÖ¯Ö¡ÖÛúÖ“ÖÖ µÖê£Öê ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö ªÖ¾ÖÖ. Æêü ¾ÖêôûÖ¯Ö¡ÖÛú

ÛúÖµÖÖÕ“ÖÖ ŸÖŒŸÖÖ ÃÖÖ¤ü¸ü Ûú¸üÞµÖÖÃÖ †¬Öß®Ö ¸üÖÆæü®Ö †ÃÖê»Ö

›üß‹±ú/›üß‹ÃÖ‹´Ö ¯ÖÖê™Ôü±úÖê×»Ö†Öê/ ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“µÖÖ ¤üÃŸÖ‹ê¾Ö•ÖÖ“Öê ‘Ö™üÛú

ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“ÖÖ ¤üÃŸÖ‹ê¾Ö•Ö Æêü ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú ŸÖÃÖê“Ö ÃÖ¾ÖÔ ×ÆüŸÖÃÖÓ²ÖÓ×¬ÖŸÖÖÓÛú×¸üŸÖÖ ‹Ûú ÃÖÓ¤ü³ÖÔ

¤üÃŸÖ‹ê¾Ö•Ö ¸üÖÆüß»Ö. ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö ¤üÃŸÖ‹ê¾Ö•ÖÖ´Ö¬µÖê ×®Ö×¿“ÖŸÖ Ûêú»Öê»µÖÖ ›üß‹ÃÖ‹´Ö ˆ¯ÖÖµÖµÖÖê•Ö®ÖÖ •µÖÖ

ÝÖÏÖÆüÛú ×¾Ö³ÖÖÝÖÖŸÖ ÛúÖµÖÖÔ×®¾ÖŸÖ Ûú¸üÖ¾ÖµÖÖ“µÖÖ †ÖÆêüŸÖ ŸµÖÖÓ“Öß ´ÖÖ×ÆüŸÖß †ÃÖê»Ö. ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö

¤üÃŸÖ‹ê¾Ö•ÖÖ´Ö¬µÖê ÝÖÏÖÆüÛú/×¾ÖÛÎêúŸÖê µÖÖÓ“µÖÖ ¯Ö¸üÃ¯Ö¸ü-ÃÖÓ²ÖÓ¬ÖÖÛú×¸üŸÖÖ ¯ÖÏÖêŸÃÖÖÆü®Öê ¾Ö ¾Öî×¿ÖÂ™ü¶ê,

¯Öã¸ü¾Öšü¶Ö“Öê ¯ÖµÖÖÔµÖ, ÃÖÓÃ£ÖÖŸ´ÖÛú ÃÖÓ²ÖÓ¬Ö, ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“Öß †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß Ûú¸üÞµÖÖ“Öß ÃÖ×¾ÖÃŸÖ¸ü

µÖÖê•Ö®ÖÖ ÛúÖ»Ö´ÖµÖÖÔ¤üÖÓÃÖÆü ¾Ö †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß“µÖÖ •Ö²ÖÖ²Ö¤üÖ·µÖÖ, µÖÖ²ÖÖ²ÖŸÖ ¤êüÜÖß»Ö ´ÖÖ×ÆüŸÖß †ÃÖê»Ö.

ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö ¤üÃŸÖ‹ê¾Ö•ÖÖ´Ö¬µÖê ÜÖÖ»Öß»Ö ÃÖ¾ÖÔÃÖÖ¬ÖÖ¸üÞÖ ²ÖÖ²Öà“ÖÖ ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö ¸üÖÆüß»Ö:-

ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“ÖÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö

‹)

ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ«üÖ¸êü •µÖÖ ›üß‹ÃÖ‹´Ö ˆ¯ÖÖµÖµÖÖê•Ö®ÖÖ ÛúÖµÖÖÔ×®¾ÖŸÖ Ûú¸üÖµÖ“µÖÖ †ÖÆêüŸÖ †Ö×ÞÖ

ŸÖÓ¡Ö–ÖÖ®ÖÖÓ“ÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸ü Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖêÞÖÖ¸ü †ÖÆêü ŸµÖÖÓ“ÖÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö, ŸÖÃÖê“Ö ›üß‹ÃÖ‹´Ö

ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖŸÖ

ÃÖ´ÖÖ×¾ÖÂ™ü

Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß

¯ÖÖ¡Ö

†ÃÖÞÖÖ·µÖÖ

²ÖÎÑ›ü

†Ö×ÞÖ

ˆŸ¯ÖÖ¤üÛúÖÓ“Öß/×¾ÖÛÎêúŸµÖÖÓ“Öß µÖÖ¤üß, ÃÖÓ²ÖÓ×¬ÖŸÖ ¤ü¸ü, ¤ü•ÖÖÔ“Öß Æü´Öß †Ö×ÞÖ ˆŸ¯ÖÖ¤ü®Ö ²Ö¤ü»Öæ®Ö

¤êüÞµÖÖ²ÖÖ²ÖŸÖ/Æü´Öß²ÖÖ²ÖŸÖ“Öê ¬ÖÖê¸üÞÖ, µÖÖ ²ÖÖ²Öà“ÖÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö †ÃÖê»Ö.

²Öß)

ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ®Öê »ÖõµÖÖÓ×ÛúŸÖ Ûêú»Öê»Öê ÝÖÏÖÆüÛú ×¾Ö³ÖÖÝÖ ¾Ö ×®Ö×¿“ÖŸÖ Ûêú»Öê»µÖÖ ÝÖÏÖÆüÛú

×¾Ö³ÖÖÝÖÖÓŸÖÝÖÔŸÖ ÃÖÓ³ÖÖ¾µÖ ÝÖÏÖÆüÛú šü¸ü×¾ÖÞµÖÖÛú×¸üŸÖÖ ¾ÖÖ¯Ö¸üÖ¾ÖµÖÖ“Öê ¯ÖÖ¡ÖŸÖê“Öê ×®ÖÛúÂÖ.

ÃÖß) †®µÖ ×ÆüŸÖÃÖÓ²ÖÓ×¬ÖŸÖ (×¾Ö¢Ö ¯Öã¸ü¾ÖšüÖ¤üÖ¸ü, ‰ú•ÖÖÔ ÃÖê¾ÖÖ ¤êüÞÖÖ·µÖÖ ÛÓú¯Ö®µÖÖ, ÃÖÖ¬Ö®ÖÃÖÖ´ÖÝÖÏß“Öê

×¾ÖÛÎêúŸÖê, ÃÖ»»ÖÖÝÖÖ¸ü, ‰ú•ÖÖÔ »ÖêÜÖÖ¯Ö¸üßõÖÛú, ¾µÖÖ¯ÖÖ¸üß ÃÖÓ‘Ö™ü®ÖÖ, ¾µÖŒŸÖà“Öê ÝÖ™ü, †-

¿ÖÖÃÖÛúßµÖ ÃÖÓ‘Ö™ü®ÖÖ, ¿ÖîõÖ×ÞÖÛú ÃÖÓÃ£ÖÖ, ¿ÖÖÃÖÛúßµÖ ÃÖÓÃ£ÖÖ) •Öê †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß ¯ÖÏ×ÛÎúµÖêŸÖ

ÃÖ´ÖÖ×¾ÖÂ™ü †ÖÆêüŸÖ ŸµÖÖÓ“µÖÖ ³Öæ×´ÖÛúÖ ¾Ö •Ö²ÖÖ²Ö¤üÖ·µÖÖ †Ö×ÞÖ ÃÖÆü³ÖÖÝÖß ÆüÖêÞµÖÖ“Öß ¯Ö¬¤üŸÖ.

›üß) ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö ¸üÖ²Ö¾ÖŸÖÖ®ÖÖ µÖêŸÖ †ÃÖ»Öê»µÖÖ †›ü“ÖÞÖß.

‡Ô)

ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ«üÖ¸êü ¾ÖÖ¯Ö¸ü Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß ¯ÖÏÃŸÖÖ×¾ÖŸÖ ¾µÖæÆü¸ü“Ö®ÖÖ µÖÖÃÖÆü ¯ÖÏÃŸÖÖ×¾ÖŸÖ ÃÖ¾Ö»ÖŸÖß,

†ÃÖ»µÖÖÃÖ, ÝÖÏÖÆüÛú †Ö×ÞÖ †®µÖ ×ÆüŸÖÃÖÓ²ÖÓ×¬ÖŸÖÖÓ®ÖÖ ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖŸÖ ÃÖÆü³ÖÖÝÖß ÆüÖêÞµÖÖÛú×¸üŸÖÖ

ˆªãŒŸÖ Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß ¾µÖæÆü¸ü“Ö®ÖÖ, ¸üÛú´ÖÖ †¤üÖ Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß“µÖÖ ¾Ö ¾ÖÃÖæ»Ö

Ûú¸üÞµÖÖ“µÖÖ ¯Ö¬¤üŸÖß“ÖÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö †Ö×ÞÖ ˆ¯ÖÛú¸üÞÖê/ˆ¯ÖÃÖÖ¬Ö®Öê/ÃÖê¾ÖÖ ¤êüÞµÖÖ“Öß ¯Ö¬¤üŸÖ.

‹±ú) ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“µÖÖ ¾µÖ¾ÖÃ£ÖÖ¯Ö®Ö †Ö×ÞÖ †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß ¾µÖ¾ÖÃ£Öê“µÖÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»ÖÖÃÖÆü

ÃÖÓÃ£ÖÖŸ´ÖÛú ÃÖÓ²ÖÓ¬ÖÖÓ“ÖÖ †Ö×ÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÓ®Öß †®ÖãÃÖ¸üÖ¾ÖµÖÖ“µÖÖ †ÓŸÖÝÖÔŸÖ ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß

µÖÓ¡ÖÞÖê“ÖÖ (™ÒòüØÛúÝÖ ×ÃÖÃ™üß´Ö“ÖÖ) ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö

2. ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö, ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö †Ö×ÞÖ ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß, ÃÖÓ×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖ †Ö×ÞÖ †Æü¾ÖÖ»Ö ¯ÖÖšü×¾ÖÞÖê:

µÖÖ ³ÖÖÝÖÖŸÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö, ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö †Ö×ÞÖ ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß, ÃÖÓ×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖ †Ö×ÞÖ †Æü¾ÖÖ»Ö

¯ÖÖšü×¾ÖÞµÖÖ²ÖÖ²ÖŸÖ“µÖÖ †Ö¸üÖÜÖ›ü¶Ö“ÖÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö ¤êüÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö:

‹)

²ÖêÃÖ »ÖÖ‡Ô®Ö ¯Ö×¸üÝÖÞÖ®Öê“ÖÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö †Ö×ÞÖ ÃÖÓ×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖ †Ö×ÞÖ ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß ¯Ö¬¤üŸÖß“ÖÖ

ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö

²Öß)

›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“Öê ÃÖÓ×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖ, †ÖœüÖ¾ÖÖ †Ö×ÞÖ ¯Ö×¸üÞÖÖ´Ö (ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖŸÖß»Ö

ÃÖÆü³ÖÖÝÖÖ“µÖÖ ÃÖÓ¤ü³ÖÖÔŸÖ, ÛúÖµÖÔõÖ´Ö ˆ¯ÖÛú¸üÞÖê †Ö×ÞÖ ŸÖÓ¡Ö–ÖÖ®ÖÖ“µÖÖ ¯ÖÏÃÖÖ¸üÖŸÖß»Ö ¾ÖÖœüß“µÖÖ

ÃÖÓ¤ü³ÖÖÔŸÖ, †Ö×ÞÖ ×¾ÖªãŸÖ ³ÖÖ¸üÖŸÖß»Ö Ûú¯ÖÖŸÖ/¾Öß•Ö ²Ö“ÖŸÖß“µÖÖ ÃÖÓ¤ü³ÖÖÔŸÖ) †Ö×ÞÖ

×¾Ö¿»ÖêÂÖÞÖÖ“Öß µÖÓ¡ÖÞÖÖ/¯Ö¬¤üŸÖß“ÖÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö - ÃÖÓ×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖ ÛúÖêÞÖ Ûú¸êü»Ö, ÃÖÓ×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖ

Ûú¿ÖÖ“Öê Ûú¸êü»Ö, ÃÖÓ×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖ Ûú¿ÖÖ ×¸üŸÖß®Öê Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö, ŸµÖÖ“Öß ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß ÛúÖêÞÖ

Ûú¸êü»Ö, ÃÖÓ×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖÖ“Öß ¾ÖÖ¸Óü¾ÖÖ¸üŸÖÖ ×ÛúŸÖß ¸üÖÆüß»Ö, ÃÖÓ×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖ/ ¯ÖÏÝÖŸÖß †Æü¾ÖÖ»Ö ÛúÖêÞÖ

ŸÖµÖÖ¸ü Ûú¸êü»Ö, ‡. ²ÖÖ²ÖŸÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö.

3. ÃÖ×¾ÖÃŸÖ¸ü †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß µÖÖê•Ö®ÖÖ

‹) µÖÖ ³ÖÖÝÖÖŸÖ ÛúÖµÖÖÔÛÎú´ÖÖÓ“Öê ÛúÖÆüß ™ü¯¯Öê ( ´ÆüÞÖ•Öê, ¯ÖÏÖŸµÖ×õÖÛú/ ¯Ö£Ö¤ü¿ÖÔÛú ‡.) †ÃÖ»µÖÖÃÖ

ŸµÖÖÓ“ÖÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö ¤êüÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö.

²Öß) µÖÖ ³ÖÖÝÖÖŸÖ ´ÖãÜµÖ ÛúÖµÖÖÕ“ÖÖ ¤êüÜÖß»Ö ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö †ÃÖê»Ö, ŸÖÃÖê“Ö ŸµÖÖÓ“ÖÖ †®ÖãÛÎú´Ö †Ö×ÞÖ

¯Ö¸üÃ¯Ö¸üÖ¾Ö»ÖÓ²Ö®Ö Ã¯ÖÂ™ü Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö. µÖÖ ³ÖÖÝÖÖŸÖ ¯ÖÏŸµÖêÛú ´ÖãÜµÖ ÛúÖµÖÖÔÃÖÖšüß, ÛúÖêÞÖ

•Ö²ÖÖ²Ö¤üÖ¸ü †ÃÖê»Ö †Ö×ÞÖ ÛúÖµÖÔ Ûú¬Öß Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö µÖÖ“ÖÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö †ÃÖê»Ö.

¾ÖÖÙÂÖÛú ¾Ö ÃÖÓ×“ÖŸÖ ²Ö“ÖŸÖß“ÖÖ †Ó¤üÖ•Ö- ²ÖêÃÖ »ÖÖ‡Ô®Ö ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖ ‘Öê‰ú®Ö, ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ´Öãôêû

ÆüÖêÞÖÖ·µÖÖ ×¾Ö•Öê´Ö¬Öß»Ö ²Ö“ÖŸÖß“ÖÖ †Ó¤üÖ•Ö Ûú¸üÞµÖÖ“µÖÖ ¯ÖÏ×ÛÎúµÖêÃÖÖšüß ¾ÖÖ¯Ö¸üÞµÖÖŸÖ †Ö»Öê»Öß

ÝÖé×ÆüŸÖÛêú, µÖÖ²ÖÖ²ÖŸÖ µÖÖ ³ÖÖÝÖÖŸÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö †ÃÖê»Ö.

ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓÃÖÖšüß »ÖÖÝÖÞÖÖ¸üÖ ¾ÖÖÙÂÖÛú ×®Ö¬Öß- µÖÖ ³ÖÖÝÖÖŸÖ ×®Ö¬Öß ˆ³ÖÖ¸üÞµÖÖÃÖÖšüß Ûêú»Öê»µÖÖ

×¾Ö¢ÖßµÖ ¾µÖ¾ÖÃ£ÖêÃÖÆü ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú, ×¾ÖÛÎêúŸÖê, ÝÖÏÖÆüÛú, ×Ûú¸üÛúÖêôû ×¾ÖÛÎêúŸÖê, ¸üÖ•µÖ

¿ÖÖÃÖ®Ö, Ûëú¦ü ¿ÖÖÃÖ®Ö, ‡.“ÖÖ ×ÆüÃÃÖÖ, µÖÖÓ“ÖÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö †ÃÖê»Ö.

ÜÖ“ÖÖÔŸÖß»Ö ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÛúÖ¸üÛúŸÖê“µÖÖ ¯Ö×¸üÝÖÞÖ®Öê“µÖÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»ÖÖÃÖÆü ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“ÖÖ ÜÖ“ÖÔ †Ö×ÞÖ

»ÖÖ³Ö, ÝÖÏÖÆüÛú ¾Öß•Ö ¤ü¸üÖ¾Ö¸üß»Ö ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÖÃÖÆü ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖ ‘ÖêŸÖ»Öê»µÖÖ ÃÖ¾ÖÔ ‘Ö™üÛúÖÓ“µÖÖ

ØÛú´ÖŸÖß, †Ö×ÞÖ ÜÖ“ÖÖÔ“µÖÖ ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÛúÖ¸üÛúŸÖê“µÖÖ ¯Ö×¸üÝÖÞÖ®ÖêÃÖÖšüß †Ö×ÞÖ ‘Ö™üÛúÖÓ“µÖÖ

ØÛú´ÖŸÖßÃÖÖšüß ¾ÖÖ¯Ö¸ü»Öê»Öß ÃÖ¾ÖÔ ÝÖé×ÆüŸÖÛêú, µÖÖÓ“ÖÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö.

7. ¾ÖÖ¤ü ×®Ö¾ÖÖ¸üÞÖ µÖÓ¡ÖÞÖÖ : ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“Öß †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß Ûú¸üÞµÖÖ“µÖÖ ÃŸÖ¸üÖÓ¾Ö¸ü ˆ¤Ëü³Ö¾ÖÞÖÖ·µÖÖ

¾ÖÖ¤üÖÓ“Öê ×®Ö¸üÖÛú¸üÞÖ Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß †®ÖãÃÖ¸üÖ¾ÖµÖÖ“Öß µÖÖêÝµÖ ¯Ö¬¤üŸÖ. ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö •µÖÖ ¯Ö¨üŸÖß®Öê

ÛúÖµÖÖÔ×®¾ÖŸÖ Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖ †ÃÖê»Ö ŸµÖÖ²ÖÖ²ÖŸÖ ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖÛú×¸üŸÖÖ

ˆ¤Ëü³Ö¾ÖÞÖÖ·µÖÖ ¯ÖÏ¿®ÖÖÓ“Öê ×®Ö¸üÖÛú¸üÞÖ, ×¾ÖŸÖ¸üÞÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú Ûú¿ÖÖ ×¸üŸÖß®Öê Ûú¸êü»Ö,

µÖÖ²ÖÖ²ÖŸÖ“Öê ‹Ûú ×¾Ö¾Ö¸üÞÖ¯Ö¡Ö µÖÖ ³ÖÖÝÖÖŸÖ †ÃÖê»Ö.

भााग चाार-क-११४–५

•ÖÖê›ü¯Ö¡Ö - 2 : ¯ÖßÃÖß™üß ¾Ö ‹ÃÖÃÖß™üß “ÖÖ“ÖÞµÖÖ Ûú¸üÖ¾ÖµÖÖ“µÖÖ ¯Ö¬¤üŸÖß

‹ - 1 ÃÖÆü³ÖÖÝÖß¤üÖ¸üÖÓ¾Ö¸üß»Ö ÜÖ“ÖÖÔ“Öß “ÖÖ“ÖÞÖß (¯ÖßÃÖß™üß )

µÖÖ “ÖÖ“ÖÞÖß´Öãôêû "ÃÖÖ¬ÖÖ¸üÞÖ" ÝÖÏÖÆüÛúÖ»ÖÖ ›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ´Ö¬µÖê ÃÖÆü³ÖÖÝÖß —ÖÖ»µÖÖ´Öãôêû »ÖÖ³ÖÖÓ“Öß

¾Ö ÜÖ“ÖÖÕ“Öß ÃÖÓÜµÖÖŸ´ÖÛú Ã¾Ö¹ý¯ÖÖŸÖ Ûú»¯Ö®ÖÖ µÖêŸÖê. †®ÖêÛú ÝÖÏÖÆüÛúÖÓ“ÖÖ ›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ´Ö¬µÖê

ÃÖÆü³ÖÖÝÖß ÆüÖêÞµÖÖ“ÖÖ ×®ÖÞÖÔµÖ ¯ÖæÞÖÔŸÖ„ ÃÖÓÜµÖÖŸ´ÖÛú Ã¾Ö¹ý¯ÖÖŸÖß»Ö »ÖÖ³ÖÖ“µÖÖ ‘Ö™üÖÛúÖÓ¾Ö¸ü †Ö¬ÖÖ×¸üŸÖ

®ÖÃÖ»µÖÖ´Öãôêû, (†®ÖêÛú ¾ÖêôûÖ ‹ÜÖÖ¤êü ˆ¯ÖµÖÓ¡Ö/ˆ¯ÖÛú¸üÞÖ/ÃÖÖ¬Ö®ÖÃÖÖ´ÖÝÖÏß ÜÖ¸êü¤üß Ûú¸üÞµÖÖ“ÖÖ

ÝÖÏÖÆüÛúÖ“ÖÖ ×®ÖÞÖÔµÖ ¤êüÞµÖÖŸÖ †Ö»Öê»Öß ÃÖæ™ü, ¾Öî×¿ÖÂ™ü¶ê, ²ÖÎò®›ü“Öê ´Öæ»µÖ, ¯ÖÏÖ¸Óü×³ÖÛú ÜÖ“ÖÔ ‡.

µÖÖÃÖÖ¸üÜµÖÖ ‘Ö™üÛúÖÓ¾Ö¸ü †¾Ö»ÖÓ²Öæ®Ö †ÃÖŸÖÖê), µÖÖ “ÖÖ“ÖÞÖß´Öãôêû ÝÖÏÖÆüÛúÖ»ÖÖ ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“µÖÖ »ÖÖ³ÖÖÓ“Öß ¾Ö

ÜÖ“ÖÖÔ“Öß ¯ÖæÞÖÔ Ûú»¯Ö®ÖÖ µÖê‰ú ¿ÖÛúÞÖÖ¸ü ®ÖÖÆüß.

‹.1.1 ÜÖ“ÖÔ

ÃÖÖê¯µÖÖ ¿Ö²¤üÖŸÖ, µÖÖ “ÖÖ“ÖÞÖßŸÖß»Ö ÜÖ“ÖÔ ´ÆüÞÖ•Öê ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖŸÖ ÃÖÆü³ÖÖÝÖß ÆüÖêÞÖÖ·µÖÖ®Öê ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“ÖÖ

†¤üÖ Ûêú»Öê»ÖÖ ÜÖ“ÖÔ, ÆüÖêµÖ. µÖÖ×¿Ö¾ÖÖµÖ, ›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ´Öãôêû ÃÖÆü³ÖÖÝÖß¤üÖ¸üÖ“µÖÖ ¾Öß•Ö ¤êüµÖÛúÖŸÖ

—ÖÖ»Öê»Öß ÛúÖêÞÖŸÖßÆüß ¾ÖÖœü Æüß ¤êüÜÖß»Ö µÖÖ “ÖÖ“ÖÞÖßÜÖÖ»Öß ÜÖ“ÖÔ ´ÆüÞÖæ®Ö ÃÖ´Ö•ÖÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖê. †¿ÖÖ

×¸üŸÖß®Öê, µÖÖ “ÖÖ“ÖÞÖß¿Öß ²ÖÆãü¬ÖÖ ÃÖÓ²ÖÓ×¬ÖŸÖ †ÃÖ»Öê»Öê "ÜÖ“ÖÖÔ“Öê" ³ÖÖÝÖ ÜÖÖ»Öß»Ö¯ÖÏ´ÖÖÞÖê †ÖÆêüŸÖ:-

•

ÛúÖµÖÔõÖ´Ö ˆ¯ÖÛú¸üÞÖ/ÃÖÖ¬Ö®ÖÃÖÖ´ÖÝÖÏß/ˆ¯ÖµÖÓ¡Ö/ŸÖÓ¡Ö–ÖÖ®Ö ØÛú¾ÖÖ ¯ÖÏ£ÖÖ µÖÖ¾Ö¸üß»Ö ÜÖ“ÖÖÔÃÖÆü »ÖÖÝÖæ

†ÃÖ»Öê»Öê Ûú¸ü, ¿Öã»Ûú ¾Ö »Öê¾Æüß•Ö ‡., •Öê ÃÖÆü³ÖÖÝÖß¤üÖ¸üÖ®Öê †¤üÖ Ûêú»Öê †ÖÆêüŸÖ ØÛú¾ÖÖ ŸµÖÖ®Öê

†¤üÖ Ûêú»Öê»µÖÖ ÜÖ“ÖÖÔ‡ŸÖÛúÖ;

•

ÛúÖµÖÔõÖ´Ö ˆ¯ÖÛú¸üÞÖ/ ÃÖÖ¬Ö®ÖÃÖÖ´ÖÝÖÏß/ˆ¯ÖµÖÓ¡Ö/ ¯ÖÏ£ÖÖ/ ŸÖÓ¡Ö–ÖÖ®Ö µÖÖÓ“Öß ´ÖÖÓ›üÞÖß, ¾ÖÖ¯Ö¸ü¯Öæ¾ÖÔ

¯ÖÏÖ¸Óü×³ÖÛú “ÖÖ“ÖÞÖß †Ö×ÞÖ ÃÖã¹ý Ûú¸üÞµÖÖ¾Ö¸üß»Ö ÜÖ“ÖÔ, •ÖÖê ÃÖÆü³ÖÖÝÖß¤üÖ¸üÖ®Öê †¤üÖ Ûêú»ÖÖ †ÖÆêü

ØÛú¾ÖÖ ŸµÖÖ®Öê Ûêú»Öê»µÖÖ ÜÖ“ÖÖÔ‡ŸÖÛúÖ;

•

ˆ¯ÖÖµÖÖ“µÖÖ/ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“µÖÖ ÃÖÓ¯ÖæÞÖÔ ˆ¯ÖµÖÖê×ÝÖŸÖÖ ÛúÖ»ÖÖ¾Ö¬ÖßŸÖ ¾ÖÖÙÂÖÛú ÃÖÓ“ÖÖ»Ö®Ö ¾Ö

¤êüÜÖ³ÖÖ»Öß¾Ö¸üß»Ö ÜÖ“ÖÔ, •ÖÖê ÃÖÆü³ÖÖÝÖß¤üÖ¸üÖ®Öê †¤üÖ Ûêú»ÖÖ †ÖÆêü ØÛú¾ÖÖ ŸµÖÖ®Öê Ûêú»Öê»µÖÖ

ÜÖ“ÖÖÔ‡ŸÖÛúÖ;

•

•Öã®Öê †ÛúÖµÖÔõÖ´Ö ˆ¯ÖÛú¸üÞÖ ÛúÖœæü®Ö ™üÖÛúÞµÖÖ¾Ö¸ü —ÖÖ»Öê»ÖÖ ÜÖ“ÖÔ (•Ö¸ü ›üß‹ÃÖ‹´Ö

ˆ¯ÖÖµÖÖŸÖ/ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖŸÖ •Öã®µÖÖ ¾ÖÃŸÖã‹ê¾Ö•Öß ¤ãüÃÖ¸üß ¾ÖÃŸÖã ‘ÖêÞµÖÖ“Öß/¤ãü¹ýÃŸÖ Ûú¹ý®Ö ‘ÖêÞÖê

†×³Ö¯ÖÏêŸÖ †ÃÖê»Ö ŸÖ¸ü), •ÖÖê ÃÖÆü³ÖÖÝÖß¤üÖ¸üÖ®Öê †¤üÖ Ûêú»ÖÖ †ÖÆêü ØÛú¾ÖÖ ŸµÖÖ®Öê Ûêú»Öê»µÖÖ

ÜÖ“ÖÖÔ‡ŸÖÛúÖ;

•

ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“ÖÖ ¯ÖÏ¿ÖÖÃÖ®Ö, ÃÖÓ×®ÖµÖÓ¡ÖÞÖ †Ö×ÞÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú®ÖÖ¾Ö¸ü —ÖÖ»Öê»ÖÖ ÜÖ“ÖÔ, •ÖÖê

ÃÖÆü³ÖÖÝÖß¤üÖ¸üÖ®Öê †¤üÖ Ûêú»ÖÖ †ÖÆêü ØÛú¾ÖÖ ŸµÖÖ®Öê Ûêú»Öê»µÖÖ ÜÖ“ÖÖÔ‡ŸÖÛúÖ;

•

ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“µÖÖ ¯ÖÏ×ÃÖ¬¤üß¾Ö¸ü, ¯ÖÏÖêŸÃÖÖÆü®ÖÖÓÃÖÆ,ü —ÖÖ»Öê»ÖÖ ÜÖ“ÖÔ, •ÖÖê ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê †¤üÖ

Ûêú»ÖÖ †ÖÆêü ØÛú¾ÖÖ ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛúÖ®Öê †¤üÖ Ûêú»Öê»µÖÖ ÜÖ“ÖÖÔ‡ŸÖÛúÖ;

•

›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ´Öãôêû ÃÖÆü³ÖÖÝÖß¤üÖ¸üÖ“µÖÖ ¾Öß•Ö ¤êüµÖÛúÖŸÖ —ÖÖ»Öê»Öß ¾ÖÖœü.

•Ö¸ü ÛúÖêÞÖŸÖßÆüß •Öã®Öß ÃÖÖ¬Ö®ÖÃÖÖ´ÖÝÖÏß/ ˆ¯ÖÛú¸üÞÖ/ ˆ¯ÖµÖÓ¡Ö/ ŸÖÓ¡Ö–ÖÖ®Ö ‡. ×¾ÖÛæú®Ö ŸµÖÖ‹ê¾Ö•Öß ®Ö¾Öß®Ö

‘ÖêÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖ †ÃÖê»Ö ŸÖ¸ü †¿ÖÖ •Öã®µÖÖ ÃÖÖ¬Ö®ÖÃÖÖ´ÖÝÖÏß/ˆ¯ÖÛú¸üÞÖÖ“Öß ×¾ÖÛÎúß Ûú¹ý®Ö ×´ÖôûÞÖÖ¸üß

¸üŒÛú´Ö Æüß ÜÖ“ÖÖÔŸÖß»Ö Ûú¯ÖÖŸÖ ´ÆüÞÖæ®Ö ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖ ‘ÖêÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö. ŸµÖÖ“Ö¯ÖÏ´ÖÖÞÖê, ÝÖÏÖÆüÛúÖ»ÖÖ •Ö¸ü

™òüŒÃÖ ÛÎêú›üß™ü/¯ÖÏÖêŸÃÖÖÆü®Ö ¤êüÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖ †ÃÖê»Ö ŸÖ¸ü ŸÖê ÜÖ“ÖÖÔŸÖß»Ö Ûú¯ÖÖŸÖ ´ÆüÞÖæ®Ö ÃÖ´Ö•ÖÞµÖÖŸÖ

µÖê‡Ô»Ö. ¹ýœüß®ÖãÃÖÖ¸ü, †¿Öß ™òüŒÃÖ ÛÎêú›üß™ËüÃÖ/¯ÖÏÖêŸÃÖÖÆü®Öê Æüß ¯ÖßÃÖß™üß †ÓŸÖÝÖÔŸÖ ›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖŸÖ

ÃÖÆü³ÖÖÝÖß¤üÖ¸üÖ»ÖÖ ×´ÖôûÞÖÖ¸êü »ÖÖ³Ö ´ÆüÞÖæ®Ö ÃÖ´Ö•ÖÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖß»Ö.

‹. 1.2 »ÖÖ³Ö

ÝÖÏÖÆüÛúÖ“µÖÖ ¾Öß•Ö ¤êüµÖÛúÖŸÖ —ÖÖ»Öê»Öß Ûú¯ÖÖŸÖ, ÝÖÏÖÆüÛúÖ»ÖÖ ×´ÖôûÖ»Öê»Öê ™òüŒÃÖ ÛÎêú×›ü™ËüÃÖ †Ö×ÞÖ

ÝÖÏÖÆüÛúÖ»ÖÖ ×´ÖôûÖ»Öê»Öß ¯ÖÏÖêŸÃÖÖÆü®Öê Æêü µÖÖ “ÖÖ“ÖÞÖßÜÖÖ»Öß»Ö »ÖÖ³Ö †ÖÆêüŸÖ.

‹. 1.3 ¾ÖÖœüß“ÖÖ ¤ü¸ü

¾Öß•Ö ¤ü¸üÖŸÖ ŸÖ¤ü£ÖÔ ŸÖ¢¾ÖÖ¾Ö¸ü ×¿Ö±úÖ¸üÃÖ Ûêú»Öê»ÖÖ ¾ÖÖœüß“ÖÖ ¤ü¸ü µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ“µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´Ö 11

®ÖãÃÖÖ¸ü †ÃÖê»Ö.

‹. 1.4 ×›üÃÛúÖˆÓ™ü ¤ü¸ü

µÖÖ “ÖÖ“ÖÞÖßÃÖÖšüß ×›üÃÛúÖˆÓ™ü ¤ü¸ü ÆüÖ ²ÖÑÛúÖ †Ö×ÞÖ ×¾Ö¢ÖßµÖ ÃÖÓÃ£ÖÖ ÝÖÏÖÆüÛúÖÓ®ÖÖ •µÖÖ ¤ü¸üÖ®Öê Ûú•ÖÔ

¤êüŸÖÖŸÖ ŸÖÖê ¤ü¸ü †ÃÖÞÖê µÖÖêÝµÖ ¸üÖÆüß»Ö. ŸµÖÖ´Öãôêû, ÝÖÏÖÆüÛúÖ“µÖÖ ¯ÖŸÖ ¤ü•ÖÖÔ®ÖãÃÖÖ¸ü µÖÖ ¤ü¸üÖŸÖ ²Ö¤ü»Ö

ÆüÖêÞµÖÖ“Öß ¿ÖŒµÖŸÖÖ †ÖÆêü. Ûãú™ãÓü²ÖÖÃÖÖšüß, ÆüÖ ¤ü¸ü ¾ÖÖ×ÞÖ×•µÖÛú õÖê¡Ö †£Ö¾ÖÖ †ÖîªÖê×ÝÖÛú õÖê¡ÖÖŸÖß»Ö

भााग चाार-क-११४–५अ

ÝÖÏÖÆüÛúÖÓ¯ÖêõÖÖ •ÖÖÃŸÖ †ÃÖÞµÖÖ“Öß ¿ÖŒµÖŸÖÖ †ÖÆêü. ŸÖ£ÖÖ×¯Ö, ÝÖÏÖÆüÛúÖÓ“µÖÖ ÃÖ¾ÖÔ ¾ÖÝÖÔ¾ÖÖ¸üàÛú×¸üŸÖÖ

×›üÃÛúÖˆÞ™ü ü ¤ü¸ü µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ“µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´Ö 11 ®ÖãÃÖÖ¸ü †ÃÖê»Ö.

‹.1.5 “ÖÖ“ÖÞÖß“Öê ×®ÖÂÛúÂÖÔ

‹®Ö¯Öß¾Æüß Æêü ¯ÖÏÖ¸Óü×³ÖÛú ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö ×®ÖÛúÂÖ ´ÆüÞÖæ®Ö ¾ÖÖ¯Ö¸üÞµÖÖŸÖ µÖê‡Ô»Ö. ‹®Ö¯Öß¾Æüß ´Öæ»µÖ ¿Öæ®µÖ

ØÛú¾ÖÖ ŸµÖÖÆæü®Ö †×¬ÖÛú †ÃÖ»µÖÖÃÖ ŸµÖÖ¾Ö¹ý®Ö ¯ÖßÃÖß™üß “ÖÖ“ÖÞÖß ˆŸÖáÞÖ —ÖÖ»µÖÖ“Öê ×®Ö¤ìü×¿ÖŸÖ ÆüÖê‡Ô»Ö.

ŸµÖÖ¾Ö¹ý®Ö †ÃÖê ¤êüÜÖß»Ö ×¤üÃÖæ®Ö µÖê‡Ô»Ö Ûúß ÃÖÆü³ÖÖÝÖß ÆüÖêÞÖÖ·µÖÖ "ÃÖÖ¬ÖÖ¸üÞÖ" ÝÖÏÖÆüÛúÖÓÃÖÖšüß

›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö »ÖÖ³Ö¤üÖµÖÛú †ÖÆêü. µÖÖ×¾Ö¹ý¨ü, ‹®Ö¯Öß¾Æüß ´Öæ»µÖ ¿Öæ®µÖÖ¯ÖêõÖÖ Ûú´Öß †ÃÖ»µÖÖÃÖ

ŸµÖÖ¾Ö¹ý®Ö ¯ÖßÃÖß™üß “ÖÖ“ÖÞÖßÛú×¸üŸÖÖ ´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖ †ÃÖ»Öê»ÖÖ ›üß‹ÃÖ‹´Ö

ˆ¯ÖÖµÖ/ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ®Öê Æüß “ÖÖ“ÖÞÖß ˆ¢ÖßÞÖÔ ®Ö —ÖÖ»µÖÖ“Öê ×®Ö¤ü¿ÖÔÛú †ÖÆêü, ´ÆüÞÖ•Öê ŸµÖÖ´Öãôêû †¿ÖÖ

›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓŸÖ ÃÖÆü³ÖÖÝÖß ÆüÖêÞÖê ÝÖÏÖÆüÛúÖ»ÖÖ »ÖÖ³Ö¤üÖµÖÛú šü¸üÞÖÖ¸ü ®ÖÖÆüß.

µÖÖ “ÖÖ“ÖÞÖßÜÖÖ»Öß ™òüŒÃÖ ÛÎêú×›ü™ËüÃÖ †Ö×ÞÖ ¯ÖÏÖêŸÃÖÖÆü®Öê Æüß ‹®Ö¯Öß¾Æüß ÃÖ´ÖßÛú¸üÞÖÖ“µÖÖ »ÖÖ³ÖÖ“µÖÖ

²ÖÖ•Öæ»ÖÖ †ÃÖŸÖÖŸÖ. †¿ÖÖ ×¸üŸÖß®Öê, ›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“µÖÖ »ÖÖ³ÖÖ“µÖÖ ²ÖÖ•ÖæŸÖ, ¯ÖÏÖêŸÃÖÖÆü®Öê †£Ö¾ÖÖ

™òüŒÃÖ ÛÎêú×›ü™ËüÃÖ ¤êü‰ú®Ö ³Ö¸ü ‘ÖÖ»ÖŸÖÖ µÖê‡Ô»Ö. •µÖÖ ›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ´Ö¬µÖê ‹®Ö¯Öß¾Æüß ´Öæ»µÖ ŠúÞÖ

¤üÖÜÖ×¾ÖÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖê, ŸµÖÖ¾Ö¹ý®Ö †ÃÖê ÃÖÆü³ÖÖÝÖß ÆüÖêÞÖÖ·µÖÖ ÝÖÏÖÆüÛúÖ“µÖÖ ¥ü×Â™üÛúÖê®ÖÖŸÖæ®Ö ›üß‹ÃÖ‹´Ö

ÛúÖµÖÔÛÎú´Ö »ÖÖ³ÖÖ¤üÖµÖÛú šü¸üÞµÖÖÃÖÖšüß, ¤êüÞÖê †Ö¾Ö¿µÖÛú †ÃÖ»Öê»µÖÖ ™òüŒÃÖ ÛÎêú×›ü™ËüÃÖ/¯ÖÏÖêŸÃÖÖÆü®ÖÖÓ“Öß

×Ûú´ÖÖ®Ö ¯ÖÖŸÖôûß ×®Ö×¿“ÖŸÖ Ûú¸ÞµÖÖÃÖÖšüß ¯ÖßÃÖß™üß “ÖÖ“ÖÞÖß ÃÖÆüÖµµÖ³ÖæŸÖ šü¸üŸÖê. •µÖÖ ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“Öê

‹®Ö¯Öß¾Æüß ´Öæ»µÖ ¿Öæ®µÖ †ÃÖŸÖê †¿ÖÖ ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓÛú×¸üŸÖÖ, Æêü ×Ûú´ÖÖ®Ö ´Öæ»µÖ ™òüŒÃÖ ÛÎêú×›ü™ËüÃÖ/

¯ÖÏÖêŸÃÖÖÆü®ÖÖ“µÖÖ ´Öæ»µÖÖ‡ŸÖÛêú †ÃÖŸÖê.

‹®Ö¯Öß¾Æüß ´Öæ»µÖÖ¾Ö¸ü ¯ÖÏŸµÖêÛú ÝÖé×ÆüŸÖÛúÖ“µÖÖ ÆüÖêÞÖÖ·µÖÖ ¯Ö×¸üÞÖÖ´ÖÖ“Öß ¯ÖÖŸÖôûß ÃÖ´Ö•Öæ®Ö ‘ÖêÞµÖÖÃÖÖšüß

×¾Ö×¾Ö¬Ö ÝÖé×ÆüŸÖÛúÖÓ“µÖÖ ÃÖÓ²ÖÓ¬ÖÖŸÖ ÃÖÓ¾Öê¤ü®Ö¿Öß»ÖŸÖÖ ×¾Ö¿»ÖêÂÖÞÖ Ûú¹ý®Ö ‘ÖêÞÖê ¤êüÜÖß»Ö ˆ×“ÖŸÖ šü¸êü»Ö.

‹ - 2 ÃÖÖêÃÖÖµÖ™ü»Ö ÜÖ“ÖÖÔ“Öß “ÖÖ“ÖÞÖß (‹ÃÖÃÖß™üß)

ÃÖÖêÃÖÖµÖ™ü»Ö ÜÖ“ÖÖÔ“Öß “ÖÖ“ÖÞÖß Æüß ¸ü“Ö®Öê“µÖÖ ¥üÂ™üßÛúÖê®ÖÖŸÖæ®Ö ‹ÛæúÞÖ ÄÖÖêŸÖÖ“µÖÖ ÜÖ“ÖÖÔ“µÖÖ

(™üß†Ö¸üÃÖß) “ÖÖ“ÖÞÖßÃÖÖÜÖß“Ö †ÃÖŸÖê. ŸÖ£ÖÖ×¯Ö, ‹ÛæúÞÖ ÄÖÖêŸÖÖÓ“µÖÖ ÜÖ“ÖÖÔŸÖß»Ö ²Ö¤ü»Ö ™üß†Ö¸üÃÖß

“ÖÖ“ÖÞÖßŸÖ ±úŒŸÖ ÛúÖµÖÔõÖê¡ÖÖŸÖ (¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú †Ö×ÞÖ ŸµÖÖ“Öê ÝÖÏÖÆüÛú) ÃÖÓÜµÖÖŸ´ÖÛú ¹ý¯ÖÖŸÖ

¤üÖÜÖ×¾ÖÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖ †ÃÖ»Öê ŸÖ¸üß ÃÖÖêÃÖÖµÖ™ü»Ö ÜÖ“ÖÖÔ“µÖÖ “ÖÖ“ÖÞÖßŸÖ Æêü ²Ö¤ü»Ö ÃÖÓ¯ÖæÞÖÔ ÃÖ´ÖÖ•ÖÖÛú¸üßŸÖÖ

ÃÖÓÜµÖÖŸ´ÖÛú ¹ý¯ÖÖŸÖ ¤üÖÜÖ×¾ÖÞµÖÖ“ÖÖ ¯ÖÏµÖŸ®Ö Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖ †ÃÖ»µÖÖ´Öãôêû, ÛúÖÆüß ‘Ö™üÛúÖÓÛú¸üßŸÖÖ,

•ÖÃÖê - ¾Öß•Ö ÜÖ¸êü¤üß“ÖÖ ¤ü¸ü, ×›üÃÛúÖˆÓ™ü ¤ü¸ü ‡.Ûú¸üßŸÖÖ ¾ÖêÝÖ¾ÖêÝÖôêû ´Öæ»µÖ ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖ ‘ÖêÞÖê

†Ö¾Ö¿µÖÛú †ÖÆêü. ×¾Ö¿ÖêÂÖ Ûú¹ý®Ö, ÃÖÖêÃÖÖµÖ™ü»Ö “ÖÖ“ÖÞÖß Æüß ÜÖÖ»Öß»Ö ²ÖÖ²ÖŸÖßŸÖ ™üß†Ö¸üÃÖß

“ÖÖ“ÖÞÖß¯ÖêõÖÖ ¾ÖêÝÖôûß †ÖÆêü:-

• ¾Öß•Ö ÜÖ¸êü¤üß Ûú¸üÖ¾ÖµÖÖ“µÖÖ ¤ü¸üÖ“Öê ´Öæ»µÖ Æêü "×¾Ö•Öê“ÖÖ ÃÖÖ´ÖÖ×•ÖÛú ÜÖ“ÖÔ" †ÃÖÞÖê ÝÖ¸ü•Öê“Öê

¸üÖÆüß»Ö, •µÖÖ“ÖÖ ×¾Ö“ÖÖ¸ü ×¾Ö•ÖêÃÖÖšüß ÝÖÏÖÆüÛú †¤üÖ Ûú¸üÞµÖÖÃÖ ŸÖµÖÖ¸ü †ÃÖ»Öê»Öß ¸üŒÛú´Ö ØÛú¾ÖÖ

ÝÖÏÖÆüÛú ×¾Ö•ÖêÃÖÖšüß †¤üÖ Ûú¸üÞµÖÖÃÖ ŸÖµÖÖ¸ü †ÃÖ»Öê»Öß ØÛú´ÖŸÖ, ´ÆüÞÖæ®Ö Ûú¸üŸÖÖ µÖê‡Ô»Ö.

³ÖÖ¸üŸÖÖ“µÖÖ ÃÖÓ¤ü³ÖÖÔŸÖ, ÃÖß‡†Ö¸üÃÖß®Öê šü¸ü¾Öæ®Ö ×¤ü»Öê»ÖÖ ›êü †Æêü›ü ´ÖÖÛìú™üÃÖÖšüß ×Ûú´ÖÖ®Ö ¤ü¸ü

ÆüÖ ÝÖÏÖÆüÛúÖÓ“µÖÖ ×¾Ö•ÖêÃÖÖšüß ¸üŒÛú´Ö †¤üÖ Ûú¸üÖ¾ÖµÖÖ“µÖÖ ŸÖµÖÖ¸üß“Öê ¯ÖÏ×ŸÖ×®Ö×¬ÖŸ¾Ö Ûú¹ý ¿ÖÛêú»Ö

†Ö×ÞÖ †¿ÖÖ ×¸üŸÖß®Öê, ×¾Ö•Öê“ÖÖ ÃÖÖ´ÖÖ×•ÖÛú ÜÖ“ÖÔ ÆüÖ µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ“µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´Ö 11 ®ÖãÃÖÖ¸ü

¾ÖÖ¯Ö¸üÞµÖÖŸÖ µÖÖ¾ÖÖ.

• Ûú¸ü, ¿Öã»Ûú, »Öê¾Æüß•Ö, ™òüŒÃÖ ÛÎêú×›ü™ËÃÖ ‡. Æêü ÃÖÖêÃÖÖµÖ™ü»Ö “ÖÖ“ÖÞÖß´Ö¬µÖê ÆüÃŸÖÖÓŸÖ¸üÞÖ

†¤üÖµÖÝÖß (™ÒüÖ®ÃÖ±ú¸ü ¯Öê´Öë™ü) ´ÆüÞÖæ®Ö ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖ ‘ÖêÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖ †ÃÖ»µÖÖ´Öãôêû, ¯Ö×¸üÝÖÞÖ®ÖÖ

Ûú¸üŸÖÖ®ÖÖ ŸÖê ¾ÖÝÖôûÞµÖÖŸÖ µÖÖ¾ÖêŸÖ.

• ‹ÃÖÃÖß™üß “ÖÖ“ÖÞÖß ÜÖÖ»Öß ×›üÃÛúÖˆÓ™ü Ûú¸üÞµÖÖ“ÖÖ ¤ü¸ü ÃÖÖêÃÖÖµÖ™ü»Ö ×›üÃÛúÖˆÞ™ü ¤ü¸ü

¸üÖÆüß»Ö. ›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖ“µÖÖ ÃÖÓ¤ü³ÖÖÔŸÖ, ¯Ö¸ü¾ÖÖ®ÖÖ¬ÖÖ¸üÛú µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´ÖÖÓ“µÖÖ ×¾Ö×®ÖµÖ´Öú 7

®ÖãÃÖÖ¸ü ÃÖÖêÃÖÖµÖ™ü»Ö ×›üÃÛúÖ‰ú™üàÝÖ ¤ü¸ü ¾ÖÖ¯Ö¹ý ¿ÖÛúŸÖÖŸÖ.

›üß‹ÃÖ‹´Ö ÛúÖµÖÔÛÎú´ÖÖÓ“Öß †Ó´Ö»Ö²Ö•ÖÖ¾ÖÞÖß Ûú¸üŸÖÖ®ÖÖ“Öê ÛúÖÆüß †¯ÖÏŸµÖõÖ »ÖÖ³Ö, ´ÆüÞÖ•Öê Æü×¸üŸÖ ÝÖéÆüÖŸÖæ®Ö

²ÖÖÆêü¸ü ¯Ö›üÞÖÖ·µÖÖ ¾ÖÖµÖæ ´Ö¬Öß»Ö Ûú¯ÖÖŸÖ •Öß ›üß‹ÃÖ‹´Ö ˆ¯ÖÖµÖÖ´Öãôêû ÆüÖêŸÖê, ÃÖÖêÃÖÖµÖ™ü»Ö ÜÖ“ÖÖÔ“µÖÖ

“ÖÖ“ÖÞÖß“Öß (‹ÃÖÃÖß™üß“Öß) ¯Ö×¸üÝÖÞÖ®ÖÖ Ûú¸üŸÖÖ®ÖÖ ×¾Ö“ÖÖ¸üÖŸÖ ‘ÖêÞµÖÖŸÖ µÖÖ¾ÖêŸÖ.

•ÖÖê›ü¯Ö¡Ö 3 : †ÖµÖ¯Öß‹´Ö¾Æßü¯Öß ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö †Ö×ÞÖ ¯Ö›üŸÖÖôûÞÖß“µÖÖ ¯Ö¬¤üŸÖß †Ö×ÞÖ ×¿Ö±úÖ¸üÃÖ Ûêú»Öê»Öß

×®Ö¾Ö›ü ¯ÖÏ×ÛÎúµÖÖ

‰ú•ÖÖÔ ²Ö“ÖŸÖß“µÖÖ †Ö×ÞÖ ÜÖ“ÖÖÔ“µÖÖ ¾ÖêÝÖ¾ÖêÝÖóµÖÖ ¯ÖÖŸÖóµÖÖ †ÃÖ»Öê»µÖÖ ÃÖã×¾Ö¬ÖÖÓ´Ö¬µÖê ‰ú•ÖÖÔ ²Ö“ÖŸÖß“Öê

´Öæ»µÖÖÓÛú®Ö Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß †ÖµÖ¯Öß‹´Ö¾Æüß¯Öß ¯ÖµÖÖÔµÖÖÓ´Ö¬µÖê »Ö¾Ö×“ÖÛú ¯Ö¬¤üŸÖà“ÖÖ (¯ÖµÖÖÔµÖ ‹, ²Öß, ÃÖß,

†Ö×ÞÖ ›üß) ‹Ûú ÃÖÓ“Ö ¤êüÞµÖÖŸÖ †Ö»ÖÖ †ÖÆêü. µÖÖ ¯ÖÏŸµÖêÛú ¯ÖµÖÖÔµÖÖ“ÖÖ £ÖÖê›üŒµÖÖŸÖ ŸÖ¯Ö¿Öß»Ö ÜÖÖ»Öß

¤êüÞµÖÖŸÖ †Ö»ÖÖ †ÖÆêü:

• ¯ÖµÖÖÔµÖ ‹ ´Ö¬µÖê, †×³ÖµÖÖÓ×¡ÖÛúß Ã¾Ö¹ý¯ÖÖ“µÖÖ ¯ÖÏ×ŸÖÛéúŸÖß (´ÖÖò›êü»Ö) ´Ö¬Öß»Ö ²Ö“ÖŸÖß“Öß ÝÖÞÖ®ÖÖ

Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß †Ö¾Ö¿µÖÛú †ÃÖ»Öê»µÖÖ ´ÖÆüŸ¾ÖÖ“µÖÖ ‘Ö™üÛúÖÓ“µÖÖ †™üß †Ö×ÞÖ ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®Ö µÖÖ

¤üÖê®Æüß ²ÖÖ²Öà“ÖÖ ‹Ûú×¡ÖŸÖ¯ÖÞÖê ¾ÖÖ¯Ö¸ü Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖÖêü.

• ¯ÖµÖÖÔµÖ ²Öß †Ö×ÞÖ ÃÖß ´Ö¬µÖê, †×³ÖµÖÖÓ×¡ÖÛúß Ã¾Ö¹ý¯ÖÖ“µÖÖ ¯ÖÏ×ŸÖÛéúŸÖß (´ÖÖò›êü»Ö) ´Ö¬Öß»Ö

•ÖÖÝÖ“µÖÖ •ÖÖÝÖß (Ã¯ÖÖò™)ü, †»¯Ö-ÛúÖ×»Ö®Ö ØÛú¾ÖÖ †ÜÖÓ›üßŸÖ ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®ÖÖ“ÖÖ (¯ÖµÖÖÔµÖ ²Öß)

ØÛú¾ÖÖ ¯ÖÏ×ŸÖÝÖ´Ö®Ö (×¸üÝÖÏê¿Ö®Ö) ×¾Ö¿»ÖêÂÖÞÖÖ“ÖÖ (¯ÖµÖÖÔµÖ ÃÖß) ¾ÖÖ¯Ö¸ü Ûú¸üÞµÖÖŸÖ µÖêŸÖÖê.

• ¯ÖµÖÖÔµÖ ›üß ´Ö¬µÖê, ÃÖÓÝÖÞÖÛúÖ¾Ö¸ü †Ö¬ÖÖ×¸üŸÖ ¯ÖÏ×ŸÖÛéúŸÖß“Öê (´ÖÖò›êü»Ö) †Ó¿Ö¯Ö×¸üõÖÞÖ (Ûòú×»Ö²ÖÎê™)ü

Ûú¸üÞµÖÖÃÖÖšüß •ÖÖÝÖ“µÖÖ •ÖÖÝÖß (Ã¯ÖÖò™ü), †»¯Ö-ÛúÖ×»Ö®Ö ØÛú¾ÖÖ †ÜÖÓ›üßŸÖ ¯Ö×¸ü´ÖÖ¯Ö®ÖÖ“ÖÖ

ÃÖ´ÖÖ¾Öê¿Ö ÆüÖê‰ú ¿ÖÛúŸÖÖê.

¯ÖÏŸµÖêÛú ¯ÖÏÛú»¯ÖÖ“µÖÖ ¾ÖêÝÖ¾ÖêÝÖóµÖÖ ¾Öî×¿ÖÂ™ü¶ÖÓ®ÖÖ †®ÖãÃÖ¹ý®Ö ×¾Ö×¿ÖÂ™ü ¯ÖµÖÖÔµÖÖ“Öß ×®Ö¾Ö› Ûú¸üÞµÖÖŸÖ

µÖêŸÖê. ÃÖ¾ÖÔ ¯Ö¬¤üŸÖà´Ö¬µÖê »ÖÖÝÖæ ¯Ö›üÞÖÖ¸üÖ ‹Ûú ×®ÖÛúÂÖ ´ÆüÞÖ•Öê, †ÖµÖ¾Æüß‹“ÖÖ †®Öã³Ö¾Ö †Ö×ÞÖ

ÛúÖî¿Ö»µÖ ÆüÖêµÖ. †×¬ÖÛú ´ÖÖ×ÆüŸÖßÃÖÖšüß http://www.evo-world.org µÖÖ ÃÖÓÛêúŸÖ-Ã£ÖôûÖ¾Ö¸ü

ˆ¯Ö»Ö²¬Ö †ÃÖ»Öê»Öê ÃÖÓ¯ÖæÞÖÔ †ÖµÖ¾Æüß‹´Ö¾Æüß¯Öß ¤üÃŸÖ‹ê¾Ö•Ö ¯ÖÆüÖ¾ÖÖ.

´ÖãÓ²Ö‡Ô

›üÖò. ¸üÖ•Öë¦ü ÝÖÓ. †ÖÓ²ÖêÛú¸ü,

×¤ü®ÖÖÓÛú : 19 ®ÖÖê¾Æëü²Ö¸ü, 2024

ÃÖ×“Ö¾Ö,

´ÖÆüÖ¸üÖÂ™Òü ×¾ÖªãŸÖ ×®ÖµÖÖ´ÖÛú †ÖµÖÖêÝÖ.

MAHARASHTRA ELECTRICITY REGULATORY COMMISSION, MUMBAI

Maharashtra Electricity Regulatory Commission (Demand Flexibility and Demand

Side Management – Implementation Framework, Cost-effectiveness Assessment; and

Evaluation, Measurement and Verification) Regulations, 2024

Electricity Act, 2003.

No. MERC /Tech/Regulations/2024 /702.—In exercise of the powers conferred by sub-section (1)

of Section 181 and clause (zp) of sub-section (2) of Section 181 of the Electricity Act, 2003, and all

other powers enabling it in this behalf, the Maharashtra Electricity Regulatory Commission hereby

makes the following Regulations, providing for Demand Flexibility and Demand Side Management

- Implementation Framework, Cost-effectiveness Assessment; and Evaluation, Measurement and

Verification framework to be followed by distribution licensees and for matters in connection therewith

and incidental and ancillary thereto.

1. Short Title, Applicability, Commencement and Interpretation

1.1

These Regulations may be called the “Maharashtra Electricity Regulatory Commission

(Demand Flexibility and Demand Side Management – Implementation Framework, Cost-

effectiveness Assessment; and Evaluation, Measurement and Verification) Regulations, 2024”.

1.2

These Regulations extend to the whole of the State of Maharashtra and applicable to all existing

and prospective distribution licensees in the State.

1.3

These Regulations shall come into force from the date of their publication in the Official

Gazette.

1.4

These Regulations shall be construed harmoniously with the Maharashtra Electricity

Regulatory Commission (Multi Year Tariff) Regulations, 2024 as amended from time to time

and Maharashtra Electricity Regulatory Commission (Resource Adequacy) Regulations, 2024.

1.5

These Regulations form three distinct components as follows: Part A: Implementation

Framework; Part B: Cost-effectiveness Assessment; and Part C: Evaluation, Measurement

and Verification. Three parts form the entire Regulations in its stated meanings.

2. Definitions

2.1

In these Regulations, unless the context otherwise requires:

1. “Act” means the Electricity Act, 2003 (36 of 2003) as amended from time to time;

2. “Ancillary Service” or “AS” in relation to power system operation, means the

service necessary to support the grid operation in maintaining power quality,

reliability and security of the grid and includes Primary Reserve Ancillary Service,

Secondary Reserve Ancillary Service, Tertiary Reserve Ancillary Service, active

power support for load following, reactive power support, black start and such

other services as defined in the Grid Code;

3. “Aggregator” is an entity registered with the Distribution Licensee to provide

aggregation of one or more of the services like demand response services under

the demand flexibility mechanism, Distributed Generation, Energy Storage etc.

within a control area;

4. “ARR” means Aggregate Revenue Requirement;

5. “Avoided Costs” means the incremental costs avoided by the distribution licensee

when it does not purchase power because of implementation of DF / DSM

programmes (also articulated as non-wire alternatives (NWA)), or otherwise defers

or avoids distribution related costs from investment in existing/new distribution

system upgrades;

6. “Cost Effectiveness” means an indicator of the relative performance or economic

attractiveness of any investment in DF/DSM programme or when compared to the

costs of energy produced and delivered in the absence of such an investment and

as stipulated in the Part B of these Regulations;

7. "Demand Flexibility” means the capacity of demand-side loads that can vary

their consumption patterns hourly or on another timescale to help integrate higher

amounts of renewable energy resulting in making electricity more affordable to

consumers with the co-benefits of reducing or deferring system costs or a end-use

consumption that can increase or decrease as a demand response measure;

8. “Demand Flexibility Portfolio Obligations (DFPO)” means a trajectory of

flexible demand that a distribution licensee needs to ensure availability of on an

annual basis to provide quick ramping-up and ramping-down of the load based on

the system requirements including maximizing renewable energy integration

services;

9. “DF/Demand-Side Resource” means a saving in consumption (kWh) and/or

demand (kW/KVA) available as a result of implementation of DF / DSM

programme (as a single or group of device at a single or multiple locations) to be

expressed in three important dimensions: Quantum – as to how much is available

(kWh and/or kW); Time – as to when is it available (at what time of day, on what

days, in what season); and the Cost – as at what would be the cost;

10. “Distribution Licensee” shall have the meaning ascribed thereto in the Act;

11. “DF / DSM Cell” means a specific department to be set-up by the Distribution

Licensee for targeted activities towards implementation of the DF/DSM activities

mandated under these regulations.

12. “DSM” means Demand Side Management;

13. “DF and DSM Consultation Committee” means a committee set up under the

convenorship of Secretary MERC to facilitate DF and DSM programme approval

process for the Commission as detailed under Regulation 7 of these Regulations;

14. “Energy Efficiency” means activities or programmes that stimulate consumers

to reduce energy use by making investments in more efficient equipment or control

that reduces energy use while maintaining a comparable level of service as

perceived by the consumer;

15. “Evaluation, Measurement and Verification (EM&V)” means activities

included under Part C of these Regulations, which target evaluation, monitoring,

measurement and verification of DF / DSM programmes;

16. “Independent Verification Agency (IVAs)” are either individuals certified as

energy auditors or energy managers or measurement and verification

professionals or organisations with individuals certified as energy auditors or

energy managers or measurement and verification professionals;

17. "IPMVP” means International Performance Measurement & Verification Protocol

which provides guidelines that can be used to estimate the savings from the

DF/DSM programmes;

18. “Life” means an estimate of the median number of years that the DF/ DSM

measures installed under the programme are still in place and operable; or

warrantied years of service or as defined by DF/DSM Consultation Committee

should there be a need or as suggested by the licensee;

19. “LRIRIM” means Lifecycle Revenue Impact of the DF/DSM programmes on

tariffs;

20. “Load Management” means programmes that reduce or shift peak demand away

from periods of high-cost electricity to non-peak or lower cost time periods, with a

neutral effect on or negligible increase in electric use;

भााग चाार-क-११४–६

21. “Load Research” means an activity embracing the measurement and study of

the characteristics of electric loads to provide a thorough and reliable knowledge

of trends, and general behaviour of the load characteristics of the consumers

serviced by the distribution licensee using a variety of metering (including data

capture from smart metering systems), surveys, detailed energy audits of

consumer-end energy consumption to capture diurnal, daily, monthly, seasonal

and annual usage patterns;

22. “MYT” means Multi year tariff;

23. “NPV” means Net Present Value;

24. “PCT” means Participant Cost Test which measures the quantifiable benefits and

costs to an “average” consumer for participating in a DF/DSM programme;

25. “RIM” means Ratepayer Impact Measure test which checks what impact the

programme implementation and costs would have on consumers;

26. “SCT” or Societal Cost Test measures the quantifiable benefits and costs of the

DF/DSM programme on society as a whole;

27. “TRC” means Total Resource Cost test which measures the total quantifiable

benefits and costs of a DF/DSM programme;

2.2 Words and expressions used herein and not defined shall have the meanings

assigned to them in the Act or the Rules or Regulations made thereunder.

PART A: IMPLEMENTATION FRAMEWORK

3. Basic Principles

3.1. DF / DSM as a key part of the licensee operations

Every Distribution Licensee shall make DF / DSM an integral part of their day-

to-day operations, and undertake planning, designing and implementation of

appropriate DF / DSM programmes on a sustained basis that are measurable,

replicable and available for smooth grid operations at supply and demand-side of

the electricity sector stakeholders; and also contribute to the proper functioning

of the Resource Adequacy requirements under other Regulations. The Licensees

shall adequately staff the DF / DSM departments as needed through the

formation of a DSM Cell with a clearly defined terms of reference for its activity.

3.2. Cost recovery of DF / DSM measures

Distribution Licensees may recover all justifiable costs incurred by them in any

DF / DSM related activity, including conducting Load Research (LR), planning,

designing, implementing, monitoring and evaluating DF / DSM programmes, by

adding these costs in the MYT filings and annual financial reporting. All such DF

/ DSM related activities/ programmes undertaken by the Distribution Licensees:

(i)

Will need to be cost effective for the consumers of the Distribution Licensees

as well as to the Distribution Licensees themselves as stipulated under Part

B of these regulations;

(ii)

Shall protect the interest of all consumers and be implemented in an

equitable manner;

(iii) Will result in overall tariff reductions for all the consumers of the licensees;

(iv) Will result in embedding renewable energy on the consumer-side of the

meter or supply-side of the meter.

3.3. Distribution Licensees shall be guided by these Regulations:

(i)

While developing a robust five-year and one-year DF / DSM portfolio

structure on a rolling basis linked to planning and submitting load

research and proposing measures to be implemented by them as regards

demand flexibility, load management, energy conservation and energy

efficiency portfolio of programmes;

भााग चाार-क-११४–६अ

(ii)

While submitting to the Commission the impact on energy and demand,

together with the cost-benefit analysis as stipulated under Part B of these

Regulations and the evaluation, measurement and verification of the

implemented programmes stipulated under Part C of these Regulations;

(iii) While addressing specific directions of the Commission.

4. DF / DSM Guiding Principles

The duties of the Distribution Licensees shall be as follows:

a) Development of DF / DSM portfolio: Distribution Licensees shall develop a

strong portfolio of DF / DSM programmes, on the basis of comprehensive load

research, that provide long-term savings and feed into the resource adequacy

requirements. The DF / DSM portfolio shall contribute to the integrated resources

planning requirements, resource adequacy assessment and provide a market

transformation trigger. The DF / DSM programme portfolio shall include the

following key sections:

(i)

findings of a detailed load research activity based on smart metering

infrastructure, automated metering infrastructure and appliance-level

metering (on a sample basis or based on publicly available information) to

assess peak convergence, consumer surveys;

(ii)

consumers’ perspectives and willingness to participate in the DF / DSM

initiatives;

(iii)

detailed working of the possible DF programmes to be implemented and the

DFPO targets that include all components such as DF, energy efficiency

and energy conservation measures;

(iv)

portfolio and programme-specific cost-effectiveness assessment;

(v)

DFPO (DF) and DSM evaluation, measurement and verification procedures

developed for future verifications, using online metering and monitoring

services;

(vi)

funds deployment plan to meet the yearly DF targets and other energy

efficiency and energy conservation portfolio roll-out on an annual basis.

b) Timelines for submission of DF / DSM portfolio and according approvals:

The distribution licensees shall submit a “DF / DSM programme portfolio and

implementation action plan” (format in Annexure 1) 3 months prior to the

submission of the MYT Tariff filings. The Commission shall accord its approval

with specific suggestions or directions to be incorporated in the MYT filings within

60 days. On an annual basis, the distribution licensees shall submit “Status report

on DF / DSM implementation” by 31 March in the ensuing year reporting on the

portfolio performance to allow the Commission to approve or disapprove incentives

or disincentives claimed by the distribution licensee. However, in MYT submission

due for filing by 30 November 2024, distribution licensees shall submit block

estimates and budgets to implement DF/DSM portfolio with the MYT Petition and

detailed DF/DSM portfolio and implementation plan submitted within first three

months of notification of these Regulations to be approved by the Commission

before 31 March 2025.

c) DFPO multi-year targets: Distribution Licensees shall adhere to specific

demand flexibility portfolio obligations (DFPO) set-up with a following specific

trajectory:

Year

DFPO as percentage of peak demand experienced in

previous Financial Year

FY 2025-26

1.5%

FY 2026-27

1.5%

FY 2027-28

2.0%

FY 2028-29

2.5%

FY 2029-30

3.5%

DFPO represent maximum flexibility available to decrease the load at a single

instance at the time of maximum expected peak demand and corresponding

increase in the non-peak hours during a 24-hours period, demonstrated for at least

one hour in a year. The Licensees are required to carry out at least one DF/DR

event in a year that is coincidental with the top 10 days of the previous year’s

recorded peak demand. Subsequent to the first five years of trajectory for DFPO

described above, the Distribution Licensees shall perpetually ensure 3.5% of the

previous year’s peak demand as DFPO till the time it is revised by the Commission.

d) DFPO incentives and disincentives: Distribution Licensee shall be eligible for

an incentive of INR 0.20 Crores for every MW achieved in excess of DFPO.

Similarly, Distribution Licensee shall be subjected to a disincentive of INR 0.20

Crores for every MW underachievement of DFPO.

e) DF / DSM portfolio deployment in key sectors: Distribution Licensees shall

implement programmes that add to the structures of resource adequacy and those that

include demand flexibility to provide quick ramp-up and ramp-down services, reduce

peak demand and associated costly power purchase, specifically in the urban centres

and embedding cheaper renewable energy available within and from outside of the

distribution licensee area of supply. The Demand Flexibility programmes shall also

include Demand Response initiatives involving consumers agreeing to modulate their

load shapes through a contract with the licensee. Given the new loads that are now

experienced by the Distribution Licensees, programme basket proposed and

implemented through these Regulations shall include, but not limited to, the

following:

a) time-based and selective pumping (based on the cost of energy) in Lift Irrigation

Schemes, Municipal Corporations, Urban Local Bodies, Nagar parishads, drinking

water schemes at villages and cluster of villages;

b) smart charging of electric vehicles in the 2-wheeler, 3-wheeler, passenger cars, fleet

vehicles, public transportation buses, freight carriers, first-mile and last-mile

delivery vehicles;

c) behind-the-meter battery energy storage systems;

d) heat pumps in residential, hospitals, hotels, industries, commercial buildings;

e) thermal energy storage systems in residential, hospitals, hotels, industries,

commercial buildings;

f) replacement of old/inefficient appliances with efficient appliances at consumer

premises;

g) all behavioural changes in the end-uses facilitated through awareness programmes

that do not need any specific investments.

In addition to the above, specific energy conservation initiatives at the consumers’

premises, including lowest category of domestic consumer base, agricultural sector

shall be included in the portfolio and shall be funded through the DF portfolio budget.

All the DF programs can be implemented by the licensees directly or by Aggregators

appointed by them following due procurement processes as the costs incurred towards

the appointment of Aggregators are embedded in the programme costs. Distribution

Licensee shall satisfy themselves that the Aggregator is technically and financially

competent to undertake on their behalf the functions and discharge the obligations

specified in these regulations. Distribution Licensee shall ensure that the Aggregators

and the IVAs are separate entities.

f) Public disclosure of the DF / DSM portfolio and review documents:

Distribution Licensee shall publish key documents such as Load Research, appliance

use and saturation reports, DF / DSM programme portfolio and implementation action

plan and Status report on DF / DSM implementation on their website for public

knowledge and consumption. On an annual basis, the adherence to the DFPO and

DSM activities shall be published on the websites of distribution licensees. DF / DSM

portfolio evaluation, measurement and verification reports shall be submitted to the

Commission as well as put out in the public domain. DF / DSM related data shall be

included in a separate sub-section of the website of the Distribution Licensee for easy

access to all stakeholders.

5. DF / DSM Consultation Committee (DF / DSM-CC)

A separate DF / DSM Consultation Committee shall be set up under these Regulations

through a specific notification of the Commission with a stated tenure and terms of

reference. The DF / DSM Committee shall be a group of experts working under the

direction of the Commission, set-up under a separate notification, to review and provide

suggestions and objections on the DF / DSM programme portfolio submitted by the

distribution licensees and recommend its findings on DF / DSM Programmes to the

Commission for approval. Secretary to the Commission shall act as the Convenor of the

DF / DSM Committee with participation from distribution licensees, Maharashtra Energy

Development Agency (MEDA) representing the Bureau of Energy Efficiency (BEE), Chief

Electrical Inspector, sectoral experts including representatives of academic/research

institutions and private sector with specific knowledge of DF / DSM opportunities. The

DF / DSM Consultation Committee shall provide guidelines to conduct robust load

research activities by the licensees, evaluate the “DF / DSM Programme Portfolio and

Implementation Plan” submitted by the distribution licensees and provide its

recommendations to the Commission, and assist in the evaluation of the “Status report

on DF / DSM implementation” submitted by licensees. The DF / DSM Committee shall

also assist in creation of sectoral expertise in the stakeholder groups to actively guide

design, implementation and evaluation of DF/DSM programmes. The DF / DSM

Committee shall meet at least once in six months. The Commission will upload the

proceedings of the DF / DSM Consultation Committee on its website periodically.

6. DF/DSM funding

Funding of all the DF / DSM portfolio programmes and plans to be implemented by the

Distribution Licensees shall be included in the MYT Tariff filings with an annual funds

deployment requirement and reported as a part of annual review. Distribution Licensees

shall be allowed to recover all costs, clearing the cost-effectiveness assessment test

included in Part B of these Regulations, incurred by them in any DF / DSM related

activity, including planning, conducting load research, designing, implementing,

monitoring and evaluating DSM programmes, by adding these costs to their ARR to

enable their funding through tariff structure. All costs incurred to conduct load research

on an annual basis, setting-up of online monitoring systems, setting-up of network

operating centres, data-driven online and real-time monitoring services, deployment of

appliance-level metering infrastructure on a sample basis, conducting energy audits at

consumers’ premises, awareness campaigns, targeted research activities, dissemination

efforts and all other legitimate expenses to further the cause of DF / DSM.

PART B: COST-EFFECTIVENESS ASSESSMENT TESTS

These Regulations will be used to assess the economic-effectiveness of a portfolio and

programmes thereunder with some of the decision variables such as, inter alia, DF/DSM

measure/programme costs and impacts (both energy – kWh and demand – kVA or KW),

discount rate, life, escalation rate and avoided cost.

7. Cost-effectiveness Criteria

Distribution Licensees shall share specific Cost-effectiveness Assessment test results as

a part of the DF / DSM portfolio submission. Distribution Licensees shall evaluate Total

Resource Cost (TRC) test as the main hurdle test; followed by the Ratepayer-Impact

Measure (RIM) test that confirms the fact that programme implementation and costs

incurred would not impact the tariffs adversely. The Life-cycle revenue impact (LRIRIM)

should not be more than Rs. 0.005/kWh or over 0.05% of existing tariff as tariff increase,

whichever is higher. The programme screening shall be carried out using the following

decision tree:

a) TRC as the main hurdle test: All DF / DSM programmes that show positive number for

the Net Present Value (NPV) of the Benefits over the NPV of Costs should be

considered for evaluation of RIM test;

b) RIM test: DF / DSM Programmes that show positive number when NPV of the Benefits

over the Costs for the Ratepayers are considered should be implemented,

LRIRIM test: DF / DSM Programmes that do not show positive number for RIM test

should be implemented if the tariff impact due to the implementation of the DF / DSM

Programmes is less than Rs. 0.005/kWh or less than 0.05% of the existing tariff,

whichever is higher. All the energy savings numbers should be corrected for power

shortages, if any.

8. Total Resources Cost test

The main hurdle test shall be carried out by calculating Net Present Value (NPV) of

Benefits (B) and Costs (C). NPV for a DF / DSM measure/programme shall be determined

as the difference between B and C.

Where,

B = NPV of measure/programme benefits discounted over a specified time period

C = NPV of measure/programme costs discounted over a specified time period

If the measure/programme benefit in year “t” is “Bt”, and discounting rate is “r”, the time

period for discounting is “n” years, then B can be expressed as:

B = ∑ [(Bt)/ (1+r)^t-1] (equation 1)

t=1

Similarly, if the measure/programme cost in year “t” is “Ct”, and discounting rate is “r”,

the time period for discounting is “n” years, then C can be expressed as:

भााग चाार-क-११४–७

C = ∑ [(Ct)/ (1+r)^t-1] (equation 2)

t=1

Cost elements for the TRC test shall be determined considering the following:

a) The cost of efficient device/equipment/appliance/ technology or practice, including the

applicable taxes, duties and levies;

b) Installation, trial and commissioning costs associated with efficient device/equipment

/ appliance/practice/technology;

Yearly operation and maintenance costs over the life of the measure/programme;

d) Old inefficient equipment removal and safe disposal costs (if the DSM

measure/programme involves replacement or retrofitting);

e) Programme administration, monitoring and evaluation costs;

Programme marketing costs.

Notes:

If there are any tax credits, the same shall be considered as reduction in the cost.

Similarly, if there is old equipment/device / appliance / technology etc. that is being

replaced; the salvage value of this old equipment or device shall be considered as a

reduction in the cost.

Benefits of a DF / DSM programme or a DF / DSM measure are the savings in the energy

(kWh) consumed and/or savings in the demand (kW). The kWh savings shall be calculated

based on the number of hours the energy efficient appliance/equipment is used and

number of days in a year the appliance/equipment is used. These savings usually occur at

the point of use and are experienced by the consumer installing a DF / DSM measure or

consumer participating in a DF / DSM programme. To arrive at the avoided purchase of

power by the licensee, the participant savings at the point of use have to be suitably

adjusted to account for system transmission and distribution losses; as well as Value of

Grid-connected Rooftop Systems (VGRS). The DF projects also have the possibility of

participating in the central Ancillary Services market defined under CERC Regulations

No. RA-14026(11)/3/2019-CERC. All such additional revenues shall be included in the

benefits stream.

Thus, if s ings at point of use in year “t” are ∆St expressed in kWh, and if transmission

and distribution losses expressed as percentage in the same year are TLt and DLt,

respectively, the Avoided Purchase of Power in year “t” (APPt) by the licensee would be:

= ∆St/[(1-TLt) x (1-DLt)]. If rate of power purchase in year “t” is Rt, then Avoided Power

Purchase Cost (APPCt) in year “t” would be: = APPt x Rt

Any reduction in “intra-state transmission charges”, as a result of reduction in the

average co-incident peak demand of the licensee shall be considered a “benefit” under this

test.

While calculating energy and demand savings as benefits, year-on-year escalation rate of

5% should be considered. Tests should consider a discount rate of 10.5%.

Both benefits and costs shall be calculated over the “Life” of the technology being

deployed. Distribution Licensee shall use the “warrantied” life of the retrofit by the

technology provider as it is important to ensure that the savings considered are realized

over the life-span of the equipment/appliances. Alternately, “life” as may be defined by

the DSM Consultation Committee shall be used.

9. Ratepayer Impact Measure test

(i) Cost elements mentioned below shall be used in “equation 1”

a) The cost of efficient device/equipment/appliance/ technology or practice, including

the applicable taxes, duties, levies, etc. paid for by the licensee or to the extent paid

for by the licensee;

b) Installation,

trial

and

commissioning

costs

associated

with

efficient

device/equipment/appliance/practice/technology paid by the licensee or to the

extent paid by the licensee;

Yearly operation and maintenance costs over the life of the measure/programme

paid for by the licensee or to the extent paid for by the licensee;

d) Old inefficient equipment removal and safe disposal costs (if the DSM programme

involves replacement or retrofitting) paid for by the licensee or to the extent paid

for by the licensee;

e) Programme administration, monitoring and evaluation costs paid for by the

licensee or to the extent paid for by the licensee;

Programme marketing costs, including incentives, if any, paid by the licensee or to

the extent paid for by the licensee;

g) Decrease in licensee revenues due to the DSM programme;

(ii) Benefits of the DSM programme shall be calculated as “Avoided Cost of Power

Purchase”. If savings due to a DSM programme/measure at point of use in year “t”

are ∆St, and if transmission and distribution losses in the same year are TLt and DLt,

expressed as a percentage respectively, the Avoided purchase of power in year

“t” (APPt) by the licensee would be: = ∆St/[(1-TLt) x (1-DLt)]

If rate of power purchase in year “t”, is Rt, then avoided power purchase cost (APPCt)

in year “t” would be: = APPt x Rt

(iii)

Any reduction in “intra-state transmission charges”, as a result of reduction in the

average co-incident peak demand of the licensee shall be considered as a “benefit”

under this test;

भााग चाार-क-११४–७अ

(iv) While calculating energy and demand savings as benefits, year-on-year escalation

rate of 5% should be considered;

Note: Tests should consider a discount rate of 10.5%.

(v) Both benefits and costs shall be calculated over the “Life” of the technology;

(vi) Distribution Licensee shall use the “warrantied” life of the retrofit by the technology

provider as it is important to ensure that the savings considered are realized over the

life-span of the equipment/appliance. Alternately, “life” as may be defined by the DSM

Consultation Committee shall be used;

10. Life-cycle Revenue Impact – RIM test

(i) LRIRIM test shall be conducted using same data used for calculating the RIM test

described in Regulation 9 of these regulations.

(ii) Difference between NPV of Cost and NPV of Benefits shall be divided with total utility

kWh sales to determine the rate impact on the non-participants.

(iii)

Distribution Licensees shall also submit results of two more test – Participants

Cost Test (PCT) and Societal Cost Test (SCT); though these are not considered in the

decision-making. Methods for carrying out the PCT and SCT are provided in

Annexure 2 to these Regulations.

11. Values of key inputs used in the tests

The default input values to be considered by all Distribution Licensees in the State, shall

be as follows:

a) Avoided cost of power purchase for TRC, RIM and PCT – Weighted Average of Highest

Marginal Cost of Power Purchase related to top 10% of energy use stack for the past

one year.

b) Avoided cost of power purchase for SCT – Rs. 10/kWh (prevalent ceiling rate for Day

ahead market set by CERC, revised from time to time but as valid at the time of

submission of the DF/DSM portfolio)

c) Escalation rates for power sales, avoided cost of purchase – 5% year-on-year.

d) Discount rate for TRC and RIM tests – 10.5%.

e) Discount rate for PCT – 13%.

f) Discount rate for SCT – 10.5%.

The Commission may, by order, revise the above values annually, if necessary.

PART C: EVALUATION, MEASUREMENT AND VERIFICATION

12. DSM Evaluation, Measurement & Verification Guiding Principles

Three basic types of evaluations covered under these Regulations include:

Impact evaluation that determines the impacts (e.g., energy and demand

savings) and co-benefits (e.g., avoided emissions, health benefits, job creation,

energy security, transmission/distribution benefits, and water savings) that

directly result from a programme. Impact evaluations support cost-effectiveness

analyses aimed at identifying relative programme costs and benefits.

Process evaluation that assesses programme delivery, from design to

implementation, in order to identify bottlenecks, efficiencies, what worked, what

did not work, constraints, and potential improvements. Timeliness in identifying

opportunities for improvement is essential to making corrections along the way.

Market effects evaluation that estimates a programme’s influence on

encouraging future DF/DSM projects because of changes in the energy

marketplace. These evaluations are primarily, but not exclusively used for

programmes with market transformation elements and objectives.

Entire Evaluation, Measurement & Verification (EMV) process for all the demand

flexibility and demand side management projects and programmes shall be managed in a

transparent manner using online and real-time assessment tools wherever feasible. The

Distribution Licensees shall empanel Independent Verification Agencies (IVAs), who are

either individuals or organizations with expertise defined under these Regulations. Cost

of the appointment of empanelled IVAs shall be included in the DF / DSM portfolio costs

submitted by Distribution Licensee as a part of the project costs. The Commission may

choose to have an IVA evaluate the programmes directly as well on a case-to-case basis if

it chooses to do so.

13. Impact Evaluation

The impact evaluation expressed as gross energy/demand savings and the demand

flexibility created shall be determined by comparing energy use and demand after a DF /

DSM programme is implemented (i.e. the reporting period) with the energy use and

demand if the programme not been implemented (i.e. the baseline). The estimated savings

shall be determined by the following equation:

Estimated savings = (baseline use) – (reporting period use) ± (appropriate adjustments)

The impact evaluation shall primarily be carried out using either of the three approaches:

•

Measurement & verification approach;

•

Deemed savings approach; and

•

Large-scale data analysis.

13.1. Measurement & verification approach

Four generic measurement & verification methodologies A, B, C and D described in

the International Performance Measurement & Verification Protocol (IPMVP) may

be used to estimate the savings comparing baseline use and reporting period use with

appropriate adjustments thereto. The distribution licensee should propose the

evaluation process that complies with the IPMVP guidelines at the approval stage of

the new demand side management programmes. If the distribution licensees wish to

propose any other suitable methodologies, the portfolio and programmes should

include those explicitly with justifications thereto. Annexure 3 shows the general

description of the four measurement & verification methodologies as per IMPVP.

13.2. Deemed savings approach

Deemed savings (also referred to as “stipulated” savings) shall be reported on the

basis of historical savings values of typical DSM projects. Sources of deemed savings

values must be documented in the evaluation plan. The deemed savings determined

for a sample of projects shall be applied to all the projects in the DSM programme to

estimate the programme-level savings. The deemed savings approach shall be

recommended by the distribution licensee for DSM programmes that are repeated

and have fixed operating conditions (e.g. operating hours) and well-substantiated

savings values (e.g. energy consumption patterns). Distribution licensees shall

propose this approach when well documented and systematically validated sources,

such as historical evaluations, are available for certain types of technologies.

13.3. Large-scale data analysis

In case of established homogenous energy use patterns and implementation of

programmes in such categories, the savings evaluation can be carried out using

time-series comparisons of energy use before and after the implementation of

demand side management programmes. Other approach shall include comparison

of energy use of participants and non-participants.

The EM&V plan proposed by the distribution licenses shall also include the

methodology to be followed to determine net impacts from the gross impacts

calculated based on the methodologies proposed under 13.1, 13.2 and 13.3. The Net-

to-Gross Ratio proposed should include free-riders, non-participant spill-over and

participant spill-over. The distribution licensees shall use survey techniques such

as self-reporting surveys and interviews of key participants.

14. Process evaluation

Distribution licensees shall also include robust process evaluations to improve the

programme design and cost-effectiveness of the proposed measures. Process evaluations

shall be structured in order to examine the efficiency and effectiveness of DF/DSM

programme implementation procedures and systems.

These evaluations shall include interviews with those involved in the programme,

analysis of their answers, and comparing results to established best practices. The process

evaluation shall include recommendations for changing a programme’s structure,

implementation approaches, or programme design, delivery, and goals supported through

the findings from the evaluation interviews. The primary instrument used in the process

evaluations shall be data collection (e.g., surveys, questionnaires, and interviews) from

administrators, designers, participants (such as facility operators), implementation staff

(including contractors, subcontractors, and field staff), and key policy makers. Other key

elements of a process evaluation shall be workflow and productivity measurements;

reviews, assessments, and testing of records, databases, programme-related materials,

and tools; and collection and analysis of relevant data from third-party sources (e.g.,

equipment vendors, trade allies).

15. Market Effect Evaluation

The EM&V shall also assess Market effects as a result of the specific DF / DSM

programmes. This evaluation shall include:

•

Assessment of additional DF / DSM programmes implemented by the participants

without the support from distribution licensee.

•

Additional entities implementing the technical interventions promoted through the

distribution licensee’s DSM programmes.

•

Assessment of pricing, changes in predominant efficiencies and availability of

efficient products in the market.

16. Empanelment of Independent Verification Agencies

Distribution Licensees, supported through these Regulations, shall empanel Independent

Verification Agencies (IVAs). The IVCs shall be selected based on the following criteria:

IVAs

should

individual

consultants,

consultancy

organizations,

academic/research institutions, civil society organisations and/or consortia thereof;

IVAs should have at least one BEE Certified Energy Auditor or Certified Energy

Manager; or a Certified Measurement & Verification Professional (CMVP) certified

by any national or international certification agency on their team in case of

consultancy organizations/consortia thereof; and

Shall possess experience in design, implementation, review, measurement,

verification and statistical analysis related to large datasets. The IVAs appointed

for specific projects should not have been involved in DF / DSM programme design,

implementation, review, and any related activity.

17. EM&V report formats

The EM&V reports submitted by the IVAs shall include at a minimum the following – DF

/ DSM portfolio / programme description, description of the proposed impact, process and

market evaluation methodologies, description of measurement instruments, sampling

process, reporting period, baseline period, metering/measurement accuracies, statistical

analyses carried, list of assumptions, survey instruments used and annexes including the

key raw data, list of respondents with their contact details, and credentials of IVAs.

18. Powers to remove difficulties

If any difficulty arises in giving effect to any of the provisions of these Regulations, the

Commission may by order, take suitable action, not being inconsistent with the Act, which

appears to the Commission to be necessary or expedient for the purpose of removing

difficulties.

19. Orders and Practice Directions

Subject to the provisions of the Act, the Commission may from time-to-time issue orders

and practice directions in regard to the implementation of these Regulations.

20. Power to Amend

The Commission may, at any time, vary, alter, modify or amend any provisions of these

Regulations.

Mumbai

DR. RAJENDRA G. AMBEKAR

Dated: 19 November 2024

Secretary,

Maharashtra Electricity Regulatory Commission.

Annexure 1: Format of DF / DSM programme portfolio and implementation

action plan

DF / DSM Plan Document to be submitted by the Distribution Licensees for the approval

of the Commission shall be required to include the following general elements:

1. Executive summary: Provide here an overview of the Plan, including the DF / DSM

target for the Plan period; total funding envisaged for the MYT period with a break

up of funds for programmes and funds for administration and management of DF /

DSM effort by the licensee, listing and brief description of the DF / DSM programmes

proposed to be implemented for meeting the DF / DSM targets set by the Commission;

Plan level and individual DF / DSM programme level cost effectiveness, including

impact on consumer tariffs; qualitative and/or quantitative contribution of the Plan

towards Commission’s key policy objectives; year wise break up of achievement of

targets and funds requirement; major assumptions and risks.

2. Introduction: Discuss here the achievements during the past multi-year plan,

including what targets were set, to what extent were they/are they achieved/ likely to

be achieved and the reasons and explanations if the targets set have not been

achieved; to what extent and how effectively the funds earmarked have been used;

what were the major constraints faced in the implementation of various programmes;

what lessons have been learned.

3. Characteristics of Distribution Licensee System: Present time series (past 5

years) information about power situation in general, including demand met, load

shedding, if any; the consumer base of the licensee – total number of consumers,

consumers by rate category; Total consumption and break-up of the same by consumer

and rate category; Source wise energy purchase and the average rate of purchase of

power; Load duration curve, peak load by season, typical average daily, seasonal and

weekly load curves; Forecast of demand, energy requirement, sales and revenue

requirement over the next five years (Plan period), including elaboration of

methodology used, data used, statement of underlying assumptions used and basis for

the assumptions, sensitivity analysis carried out and changes in assumptions and

other conditions assumed for carrying out sensitivity analysis.

4. DF / DSM Plan targets and the resource availability estimates: Discuss here

the proposed DSM targets and the resource requirements for meeting the targets.

5. Identification of sectors, segments and end-uses for the achievement of

targets: Discuss here what sectors (domestic, commercial, industrial, agriculture,

municipal), segments (consumer category, such as – offices, hospitals, hotels, malls,

banks, industrial cluster -MIDC industrial estate, geographical area, street lighting,

gram panchayat water supply systems, specific feeders, etc.) and end-uses (lighting,

pumping, heating, space cooling, air-conditioning, etc.) you intend to target for the

भााग चाार-क-११४–८

achievement of the targets and justification for choosing these sectors, segments and

end-uses.

6. Identification of DF / DSM measures/technology options / portfolio plans to

achieve DSM targets: Discuss here the process (including justification) that has

been used for identification of DSM measures and technologies (within the identified

sectors, segments and end-uses) that you intend to target for achievement of the

targets. Also discuss here the DSM measures and technologies that were considered

but were finally rejected and reasons for their rejection, including screening criteria

used, if any, assumptions used, if any, basis for the assumptions, etc.

7. Individual Programme Description: For each of the DSM programme included in

the final identified portfolio of DSM programmes, provide information highlighted at

the end of this Annexure.

8. Annual and cumulative achievements: Present here annual contribution that will

come forth from various DSM programmes in the final identified portfolio (to ensure

that the Plan cumulative targets are met).

9. Administration and management of DSM implementation by the distribution

licensee: Discuss here the proposed organisation for the administration and

management of the DSM effort over the Multi-year Plan period, in terms of capacity

building for employees, load research and potential studies, and all other

requirements to implement DSM Programmes, Portfolio and Plans.

10. Funds Requirement and Financing: Present here the year wise (for each of the

multi-years of the Plan period) funds requirement for the total Plan covering

programme implementation and management costs and financing plan.

11. DF/DSM Plan EM&V: Describe here the EM&V Plan for the DSM Plan. The EM&V

Plan to be included here will be guided by the Part C of these regulations.

12. DF/DSM Plan monitoring and reporting: Describe here the monitoring and

reporting Plan (frequency, minimum content, format, indicators and means of

verification chosen).

13. Implementation Plan: Present here the schedule of implementation of different

elements of the programmes, portfolio and plan; also qualifying the same with

submission of activity charts.

Elements of DF / DSM Portfolio / Programme Document

The Programme Document should act as a reference document for the licensee and all

stakeholders. It will have information on the consumer segments where identified DSM

measures are to be implemented. It will also have information on incentives and features

of consumer/vendor interface, delivery options, institutional relationships, detailed

programme implementation plan with time lines and implementation responsibilities.

The Programme Document shall include the following elements.

1. Programme description:

a. Description of DSM measures and technologies, the programme is intending to

implement, including listing of brands and manufacturers/vendors that will be

eligible for inclusion in the DSM programme, relevant pricing, quality assurance

and replacement/guarantee policy.

b. Consumer segments the programme is targeting, including eligibility criteria to

be used for identification of potential consumers within the identified target

segment.

Other stakeholders (financiers, energy services companies, equipment vendors,

consultants, energy auditors, trade associations, groups of persons, NGOs,

academic

institutions,

government

organisations)

involved

the

implementation process, description of their roles and responsibilities and

manner of participation.

d. Barriers the programme is addressing.

Strategy the programme proposes to use, including proposed incentives, if any,

strategies to motivate consumers and other stakeholders to participate in the

programme,

description

payment

and

collection

mechanism

and

equipment/appliance/service delivery mechanism.

Description of programme management and implementation arrangements,

including description of institutional relationships and internal programme

tracking systems to be followed by the licensees.

2. EM&V, monitoring & reporting:

The section will describe EM&V and monitoring and reporting plans:

a. Description of baseline calculation and description of monitoring and verification

methodology.

b. Description of DSM programme monitoring, review and impact (in terms of

programme participation, in terms of increases in penetration level of efficient

devices and technologies, and in terms of load reduction/energy savings) analysis

system/mechanism – who will monitor, what will be monitored, how will be

monitored, who will verify, how frequently will be monitored, who will prepare

monitoring/progress reports, etc.

3. Detailed Implementation Plan:

a. This section will describe if the programme will have any phases (e.g.

demonstration/pilot etc.).

b. The section will also have description of main activities, and indication of their

sequencing and interdependence. For each main activity, the section will also

provide description of who will be responsible for the activity and when will the

activity be performed.

भााग चाार-क-११४–८अ

4. Estimate of annual and cumulative savings due to the programme with all the

assumptions used in savings estimation process, including base line considered.

5. Annual programme funding requirements: This section will have description of

financing arrangement, including share of distribution licensee, vendors, consumers,

retailers, State government, Central government, etc.

6. Cost effectiveness calculation details, including programme costs and benefits,

impact on consumer tariffs, with explicit description of all the input values considered

and all the assumptions used in cost effectiveness calculations and for input values.

7. Dispute Resolution Mechanism: Appropriate mechanism to be followed for

resolution of disputes arising during programme implementation stage. Statement of

how the distribution licensee will resolve concerns and issues that the distribution

licensee may have as regards the manner in which the programme is being

implemented.

Annexure 2: Methods to carry out the PCT and SCT

A.1. Participants Cost Test (PCT)

This test provides a measure of the quantifiable benefits and costs to an “average”

consumer for participating in a DSM programme. Since many consumers do not base their

decision to participate in a DSM programme entirely on quantifiable variables (many

times consumers decision to buy an appliance/device/equipment are based on factors such

as discount offered, features, brand value, initial cost, etc.), this test may not fully

represent the benefits and costs of a programme to a consumer.

A.1.1. Costs

In its simplest form, the costs in this test are the programme costs paid by the

participant. In addition, any increase in electricity bill of the participant as a result of

the DSM programme is also to be considered as costs under this test. Thus the “Cost”

elements usually associated with this test are:

•

The cost of efficient device/equipment/appliance/ technology or practice, including

the applicable taxes, duties, levies, etc. paid for or to the extent paid for by the

participant;

•

Installation,

trial

and

commissioning

costs

associated

with

efficient

device/equipment / appliance/practice/technology paid or to the extent paid by the

participant;

•

Annual operation and maintenance costs over the life of the measure/programme

paid for or to the extent paid for by the participant;

•

Old inefficient equipment removal costs (if the DSM measure/programme involves

replacement or retrofitting) paid for or to the extent paid for by the participant;

•

Programme administration, monitoring and evaluation costs paid for or to the

extent paid for by the participant;

•

Programme marketing costs, including incentives, if any, paid or to the extent paid

for by the participant;

•

Increase in participant electricity bill due to the DSM programme.

If there is old equipment/device / appliance / technology etc. that is being replaced; the

salvage value of this old equipment or device is considered as a reduction in the cost.

Similarly, if there is tax credit or incentive offered to the consumer the same can be

treated as reduction in cost. Conventionally, the same will be treated as benefits

accruing to the participant as a result of DSM programme under PCT.

A.1.2. Benefits

Benefits under this test are the reduction in consumer’s electricity bills, tax credit

received by the consumer, and incentives received by the consumer.

A.1.3. Escalation Rates

The ad-hoc recommended escalation rate for power tariff is as per Regulation 11 of

these Regulations.

A.1.4. Discount Rate

The discount rate for this test should ideally be the rate at which banks and financial

institutions would lend to consumers. Thus, depending upon the credit standing of the

consumer the rate is likely to vary. For households, it is likely to be higher than for

commercial sector or industrial sector consumers. However, a discount rate as per

Regulation 11 of these Regulations may be taken for all categories of consumers.

A.1.5. Test Results

The NPV will be used as the primary evaluation criterion. An NPV value of zero or

above will indicate that PCT test has been passed. It would also mean that the DSM

programme is beneficial for an “average” participating consumer. On the other hand,

a NPV value of less than zero will indicate that the DSM measure/programme being

evaluated for PCT has failed the PCT, i.e. participation in a DSM programme is not

beneficial for the consumer.

Tax credits and incentives appear on the benefit side of the NPV equation under this

test. Thus, the benefit side of the DSM programme can be boosted by offering incentives

or tax credits. For DSM programmes that show negative NPV values, the PCT test can

help identify the threshold level of tax credit/incentive that would need to be offered to

make the DSM programme beneficial from participant perspective. Such threshold

value will be the tax credit/incentive values for which NPV is zero.

Sensitivity analysis with respect to various assumptions should also be conducted in

order to understand the level of influence of each assumption on the NPV value.

A.2. Societal Cost Test (SCT)

The Societal Cost Test is structurally similar to the Total Resource Cost Test. However,

since the SCT goes beyond the TRC test in that it attempts to quantify the change in the

total resource costs to society as a whole rather than to only the service territory (the

licensee and its consumers), it would be necessary to consider different values for some of

the input variables such as power purchase rate, discount rate, etc. More specifically, the

Societal Test differs from the TRC Test in the following ways:

•

The value of power purchase rate will need to be the “social cost of power” which could

be considered as the consumers’ willingness to pay for power or the price the

consumers are willing to pay for power. In the Indian context, ceiling rate for Day

Ahead market set by the CERC can be used as a proxy for consumers’ willingness to

pay for power, and thus the social cost of power can be taken as per Regulation 11 of

these Regulations.

•

Since taxes, duties, levies, tax credits etc. are treated as a transfer payment in the

Societal Test, they should be excluded from the calculations.

•

The value of the discounting rate under SCT should be the societal discount rate. In

the context of DSM programmes, the licensees could use the societal discounting rate

as per Regulation 11 of these Regulations.

Certain indirect benefits such as reduction in greenhouse gases that takes place as an

effect of implementing a DSM measure should be considered while calculating SCT.

ON BEHALF OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, PRINTED AND PUBLISHED BY DIRECTOR,

RUPENDRA DINESH MORE, PRINTED AT GOVERNMENT CENTRAL PRESS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD,

MUMBAI 400 004 AND PUBLISHED AT DIRECTORATE OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATIONS,

21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004. EDITOR : DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE.

Annexure 3: IPMVP

Measurement

Verification

methodologies

and

recommended selection process

The four IPMVP Options provide a flexible set of methods (Options A, B, C, and D) for

evaluating energy savings in facilities with varying levels of savings certainty and cost. A

brief description of each Option is provided here:

•

Option A involves using a combination of both stipulations and measurements

of the key factors needed to calculate savings in engineering models.

•

Options B and C involve using spot, short-term, or continuous measurements

in engineering models (Option B) or regression analyses (Option C).

•

Option D may include spot, short-term, or continuous measurements to

calibrate computer simulation models.

A particular option is chosen based on various features of each project. One criterion that

works across all of the approaches is IVA’s experience and expertise. For more details

refer to the full IPMVP documentation available on the website - http://www.evo-

world.org.

DR. RAJENDRA G. AMBEKAR,

Mumbai,

Dated : 19th November 2024.

Secretary,

Maharashtra Electricity Regulatory Commission.