(१)
भााग चाार-अ-११–१
RNI No. MAHBIL /2009/31733
महाराष्टट्रõ शासन राजपत्र
असाधारण भाग चार-अ
वर्षष ११, अंक ९]
मंगळवार, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
[पृष्ठेे ३७, किं�ंमत : रुपयेे १५.००
असाधारण क्रमांं�क ११
प्रााधि�कृृत प्रकााशन
महाराष्ट्र शासनाने केंद्रीीय अधि�नि�यमांं�न्वयेे तयार केलेेलेे
(भाग एक, एक-अ आणि एक-ल यांमध््यये प्रसि
द्ध केलेले निय
म व आदेश यांव््यतिरिक्त) निय
म व आदेश.
वि�त्त वि�भााग
माादााम काामाा माागग, हुुताात्माा राजगुरु चौक,
मंत्राालय, मुं�बई ४०००३२, दि�नांं�क २८ जानेवाारी, २०२५.
अधि�सूूचना
भारताचे संवि�धाान.
क्रमांं�क मनाासेे-२०२०/प्र.क्र. ४/सेेवाा-६.—भाारतााच्या संवि�धाानााच्या अनुच्छेेद ३०९ च्या परंतुकााद्वाारे प्रदाान केलेल्या अधि�काारांं�चाा
वाापर करून, महााराष्ट्रााचे राज्यपाल, याद्वाारे, महााराष्ट्र नाागरी सेेवाा (रजा) नि�यम, १९८१ यामध्ये आणखीी सुधाारणा करण्यासाठीी पुढीील
नि�यम करीीत आहेत :—
१. या नि�यमांं�स, महााराष्ट्र नाागरी सेेवाा (रजा) (सुधाारणा ) नि�यम, २०२५, असेे म्हणाावे.
२. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ३ मधीील, “शाासन” या मजकुराऐवजीी, “वि�त्त वि�भााग” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल.
३. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम १५ मधीील, स्पष्टीीकरणानंंतर, पुढीील टीीप-१ व २ जादाा दााखल करण्यात येतील :—
“टीीप १—नैमि�त्ति�क रजेच्या माागे व पुढे आलेले कोणत्याही संख्येतील शनि�वाार, रवि�वाार आणि�/किं�ंवाा सार्ववजनि�क सुट्याा जोडूून
घेेण्याची तसेेच नैमि�त्ति�क रजेमध्ये आलेली सुटीी किं�ंवाा सुट्यांं�चीी माालि�काा नैमि�त्ति�क रजेस जोडूून घेेण्याची परवाानगीी देताा येईल. एकाावेळेेस
सलगपणे घेेतलेेल्या नैमि�त्ति�क रजा व सुट्याा यांं�चाा एकूण काालावधीी, सात दि�वसांं�पेेक्षाा अधि�क असणाार नााही. अपवाादाात्मक परि�स्थि�ितीत,
तो दहाा दि�वसांं�पर्यंत वााढवि�ताा येतील.
टीीप २— एकाा कॅलेंडर वर्षाा�मध्ये केवळ आठ नैमि�त्ति�क रजा अनुज्ञेेय असतीील.”.
४. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम १६ ऐवजीी, पुढीील नि�यम दााखल करण्यात येईल :—
2
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
“१६. अखंंडि’त रजेची कमाल मर्या�दा.-
(१) कोणत्याही शाासकीीय कर्ममचााऱ्यास, सलग पाच वर्षांं�पेक्षाा अधि�क काालावधीीसाठीी कोणत्याही प्रकाारची रजा मंजूर करण्यात
येणार नााही.
(२) प्रकरणाची अपवाादाात्मक परि�स्थि�िती वि�चाारात घेेऊन, वि�त्त वि�भाागाने अन्यथा नि�र्धाधाा�रि�त केल्याखेरीज, जो शाासकीीय कर्ममचाारी,
स्वीयेतर सेेवेव्यति�रि�क्त, रजेसह किं�ंवाा रजेशि�वााय, सलग पाच वर्षांं�पेक्षाा अधि�क काालावधीीसाठीी अनुपस्थि�ित राहील त्या शाासकीीय कर्ममचााऱ्याने
शाासकीीय सेेवेचाा राजीनाामाा दि�लाा आहे असेे माानण्यात येईल:
परंतु, पोट-नि�यम (२) च्या तरतुदी लागू करण्यापूर्वी, शाासकीीय कर्ममचााऱ्याला अशाा अनुपस्थि�ितीची काारणे स्पष्ट करण्याची वााजवी
संधी देण्यात येईल.
स्पष्टीीकरण.—“वााजवी संधी” याचाा अर्थथ, संबंधि�त शाासकीीय कर्ममचााऱ्यास नोंंदणीीकृत पोच देय डाकेने (R.P.A.D.) किं�ंवाा
इलेक्ट्रॉनि�क मााध्यमााद्वाारे दि�लेेली सूचनाा, असा आहे आणि� संबंधि�त शाासकीीय कर्ममचााऱ्‍यााने, नोंंदणीीकृत पोच देय डाकेने (R.P.A.D.)
किं�ंवाा इलेक्ट्रॉनि�क मााध्यमााद्वाारे सूचनाा प्राप्त झााल्याच्या दि�नांं�काापासून तीस दि�वसांं�च्या आत, त्याचे उत्तर सादर कराावयााचे आहे.”.
५. मुख्य नि�यमााच्या नि�यम १८ ऐवजीी, पुढीील नि�यम दााखल करण्यात येईल :-
“१८. अन्य शासनाकडे प्रति�नि�यु
ुक्तीने किं�ंवा स्वीयेेतर सेवेत तात्पुरती बदली झााली असताना हे नि�यम लागू होणे.-
(१) ज्या शाासकीीय कर्ममचााऱ्यां�नाा, हे नि�यम लागू आहेत त्या शाासकीीय कर्ममचााऱ्यां�चीी केंद्र सरकाारकडेे किं�ंवाा इतर कोणत्याही
राज्य शाासनााकडेे प्रति�नि�युुक्तीने ताात्पुरती बदलीी झााली असताा, त्यां�नाा हेच नि�यम लागू होतील.
(२) भाारताामध्ये प्रति�नि�युुक्तीवर असणााऱ्या शाासकीीय कर्ममचााऱ्‍यााने, १२० दि�वसांं�पेेक्षाा अधि�क नसणा
ाऱ्या काालावधीीसाठीी
रजेचाा त्याचाा अर्जज, त्याच्या नि�योोक्त्याकडेे सादर केला पाहि�जेे. जर काालावधीी १२० दि�वसांं�पेेक्षाा अधि�क असेेल तर, त्याने, त्याच्या
नि�योोक्त्यामाार्फफत रजा मंजूर करणाऱ्या सक्षम प्राधि�कााऱ्याकडेे अर्जज सादर केला पाहि�जेे.
(३) भाारताामध्ये प्रति�नि�युुक्तीवर असणााऱ्या शाासकीीय कर्ममचााऱ्‍यााला, १२० दि�वसांं�पेेक्षाा अधि�क नसेेल इतक्या काालावधीीची
रजा त्याच्या नि�योोक्त्याकडूून मंजूर केली जाऊ शकेेल, परंतु, ती रजा अनुज्ञेेय असल्याचे संबंधि�त शाासकीीय कर्ममचााऱ्‍यााच्या काार्या�लय
प्रमुखाने प्रमााणि�त केले पाहि�जेे. त्याहून अधि�क काालावधीीची रजा, बदलीी मंजूर करणाऱ्या प्राधि�कााऱ्याद्वाारे मंजूर करताा येईल.
(४) भाारताामध्ये स्वीयेतर सेेवेत कााम करीीत असलेेल्या शाासकीीय कर्ममचााऱ्यास, तो ज्या सेेवेचाा सदस्य असेेल त्या सेेवेस
लागू असलेेल्या नि�यमांं�खेरीज, रजा मंजूर करण्यात येणार नााही, आणि� त्याला काार्ययमुक्त केल्याशि�वााय, तो रजा घेेण्यास हक्कदाार
असणाार नााही आणि� तो रजेवर गेल्याशि�वााय, तो रजा वेतनाास हक्कदाार असणाार नााही.
(५) (अ) नि�योोक्ताा, भाारतााबाहेरील पदस्थापि�त केलेल्या शाासकीीय कर्ममचााऱ्याला, त्याने वि�हि�त केलेल्या शर्तींनुसार, रजा मंजूर
करीील. वि�शि�ष्ट प्रकरणी, नि�युुक्ती प्राधि�काारी, ज्या शर्तींवर रजा मंजूर करण्यात येईल त्या शर्तींबाबत नि�योोक्त्याशी पूर्वव वि�चाारवि�नि�मय
करून नि�र्णणय घेेईल. ज्या नि�योोक्त्याने रजा मंजूर केली असेेल त्या नि�योोक्त्याकडूून रजा वेतन प्रदाान करण्यात येईल आणि� ती रजा
त्याच्या रजा खर्चच खाती टाकलीी जाणार नााही.
(ब) वि�शि�ष्ट प्रकरणी, स्वीयेतर सेेवेमध्ये पदस्थापनाा मंजूर करणारा सक्षम प्राधि�काारी, स्वीयेतर सेेवेबाबत नि�योोक्त्याशी
वि�चाारवि�नि�मय करीील आणि� जर तो नि�योोक्ताा, महााराष्ट्र नाागरी सेेवाा (पदग्रहण अवधीी, स्वीयेतर सेेवाा आणि� नि�लंंबन, बडतर्फी
व सेेवेतून कााढून टाकणेे यांं�च्या कााळातील प्रदााने) नि�यम, १९८१ याच्या परि�शि�ष्ट-चाारमध्ये वि�हि�त केलेल्या दरााने, राज्याच्या
एकत्रि�त नि�धीीमध्ये रजा वेतन अंशदाान देण्यास इच्छुक असेेल तर, तो, त्या कर्ममचााऱ्याला शाासकीीय कर्ममचाारी म्हणूून लागू
असलेेल्या नि�यमांं�नुसार रजा मंजूर करीील.”.
६. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम १९ मधीील,—
(एक) शीर्षषकाात “स्वीयेतर सेेवेत” या मजकुरानंंतर “किं�ंवाा प्रति�नि�युुक्तीने” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल. तसेेच
“लेखापरीक्षाा अधि�कााऱ्याने” या मजकुराऐवजीी “काार्या�लय प्रमुखाने” हा मजकूर १ जानेवाारी,१९९० पासून दााखल करण्यात आला
असल्याचे माानण्यात येईल.
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
3
(दोन) “स्वीयेतर सेेवेतील” या मजकुरानंंतर, “किं�ंवाा प्रति�नि�युुक्तीवरीील” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल;
(तीन) “लेखापरीक्षाा अधि�कााऱ्याने” या मजकुराऐवजीी, “त्या शाासकीीय कर्ममचााऱ्याच्या मूळ वि�भाागाच्या काार्या�लय प्रमुखाने”
हा मजकूर दााखल करण्यात येईल आणि� तो, १ जानेवाारी, १९९० पासून दााखल करण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल.
७. मुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम २५ चाा पोट-नि�यम (१) वगळण्यात येईल आणि� तो, १ जानेवाारी, १९९० पासून वगळण्यात आला
असल्याचे माानण्यात येईल.
८. मुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम २६ मध्ये, पोट-नि�यम (३) मधीील, खंड (सी) वगळण्यात येईल आणि� तो, १ जानेवाारी, १९९० पासून
वगळण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल.
९. मुख्य नि�यमांं�चाा नि�यम २८, वगळण्यात येईल आणि� तो, १ जानेवाारी, १९९० पासून वगळण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल.
१०. मुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम २९ मधीील, “नि�यम २८ मध्ये नि�र्देेशि�लेेला अहवााल मि�ळााल्यानंंतर” हा मजकूर वगळण्यात येईल
आणि� तो, १ जानेवाारी, १९९० पासून वगळण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल.
११. मुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ३० मधीील, खंड (ए),(बी) व (सी) याऐवजीी, पुढीील खंड दााखल करण्यात येतील :-
“ (ए) जेव्हा वि�भाागाने/काार्या�लयाने यापूर्वीच रजा मंजूर केलेल्या शाासकीीय कर्ममचााऱ्याची दुसऱ्या वि�भाागात/काार्या�लयात बदलीी
झाालेली असेेल आणि� जेव्हा रजा समााप्त झााल्यानंंतर, त्याला त्या दुसऱ्या वि�भाागात/काार्या�लयात रुजू व्हावयााचे असेेल अशाा प्रकरणी,
रजा मंजूर करण्याचे आणि� त्याला मंजूर केलेल्या रजेच्या काालावधीीचे रजा वेतन प्रदाान करण्याचे औपचाारि�क आदेश कााढण्याची
जबाबदाारी, ज्या वि�भाागातून/काार्या�लयातून त्याची बदलीी झााली असेेल त्या वि�भाागाची/काार्या�लयाची असेेल.
पूर्वीच्या वि�भाागाने/काार्या�लयाने मंजूर केलेल्या रजेचाा काालावधीी समााप्त झााल्यानंंतर, त्याला, नवीीन वि�भाागात/काार्या�लयात
रुजू व्हावे लागेल. जर त्याला रजावााढीीसाठीी अर्जज कराावयााचाा असेेल तर, वााढीीव रजा मंजूर करण्याची प्रक्रि�या, जेथे त्याची बदलीी
झााली असेेल त्या नवीीन वि�भाागाने/काार्या�लयाने कराावयााची आहे.
जर संबंधि�त कर्ममचाारी, नवीीन वि�भाागात/ काार्या�लयात रुजू न होतााच अनुपस्थि�ित राहि�लाा असेेल तर, तो काालावधीी, अनधि�कृ
ृत
रजा म्हणूून समजण्यात येईल आणि� त्यानुसार त्याच्यावि�रूद्ध काारवााई सुरू करण्यात येईल.
(बी) जर रजेवर असलेेल्या शाासकीीय कर्ममचााऱ्याची बदलीी झााली असेेल आणि� त्याने, वि�भाागाकडेे/काार्या�लयाकडेे रजेचाा
अर्जज केलेला असेेल/नसेेल तर, अशाा प्रकरणी, मूळ वि�भाागाने/काार्या�लयाने, नवीीन वि�भाागास/काार्या�लयास, असेे कळवि�ले
े पाहि�जेे
की, तो रजेवर आहे आणि� त्याने रजेचाा अर्जज केला आहे/ केला नााही. त्याचप्रमााणे, शाासकीीय कर्ममचााऱ्याने देखीील नवीीन वि�भाागास/
काार्या�लयास त्याच्या रजेवि�षयीी कळवि�ले
े पाहि�जेे. जर तो, त्याच्या मूळ वि�भाागास/काार्या�लयास न कळवि�ताा रजेवर राहि�लाा असेेल
आणि� त्याने त्याच्या रजेवि�षयीी मूळ वि�भाागास/काार्या�लयास ज्या दि�नांं�काापर्यंत कळवाावयााचे असेेल त्या दि�नांं�काानंंतर, तो, नवीीन
वि�भाागात /काार्या�लयात रुजू झााला असेेल तर, मूळ वि�भाागास/काार्या�लयास न कळवि�ताा वााढवि�लेेल्या रजेचाा काालावधीी, अनधि�कृ
ृत
रजा म्हणूून समजण्यात येईल आणि� त्यानुसार त्याच्यावि�रुद्ध काारवााई सुरू करण्यात येईल.
(सी) जर शाासकीीय कर्ममचाारी रजेवर असेेल आणि� त्याने रजेचाा अर्जज केलेला नसेेल आणि� दरम्यानच्या काालावधीीत त्याची
बदलीी झााली असेेल तर, अशाा प्रकरणी, त्याने, नवीीन वि�भाागात/काार्या�लयात रूजू होण्याऐवजीी मूळ वि�भाागात/काार्या�लयात रुजू झााले
पाहि�जेे. मूळ वि�भाागाने/काार्या�लयाने त्याला काार्ययमुक्त केल्यानंंतर, ज्या ठि�कााणी त्याची बदलीी झााली आहे त्या ठि�कााणी त्याने रुजू
झााले पाहि�जेे. त्याच्या मूळ वि�भाागात/काार्या�लयात न कळवि�ताा तो रजेवर असेेल तर, ती अनधि�कृ
ृत रजा म्हणूून समजण्यात येईल.”.
१२. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ३४ ऐवजीी, पुढीील नि�यम दााखल करण्यात येईल :—
“३४. वैद्यकीय मंडळापुढेे उपस्थि�–ती.—
(१) महााराष्ट्र नाागरी सेेवाा नि�यमांं�च्या तरतुदींनुसार राज्य शाासन सेेवेकरि�ताा ज्या उमेदवाारां�चीी नि�वड
झााली आहे त्या उमेदवाारां�चीी
वैद्यकीय तपाासणीी करण्याकरि�ताा परि�शि�ष्ट-दहाामध्ये नमूूद केल्याप्रमााणे संबंधि�त उमेदवाारांं�च्या नि�युुक्तीसाठीी, संबंधि�त जि�ल्ह्यांं�सााठीी
(किं�ंवाा वेळोवेळी सुधाारणा केल्याप्रमााणे) सोळा वैद्यकीय मंडळेे असतीील.
भााग चाार-अ-११–१अ
4
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
(२) गट “अ” व गट “ब” शाासकीीय कर्ममचााऱ्यां�चीी, वैद्यकीय मंडळााकडूून तपाासणीी करण्यात येईल.
(३) गट “क” व गट “ड” शाासकीीय कर्ममचााऱ्यां�चीी, जि�ल्हा शल्यचि�कि�त्सकांं�कडूून तपाासणीी करण्यात येईल. जि�ल्हा शल्यचि�कि�त्सक,
जर, त्यास वैद्यकीय मंडळााचे मत घेेणे आवश्यक आहे असेे वााटलेे तर, उमेदवाारास वैद्यकीय मंडळााकडेे पाठवीील.”.
१३. मुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ३५ मध्ये,—
(एक) पोट-नि�यम (१) मधीील, “संबंधि�त जि�ल्ह्यााच्या जि�ल्हा शल्यचि�कि�त्सकााला किं�ंवाा अधीक्षक, सेंट जॉर्जज किं�ंवाा जे. जे.
रुग्णालय, मुं�बई” या मजकुराऐवजीी, “वैद्यकीय मंडळााचाा अध्यक्ष किं�ंवाा संबंधि�त जि�ल्ह्यााचाा जि�ल्हा शल्यचि�कि�त्सक किं�ंवाा रुग्णालयाचाा
अधीक्षक” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल;
(दोन) पोट-नि�यम (२) मधीील, “मंडळाापैकी एकाा मंडळाापुढे” या मजकुराऐवजीी, “मंडळाापुढे” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल.
१४. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ३६ ऐवजीी, पुढीील नि�यम दााखल करण्यात येईल:-
“३६. वैद्यकीय मंडळाची रचना.—
नि�यम ३४ मध्ये नि�र्दि�िष्ट केलेल्या मंडळाामध्ये, तीन अर्हहतााप्राप्त वैद्यकीय व्यवसाायींचाा समाावेश असेेल, त्यापैकी एक अधि�ष्ठाताा
किं�ंवाा वैद्यकीय अधीक्षक, शाासकीीय वैद्यकीय महाावि�द्याालय हा असेेल, तो, अध्यक्ष देखीील असेेल. महि�लाा उमेदवााराच्या वैद्यकीय
तपाासणीीसाठीी, गट-अ मधीील एक महि�लाा वैद्यकीय अधि�काारी असेेल, ती, मंडळााची सदस्य असेेल, जर अशी महि�लाा वैद्यकीय
अधि�काारी सदस्य नसेेल तर, गट-अ च्या अति�रि�क्त महि�लाा वैद्यकीय अधि�कााऱ्याची सदस्य म्हणूून नि�युुक्ती करण्यात येईल. वैद्यकीय
मंडळ, या नि�यमांं�न्वयेे वि�हि�त केलेल्या काार्ययपद्धतीचे आणि� महााराष्ट्र वैद्यकीय संहि�ताा, भााग-एक च्या प्रकरण-१९ अन्वयेे वि�हि�त
केलेल्या माागगदर्शशक तत्त्वांं�चे पालन करीील आणि� त्यां�चेे अधि�काार, नि�यम ३५ च्या पोट-नि�यम (१) खेरीज त्यांं�च्या जि�ल्ह्यांं�पुरते
मर्या�दि�त असतीील.”.
१५. मुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ३७ मधीील, “जि�ल्हा शल्यचि�कि�त्सक किं�ंवाा अधीक्षक, सेंट जॉर्जज रुग्णालय” या मजकुराऐवजीी
“नि�यमि�तपणे अध्यक्ष, वैद्यकीय मंडळेे/जि�ल्हा शल्यचि�कि�त्सक किं�ंवाा अधीक्षक, गोकुळदाास तेजपाल रुग्णालय, मुं�बई” हा मजकूर दााखल
करण्यात येईल.
१६. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ३८ मधीील, “जि�ल्हा वैद्यकीय अधि�काारी” हा मजकूर ज्या दोन ठि�कााणी आला आहे त्या ठि�कााणी त्या
मजकुराऐवजीी, “जि�ल्हा आरोग्य अधि�काारी” हा मजकूर त्याच्या व्याकरणि�क फेेरफाारां�सह
दााखल करण्यात येईल.
१७. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ४० मध्ये,-
(एक) पोट-नि�यम (२) मधीील, “जि�ल्ह्यााच्या शल्यचि�कि�त्सकााला” या मजकुराऐवजीी, “अध्यक्ष, वैद्यकीय मंडळ किं�ंवाा जि�ल्हा
शल्यचि�कि�त्सक यास” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल;
(दोन) पोट-नि�यम (५) मधीील, “जि�ल्हा वैद्यकीय अधि�कााऱ्याने” या मजकुराऐवजीी, “जि�ल्हा आरोग्य अधि�कााऱ्याने” हा मजकूर
दााखल करण्यात येईल.
१८. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ४२ मधीील,-
(एक) शीर्षषकाातील, “वर्गग चाारच्या” या मजकुराऐवजीी, “गट-ड च्या” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल;
(दोन) “वर्गग चाारच्या” या मजकुराऐवजीी, “गट-ड च्या” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल.
१९. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ४७ मध्ये,-
(एक) पोट-नि�यम (३) च्या, खंड (ए) ऐवजीी, पुढीील खंड दााखल करण्यात येईल :-
“(ए) ज्याला वैद्यकीय काारणास्तव रजा मंजूर करण्यात आली आहे त्या शाासकीीय कर्ममचााऱ्यास, नोंंदणीीकृत वैद्यक
व्यवसाायीचे वैद्यकीय प्रमााणपत्र सादर केल्यानंंतर रुजू होण्यास परवाानगीी देण्यात येईल आणि� वैद्यकीय मंडळााकडूून परि�शि�ष्ट-
पाच मधीील नमुुनाा-५ मध्ये वैद्यकीय स्वाास्थ्य प्रमााणपत्र घेेण्यात यावे. वैद्यकीय मंडळााकडूून प्रमााणपत्र प्राप्त झााल्यानंंतर,
वैद्यकीय रजेसंबंधाात नि�र्णणय घेेण्यात येईल.”
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
5
(दोन) टीीप-१ मधीील, “शि�फाारस करणाऱ्या” या मजकुरानंंतर, “अध्यक्ष, वैद्यकीय मंडळ याने किं�ंवाा जि�ल्हा शल्यचि�कि�त्सकााने
दि�लेेल्या” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल.
२०. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ४९ मधीील, “(रवि�वाार व सुट्याा धरून)” या मजकुराऐवजीी, “(शनि�वाार/रवि�वाार व सुट्याा धरून)”
हा मजकूर दााखल करण्यात येईल.
२१. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ५० मध्ये, पोट-नि�यम (३) मधीील, “वर्गग एक किं�ंवाा वर्गग दोनच्या” या मजकुराऐवजीी, “गट-अ किं�ंवाा
गट-ब च्या” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल.
२२. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ५१ मध्ये, पोट-नि�यम (२) मधीील, खंड (बी) ऐवजीी, पुढीील उपखंड दााखल करण्यात येईल आणि�
तो, ११ ऑक्टोबर, २०११ पासून दााखल करण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल:-
“(बी) (एक) जेव्हा एखाद्या शाासकीीय कर्ममचााऱ्यास सेेवेमधूून कााढून टाकण्यात आले असेेल किं�ंवाा बडतर्फफ करण्यात
आले असेेल तेव्हा, ज्या कॅलेंडर महि�न्यात त्याला सेेवेमधूून कााढून टाकण्यात आले असेेल किं�ंवाा बडतर्फफ करण्यात आले
असेेल त्या कॅलेंडर महि�न्याच्या आधीच्या कॅलेंडर महि�न्याच्या अखेरपर्यंत, प्रत्येक पूर्णण कॅलेंडर महि�न्याला २ १
२ दि�वस या
दरााने त्याच्या खाती अर्जि�ित रजा जमाा करण्यात येईल.
(दोन) जेव्हा शाासकीीय कर्ममचााऱ्‍यााचाा सेेवेत असताानाा मृत्यू झााला असेेल तेव्हा, त्याच्या मृत्यूच्या दि�नांं�काापर्यंत प्रत्येक पूर्णण
कॅलेंडर महि�न्याला २ १
२ दि�वस या दरााने त्याच्या खाती अर्जि�ित रजा जमाा करण्यात येईल.”
२३. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ५४ मध्ये, पोट-नि�यम (२) मधीील, खंड (ए) मध्ये “ रजा घेेण्याचाा हक्क असेेल” या मजकुरानंंतर,
“माात्र, त्या रजेचे रोखीीकरण करताा येणार नााही” हा मजकूर जादाा दााखल करण्यात येईल.
२४. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ५६ मधीील, “लेखापरीक्षाा अधि�काारी” हा मजकूर ज्या दोन ठि�कााणी आला आहे त्या ठि�कााणी त्या
मजकुराऐवजीी, “काार्या�लय प्रमुख” हा मजकूर त्याच्या व्याकरणि�क फेेरफाारां�सह
दााखल करण्यात येईल आणि� तो, १ जानेवाारी, १९९०
पासून दााखल करण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल.
२५. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ६० मध्ये, पोट-नि�यम (१) मधीील, खंड (ए) च्या उपखंड (चाार) ऐवजीी, पुढीील उपखंड दााखल
करण्यात येईल आणि� तो, ११ ऑक्टोबर, २०११ पासून दााखल करण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल :-
“(चाार) (ए) जेव्हा एखाद्या शाासकीीय कर्ममचााऱ्यास सेेवेतून कााढून टाकण्यात आले असेेल किं�ंवाा बडतर्फफ करण्यात आले
असेेल तेव्हा, ज्या कॅलेंडर महि�न्यात त्याला सेेवेतून कााढून टाकण्यात आले असेेल किं�ंवाा बडतर्फफ करण्यात आले असेेल त्या
कॅलेंडर महि�न्याच्या आधीच्या कॅलेंडर महि�न्याच्या अखेरपर्यंत प्रत्येक पूर्णण कॅलेंडर महि�न्याला ५
३ दि�वस या दरााने त्याच्या खात्यात
अर्धवेेतनीी रजा जमाा करण्यात येतील.
(बी) जेव्हा शाासकीीय कर्ममचााऱ्‍यााचाा सेेवेत असताानाा मृत्यू झााला असेेल तेव्हा, त्याच्या मृत्यूच्या दि�नांं�काापर्यंत प्रत्येक पूर्णण
कॅलेंडर महि�न्याला ५
३ दि�वस या दरााने त्याच्या खात्यात अर्धवेेतनीी रजा जमाा करण्यात येतील.”.
२६. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ६१ मधीील, पोट-नि�यम (३) च्या परंतुकाानंंतर, पुढीील पोट-नि�यम (४) खंड (ए) जादाा दााखल
करण्यात येईल आणि� तो, २७ जून, २००३ पासून जादाा दााखल करण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल आणि� खंड (बी), ३ फेेब्रुुवाारी,
२००४ पासून जादाा दााखल करण्यात येईल:-
“(४) (अ) जर एखाद्या शाासकीीय कर्ममचााऱ्याने, महााराष्ट्र राज्याच्या केंद्रांं�मधी
ील वि�पश्यनाा रि�सर्चच इन्स्टि��िट्यूूट, धम्मगि�रीी,
इगतपुुरी, जि�ल्हा नााशि�क या संस्थेने आयोजि�त केलेल्या १० दि�वसांं�च्या वि�पश्यनाा प्रशि�क्षणाात सहभााग घेेतलेेला असेेल तर;
(ब) जर एखाद्या शाासकीीय कर्ममचााऱ्याने, लोणावळाा येथील कैवल्यधााम, लोणावळाा व मुं�बई या संस्थेने आयोजि�त केलेल्या
१० दि�वसांं�च्या योगवि�द्याा प्रशि�क्षणाात सहभााग घेेतलेेला असेेल तर,
अशाा कर्ममचााऱ्यास वैद्यकीय प्रमााणपत्र सादर न करताा, एकाावेळी कमााल १४ दि�वसांं�चीी परि�वर्ति�ित रजा पुढीील अटीी व शर्तींवर मंजूर
करताा येईल :-
(एक) परि�वर्ति�ित रजा आवश्यकतेेनुसार तीन वर्षांं�तून एकदाा व संपूर्णण सेेवाा काालावधीीमध्ये कमााल सहाा वेळा याप्रमााणे अनुज्ञेेय राहील;
6
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
(दोन) शाासकीीय कर्ममचााऱ्‍यााने रजेचे आवेदनपत्र संबंधि�त केंद्राच्या प्रशि�क्षणााच्या प्रवेशपत्रााच्या फोोटो प्रतीसह सादर करणे. तसेेच
रजेवरून परत आल्यानंंतर रुजू होताानाा प्रशि�क्षण पूर्णण केल्याचे संबंधि�त प्रशि�क्षण केंद्राचे प्रमााणपत्र सादर करणे आवश्यक राहील;
(तीन) या प्रशि�क्षणाासाठीीचाा अपेक्षि�त खर्चच संबंधि�त शाासकीीय कर्ममचााऱ्‍यााने स्वत: सोसावयााचाा आहे;
(चाार) सदर सवलत हक्क म्हणूून माागताा येणार नााही.”.
२७. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ६४ मधीील, पोट-नि�यम (२) च्या टि�पेेनंंतर, पुढीील परंतुक जादाा दााखल करण्यात येईल:-
“परंतु, एकत्रि�त परि�वीीक्षााधीन प्रशि�क्षण काार्ययक्रमांं�तर्गगत प्रशि�क्षण घेेणाऱ्या परि�वीीक्षााधीन अधि�कााऱ्यां�नाा संपूर्णण परि�वीीक्षाा व प्रशि�क्षण
काालावधीीत (नैमि�त्ति�क रजेव्यति�रि�क्त) कोणत्याही रजा मंजूर केल्या जाणार नााहीत :
परंतु आणखीी असेे की,-
(१) परि�वीीक्षााधीन अधि�कााऱ्यां�नाा अपवाादाात्मक परि�स्थि�ितीत आणि� अपरि�हाार्यय काारणास्तव सक्षम प्राधि�कााऱ्यांं�च्या पूर्वव मंजुरीने ( देय
व अनुज्ञेेय) अर्जि�ित/अर्धवेेतनीी रजा मंजूर करताा येईल. तथाापि�, संपूर्णण परि�वीीक्षाा व प्रशि�क्षण काालावधीीत सदर रजेचाा एकूण काालावधीी ३०
दि�वसांं�पेेक्षाा अधि�क असणाार नााही.
(२) महि�लाा परि�वीीक्षााधीन अधि�कााऱ्यां�नाा संपूर्णण परि�वीीक्षाा व प्रशि�क्षण काालावधीीत १८० दि�वसांं�पर्यंत प्रसूती रजा मंजूर करण्यात येईल.
(३) परि�वीीक्षााधीन अधि�कााऱ्यां�नाा गंभीर आजार/गंभीर अपघात अशाा प्रकरणी शाासकीीय वैद्यकीय मंडळााने शि�फाारस केलेल्या
काालावधीीइतकीी (देय व अनुज्ञेेय) अर्जि�ित/अर्धवेेतनीी/परि�वर्ति�ित/असाधाारण रजा मंजूर करताा येईल.
(४) एकत्रि�त परि�वीीक्षााधीन प्रशि�क्षण काार्ययक्रमांं�तर्गगत प्रशि�क्षण घेेणाऱ्या पोलीस उप अधीक्षक/सहाायक पोलीस आयुक्त संवर्गा�तीील
परि�वीीक्षााधीन अधि�कााऱ्यां�नाा महााराष्ट्र पोलीस अकाादमीी, नााशि�क येथील प्रशि�क्षण काालावधीीत पोलीस नि�यमाावलीी, भााग १ मधीील नि�यम
क्रमांं�क ३५७ मध्ये नमूूद तरतुदींच्या अनुसार रजा अनुज्ञेेय राहतीील.”.
२८. मुुख्य नि�यमांं�मधीील नि�यम ६५ वगळण्यात येईल.
२९. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ६७ मधीील पोट-नि�यम (२) वगळण्यात येईल;
३०. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ६८ च्या टीीप-२ मधीील,-
(एक) परि�च्छेेद (बी) वगळण्यात येईल आणि� तो, १ जानेवाारी, १९९० पासून वगळण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल;
(दोन) परि�च्छेेद (सी) मध्ये, “अराजपत्रि�त” या मजकुराऐवजीी, “राजपत्रि�त किं�ंवाा अराजपत्रि�त” हा मजकूर दााखल करण्यात
येईल आणि� तो, १ जानेवाारी, १९९० पासून दााखल करण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल;
(तीन) परि�च्छेेद (डी) मधीील, “लेखापरीक्षाा काार्या�लयाने” हा मजकूर वगळण्यात येईल आणि� तो, १ जानेवाारी, १९९०
पासून वगळण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल.
३१. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ७० मध्ये, पोट-नि�यम (६) मधीील खंड (सी) वगळण्यात येईल.
३२. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ७४ मध्ये,-
(एक) पोट-नि�यम (१) ऐवजीी, पुढीील पोट-नि�यम दााखल करण्यात येईल आणि� तो, २८ जुलै, १९९५ पासून दााखल करण्यात
आला असल्याचे माानण्यात येईल:-
“(१) सक्षम प्राधि�काारी, प्रसूती रजेचाा अर्जज केल्याच्या ताारखेस, दोन पेक्षाा कमीी हयाात मुले असलेेल्या महि�लाा शाासकीीय
कर्ममचााऱ्यास, —
(अ) काायम सेेवेतील,
(ब) काायम सेेवेत नसले
ेल्या,—
(१) ज्यां�चीी कमीीत कमीी एक वर्षष सतत
सेेवाा झााली असेेल ; किं�ंवाा
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
7
(२) काार्ययव्ययी आस्थापनेवरीील किं�ंवाा उक्त्या दरााने अथवाा रोजंदाारीवर पारि�श्रमि�क देण्यात येणाऱ्या ३३ महि�न्यांं�च्या सतत
सेेवेतील महि�लाा कर्ममचााऱ्यास रजेच्या अर्जा�च्या दि�नांं�काापासून किं�ंवाा रजा सुरू झााल्यापासून, नव्वद दि�वसांं�च्या काालावधीी इतकीी
प्रसूती रजा मंजूर करू शकेेल.”.
(दोन) अशाा प्रकाारे दााखल केलेल्या पोट-नि�यम (१) मधीील, “नव्वद दि�वसांं�च्या” या मजकुराऐवजीी, “एकशेे ऐंशी
दि�वसांं�च्या” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल आणि� तो, २४ ऑगस्ट, २००९ पासून दााखल करण्यात आला असल्याचे माानण्यात
येईल;
(तीन) पोट-नि�यम (१) नंंतर, पुढीील टीीप जादाा दााखल करण्यात येईल आणि� ती, २४ ऑगस्ट, २००९ पासून जादाा दााखल
करण्यात आली असल्याचे माानण्यात येईल :-
“टीीप.- या सुवि�धेेचाा लाभ फफक्त दोन हयाात अपत्यां�पुुरतााच मर्या�दि�त राहील.”
(चाार) पोट-नि�यम (१) नंंतर, पुढीील पोट-नि�यम समाावि�ष्ट करण्यात येईल:-
“(१-ए) काायम सेेवेतील महि�लाा शाासकीीय कर्ममचााऱ्यास प्रसूती रजा अनुज्ञेेय राहील व प्रसूती रजेच्या काालावधीीत रजेवर
जाण्याच्या लगतपूूर्वी ति�लाा जेवढेे वेतन मि�ळत असेेल त्याप्रमााणे रजा वेतन अनुज्ञेेय राहील. अशी रजा, रजा खाती खर्ची टाकण्यात
येणार नााही.”.
(पाच) पोट-नि�यम (२) ऐवजीी, पुढीील पोट-नि�यम दााखल करण्यात येईल आणि� तो, १५ जानेवाारी, २०१६ पासून दााखल
करण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल:-
“(२) राज्य शाासनााच्या सेेवेत भरतीच्या माान्यतााप्राप्त मााध्यमााने रुजू झाालेल्या शाासकीीय महि�लाा कर्ममचााऱ्यास १८० दि�वसांं�चीी प्रसूती
रजा अनुज्ञेेय राहील व ही सुवि�धाा फफक्त दोन अपत्यां�पुुरतीच मर्या�दि�त राहील. प्रसूती रजेच्या काालावधीीत रजेवर जाण्याच्या लगतपूूर्वी ति�लाा
जेवढेे वेतन मि�ळत असेेल त्याप्रमााणे रजा वेतन अनुज्ञेेय राहील. अशी रजा, रजा खाती खर्ची टाकण्यात येणार नााही. तथाापि�, दोन वर्षांं�पेक्षाा
कमीी सेेवाा झाालेल्या शाासकीीय महि�लाा कर्ममचााऱ्यास सदर प्रसूती रजा व रजा वेतन खालील शर्तींच्या अधीन राहून अनुज्ञेेय राहील:-
(ए) प्रसूती रजा मंजूर करण्यापूर्वी संबंधि�त शाासकीीय महि�लाा कर्ममचााऱ्‍यााकडूून सहाा महि�न्यांं�च्या वेतनााइतक्या रकमेेचे बंधपत्र
(बाँँrड) घेेण्यात येईल. त्यानंंतरच केवळ प्रसूती रजा व रजा वेतन अनुज्ञेेय करण्यात येईल;
(बी) अशाा शाासकीीय महि�लाा कर्ममचााऱ्‍यााने प्रसूती रजा संपवून शाासन सेेवेत रुजू झााल्यानंंतर कि�माान दोन वर्षे राज्य शाासनााची
सेेवाा करणे बंधनकाारक राहील. सेेवेचाा दोन वर्षांं�चाा काालावधीी पूर्णण होण्यापूर्वी, प्रसूती रजा काालावधीीत/प्रसूती रजेनंंतर रुजू न होताा/
प्रसूती रजा संपवून रुजू झााल्यावर, राज्य शाासनााव्यति�रि�क्त/राज्याच्या एकत्रि�त नि�धीीतून वेतनाावरीील खर्चच भाागवि�लाा जात नााही
अशाा इतर सेेवेत जाण्याकरि�ताा प्रकरणपरत्वे काार्ययमुक्त व्हावयााचे झााल्यास/राजीनाामाा द्यावयााचाा झााल्यास अथवाा अन्य काारणास्तव
राजीनाामाा द्यावयााचाा झााल्यास अशाा शाासकीीय महि�लाा कर्ममचााऱ्‍यााने घेेतलेेल्या प्रसूती रजा काालावधीीत देय झाालेल्या वेतनााइतकेे
वेतन राज्य शाासनाास अदाा केल्यानंंतरच अशाा शाासकीीय महि�लाा कर्ममचााऱ्यास राज्य शाासनााच्या सेेवेचाा राजीनाामाा देताा येईल किं�ंवाा
काार्ययमुक्त होताा येईल.”;
(सहाा) पोट-नि�यम (३) मधीील “प्रत्यक्ष” हा मजकूर वगळण्यात येईल ;
(सात) पोट-नि�यम (३) मधीील, “वर्गग-चाार च्या” या मजकुराऐवजीी, “गट-ड च्या” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल;
(आठ) पोट-नि�यम (४) ऐवजीी, पुढीील पोट-नि�यम दााखल करण्यात येईल आणि� तो, २८ जुलै, १९९५ पासून दााखल
करण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल:-
“(४) महि�लाा शाासकीीय कर्ममचााऱ्‍यााने माागणी केल्यास प्रसूती रजेला जोडूून कमााल एक वर्षाा�च्या काालावधीीपर्यंत (६०
दि�वसांं�पर्यंत परि�वर्ति�ित रजा व अनर्जि�ित रजा धरून) वैद्यकीय प्रमााणपत्र सादर न करताा देय व अनुज्ञेेय रजा घेेण्यास परवाानगीी देताा
येईल.”;
(नऊ) पोट-नि�यम (५) ऐवजीी, पुढीील पोट-नि�यम दााखल करण्यात येईल आणि� तो, २८ जुलै, १९९५ पासून दााखल करण्यात
आला असल्याचे माानण्यात येईल :—
8
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
“(५) (ए) गर्भपाात, गर्भभस्त्रााव आणि� गर्भसमाापन अधि�नि�यम, १९७१ अन्वयेे घडवूून आणलेला गर्भपाात यांं�च्या बाबतीत महि�लाा
शाासकीीय कर्ममचााऱ्याला ति�च्या संपूर्णण सेेवेच्या काालावधीीमध्ये (कि�तीी मुले हयाात आहेत हे वि�चाारात न घेेताा) कमााल पंचेचााळीस दि�वस
इतकीी प्रसूती रजा अनुज्ञेेय राहील ;
परंतु असेे की, रजेच्या अर्जा�सोोबत वैद्यकीय प्रमााणपत्र जोडण्यात आले पाहि�जेे.
(बी) गर्भपाात इत्यादी काारणास्तव महि�लाा शाासकीीय कर्ममचााऱ्यास वि�श्रांं�तीसाठीी जास्त काालावधीीची आवश्यकताा असेेल तर
देय व अनुज्ञेेय रजा मंजूर करून अनुपस्थि�ितीचाा काालावधीी नि�यमि�त करताा येईल.
(सी) गर्भपााताासाठीीची रजा मंजूर करताानाा यापूर्वी उपभोगण्यात आलेली प्रसूती रजा वि�चाारात घेेण्यात येऊ नयेे.”;
(दहाा) पोट-नि�यम (६) मधीील,—
(ए) “ति�चीी तीन किं�ंवाा अधि�क मुले हयाात नसती
ील तर” या मजकुराऐवजीी, “दोनपेेक्षाा कमीी मुले हयाात असतीील तर” हा
मजकूर दााखल करण्यात येईल आणि� तो, २८ जुलै, १९९५ पासून दााखल करण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल;
(बी) “९० दि�वसांं�चीी” या मजकुराऐवजीी, “एकशेे ऐंशी दि�वसांं�चीी” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल आणि� तो, २४
ऑगस्ट,२००९ पासून दााखल करण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल;
(सी) पुढीील टीीप जादाा दााखल करण्यात येईल आणि� ती, २४ ऑगस्ट, २००९ पासून दााखल करण्यात आली असल्याचे
माानण्यात येईल :-
“टीीप.- या सुवि�धेेचाा लाभ फफक्त दोन हयाात अपत्यां�पुुरतााच मर्या�दि�त राहील.”.
३३. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ७४ नंंतर, पुढीील नि�यम जादाा दााखल करण्यात येईल आणि� तो, २० जानेवाारी, २०१६ पासून जादाा
दााखल करण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल:-
“७४-अ. सरोगसी पद्धतीने जन्मलेेल्या अपत्याचे संगोपन करण्यासाठी महि�लाा शासकीय कर्ममचाऱ्यांं�ना वि�शेेषष रजा
मंजूर करणे.—सरोोगसी पद्धतीने जन्मलेेल्या अपत्याचे संगोपन करण्यासाठीी महि�लाा शाासकीीय कर्ममचााऱ्यां�नाा मंजूर करण्यात यावयााच्या
वि�शेेष रजेचे नि�यम परि�शि�ष्ट-६ मध्ये अंतर्भू�त करण्यात आलेले आहेत.”.
३४. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ७४-अ नंंतर, पुढीील नि�यम २१ सप्टेंबर, २०१६ पासून जादाा दााखल करण्यात येत आहे आणि�
दि�व्यांं�गत्वााच्या २१ प्रवर्गांं�चाा, ९ माार्चच, २०२३ पासून समाावेश करण्यात येत आहे, आणि� दि�व्यांं�ग पाल्याच्या वयााची अट वगळण्यात येत आहे.
माात्र, एकाावेळेेस ०५ दि�वसांं�पेेक्षाा कमीी काालावधीीसाठीी रजा घेेताा येणार नााही, ही अट, ९ माार्चच, २०२३ पासून दााखल करण्यात येत आहे :-
“७४ ब. वि�कलांं�ग अपत्य असलेेल्या शासकीय कर्ममचाऱ्यास वि�शेेषष बाल संगोपन रजा मंजूर करणे.- वि�कलांं�ग अपत्य
असलेेल्या शाासकीीय कर्ममचााऱ्यास, वि�शेेष बाल संगोपन रजा मंजूर करण्यासंबंधीचे नि�यम परि�शि�ष्ट-सात मध्ये अंतर्भू�त करण्यात आले
आहेत.”.
३५. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ७४ ब नंंतर, पुढीील नि�यम जादाा दााखल करण्यात येईल आणि� तो, १५ माार्चच, २०१७ पासून जादाा
दााखल करण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल.
“७४ क. मूल दत्तक घेणाऱ्या शासकीय महि�लाा कर्ममचाऱ्यास वि�शेेषष रजा मंजूर करणे.- मूल दत्तक घेेणाऱ्या शाासकीीय
महि�लाा कर्ममचााऱ्यास, वि�शेेष रजा मंजूर करण्यासंबंधीचे रजेचे नि�यम, परि�शि�ष्ट -आठ मध्ये अंतर्भू�त करण्यात आले आहेत.”.
३६. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ७४क नंंतर, पुढीील प्रमााणे नि�यम जादाा दााखल करण्यात येत आहे. महि�लाा शाासकीीय कर्ममचााऱ्यास
तसेेच पत्नी नसले
ेल्या पुरुष शाासकीीय कर्ममचााऱ्यास २३ जुलै, २०१८ पासून, किं�ंवाा ज्या शाासकीीय कर्ममचााऱ्याची पत्नी असाध्य आजाराने
अंथरुणाला खि�ळलेेली आहे, अशाा पुरुष शाासकीीय कर्ममचााऱ्यासाठीी १५ डि�सेंंबर, २०१८ पासून हा नि�यम दााखल करण्यात येत आहे:-
“७४ ड. शासकीय कर्ममचाऱ्यास बाल संगोपन रजा मंजूर करणे.- शाासकीीय कर्ममचााऱ्यास बाल संगोपन रजा मंजूर
करण्यासंबंधीचे नि�यम, परि�शि�ष्ट -नऊ मध्ये अंतर्भू�त करण्यात आले आहेत.”.
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
9
३७. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ७४ ड नंंतर, पुढीीलप्रमााणे नि�यम जादाा दााखल करण्यात येईल :—
“७४-इ. संतती प्रति�बं
ंधक शस्त्रक्रि�येेसाठी वि�शेेषष रजा.—सक्षम प्राधि�काारी, कुटुंंȾब कल्याण काार्ययक्रमाासाठीी संततीी
प्रति�बंंधक शस्त्रक्रि�याा करून घेेणाऱ्‍याा औद्योगि�क व औद्योगि�केेतर राज्य शाासकीीय कर्ममचााऱ्यां�नाा, शाासन वेळोवेळी वि�हि�त करीील
अशाा आदेशाानुसार वि�शेेष नैमि�त्ति�क रजा मंजूर करीील.”.
३८. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ७६ मध्ये, पोट-नि�यम (२) मधीील, खंड-(सी) नंंतर, पुढीील परंतुक जादाा दााखल करण्यात येईल :-
“आणखीी असेे की, “दि�व्यांं�ग व्यक्ती हक्क अधि�नि�यम, २०१६ (२०१६ चाा ४९) च्या अंतर्गगत वेळोवेळी केलेल्या तरतुदी
लागू होतील.”.
३९. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ७७ मध्ये, पोट-नि�यम (१) मधीील अपवाादाामधीील, खंड-(तीन) मध्ये, “रू.२२५” या मजकुराऐवजीी,
“रुपये १८,०००-५६,९००” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल.
४०. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ७८ मध्ये, पोट-नि�यम (२) मधीील, खंड-(बी) मध्ये, “किं�ंवाा अनुभव” या मजकुराऐवजीी, “किं�ंवाा
अनुभव नााही” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल.
४१. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ७९ मध्ये,-
(एक) शीर्षषकाामधीील, “पक्षघाात” या मजकुरानंंतर, “/एड्स” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल आणि� तो, २० जानेवाारी,
२००५ पासून जादाा दााखल करण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल ;
(दोन) नि�यमाामधीील “पक्षघाात” या मजकुरानंंतर, “/एड्स” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल आणि� तो, २० जानेवाारी,
२००५ पासून जादाा दााखल करण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल.
४२. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ८३ मध्ये,-
(एक) पोट-नि�यम (१) मधीील, “लेखापरीक्षाा अधि�कााऱ्याकडूून” या मजकुराऐवजीी, “संबंधि�त आहरण व संवि�तरण
अधि�कााऱ्याकडूून किं�ंवाा वि�भााग प्रमुखाकडूून” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल आणि� तो, १ जानेवाारी, १९९० पासून दााखल
करण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल ;
(दोन) पोट-नि�यम (४) मधीील, खंड-(सी) मध्ये, “लेखापरीक्षाा अधि�कााऱ्याकडेे” या मजकुराऐवजीी, “वि�भााग प्रमुखाकडेे”
हा मजकूर दााखल करण्यात येईल आणि� तो, १ जानेवाारी, १९९० पासून दााखल करण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल.
४३. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ८८ ऐवजीी, पुढीील नि�यम दााखल करण्यात येईल:-
“८८. अध्ययन भत्त्याचे दर.- जो कर्ममचाारी, कोणत्याही देशाामध्ये अध्ययन रजा घेेतो त्या शाासकीीय कर्ममचााऱ्याला मंजूर
कराावयााच्या अध्ययन भत्त्याचे दर, प्रत्येक प्रकरणी शाासनााकडूून वि�शेेषरि�त्या नि�श्चि�ित
करण्यात येतील असेे असतीील.”.
४४. मुुख्य नि�यमांं�मध्ये, ज्या ज्या ठि�कााणी, “वर्गग-१, वर्गग-२, वर्गग-३ व वर्गग-४” हा मजकूर आला असेेल त्या त्या ठि�कााणी त्या
मजकुराऐवजीी, अनुक्रमे “गट-अ, गट-ब, गट-क व गट-ड” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल.
४५. मुुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ८९ मधीील पोट-नि�यम ४ च्या खंड (ए) मध्ये, “वरीील प्रकाारच्या” या मजकुरानंंतर “त्या स्वरुपाच्या”
हा मजकूर दााखल करण्यात येईल.
४६. मुुख्य नि�यमांं�च्या परि�शि�ष्ट-एक मध्ये,-
(एक) अनु.क्र.२ येथील नोंंदीतील, स्तंभ-(२) मध्ये खंड (ए) मधीील “वर्गग दोनचेे” या मजकुराऐवजीी, “गट-बचे” हा
मजकूर दााखल करण्यात येईल ;
(दोन) अनु.क्र.३ येथील सर्वव स्तंभाातील नोंंदी वगळण्यात येत आहेत ;
(तीन) अनु.क्र.६ येथील नोंंदीतील, -
(ए) उपखंड (एक) मधीील, स्तंभ (४), (५) व (६) मध्ये,—
भााग चाार-अ-११–२
10
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
(एक) खंड (२) नंंतर, पुढीील खंड जादाा दााखल करण्यात येईल आणि� तो, १६ जुलै, १९९४ पासून जादाा दााखल करण्यात
आला असल्याचे माानण्यात येईल :-
“(३) मंंत्राालयीीन प्रशाासकीीय
विtभाागााचेे सचि�व.
पूूर्णण अधििfकार
(१) भाारताामधीील अभ्यासक्रम पूूर्णण करण्यासाठीी.
(२) भाारतााबााहेेरील अभ्यासक्रम पूूर्णण करण्यासा
ठीी सामान्य प्रशाासन विtभाागााशी व विtत्त विtभाागााशी
विtचारविtनि�मय करून.”;
(दोन) ज्या दोन ठि�कााणी, “एकशेे वीस दि�वसांं�पर्यंत” हा मजकूर आला असेेल त्या ठि�कााणी, त्या मजकुराऐवजीी, “१८०
दि�वसाापर्यंत” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल आणि� तो, १६ जुलै, १९९४ पासून दााखल करण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल ;
(तीन) “वर्गग एक व वर्गग दोन” या मजकुराऐवजीी, “गट अ व गट ब” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल;
(चाार) “वर्गग दोन” या मजकुराऐवजीी, “गट ब” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल ;
(बी) खंड (दोन) मधीील, स्तंभ-(३) मध्ये, “वि�द्याालयामधीील” या मजकुराऐवजीी, “महाावि�द्याालयामधीील” हा मजकूर
दााखल करण्यात येईल;
(चाार) अनु.क्र.१० येथील नोंंदीतील,-
(अ) स्तंभ (४) मध्ये, “नि�युुक्त्या करण्यास सक्षम असणाारे प्राधि�काारी” या मजकुराऐवजीी, “नि�युुक्ती प्राधि�काारी”
हा मजकूर दााखल करण्यात येईल आणि� तो, २ जून, २००३ पासून दााखल करण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल ;
(ब) स्तंभ (५) मधीील, उपखंड (२) वगळण्यात येईल आणि� तो, २ जून, २००३ पासून वगळण्यात आला असल्याचे
माानण्यात येईल ;
(क) स्तंभ (६) मध्ये, पुढीीलप्रमााणे शेरा समाावि�ष्ट करण्यात येईल आणि� तो, २ जून, २००३ पासून समाावि�ष्ट करण्यात
आला असल्याचे माानण्यात येईल:-
“अस्थायी कर्ममचााऱ्यांं�च्या बाबतीत—नव्वद दि�वसांं�पर्यंत आणि� स्थायी कर्ममचााऱ्यांं�च्या बाबतीत-एकाा वर्षाा�पर्यंत रजा मंजूर केली
जाईल माात्र, वरीील मर्या�देेच्या पलि�कडीील रजा खालील अटींच्या अधीन राहून मंजूर केली जाईल :—
(१) कर्ममचाारी रजेशि�वााय अनुपस्थि�ित राहि�ल्याच्या काालावधीीपूर्वी कि�माान ५ वर्षे इतकीी सतत
सेेवाा झाालेली असावी.
(२) जो कर्ममचाारी रजेशि�वााय अनुपस्थि�ित राहि�लाा असेेल व त्याने वेळोवेळी अर्जा�द्वाारे याबाबतचीी मााहि�तीी काार्या�लयास दि�लेेली
असेेल तर अशाा कर्ममचााऱ्यांं�च्या बाबतीत सक्षम प्राधि�कााऱ्‍यााच्या मतेे त्याची अनुपस्थि�िती समर्थथनीय असेेल तर रजेशि�वााय अनुपस्थि�ितीचाा
काालावधीी देय व अनुज्ञेेय रजा मंजूर करून नि�यमि�त करण्याबाबत नि�युुक्ती प्राधि�कााऱ्‍यााने नि�र्णणय घेेणे आवश्यक असेेल. जर कर्ममचााऱ्‍यााची
अनुपस्थि�िती समर्थथनीय नसेेल तर त्याच्यावि�रुद्ध शि�स्तभंंग वि�षयक काार्ययवााही सुरू करण्यात यावी.
(३) शि�स्तभंंग वि�षयक काार्ययवााहीअंती जे कर्ममचाारी समर्थथनीय नसले
ेल्या काारणास्तव रजेशि�वााय अनुपस्थि�ित असतीील अशांं�च्या
बाबतीत त्यां�चीी संपूर्णण अनुपस्थि�िती “अकाार्ययदि�न” (Dies-non) म्हणूून समजण्याच्या दृष्टीीकोनाातून नि�र्णणय घेेण्यात यावाा.
(४) रजेशि�वााय अनुपस्थि�ित राहि�ल्याचाा काालावधीी असाधाारण रजेमध्ये परि�वर्तीत करण्याचाा/अकाार्ययदि�न म्हणूून समजण्याचाा नि�र्णणय
घेेण्यात आल्यास तो काालावधीी कोणत्याही सेेवाा प्रयोजनाार्थथ (नि�वृृत्ति�वेेतन वि�षयक लाभांं�सह) ग्राह्य धरण्यात येऊ नयेे व तशीी स्पष्ट नोंंद
सेेवाापुस्तकाात घेेण्यात यावी.
(५) रजेशि�वााय अनुपस्थि�ित राहि�ल्याच्या काारणास्तव वि�भाागीय/न्यायि�क चौकशीी प्रलंबि�त नसाावी.
(६) रजेशि�वााय अनुपस्थि�ित राहि�ल्याच्या काारणास्तव संबंधि�त कर्ममचााऱ्यास सक्तीने सेेवाानि�वृृत्त/सेेवेतून कााढून टाकलेेले किं�ंवाा
बडतर्फफ केलेले नााही अथवाा त्याने राजीनाामाा दि�लेेला नााही याची सक्षम प्राधि�कााऱ्‍यााने खात्री करून तसेे प्रमााणि�त करणे आवश्यक राहील.
(७) रजेशि�वााय अनुपस्थि�ित राहि�ल्याबद्दल संबंधि�त कर्ममचााऱ्‍याावि�रुद्ध वेळीच शि�स्तभंंगाची काार्ययवााही न केलेल्या सक्षम प्राधि�कााऱ्‍याावर
या संबंधाातील जबाबदाारी नि�श्चि�ित
करण्यात यावी.”;
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
11
(पाच) अनु.क्र.१३ येथील नोंंदीनंंतर, पुढीील नोंंदी जादाा दााखल करण्यात येतील आणि� त्या, २ जून, २००३ पासून जादाा
दााखल करण्यात आल्या असल्याचे माानण्यात येईल :-
“१४
नि�यम ७९ व
परि�शि�ष्ट तीन
मधीील
नि�यम ८ चाा
पोट-नि�यम
(४)
क्षयरोग/कर्ककरोग/कुष्ठरोोग/
पक्षघाात रजा ति�सऱ्यांं�दाा मंजूर
करण्याचाा अधि�काार.
मंत्राालयीन प्रशाासकीीय
वि�भााग
पूर्णण
अधि�काार
महााराष्ट्र नाागरी सेेवाा (रजा)
नि�यम, १९८१ याच्या
परि�शि�ष्ट- तीनमध्ये वि�हि�त
केलेल्या अटीी व शर्तींची पूर्तताा
करण्याच्या अधीन
राहून.
१५
नि�यम ८०
भाारताात/
भाारतााबाहेर
अभ्यासक्रम पूर्णण
करण्याकरि�ताा
अध्ययन रजा.
१) भाारताात अभ्यासक्रम
पूर्णण करण्याकरि�ताा
मंत्राालयीन प्रशाासकीीय
वि�भााग.
२) भाारतााबाहेर
अभ्यासक्रमपूूर्णण
करण्याकरि�ताा, सामाान्य
प्रशाासन वि�भाागाशी वि�चाार
वि�नि�मय करून,
मंत्राालयीन प्रशाासकीीय
वि�भााग.
पूर्णण
अधि�काार
पूर्णण
अधि�काार
या नि�यमांं�च्या प्रकरण-सातमध्ये
वि�हि�त केलेल्या अटीी व शर्तींची
पूर्तताा करण्याच्या अधीन
राहून.
या नि�यमांं�च्या प्रकरण-सात मध्ये
वि�हि�त केलेल्या अटीी व शर्तींची
पूर्तताा करण्याच्या अधीन
राहून.”.
४७. मुुख्य नि�यमांं�च्या परि�शि�ष्ट-दोन मध्ये,-
(१) खंड (१) मधीील, उपखंड (ए) मध्ये,-
(एक) नोंंद (एक) मधीील, “वर्गग एक, दोन आणि� तीन” या मजकुराऐवजीी, “गट-अ, गट-ब आणि� गट-क” हा मजकूर
दााखल करण्यात येईल;
(दोन) नोंंद (दोन) मधीील, “वर्गग एक, दोन आणि� तीन मधीील प्राध्यापक, प्रपाठक, सहयोोगी प्राध्यापक, संशोधन सहाायक,
अधि�व्याख्याते, सहाायक अधि�व्याख्याते, प्रयोगनि�र्देेशक, पाठनि�र्देेशक.” या मजकुराऐवजीी, “गट-अ, गट-ब आणि� गट - क मधीील
प्राध्यापक, सहाायक प्राध्यापक, शाारीरि�क शि�क्षण संचाालक, कनि�ष्ठ अधि�व्याख्याताा, तबला वाादक, संगीत सहाायक, पेटीीवाादक.”
हा मजकूर दााखल करण्यात येईल;
(तीन) नोंंद (तीन) मधीील, “वर्गग एक, दोन आणि� तीन” या मजकुराऐवजीी, “गट-अ, गट-ब आणि� गट-क” हा मजकूर
दााखल करण्यात येईल;
(चाार) टि�पेेमधीील, खंड (पाच) व (सहाा) मधीील, “वर्गग चाारचे” या मजकुराऐवजीी, “गट-ड चे” हा मजकूर दााखल
करण्यात येईल;
(२) खंड (६) ऐवजीी, पुढीील खंड दााखल करण्यात येईल:-
“६. मत्स्यव्यवसााय आयुक्ताालयाच्या नि�यंंत्रणााखालील.- शाासकीीय मत्स्यव्यवसााय आयुक्ताालयाशी संलग्न असलेेला
कर्ममचाारी वर्गग (गट-ड च्या कर्ममचााऱ्याव्यति�रि�क्त).”.
४८. मुुख्य नि�यमांं�च्या परि�शि�ष्ट-तीन मध्ये, -
(१) शीर्षषकाातील, “अथवाा पक्षघाात” या मजकुराऐवजीी, “/पक्षघाात किं�ंवाा एड्स” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल आणि�
तो, २० जानेवाारी, २००५ पासून दााखल करण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल;
भााग चाार-अ-११–२अ
12
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
(२) नि�यम ३ (अ) मधीील, खंड (अ) मध्ये, “पक्षघाात” या मजकुरानंंतर, “/एड्स” हा मजकूर जादाा दााखल करण्यात
येईल आणि� तो, १ जानेवाारी, २००६ पासून दााखल करण्यात आला असल्याचे माानण्यात येईल;
(३) नि�यम ७ मधीील,-
(ए) पोट-नि�यम (१) मध्ये,—
(एक) “रु.७६० पेक्षाा” या मजकुराऐवजीी, “७ व्या वेतन आयोगातील रुपये ३८,६००-१,२२,८०० पेक्षाा आणि� पुढीील
वेतन आयोगामध्ये, शाासनााने, वेळोवेळी लागू केलेल्या समयश्रेणी वेतनााच्या समकक्ष वेतनश्रेेणीपेक्षाा” हा मजकूर दााखल
करण्यात येईल;
(दोन) खंड (ए) मधीील, “रुपये २५” या मजकुराऐवजीी, “रुपये ५००” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल;
(तीन) खंड-(बी) मधीील, “रु. ५०” या मजकुराऐवजीी, “रुपये १०००” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल;
(बी) पोट-नि�यम (२) मध्ये,-
(एक) खंड (ए) मधीील, “रु. ७६० पेक्षाा” या मजकुराऐवजीी, “७ व्या वेतन आयोगातील रुपये ३८,६००-१,२२,८००
पेक्षाा आणि� पुढीील वेतन आयोगामध्ये, शाासनााने, वेळोवेळी, लागू केलेल्या समयश्रेणी वेतनााच्या समकक्ष वेतनश्रेेणीपेक्षाा” हा
मजकूर दााखल करण्यात येईल;
(दोन) खंड (बी) मधीील, “रु. ७६० पेक्षाा” या मजकुराऐवजीी “७ व्या वेतन आयोगातील रुपये ३८,६००-१,२२,८००
पेक्षाा आणि� पुढीील वेतन आयोगामध्ये, शाासनााने, वेळोवेळी लागू केलेल्या समयश्रेणी वेतनााच्या समकक्ष वेतनश्रेेणीपेक्षाा” हा
मजकूर दााखल करण्यात येईल;
(सी) पोट-नि�यम (३) मधीील, “रु. ५०” या मजकुराऐवजीी, “रुपये १०००” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल;
(डी) पोट-नि�यम (४) मधीील, टीीपेमध्ये, “५० रुपयांं�चाा” या मजकुराऐवजीी, “१००० रुपयांं�चाा” हा मजकूर दााखल करण्यात
येईल;
(इ) पोट-नि�यम (५) मध्ये,-
(एक) खंड (ए) मधीील, “रु. ३०” या मजकुराऐवजीी, “रुपये ६००” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल;
(दोन) खंड (बी) मधीील, “१५ रुपयांं�चाा” या मजकुराऐवजीी, “३०० रुपयांं�चाा” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल;
(४) नि�यम ११ मध्ये,-
(ए) शीर्षषकाातील, “अथवाा पक्षघाात” या मजकुराऐवजीी, “पक्षघाात किं�ंवाा एडस्” हा
मजकूर दााखल करण्यात येईल;
(बी) नि�यमाातील, “अथवाा पक्षघाात” या मजकुराऐवजीी, “पक्षघाात किं�ंवाा एडस्” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल;
(सी)“रु. ५०” या मजकुराऐवजीी, “रुपये १०००” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल.
४९. मुुख्य नि�यमांं�च्या परि�शि�ष्ट-चाार मधीील, “महााअधि�वक्त्यास लागू होणारे रजा नि�यम” हे शीर्षषक व त्याखालील नि�यम १, २
व ३ वगळण्यात येतील.
५०. मुुख्य नि�यमांं�च्या परि�शि�ष्ट-पाच मध्ये,-
(ए) नमुुनाा-१ मधीील,-
(एक) अनुक्रमांं�क १० येथील नोंंद वगळण्यात येईल;
(दोन) अनुक्रमांं�क १३ येथील नोंंदीमधीील, “तीन किं�ंवाा त्यापेक्षाा अधि�क” या मजकुराऐवजीी, “दोनपेेक्षाा अधि�क” हा
मजकूर दााखल करण्यात येईल;
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
13
(तीन) अनुक्रमांं�क १४ येथील नोंंदी नंंतरचे, “रजेच्या अनुज्ञेेयतेसंबंधी प्रमााणपत्र” हे शीर्षषक वगळण्यात येईल;
(चाार) अनुक्रमांं�क १५ येथील नोंंद वगळण्यात येईल;
(बी) नमुुनाा-६,७,८,९ व १० मधीील, “महााराष्ट्र शाासनााकरि�ताा व त्याच्या वतीीने” या मजकुराऐवजीी, “महााराष्ट्रााचे राज्यपाल
यांं�च्याकरि�ताा व नाावााने” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल.
५१. मुुख्य नि�यमांं�च्या परि�शि�ष्ट-पाच नंंतर, पुढीील परि�शि�ष्ट जादाा दााखल करण्यात येईल आणि� ते, २० जानेवाारी, २०१६ पासून
जादाा दााखल करण्यात आले असल्याचे माानण्यात येईल:-
“परि�शि�ष्ट सहा
(नि�यम ७४ अ पहा)
सरोगसी पद्धतीने जन्मलेेल्या अपत्यांं�चे संगोपन करण्यासाठी महि�लाा शासकीय कर्ममचाऱ्यांं�स वि�शेेषष रजा मंजूर
करण्याबाबत.
सरोोगसी पद्धतीद्वाारे जन्मलेेल्या अपत्यां�चेे संगोपन करताा यावे यासाठीी राज्य शाासनाातील महि�लाा शाासकीीय कर्ममचााऱ्यां�नाा खालील
अटीी व शर्तींच्या अधीन राहून प्रसूती रजेप्रमााणे सक्षम प्राधि�कााऱ्यास १८० दि�वसांं�पर्यंत रजा मंजूर करताा येईल :-
(१) रजेसाठीी संबंधि�त महि�लाा शाासकीीय कर्ममचााऱ्‍यााने सक्षम प्राधि�कााऱ्‍यााकडेे वि�हि�त पद्धतीने आगाऊ अर्जज कराावाा. अर्जज करताानाा
सरोोगसीद्वाारे अपत्य प्राप्तीच्या अनुषंंगाने करण्यात आलेला कराारनाामाा, संबंधि�त वैद्यकीय अधि�काारी/स्त्रीरोग तज्ञाचे प्रमााणपत्र सादर
करणे आवश्यक राहील. तसेेच भाारतीय वैद्यकीय संशोधन परि�षदेेने (ICMR) सरोोगसीबाबत नि�श्चि�ित
केलेल्या सर्वव माागगदर्शशक
तत्त्वांं�चे पालन करण्यात आल्याबाबत स्त्रीरोग तज्ञाचे प्रमााणपत्र सादर करणे आवश्यक राहील;
(२) सदर वि�शेेष रजा अपत्याच्या जन्म दि�नांं�काापासून १८० दि�वसांं�पर्यंत अनुज्ञेेय राहील;
(३)संंपूर्णण सेेवेच्या काालावधीीत ही रजा फफक्त एकदााच अनुज्ञेेय राहील;
(४) ही रजा फफक्त अपत्य नसले
ेल्या तसेेच दत्तक मूल न घेेतलेेल्या महि�लाा शाासकीीय कर्ममचााऱ्‍ यांं�ना अनुज्ञेेय राहील.”.
५२. मुुख्य नि�यमांं�च्या परि�शि�ष्ट-सहाानंंतर, पुढीील परि�शि�ष्ट जादाा दााखल करण्यात येईल आणि� ते, २१ सप्टेंबर, २०१६ पासून
दााखल करण्यात आले असल्याचे माानण्यात येईल :—
“परि�शि�ष्ट सात
(नि�यम ७४ ब पहा)
वि�कलांं�ग अपत्य असलेेल्या राज्य शासकीय कर्ममचाऱ्यांं�ना वि�शेेषष बाल संगोपन रजा मंजूर करण्याबाबत.
वि�कलांं�ग व्यक्तींसाठीी (समाान संधी, हक्कााचे संरक्षण आणि� पूर्णण सहभााग) अधि�नि�यम, १९९५ (१९९६ चाा १) अन्वयेे पुढे
नमूूद केल्यानुसार वि�कलांं�ग अपत्य असलेेल्या शाासकीीय महि�लाा कर्ममचााऱ्यास तसेेच पुढे नमूूद केल्यानुसार वि�कलांं�ग अपत्य असून पत्नी
नसले
ेल्या शाासकीीय पुरुष कर्ममचााऱ्यास म्हणजेच अशाा अपत्याच्या वडीीलां�नाादेखीील संपूर्णण सेेवेत ७३० दि�वसांं�च्या कमााल मर्या�देेत वि�शेेष
बाल संगोपन रजा सक्षम प्राधि�काारी मंजूर करू शकेेल :—
(अ) वि�कलांं�ग व्यक्तींसाठीी (समाान संधी, हक्कााचे संरक्षण आणि� पूर्णण सहभााग) अधि�नि�यम, १९९५ मधीील कलम २(झ)
नुसार पुढीील वि�कलांं�गताा
(१) अंधत्व (Blindness), (२) क्षीण दृष्टीी (Low vision), (३) बरा झाालेला कुष्ठरोोग (Leprosy-cured), (४)
श्रवण शक्तीतील दोष (Hearing impairment) (५) चलन-वलनवि�ष
यक वि�कलांं�गताा (Loco Motor disability),
(६) मति�मंंदताा (Mental retardation), (७) माानसि�क
आजारपण (Mental illness).
सदर वि�कलांं�गताा उपरोक्त अधि�नि�यमाातील वि�कलांं�गतेबाबतच्या व्याख्येप्रमााणे असणेे अनि�वाार्यय राहील. तसेेच सदर वि�कलांं�गताा
कि�माान ४० टक्के किं�ंवाा त्यापेक्षाा जास्त आहे, असेे वैद्यकीय प्राधि�करणाने प्रमााणि�त केले पाहि�जेे.
14
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
(२) दि� नॅशनल ट्रस्ट फॉॉर दि� वेल्फेेअर ऑफफ पर्ससन्स वि�थ ऑटीीझम, सेेरेब्रल पाल्सी, मेंटल रि�टाार्डेशन आणि� मल्टीीपल डि�सॅॅबि�लीटीी
ॲक्ट,१९९९ मधीील (१९९९ चाा ४४) कलम २(ए), २(सी), २(जी), २(एच) व २(ओ) मध्ये वर्णन केल्यानुसार अनुक्रमे आत्ममग्न
(Autism), सेेरेब्रल पाल्सी (Cerebral palsy), मति�मंंद (Mental retardation), बहुुवि�कलांं�ग (Multiple disabilities)
व गंभीर स्वरूपाची वि�कलांं�गताा (Severe disabilit) असलेेले अपत्य.
(ब) सदर रजा अनुज्ञेेयतेच्या अटीी व शर्ती खालीलप्रमााणे आहेत :-
उपरोक्त परि�च्छेेद क्रमांं�क १ मधीील वि�कलांं�गतेबाबत जि�ल्हा शल्य चि�कि�त्सक (Civil Surgeon) अथवाा त्यापेक्षाा वरि�ष्ठ
शाासकीीय वैद्यकीय अधि�कााऱ्‍यााने अथवाा शाासनााने वेळोवेळी नि�र्गगमि�त केलेल्या नि�र्णणयानुसार नि�र्गगमि�त केलेले अपंगत्वााचे प्रमााणपत्र सादर
करणे आवश्यक राहील;
(२)सदर रजा हक्क म्हणूून माागताा येणार नााही. सक्षम प्राधि�कााऱ्यांं�च्या पूर्वव माान्यतेनेच सदर रजा घेेताा येईल;
(३)सदर रजा वि�कलांं�ग अपत्याच्या वयााच्या २२ वर्षांं�पर्यंत घेेताा येईल;
(४)सदर रजा पहि�ल्या २ हयाात अपत्यांं�करि�ताा लागू राहील;
(५)वि�शेेष बाल संगोपन रजेच्या काालावधीीसाठीी कर्ममचााऱ्यास रजेवर जाण्याच्या लगतपूूर्वी जेवढेे वेतन मि�ळत असेेल तेवढेेच
रजा वेतन देण्यात येईल;
(६)सदर रजा एकााहून अधि�क हप्त्यामध्ये (Spell) तथाापि� एकाा आर्थि�िक वर्षाा�त तीनपेेक्षाा जास्त नााही अशाा हप्त्यांं�च्या
मर्या�देेत घेेताा येईल;
(७)वि�शेेष बाल संगोपन रजेचाा हि�शोोब सोबत जोडलेेल्या प्रपत्राात घेेऊन ते सेेवाापुस्तकाात ठेवाावे. तसेेच सेेवाापुस्तकाामध्येही
हि�शोोब योग्यरि�त्या नोंंदवि�ण्यात यावाा;
(८) परि�वीीक्षााधीन काालावधीीत वि�शेेष बाल संगोपन रजा माान्य करताा येणार नााही. तथाापि�, कर्ममचााऱ्यास वि�कलांं�ग
अपत्याबाबतच्या गंभीर परि�स्थि�ितीमुळेे रजा घेेणे अत्यावश्यक आहे अशी, रजा मंजूर करणाऱ्‍याा सक्षम प्राधि�कााऱ्‍यााची खात्री झााल्यास,
परि�वीीक्षााधीन काालावधीीत अपवाादाात्मक परि�स्थि�ितीत, कमीीतकमीी काालावधीीची वि�शेेष बाल संगोपन रजा घेेताा येईल. त्या प्रमााणात
संबंधि�त महि�लाा/पुरुष शाासकीीय कर्ममचााऱ्‍यााचाा परि�वीीक्षााधीन काालावधीी वााढवि�लाा जाईल;
(९)वि�शेेष बाल संगोपन रजेस पात्र असणाारा महि�लाा/पुरुष शाासकीीय कर्ममचाारी, एकाापेक्षाा जास्त वेळा नवीीन नि�युुक्ती स्वीकाारत
असेेल अशाा बाबतीत, वेगवेगळ्या ठि�कााणच्या काालावधीीची रजा एकत्रि�त गणली जाऊन, अशाा एकूण सेेवेच्या काालावधीीमध्ये
एकूण ७३० दि�वस इतकीीच रजा अनुज्ञेेय होईल;
(१०) शाासकीीय कर्ममचााऱ्यास त्याच्या इच्छेेनुसार व अर्जज केल्यास वि�शेेष बाल संगोपन रजेला अन्य अनुज्ञेेय रजा जोडूून
घेेताा येईल. माात्र अन्य अनुज्ञेेय रजा काालावधीी एक वर्षाा�पेक्षाा अधि�क असणाार नााही;
(११) वि�कलांं�ग अपत्य शाासकीीय कर्ममचााऱ्‍याावर अवलंंबून आहे असेे प्रमााणपत्र शाासकीीय कर्ममचााऱ्‍यााने सादर करणे
अनि�वाार्यय राहील.
(२)
सदर परि�शि�ष्ट-सात मधीील परि�च्छेेद (अ) साठीी खालीलप्रमााणे बदल करण्यात येत आहेत आणि� हे बदल
९ माार्चच, २०२३ पासून बदलले गेले आहेत, असेे माानलेे जाईल :—
“(अ) दि�व्यांं�ग व्यक्ती हक्क अधि�नि�यम, २०१६ मधीील (२०१६ चाा ४९) कलम २(zc) अंतर्गगत, परि�शि�ष्टात नमूूद
केल्यानुसार दि�व्यांं�गत्वाामध्ये खालील प्रवर्गांं�चाा समाावेश केला आहे :—
(१) Loco Motor Disability (अस्थि�िव्यंग)
(२) Leprosy Cured Person (कुष्ठरोोग नि�वाारि�त/मुक्त)
(३) Cerebral Palsy (मेंदूचाा पक्षघाात)
(४) Dwarfism (शाारि�रीक वााढ खुं�टणे)
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
15
(५) Muscular Dystrophy (स्नाायुं�चीी वि�कृृती)
(६) Acid Attack Victims (आम्ल हल्ला पि�डीीत)
(७) Blindness (पूर्णणत: अंध)
(८) Low Vision (अंशत: अंध)
(९) Hearing Impaired (Deaf and hard of Hearing) (कर्णणबधि�र/ ऐकू कमीी येणे)
(१०) Speech and Language Disability (वााचाा/ भााषाषाा दोष)
(११) Intellectual Disability (बौद्धीक अक्षम)
(१२) Specific Learning Disability (वि�शि�ष्ट अध्ययन अक्षम)
(१३) Autism Spectrum Disorder (स्वमग्न)
(१४) Mental Behaviour / Mental Illness (माानसि�क
वर्ततन/ माानसि�क
आजार)
(१५) Multiple Sclerosis (हाताापायां�तीील स्नाायू कमजोोर/ शि�थि�ल होणे)
(१६) Parkinsons disease (कंपवाात)
(१७) Haemophilla (अधि�क रक्तस्त्रााव)
(१८) Thalassemia (रक्तााची कमत
रताा)
(१९) Sickle Cell Disease (रक्ताात हि�मोोग्लोबीनचेे प्रमााण कमीी होणे)
(२०) Chronic Neurological Condition (मज्जासंस्थेचे तीव्र आजार)
(२१) Multiple Disabilities (बहुुवि�कलांं�ग);
(३) सदर परि�शि�ष्ट सातमधीील परि�च्छेेद (ब) मधीील अट क्र.३ वगळण्यात येत आहे. सदर अट क्र.३ ही दि�नांं�क ९ माार्चच,२०२३
पासून वगळण्यात आली आहे, असेे माानलेे जाईल ;
(४) पुढीील टीीप जादाा दााखल करण्यात येईल आणि� ती, ९ माार्चच, २०२३ पासून जादाा दााखल करण्यात आली असल्याचे माानण्यात
येईल:-
“ टीीप.- एकाा वेळेेस पाच दि�वसांं�पेेक्षाा कमीी काालावधीीसाठीी रजा घेेताा येणार नााही.”.
वि�कलांं�ग अपत्य असलेेल्या शाासकीीय कर्ममचााऱ्यांं�च्या वि�शेेष बाल संगोपन रजेच्या हि�शेेबाचे प्रपत्र
वि�भाागाचे / काार्या�लयाचे नााव :
अधि�कााऱ्याचे / कर्ममचााऱ्‍यााचे नााव व पदनााम :
भ्रमणध्वनीी क्रमांं�क / दूरध्वनीी क्रमांं�क :
बाल संगोपन रजेचाा
काालावधीी
एकूण
काालावधीी
शि�ल्लक रजा
सक्षम प्राधि�कााऱ्याची स्वााक्षरीी व पदनााम,
काार्या�लयाचे नााव
पासून
पर्यंत
दि�नांं�क
शि�ल्लक
१
२
३
४
५
६
16
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
५३. मुुख्य नि�यमांं�च्या परि�शि�ष्ट- सात नंंतर, पुढीील परि�शि�ष्ट जादाा दााखल करण्यात येईल आणि� ते,
१५ माार्चच, २०१७ पासून जादाा दााखल करण्यात आले असल्याचे माानण्यात येईल:-
“परि�शि�ष्ट आठ
(नि�यम ७४ क पहा)
मूल दत्तक घेेण्यासाठीी महि�लाा शाासकीीय कर्ममचााऱ्याला वि�शेेष रजा मंजूर करण्याबाबत.
सक्षम प्राधि�काारी माान्यतााप्राप्त भरतीच्या मााध्यमाातून शाासन सेेवेत रुजू झाालेल्या, दत्तक मूल घेेणाऱ्‍याा राज्य शाासकीीय महि�लाा
कर्ममचााऱ्‍ यांं�ना खालील अटीी व शर्तींच्या अधीन राहून वि�शेेष रजा मंजूर करण्यात येईल :—
(अ) (१) दत्तक घेेण्याच्या दि�नांं�काास दत्तक मुलाचे वय १ वर्षाा�च्या आत असेेल तर १८० दि�वस रजा लागू राहील.
(२) १ वर्षाा�पेक्षाा अधि�क ते ३ वर्षष वयााचे दत्तक मूल घेेतल्यास ९० दि�वस रजा लागू राहील.
सदर रजेचाा लाभ (दत्तक संस्थेकडूून मूल दत्तक घेेतल्यास) दत्तकग्रहण-पूर्वव पोषण देखरेेख (pre-adoption foster care)
टप्प्यापासून लागू होईल तर इतर प्रकरणी काायदेशीर दत्तक प्रक्रि�येनंंतर लागू होईल.
अशाा काालावधीीत रजेवर जाण्याच्या लगतपूूर्वी ति�लाा जेवढेे वेतन मि�ळत असेेल तेवढेेच रजा वेतन देण्यात येईल. अशी रजा, रजा
खाती खर्ची टाकण्यात येणार नााही.
(ब) (१) मूल दत्तक घेेण्यासंबंधाातील आवश्यक काागदपत्रे/काायदेशीर काागदपत्र सादर करण्यात यावीत. दत्तक संस्थेकडूून
मूल दत्तक घेेतल्यास रजा मंजुरीसाठीी अर्जज करताानाा दत्तक संस्थेची काागदपत्र सादर कराावीत, न्यायालयीन आदेश असणेे अनि�वाार्यय नााही.
न्यायालयाचे अंति�म आदेश प्राप्त झााल्यावर सदर आदेश काार्या�लयास सादर कराावेत.
(२) दोनपेेक्षाा कमीी अपत्य हयाात असलेेल्या महि�लाा शाासकीीय कर्ममचााऱ्‍ यांं�ना सदर वि�शेेष रजा लागू राहील.
एक अपत्य हयाात असलेेल्या महि�लाा शाासकीीय कर्ममचााऱ्‍यााने सदर वि�शेेष रजा घेेतल्यावर, नंंतर प्रसूती रजा/ दत्तक मुलासाठीी तसेेच
सरोोगसीसाठीी असलेेली वि�शेेष रजा अनुज्ञेेय होणार नााही.
(३) सदर रजेसाठीी सेेवाा काालावधीीची अट नााही. माात्र ज्या महि�लाा शाासकीीय कर्ममचााऱ्‍यााची सेेवाा दोन वर्षांं�पेक्षाा कमीी झाालेली आहे,
त्यां�नीी सदर रजेसाठीी अर्जज करताानाा काार्या�लयास बंधपत्र (बाँँrड) द्यावे. सदर बंधपत्राात जेव्हा महि�लाा कर्ममचाारी वि�शेेष रजेवरुन कर्ततव्यावर
रुजू होईल तेव्हा किं�ंवाा सदर रजेला लागून देय व अनुज्ञेेय रजा घेेतल्यानंंतर कर्ततव्यावर रुजू झााल्यावर त्यां�नीी राज्य शाासनााची कमीीत कमीी
दोन वर्षे सेेवाा करणे बंधनकाारक राहील. वि�शेेष रजा काालावधीीत/रजेला लागून देय व अनुज्ञेेय रजा काालावधीीत/ वि�शेेष रजा संपल्यावर
रुजू न होताा/वि�शेेष रजा संपल्यावर किं�ंवाा वि�शेेष रजेला लागून देय व अनुज्ञेेय रजा घेेतल्यानंंतर रुजू झााल्यावर, वि�शेेष रजेचाा काालावधीी
वगळून सेेवेचाा दोन वर्षांं�चाा काालावधीी पूर्णण होण्यापूर्वी सदर महि�लाा कर्ममचााऱ्यास राज्य शाासनााची सेेवाा सोडूून, राज्य शाासनााव्यति�रि�क्त
अथवाा राज्याच्या एकत्रि�त नि�धीीतून वेतनाावरीील खर्चच भाागवि�लाा जात नााही अशाा इतर सेेवेत जाण्याकरि�ताा राजीनाामाा द्यावयााचाा असल्यास
किं�ंवाा अन्य काारणास्तव राजीनाामाा द्यावयााचाा असल्यास अथवाा काार्ययमुक्त व्हावयााचे झााल्यास, अशाा महि�लाा कर्ममचााऱ्‍यााने वि�शेेष रजा
म्हणूून घेेतलेेल्या काालावधीीतील वेतनााइतकेे वेतन राज्य शाासनाास अदाा केल्यानंंतरच अशाा महि�लाा कर्ममचााऱ्यास राज्य शाासनााच्या सेेवेचाा
राजीनाामाा देताा येईल किं�ंवाा काार्ययमुक्त होताा येईल.
(क) सदर वि�शेेष रजेला लागून वैद्यकीय प्रमााणपत्रााशि�वााय, दत्तक घेेण्याच्या दि�नांं�काास दत्तक घेेण्यात येणाऱ्‍याा मुलाचे वय लक्षाात
घेेऊन दत्तक मूल संगोपन रजेव्यति�रि�क्त पुढीीलप्रमााणे देय व अनुज्ञेेय रजा घेेताा येईल. अनुज्ञेेय रजेमध्ये असाधाारण रजेचाा अंतर्भाभाा�व राहील.
माात्र असाधाारण रजा नि�वृृत्तीवेतनााच्या व वेतनवााढीीच्या प्रयोजनाार्थथ अर्हहतााकाारी धरण्यात येणार नााही.
(१) जर दत्तक घेेतलेेल्या मुलाचे वय, एक महि�न्यापेक्षाा कमीी असेेल तर, एक वर्षाा�चीी वि�शेेष रजा अनुज्ञेेय असेेल;
(२) जर दत्तक घेेतलेेल्या मुलाचे वय, ६ महि�न्यां�पेेक्षाा अधि�क, परंतु ७ महि�न्यां�पेेक्षाा कमीी असेेल तर, ६ महि�न्यां�चीी वि�शेेष रजा
अनुज्ञेेय असेेल ;
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
17
(३) जर दत्तक घेेतलेेल्या मुलाचे वय, ९ महि�न्यां�पेेक्षाा अधि�क, परंतु १० महि�न्यां�पेेक्षाा कमीी असेेल तर, ३ महि�न्यां�चीी वि�शेेष रजा
अनुज्ञेेय असेेल.”.
५४. मुुख्य नि�यमांं�च्या परि�शि�ष्ट-आठ नंंतर पुढीील परि�शि�ष्ट दााखल करण्यात येत आहे.
महि�लाा शाासकीीय कर्ममचााऱ्यास तसेेच पत्नी नसले
ेल्या पुरुष शाासकीीय कर्ममचााऱ्यास २३ जुलै, २०१८ पासून, किं�ंवाा ज्या शाासकीीय
कर्ममचााऱ्याची पत्नी असाध्य आजाराने अंथरुणाला खि�ळलेेली आहे, अशाा पुरुष शाासकीीय कर्ममचााऱ्यासाठीी १५ डि�सेंंबर, २०१८ पासून हा
नि�यम लागू करण्यात आला आहे, असेे माानण्यात येईल.
“परि�शि�ष्ट- नऊ
(नि�यम ७४ ड पहा)
शासकीय कर्ममचाऱ्यांं�ना बाल संगोपन रजा मंजूर करण्याबाबत.
सक्षम प्राधि�काारी, राज्य शाासनााच्या शाासकीीय महि�लाा कर्ममचााऱ्यास तसेेच पत्नी नसले
ेल्या पुरुष शाासकीीय कर्ममचााऱ्यास किं�ंवाा ज्या
कर्ममचााऱ्‍यााची पत्नी असाध्य आजाराने अंथरुणाला खि�ळलेेली आहे अशाा पुरुष कर्ममचााऱ्यास, पुढीील अटीी व शर्तींच्या अधीन राहून, कमााल
एकशेे ऐंशी दि�वसांं�सााठीी बाल संगोपन रजा मंजूर करू शकेेल:-
(ए) महि�लाा शासकीय कर्ममचारी तसेच पत्नी नसलेेलेे पुरुषष शासकीय कर्ममचारी :
(१) मुुलां�चेे वय १८ वर्षे होईपर्यंतच सदर रजा लागू राहील. [बाल संगोपन रजेवर असताानाा (त्या कर्ममचााऱ्यास) मुलाच्या वयााची
१८ वर्षे पूर्णण झााल्यास, त्या दि�नांं�काापासून पुढे सदर रजा लागू होणार नााही, याची खात्री करण्याची जबाबदाारी, रजा मंजूर करणाऱ्‍याा
अधि�कााऱ्‍यााची राहील.]
(२) एकाा वर्षाा�मध्ये दोन महि�न्यांं�च्या कमााल मर्या�देेत सदर रजा घेेताा येईल.
(३) सदर रजा ही उपरोक्त अट क्रमांं�क १ च्या अधीन राहून सेेवाा काालावधीीत १/२/३/४ टप्प्यात (In Spells) घेेताा येईल.
तथाापि�, सदर रजा एकाा कॅलेंडर वर्षाा�त तीन टप्प्यांं�मध्ये (In Three Spells) घेेताा येईल.
(४) पहि�ल्या दोन ज्येष्ठतम
हयाात मुलांं�करि�ताा लागू राहील.
(५) शाासकीीय सेेवेचे एक वर्षष पूर्णण झााल्यावर सदर रजा लागू राहील.
(६) अर्जि�ित रजा व अर्धवेेतनीी रजा खात्यावर असलीी तरीी सदर रजा मंजूर करताा येईल.
(७) अर्जि�ित रजा, अर्धवेेतनीी रजा तसेेच प्रसूती रजेला जोडूून ही रजा घेेताा येईल.
(८) एकाा कॅलेंडर वर्षाा�त घेेतलेेली रजा पुढीील कॅलेंडर वर्षीही सलग असल्यास, ती ज्या कॅलेंडर वर्षाा�त प्रारंभ झााला, त्या कॅलेंडर
वर्षाा�तीील समजण्यात येईल.
(९) बाल संगोपन रजेच्या काालावधीीसाठीी रजेवर जाण्याच्या लगतपूूर्वी जेवढेे वेतन मि�ळत असेेल तेवढेेच रजा वेतन देण्यात येईल.
(१०) परि�वीीक्षााधीन काालावधीीत बाल संगोपन रजा मंजूर करताा येणार नााही. तथाापि�, रजा मंजूर करणाऱ्‍याा सक्षम प्राधि�कााऱ्‍याास,
कर्ममचााऱ्‍यााच्या मुलाबाबतच्या गंभीर परि�स्थि�ितीमुळेे त्यास रजा घेेणे अत्यावश्यक आहे अशी खात्री झााल्यास, परि�वीीक्षााधीन काालावधीीतहीी
संबंधि�तांं�स अपवाादाात्मक परि�स्थि�ितीत, कमीीत कमीी काालावधीीची बाल संगोपन रजा मंजूर करताा येईल. त्या प्रमााणात संबंधि�त महि�लाा/पुरुष
कर्ममचााऱ्‍यााचाा परि�वीीक्षााधीन काालावधीी वााढवि�लाा जाईल.
(११) सदर रजा काालावधीीत रजा प्रवाास सवलत (L.T.C.) अनुज्ञेेय ठरणार नााही.
(१२) सदर रजा हक्क म्हणूून माागताा येणार नााही आणि� सक्षम प्राधि�कााऱ्‍यााच्या पूर्वव माान्यतेनेच सदर रजा घेेताा येईल. बाल संगोपन
रजा मंजूर करताानाा पदनि�र्मि�ितीी तसेेच पदभरती होणार नााही व दैनंंदि�न काामकााजावर वि�परि�त परि�णाम होणार नााही याची दक्षताा घेेऊन रजा
भााग चाार-अ-११–३
18
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
मंजूर करण्याची जबाबदाारी सक्षम प्राधि�कााऱ्‍यााची राहील. संबंधि�त कर्ममचााऱ्‍यााची वाारंवाार रजा घेेण्याची प्रवृती नााही, ही बाब देखीील सदर
रजा मंजूर करताानाा वि�चाारात घ्यावी.
(१३) शाासकीीय कर्ममचाारी एकाापेक्षाा जास्त वेळा नवीीन नि�युुक्ती स्वीकाारत असेेल अशाा बाबतीत, वेगवेगळ्या ठि�कााणचाा काालावधीी
एकत्रि�त गणला जाऊन अशाा एकूण सेेवेच्या काालावधीीमध्ये वेगवेगळ्या ठि�कााणी नि�युुक्ती असलीी तरीी एकंदर १८० दि�वस इतकीीच बाल
संगोपन रजा अनुज्ञेेय होईल.
(१४) बाल संगोपन रजेचाा हि�शेेब सोबत जोडलेेल्या प्रपत्राात घेेऊन ते सेेवाापुस्तकाात ठेवाावे. तसेेच सेेवाापुस्तकाामध्ये देखीील
उपभोगलेल्या बाल संगोपन रजेची नोंंद घ्यावी.
(१५)ज्या राज्य शाासकीीय कर्ममचााऱ्‍यााची सेेवाा कि�माान १० वर्षे होण्याच्या आधी सदर कर्ममचााऱ्यास राज्य शाासनााच्या सेेवेतून, राज्य
शाासनााव्यति�रि�क्त अथवाा राज्याच्या एकत्रि�त नि�धीीतून वेतनाावरीील खर्चच भाागवि�लाा जात नााही, अशाा इतर सेेवेत जाण्याकरि�ताा किं�ंवाा अन्य
काारणास्तव राजीनाामाा द्यावयााचाा असल्यास अथवाा काार्ययमुक्त व्हावयााचे झााल्यास, अशाा कर्ममचााऱ्‍यााने बाल संगोपन रजा म्हणूून घेेतलेेल्या
काालावधीीतील वेतनााइतकेे वेतन, राज्य शाासनाास अदाा केल्यानंंतरच अशाा कर्ममचााऱ्यास राज्य शाासनााच्या सेेवेचाा राजीनाामाा देताा येईल
किं�ंवाा राज्य शाासकीीय सेेवेतून काार्ययमुक्त होताा येईल. संबंधि�त शाासकीीय कर्ममचााऱ्‍यााने तशाा आशयााचे बंधपत्र (बॉण्ड) सदर रजेसाठीी अर्जज
करताानाा काार्या�लयास न चुकताा सादर कराावे.
(बी) पत्नी असाध्य आजाराने अंथरुणाला खि�ळलेेली आहे, असेे पुरुष शाासकीीय कर्ममचाारी :
पुरुष शाासकीीय कर्ममचाारी यां�चीी पत्नी वि�वि�ध आजारपणाच्या काारणास्तव जेवढ्याा काालावधीीसाठीी अंथरुणास खि�ळूून राहि�लीी
आहे (Bed Ridden), अथवाा त्यां�चीी पत्नी मनोोरुग्ण असल्यामुळेे, जेवढ्याा काालावधीीसाठीी बाल संगोपन करण्यास असमर्थथ होत
आहे (Incapacitated), तेवढ्याा काालावधीीचे वैद्यकीय अधीक्षक, जे.जे.रुग्णालय/ जि�ल्हा शल्य चि�कि�त्सक (शहरीी भाागासाठीी)/
जि�ल्हा आरोग्य अधि�काारी (ग्रामीण भाागासाठीी) यां�चेेकडूून संबंधि�त शाासकीीय कर्ममचााऱ्‍यााने वैद्यकीय प्रमााणपत्र सादर केल्यानंंतर, संबंधि�त
शाासकीीय पुरुष कर्ममचााऱ्यास, तेवढ्याा काालावधीीची बाल संगोपन रजा वरीील (अ) येथील १ ते १५ येथे नमूूद केलेल्या अटीी व शर्तींच्या
अधीन अनुज्ञेेय राहील.
शाासकीीय कर्ममचााऱ्‍यााची पत्नी कि�तीी काालावधीीसाठीी आंतररुग्ण आहे (In-patient) आणि� अंथरुणास खि�ळलेेली आहे अथवाा
बाल संगोपन करण्यास असमर्थथ आहे, हे पाहून प्रकरणपरत्वे तेवढ्याा काालावधीीची १८० दि�वसांं�च्या कमााल मर्या�देेत, बाल संगोपन रजा
संबंधि�त पुरुष शाासकीीय कर्ममचााऱ्यास अनुज्ञेेय असेेल. तसेेच बाल संगोपनाासाठीी पतीला रजा मंजूर झााल्यानंंतर, रजा काालावधीीत पत्नीचाा
मृत्यू झााल्यास, पतीला उर्ववरि�त काालावधीीची बाल संगोपन रजा १८० दि�वसांं�च्या कमााल मर्या�देेत अनुज्ञेेय राहील.
शाासकीीय कर्ममचााऱ्यांं�च्या बाल संगोपन रजेच्या हि�शेेबाचे प्रपत्र
वि�भाागाचे/काार्या�लयाचे नााव :
अधि�कााऱ्याचे/कर्ममचााऱ्‍यााचे नााव व पदनााम :
भ्रमणध्वनीी क्रमांं�क/दूरध्वनीी क्रमांं�क :
बाल संगोपन रजेचाा
काालावधीी
एकूण काालावधीी
शि�ल्लक रजा
सक्षम प्राधि�कााऱ्याची स्वााक्षरीी, पदनााम
व काार्या�लय
पासून
पर्यंत
दि�नांं�क
शि�ल्लक
१
२
३
४
५
६
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
19
55. मुख्य निgयमांंBच्याा परििoशििuष्ट-नऊ नंंतर, पुढीील परििoशििuष्ट जाादाा दााखल करण्याात येईल:-
“परिoशििuष्ट दहाा
(निgयम 34 पहाा)
महााराष्ट्र नाागरी सेेवाा नि�यमांं�च्या तरतुदींनुसार राज्य शाासनााच्या सेेवेत ज्यां�चीी नि�वड
झाालेली आहे अशाा उमेदवाारां�चीी, नि�युुक्ती
करण्याकरि�ताा, संबंधि�त उमेदवाारां�चीी वैद्यकीय तपाासणीी करण्यासाठीी संबंधि�त जि�ल्ह्यांं�सााठीी खालील १६ वैद्यकीय मंडळेे असतीील:-
अ. क्र.
वैद्यकीय मंडळेे
जि�ल्हे
१
ग्रॅन्ट शाासकीीय वैद्यकीय महाावि�द्याालय व जे.जे. समुुह रुग्णालय, भाायखळाा,
मुं�बई
ठाणे, पालघर,
रायगड, नााशि�क
२
गोकुळदाास तेजपाल रुग्णालय, मुं�बई
मुं�बई शहर व मुं�बई उपनगर
३
बै.जी.शाासकीीय महाावि�द्याालय व ससूून सर्वोपचाार रुग्णालय, पुणे
पुणे, अहमदन
गर
४
शाासकीीय वैद्यकीय महाावि�द्याालय व रुग्णालय, नाागपूर
नाागपूर, भंडारा, गोंदि�याा
५
इंदि�राा गां�धीी शाासकीीय वैद्यकीय महाावि�द्याालय व रुग्णालय, नाागपूर
वर्धाधाा�
६
शाासकीीय वैद्यकीय महाावि�द्याालय व रुग्णालय, औरंगाबाद
औरंगाबाद, जालनाा
७
स्वाामी रामाानंंद तीर्थथ वैद्यकीय महाावि�द्याालय व रुग्णालय, अंबेजोगाई, बीड
बीड
८
डॉ.वैशंपायन स्मृती शाासकीीय वैद्यकीय महाावि�द्याालय व रुग्णालय, सोलापूर
सोलापूर, उस्माानााबाद
९
शाासकीीय वैद्यकीय महाावि�द्याालय, मि�रज व पद्मभूषण वसंंतदाादाा पाटीील
शाासकीीय रुग्णालय, सांं�गली
सांं�गली, साताारा
१०
श्री.भााऊसाहेब हि�रेे शाासकीीय वैद्यकीय महाावि�द्याालय व रुग्णालय, धुळेे
धुळेे, नंंदुरबार, जळगांं�व
११
डॉ.शंकरराव चव्हाण शाासकीीय वैद्यकीय महाावि�द्याालय व रुग्णालय, नांं�देेड
नांं�देेड, परभणीी, हिं�ंगोली
१२
श्री.वसंंतरााव नााईक शाासकीीय वैद्यकीय महाावि�द्याालय व रुग्णालय, यवतमााळ
अमराावतीी, यवतमााळ
१३
राजर्षि�ि छत्रपती शााहू महााराज शाासकीीय वैद्यकीय महाावि�द्याालय व छत्रपती
प्रमि�लााराजे सर्वोपचाार रुग्णालय, कोल्हापूर
कोल्हापूर, सिं�ंधुदूगग, रत्नाागि�री
१४
शाासकीीय वैद्यकीय महाावि�द्याालय व रुग्णालय, लातूर
लातूर
१५
शाासकीीय वैद्यकीय महाावि�द्याालय व रुग्णालय, अकोला
अकोला, बुलढाणा, वााशि�म
१६
शाासकीीय वैद्यकीय महाावि�द्याालय व रुग्णालय, चंद्रपूर
चंद्रपूर, गडचि�रोोली.”.
महााराष्ट्रााचे राज्यपाल यांं�च्या आदेशाानुसार व नाावााने,
डॉ. रि�चा बागला,
शाासनााच्या प्रधाान सचि�व
.
भााग चाार-अ-११–३अ
20
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
FINANCE DEPARTMENT
Madam Cama Marg, Hutatma Rajguru Chowk,
Mantralaya, Mumbai 400 032, Dated the 28th January, 2025.
NOTIFICATION
Constitution of India.
No. : MCS-2020/C.R. 4/SER-6.—In exercise of the powers conferred by the proviso to article 309
of the Constitution of India, the Governor of Maharashtra is hereby pleased to make the following
rules further to amend the Maharashtra Civil Services (Leave) Rules, 1981, namely :—
1. These rules may be called the Maharashtra Civil Services (Leave) (Amendments) Rules, 2025.
2. In the Maharashtra Civil Services (Leave) Rules, 1981(hereinafter referred to as “the
principal Rules”), for the word “Bombay” wherever it occurs, the word “Mumbai” shall be substituted.
3. In rule 3 of the principal Rules, for the word “Government” the word “Finance Department”
shall be substituted.
4. In rule 7 of the principal Rules, for the words “that Department” the words “the Finance
Department” shall be substituted.
5. In rule 15 of the principal Rules, after the Explanation, following Note-1 and Note-2 shall
be added, namely :-—
“Note-1—The permission to prefix and suffix any number of Saturdays, Sundays and/or public
holidays to casual leave and to interpose a holiday or a series of holidays between the period of
casual leave allowed. The total period of casual leave and holidays enjoyed in continuation at one
time should not exceed seven days, in exceptional circumstances it may be extended upto ten days.
Note-2—Only eight casual leaves are allowed in one calendar year.”.
6. For rule 16 of the principal Rules, the following rule shall be substituted, namely:-
“16. Maximum amount of continuous leave.- (1) No Government servant shall be granted
leave of any kind for a continuous period exceeding five years.
(2) Unless the Finance Department, in view of the exceptional circumstances of the case,
otherwise determines, a Government servant who remains absent from duty for a continuous
period exceeding five years other than on foreign service, with or without leave, shall be deemed
to have resigned from the Government service:
Provided that, a reasonable opportunity to explain the reasons for such absence shall be given
to the Government servant before provisions of sub-rule (2) are invoked.
Explanation.—‘A reasonable opportunity’ means, a notice by R.P.A.D. or electronically to the
concerned Government Servant and the concerned Government servant has to submit his reply
within thirty days from the date of receipt of notice by R.P.A.D. or electronically.”.
7. For rule 18 of the principal Rules, the following shall be substituted, namely :—
“18. Application of rules while on temporary transfer to other Government on deputation
or on foreign service.—
(1) Government servants to whom these rules apply shall continue to be governed by these
rules while on temporary transfer on deputation to the Central Government or any other State
Government,
(2) A Government servant on deputation in India should submit his application for leave
for a period not exceeding 120 days to his employer. If the period is in excess of 120 days, he
should submit the application through his employer to the authority, competent to grant the
leave.
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
21
(3) A Government servant on deputation in India may be granted by his employer leave
for a period not exceeding 120 days, provided that it is certified by the Head of the Office of the
concerned Government servant, to be admissible. Leave of longer duration may be granted by
the authority who sanctions the transfer.
(4) A Government servant working in foreign service in India, shall not be granted leave
except as per the rules applicable to the services he belongs and he shall not be entitled to leave
unless he is relieved and not entitled to leave salary unless he proceeds on leave.
(5) (a) The employer, as per the condition prescribed by him, shall grant leave to the
Government servant who is posted out of India. In specific cases, the Appointing Authority,
shall decide with prior consultation to the employer, the condition on which leave shall be
granted. The leave salary shall be paid by the employer who sanctioned the leave and that
leave shall not be debited to his leave account.
(b) In specific case, the Competent Authority, who sanctioned posting in foreign service,
shall arrange with the employer of foreign service and if that employer is willing to contribute
as per the rates prescribed in Appendix – IV of the Maharashtra Civil Services (Joining
Time, Foreign Services and Payments during Suspension, Dismissal and Removal) Rules, 1981
leave salary contribution in the account of Consolidated Funds of State, then he shall sanction
the leave to the Government servant as per the rules applicable to him.”.
8. In rule 19 of the principal Rules,—
(i) in the title, for the words “to be certified by Audit Officer” the words “or on deputation
to be certified by Head of the Office” shall be substituted and shall be deemed to have been
substituted with effect from the 1st January 1990;
(ii) after the words “foreign service” the words “or on deputation” shall be inserted;
(iii) for the words “Audit Officer” the words “Head of Office of that Government Servant”
shall be substituted and shall be deemed to have been substituted with effect from the 1st
January 1990.
9. In rule 20 of the principal Rules,—
(i) in sub-rule (3),-
(a) in clause (a), for the words “compulsory retirement” the word “superannuation”
shall be substituted;
(b) in clause (b), for the words “compulsory retirement” the word “superannuation”
shall be substituted;
(ii) in sub-rule (5), in clause (a), for the words “compulsory retirement” the word
“superannuation” shall be substituted.
10. In rule 25 of the principal Rules, sub-rule (1), shall be deleted and shall be deemed to have
been deleted with effect from the 1st January 1990.
11. In rule 26 of the principal Rules, in sub-rule (3), clause (c) shall be deleted and shall be
deemed to have been deleted with effect from the 1st January 1990.
12. Rule 28 of the principal Rules shall be deleted and shall be deemed to have been deleted
with effect from the 1st January 1990.
13. In rule 29 of the principal Rules, the words “on receipt of the report referred to in rule 28”
shall be deleted and shall be deemed to have been deleted with effect from the 1st January 1990.
14. In rule 30 of the principal Rules, for clauses (a), (b) and (c) the following clauses shall be
substituted, namely :—
22
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
“(a) In cases where a leave has already been sanctioned by a Department/Office and the
Government servant concerned is transferred to another Department/Office where he has to
join on expiry of the leave, the responsibility to issue of formal orders sanctioning leave and
the payment of leave salary for the period upto leave sanctioned to him, shall devolve on the
Department/ Office from which he is transferred.
He has to join the new Department/Office after the period of leave sanctioned by previous
Department/Office. If he wants to apply for extension of leave then process of sanctioning
extended leave has to be done by new Department/Office, where he is transferred.
If Government servant remains absent without joining new Department/Office, then that
period will be treated as unauthorised leave and accordingly the action will be initiated against
him.
(b) In case Government servant on leave is transferred and he has applied/not applied
for leave to the Department/Office, then that original Department/Office should inform new
Department/Office that he is on leave and he has applied/not applied.Similarly Government
servant also should inform to new Department/Office about his leave. If he remains on leave
without intimation to his original Department/Office and joins to new Department/Office after the
date upto which he has informed to original Department/Office about leave, the period of extended
leave without informing to original Department/Office will be considered as unauthorised leave
and accordingly action will be initiated against him.
(c) In case if a Government servant is on leave and he has not applied for leave and he
is transferred meanwhile, then he should join original Department/Office instead of new
Department/Office. After he is relieved by original Department/Office, he should join the place
where he is transferred. His leave without intimation in original Department/Office will be
considered as unauthorised leave.”.
15. For rule 34 of the principal Rules, the following rule shall be substituted, namely:-
“34. Appearance before Medical Board.- (1) There shall be sixteen Medical Boards for
concerned districts (or as amended from time to time) as mentioned in Appendix-X, for medical
examination of the candidates who are selected for the State Government Service as per the
provisions of Maharashtra Civil Services Rules.
(2) Group “A” and Group “B” Government servants shall be examined by the Medical Board.
(3) Group “C” and Group “D” Government servants shall be examined by the District Civil
Surgeon.District Civil Surgeon may refer the candidate to the Medical Board if he feels, opinion
of the Medical Board is required.”.
16. In rule 35 of the principal Rules,—
(i) in sub-rule (1), for the words “the Civil Surgeon of the concerned district or the
Superintendent of St. George’s or J.J Hospitals, Bombay” the words “the Chairman of Medical
Board or Civil Surgeon of the concerned district or the Superintendent of Hospital” shall be
substituted;
(ii) in sub-rule (2), for the words “before one of the Boards” the words “before the Board”
shall be substituted.
17. For rule 36 of the principal Rules, the following shall be substituted, namely:—
“36. Medical Board consist of.- The Board referred to in rule 34, shall consist of three
qualified medical practitioners, of whom one shall be the Dean or Medical Superintendent,
Government Medical College, who shall also be the Chairman. For medical examination of
female candidate there shall be one female medical officer of Group A shall be the member of
the Board, if such female medical officer is not a member then the additional female medical
officer of Group A shall be appointed as additional member. The Medical Board shall follow the
procedure prescribed under the rules and the guidelines prescribed from time to time under
Chapter-19 of the Maharashtra Civil Medical Code, Part I and powers are limited to their
districts except sub-rule (1) of rule 35.”.
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
23
18. In rule 37 of the principal Rules, for the words “by the Medical Board, the Civil Surgeon
or Superintendent/Dean of St. George’s Hospital” the words “or regularly to be examined, by the
Chairman, Medical Board or District Civil Surgeon or Superintendent, Gokuldas Tejpal Hospital,
Mumbai” shall be substituted.
19 In rule 38 of the principal Rules, for the words “District Medical Officer” at both the places
where it occurs, the words “District Health Officer” shall be substituted.
20. In rule 40 of the principal Rules,—
(i) in sub-rule (1), for the words “medical opinion,” the words “opinion of Medical expert”
shall be substituted;
(ii) in sub-rule (2), for the words “Civil Surgeon” the words “Chairman, Medical Board or
Civil Surgeon” shall be substituted;
(iii) in sub-rule (5), for the words “District Medical Officer” the words “District Health
Officer” shall be substituted.
21. In rule 42 of the principal Rules,—
(i) in the title for the word and letters “Class IV” the word and letter “Group D” shall be
substituted;
(ii) for the word and letters “Class IV” the word and letter “Group D” shall be substituted.
22. In rule 47 of the principal Rules, —
(i) in sub-rule (3), for clause (a), the following shall be substituted :
“(a) A Government servant who has been granted leave on medical ground, after
submission of medical certificate of Registered Medical Practitioner shall be allowed to
join and medical certificate of fitness in Form-5 in Appendix-V should be obtained from
Medical Board. After receiving certificate from Medical Board decision regarding medical
leave shall be taken.”;
(ii) in Note 1, after the words “fitness certificate” the words “issued by the Chairman,
Medical Board or District Civil Surgeon” shall be inserted.
23. In rule 49 of the principal Rules, for the words “excluding Sundays and holidays” the words
“including Saturdays/Sundays and holidays” shall be substituted.
24. In rule 50 of the principal Rules, in sub-rule (3), for the words and letters “Class I or Class
II” the words and letters “Group A or Group B” shall be substituted.
25. In rule 51 of the principal Rules, in sub-rule (2), for clause (b), the following clause shall be
substituted and shall be deemed to have been substituted with effect from the 11th October 2011,
namely :—
“(b) (i) When a Government servant is removed or dismissed from service, earned leave
shall be credited to his account at the rate of 2-1/2 days per completed calendar month upto the
end of the calendar month preceding the calendar month in which he is removed or dismissed
from service.
(ii) When a Government servant dies while in service, the earned leave shall be credited
at the rate of 2-1/2 days per completed calendar month till his death.”.
26. In rule 54 of the principal Rules, in sub-rule (2), in clause (a), after the words “full vacation”
the words “however, encashment of that leave is not allowed” shall be added.
27. In rule 56 of the principal Rules, for the words “Audit Officer” the words “Head of Office” shall
be substituted and shall be deemed to have been substituted with effect from the 1st January 1990.
28. In rule 60 of the principal Rules, in sub-rule (1), in clause (a), for sub-clause (iv), the
following shall be substituted and shall be deemed to have been substituted with effect from the
11th October 2011, namely :—
24
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
“(iv) (a) When a Government servant is removed or dismissed from service, the half pay
leave shall be credited in his account at the rate of 5/3 days per completed calendar month
upto the end of the calendar month preceding the calendar month in which he is removed or
dismissed from the service.
(b) When a Government servant died while in service, the half pay leave shall be credited
in his account at the rate of 5/3 days per completed calendar month till his death.”.
29. In rule 61 of the principal Rules, after sub-rule (3), after proviso, the following sub-rule (4)
and clause (a) shall be added and shall be deemed to have been added, with effect from the 27th June
2003 and clause (b) shall be added with effect from the 3rd February 2004, namely:-
“(4)(a) If a Government servant is participating in the training of 10 days Vipasyana
conducted by Vipasyana Research Institute, Dhammgiri, District Nashik in the centers of the
State of Maharashtra ;
(b) if a Government servant is participating in the training of 10 days Yogavidya conducted
by the Kaivalyadham, Lonawala at Lonawala and Mumbai,—
Commuted leave maximum of 14 days at one time, may be granted without medical
certificate to a Government servant on the following conditions,—
(i) such leave may be granted one time in a three years and maximum upto six times
during his entire service;
(ii) the Government servant shall submit the photo copies of admission letter of the
concerned center alongwith leave application and while joining the services he has to submit
the joining report alongwith certificate of concerned center;
(iii) the cost of the training will be borne by the concerned Government servant,
(iv) leave cannot be claimed as of right.”.
30. In rule 64 of the principal Rules, after sub-rule (2), after note, the following proviso shall
be added :—
“Provided that, for Probationary Officers under Combined Probationary Training Programme
no leave (except casual leave) will be sanctioned during complete probation and training period:
Further provided that,—
(1) In case of exceptional circumstances and unavoidable reasons, (due and admissible)
Earned leave/ Half-pay leave will be sanctioned to Probationary Officers with the prior sanction
of competent authority. But the total period of such leave will not exceed more than 30 days
during the complete probation and training period.
(2) Probationary lady officer, will be sanctioned maximum 180 days maternity leave during
complete probation and training period.
(3) In case of serious illness/ accident, Probationary Officer will be sanctioned (due and
admissible) Earned leave/ Half pay leave/ Commuted leave/ Extra ordinary Leave for the period
recommended by the Medical Board.
(4) For Probationary Officers of cadre Deputy Superintendent/ Assistant Commissioner
of police undergoing training of Combined Probationary Training Programme, leave will be
sanctioned according to the provisions prescribed in the Rule 357 (Part I) of Police Regulations
during the training Period in Maharashtra Police Academy, Nashik.”.
31. Rule 65 of the principal Rules shall be deleted.
32. In rule 66 of the principal Rules, in sub-rule (1), for the words “compulsory retirement” the
word “superannuation” shall be substituted.
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
25
33. In rule 67 of the principal Rules,—
(i) in the title, for the words “compulsory retirement” the word “superannuation” shall be
substituted;
(ii) in sub-rule (1), in clause (a), for the words “compulsory retirement” the word
“superannuation” shall be substituted;
(iii) sub-rule (2) shall be deleted;
(iv) in sub-rule (3), in the proviso, for the words “compulsory retirement” the word
“superannuation” shall be substituted.
34. In rule 68 of the principal Rules, in Note 2,—
(i) para (b) shall be deleted and shall be deemed to have been deleted with effect from the
1st January 1990;
(ii) in para (c), for the words “Non-gazetted” the words “Gazetted or Non-gazetted” shall be
substituted and shall be deemed to have been substituted with effect from the 1st January 1990.
(iii) in para (d), the word “Audit/” shall be deleted and shall be deemed to have been deleted
with effect from the 1st January 1990.
35. In rule 70 of the principal Rules, in sub-rule (6),—
(i) in clause (a), for the words “compulsory retirement”, the word “superannuation” shall
be substituted;
(ii) clause (c) shall be deleted.
36. In rule 74 of the principal Rules,—
(i) for sub-rule (1), the following sub-rule shall be substituted and shall be deemed to have
been substituted with effect from the 28th July 1995, namely :—
“(1) A Competent Authority may grant to a female Government servant,-
(a) in permanent employ,
(b) not in permanent employ,-
(i) who has at least one year in continuous service; or
(ii) who has in a continuous service for at least 33 months on the work charge establishment
or remunerated by piece rates or daily wages,who has less than two living children on the date
of application, maternity leave for a period of ninety days from the date of its application or
commencement.”.
(ii) in sub-rule (1) as so substituted, for the words “ninety days”, the words “one hundred
and eighty days” shall be substituted and shall be deemed to have been substituted with effect
from the 24th August 2009 ;
(iii) after sub-rule (1), the following note shall be inserted and shall be deemed to have been
inserted with effect from the 24th August 2009, namely :—
“Note :—This facility is restricted to two living children.”;
(iv) after sub-rule (1), the following sub-rule shall be inserted, namely :—
“(1-A) A female Government servant in permanent employment shall be paid leave
salary equal to the pay drawn immediately before proceeding on leave. Such leave shall
not be debited to the leave account.”;
(v) for sub-rule (2), the following shall be substituted and shall be deemed to have been
substituted with effect from the 15th January 2016:
भााग चाार-अ-११–४
26
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
“(2) The maternity leave of one hundred and eighty days is permissible to the female
servant having joined the Government service through the approved mode of recruitment,
and restricted to two children, and, the leave salary to the extent of salary drawn by such
female servant prior to availing the leave. Such a leave shall not be debited from the leave
account. However, the said maternity leave and leave salary shall be permissible to the
Government female servant having service of less than two years, subject to the terms
and conditions as followed :
(a) a bond equal to the pay for six months shall be obtained from the concerned female
Government servant before sanctioning the maternity leave. Then only, the maternity leave
and leave salary shall be made permissible;
(b) it shall be binding for such female Government servant to remain in Government
service for minimum two years after joining the service from maternity leave. If such
a servant intends to relieve or resign from the service before completion of period of two
years service or during maternity leave or without resuming the service after maternity
leave or after completion of maternity leave, to join any other service where the salary
expenditure is not borne from the consolidated fund of the State Government, or, to resign
for any other reason, such a female Government servant can resign from the Government
service or be relieved after payment of salary equal to the amount paid during the maternity
leave availed by her.”;
(vi) in sub-rule (3), for the word and letters “Class IV” the word and letter “Group D” shall
be substituted;
(vii) for sub-rule (4), the following sub-rule shall be substituted and shall be deemed to have
been substituted with effect from the 28th July 1995:
“(4) A female Government servant may be allowed leave of the kind due, for maximum
of one year, (including sixty days commuted leave and leave not due), without production
of a medical certificate, if she so desires, in continuation of the maternity leave,”;
(viii) for sub-rule (5), the following shall be substituted and shall be deemed to have been
substituted with effect from the 28th July 1995:
“(5) (a) In a case of miscarriage or abortion, including abortion induced under the
Medical Termination of Pregnancy Act, 1971, a maternity leave of maximum forty-five days
is permissible to the female Government servant during her entire service period (without
considering the number of children surviving):
Provided that, the application for the leave is supported by a medical certificate.
(b) If the female Government servant, due to abortion, requires a rest for longer
durations, the period of absence can be regularised by granting due and permissible leave.
(c) The maternity leave availed earlier shall not be considered while granting the
maternity leave due to abortion.”;
(ix) in sub-rule (6),—
(a) for the words “does not have three or more” the words “has less than two” shall be
substituted and shall be deemed to have been substituted with effect from the 28th July
1995;
(b) for the figures and word “90 days” the words “one hundred and eighty days” shall
be substituted and shall be deemed to have been substituted with effect from the 24th
August 2009;
(c) the following note shall be added and shall be deemed to have been added with
effect from the 24th August 2009, namely:—
“Note:- This facility is restricted to two living children.”.
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
27
37. After Rule 74 of the principal Rules, the following rule shall be inserted and shall be deemed
to have been inserted with effect from the 20th January 2016 namely :—
“74A. Grant of Special Leave to female Government servant for rearing of a child born
out of surrogacy.- Rules regarding Grant of special leave to the female Government servant for
the rearing of a child born out of surrogacy have been incorporated in Appendix VI.”.
38. After rule 74A of the principal Rules, the following rule is being added with effect from 21st
September, 2016 and 21 categories of disabled are included with effect from 9th March, 2023, and
the condition of age limit of the child with disability is omitted. However, leave cannot be taken
for a period of less than 05 days at a time, this condition is being included from 9th March, 2023 :—
“74B. Grant of special child rearing leave to the Government servant with disabled child.-
Rules regarding grant of special child rearing leave to the Government servant with disabled
child have been incorporated in Appendix VII.”.
39. After rule 74B of the principal Rules, the following rule shall be inserted and shall be deemed
to have been inserted with effect from the 15th March 2017 , namely :—
“74C Grant of special leave to female Government servant for adopting child.- Rules
regarding grant of Special Leave to female Government servant for adopting child have been
incorporated in Appendix VIII.”.
40. After rule 74C of the principal Rules, the following additional rule is being inserted and
out of the said provision with effect from 23rd July, 2018 to the female Government servant as well
as to the male Government servant without wife, or from 15th December, 2018 to the Government
servant whose wife is bed ridden with terminal disease :—
“74D. Grant of child rearing leave to Government servant.- Rules regarding grant of child
rearing leave to Government servant have been incorporated in Appendix IX.”.
41. After rule 74D of the principal Rules, the following rule shall be inserted, namely :—
“74E. Special leave for sterilisation operation.- The Competent Authority shall grant,
special casual leave to Industrial and non-Industrial State Government servants who has
undergone the sterilisation operation under Family Welfare Programme as per the Government’s
orders issued from time to time.”.
42. In rule 76 of the principal Rules, in sub-rule (2), after the clause (c), the following proviso
shall be added, namely :—
“Provided that, the provisions of the Rights of Persons with Disabilities Act, 2016 (49 of
2016), shall be applicable.”.
43. In rule 77 of the principal Rules, in sub-rule (1), in the Exception, in clause (iii), for the
letters and figures “Rs. 225” the letters and figures “Rs.18,000-56,900” shall be substituted.
44. In rule 79 of the principal Rules,—
(i) in the title, after the word “Paralysis” the sign and word “/Aids” shall be inserted
and shall be deemed to have been inserted with effect from the 20th January 2005;
(ii) after the word “Paralysis” the sign and word “/Aids” shall be inserted and shall be
deemed to have been inserted with effect from the 20th January 2005.
45. In rule 83 of the principal Rules,—
(i) in sub-rule (1), for the words “ Audit Officer” the words “Concerned Drawing and
Disbursing Officer or Head of the Department” shall be substituted and shall be deemed to have
been substituted with effect from the 1st January 1990;
(ii) in sub-rule (4), in clause (c), for the words “Audit Officer” the words “Head of the
Department” shall be substituted and shall be deemed to have been substituted with effect from
the 1st January 1990.
भााग चाार-अ-११–५
28
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
46. For rule 88 of the principal Rules, the following rule shall be substituted, namely :—
“88. Rates of study allowance.-The rates of study allowance to be granted to a
Government servant who takes study leave in any country, shall be such as may be specially
determined by Government in each case.”.
47. In the principal Rules, wherever the words and letters “Class I, Class II, Class III and
Class IV” occur the words and letters “Group A, Group B, Group C and Group D” shall be substituted,
respectively.
48. In Appendix-I of the principal Rules,—
(i) in entry at Sr. No.(2), in column (3), in clause (a), for the word and letters “Class II”
the word and letter “Group B” shall be substituted ;
(ii) entry at Sr. No.(3), shall be deleted ;
(iii) in entry at Sr. No.(6),—
(a) in sub-entry (i), in columns (4), (5) and (6),—
(i) after clause (2), the following clause shall be added and shall be deemed to have been
added with effect from the 16th July 1994, namely :—
“(3) Secretary of
the Department.
Full powers
Within India.
With consultation
of General
Administration
Department and
Finance Department
for outside India.”;
(ii) for the figures and word “120 days”, at both the places where it occurs, the figures and
word “180 days” shall be substituted and shall be deemed to have been substituted with effect
from the 16th July 1994;
(iii) for the words and letters “Class I and Class II” the words and letters “Group A and
Group B” shall be substituted;
(iv) for the word and letters “Class II” the word and letter “Group B” shall be substituted;
(b) in clause (ii), in column (3), for the word “Schools” the word “Colleges” shall be
substituted;
(iv) in entry at serial No. 10,—
(a) in column (4), for the words “Authorities competent to make appointments” the
words “Appointing Authority” shall be substituted and shall be deemed to have been
substituted with effect from the 2nd June 2003;
(b) in column (5), sub-clause (2) shall be deleted and shall be deemed to have been
deleted with effect from the 2nd June 2003.
(c) in column (6), the following remarks shall be inserted and shall be deemed to have
been inserted with effect from the 2nd June 2003:
“Leave may be granted upto ninety days to the servant on temporary post and upto one
year to servant on permanent post, however, above this period, the leave may be granted
subject to the following conditions:-
(1) The servant has completed minimum five years continuous service preceding, the period
of absence without leave.
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
29
(2) If a servant remains absent without leave and intimate by way of application to his
office and in the opinion of the Competent Authority the absence is on reasonable grounds, the
Appointing Authority has to take decision to regulate that period by granting leave due and
admissible. If the absence is not on reasonable ground departmental enquiry shall be initiated
against that servant.
(3) At the final stage of departmental enquiry of such servant, who remains absent without
leave is not reasonable, the view shall be taken so as to declare his entire absence as a Dies-non.
(4) If a decision has taken to commute the periods of absence without leave into extra
ordinary leave or Dies-non, that period shall not be taken into account for any service purpose
(including pensionary benefits) and shall be recorded in service book specifically.
(5) A departmental or legal enquiry shall not be pending on the grounds of absence without
leave.
(6) The Competent Authority has to satisfy and to certify that the servant has not resigned
or not compulsory retired or removed from service or dismissed on the ground of absence without
leave.
(7) Responsibility shall be fixed on the Competent Authority who has not initiated
departmental enquiry against the concerned servant who remains absent without leave.”;
(v) after entry at serial No.(13), the following entries shall be added and shall be deemed
to have been added with effect from the 2nd June 2003:
“14
Rule 79 and
Sub-rule (4) of
Rule 8 in
Appendix
III
Power to grant
T.B./Cancer/
Leprosy/
Paralysis leave
3rd time
Administrative
Department of
Mantralaya
Full
powers
Subject to the observance
of terms and conditions
prescribed in Appendix
III of the Maharashtra
Civil Services (Leave)
Rules, 1981
15
Rule 80
Power to grant
study leave in
India/outside
India
(1) For completion
of study in India
Administrative
Department of
Mantralaya
(2) For completion of
study outside India
Administrative
Department of
Mantralaya, with
the consultation of
G.A.D.
Full
powers
Full
powers
Subject to the observance
of terms and conditions
prescribed in Chapter VII
of this rules.
Subject to the observance
of terms and conditions
prescribed in Chapter VII
of this rules.”.
49. In Appendix-II of the principal Rules,—
(1) in clause (1), in sub-clause (a),-
(i) in entry (i), for the words and letters “Class I, II and III” the words and letters “Group
A, B and C” shall be substituted;
(ii) in entry (ii), for words and letters “Professors, Readers, Associate Professors, Research
Assistants, Lecturers, Assistant Lecturers, Demonstrators, Tutors in Class I, II and III” the
words and letters “Professors, Assistant Professors, Director, Physical Training, Junior Lecturer,
Tabalji, Music Assistant, Harmonium Player in Group A, B and C” shall be substituted;
30
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
(iii) in entry (iii), for the words and letters “Class I, II and III” the words and letters “Group
A, B and C” shall be substituted;
(iv) in Note, in clauses (v) and (vi), for the word and letters “Class IV” the word and letter
“Group D” shall be substituted;
(2) for clause (6), the following shall be substituted, namely :—
“6. Under the Commissionarate of Fisheries.- The staff attached to the Government
Fisheries Commissionarate (except Group D staff).”.
50. In Appendix-III of the principal Rules,-
(1) in the title for the words “or paralysis” the sign and words “/paralysis or Aids” shall be
substituted and shall be deemed to have been substituted with effect from the 20th January 2005;
(2) in rule 3, sub-rule (5),-
(a) after the word “addition to” the word “earned” shall be added;
(b) in clause (a) of rule (3A), after the word “Paralysis” the sign and word “/Aids” shall
be added and shall be deemed to have been added with effect from the 1st January 2006;
(3) in rule 6, clause (a) of sub-rule(1) for the word “health” the word “interest” shall be
substituted.
(4) in rule 7,—
(a) in sub-rule (1),—
(i) for the words and figures “Rs.760” the word, figure and sentence “Rs.38,600-
1,22,800 in 7th pay commission and the Government awarded equal to Time Scale pay
time to time in the next pay commission” shall be substituted;
(ii) in clause (a), for the letters and figures “Rs.25” the letters and figures “Rs.500”
shall be substituted;
(iii) in clause (b), for the letters and figures “Rs.50” the letters and figures
“Rs.1000” shall be substituted;
(b) in sub-rule (2),—
(i) in clause (a), for the letters and figures “Rs.760” the words and figures
“Rs.38,600-1,22,800 in 7th pay commission and the Government awarded equal to
Time Scale pay time to time in the next pay commission” shall be substituted;
(ii) in clause (b), for the letters and figures “Rs.760” the words and figures
“Rs.38,600-1,22,800 in 7th pay commission and the Government awarded equal to
Time Scale pay time to time in the next pay commission” shall be substituted;
(c) in sub-rule (3), for the letters and figures “Rs.50” the letters and figures “Rs.1000”
shall be substituted;
(d) in sub-rule (4), in the Note, for the letters and figures “Rs.50” the letters and figures
“Rs.1000” shall be substituted;
(e) in sub-rule (5),—
(i) in clause (a), for the letters and figures “Rs.30” the letters and figures “Rs.600”
shall be substituted;
(ii) in clause (b), for the letters and figures “Rs.15” the letters and figures “Rs.300”
shall be substituted;
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
31
(5) in rule 11,-
(a) in the title note, for the words “or Paralysis” the words “Paralysis or Aids” shall be
substituted;
(b) for the words “or Paralysis” the sign and words “/Paralysis or Aids” shall be substituted;
(c) for the letters and figures “Rs. 50” the letters and figures “Rs. 1000” shall be substituted.
51. In Appendix IV of the principal Rules, the heading ‘Leave Rules applicable to the Advocate
General’ and rules 1, 2 and 3 there under shall be deleted.
52. In Appendix V of the principal Rules,—
(a) in Form 1,
(1) entry at serial No.10 shall be deleted;
(2) in entry at serial No.13, for the words “three or more” the words “more than two” shall
be substituted;
(3) after the entry at serial No.14, the heading ‘Certificate Regarding Admissibility of
Leave’ shall be deleted;
(4) in entry at serial No. 15 shall be deleted;
(b) in Form 3, for the words “Authorised Medical Attendant” the words “Authorised Medical
Officer” shall be substituted;
(c) in Form 4, for the words “Authorised Medical Attendant” the words “Authorised Medical
Officer” shall be substituted;
(d) in Form 5, for the words “Authorised Medical Attendant” at both the places where it
occurs, the words “Authorised Medical Officer” shall be substituted;
(e) in Form 6, for the words “behalf of the Government” the words “behalf of the Governor”
shall be substituted;
(f) in Form 7, for the words “behalf of the Government” the words “behalf of the Governor”
shall be substituted.
53. After Appendix V of the principal Rules, the following Appendix shall be added and shall
be deemed to have been added with effect from the 20th January 2016, namely :—
“APPENDIX VI
(see rule 74A)
Grant of special leave to the female servant for the rearing of a child born out of surrogacy
The competent authority may sanction a special leave of 180 days to the female Government
servant as a maternity leave, to rear a child born out of surrogacy subject to following terms and
conditions:
(1) Concerned female Government servant shall make an application in advance, to the
competent authority in prescribed procedure. It shall be necessary to enclose the agreement of
surrogacy, certificate by the concerned medical officer/gynaecologist. Certificate of gynaecologist
that all the guidelines issued by the ICMR regarding surrogacy have been followed, shall also
be required to be enclosed;
(2) Said special leave shall be admissible for the period of 180 days from date of birth of child;
(3) This leave shall be admissible only for once during entire service period;
(4) This leave shall be admissible to the female Government servant having no child and
to the female Government servant who has not adopted a child.”.
भााग चाार-अ-११–६
32
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
54. (1) After Appendix VI of the principal Rules, the following Appendix shall be added and
shall be deemed to have been added with effect from the 21st September 2016 :
“APPENDIX VII
(see rule 74B)
Grant of special child rearing leave to the Government servants with disabled child.
Taking into consideration the provisions of the Persons with Disabilities (Equal Opportunity,
Protection of Rights and Full Participation) Act, 1995 (1 of 1996), the Competent Authority may
grant Special Child rearing Leave to the Government servant mentioned hereinafter, and the male
servant of the State, who has a child and without spouse i.e. father of such a child, for a maximum
limit of 730 days out of entire period of service:—
(A) As per section 2 (z) of the Persons with Disabilities (Equal Opportunities, Protection of
Rights and Full Participation) Act, 1995, following disabilities :
(1) Blindness; (2) Low vision; (3) Leprosy cured; (4) Hearing impairment; (5) Loco-motor
disability; (6) Mental retardation and (7) Mental illness
Such a disability must comply with the disability as defined in the said Act. Also, a medical
authority should have certified that the disability is 40% or above,
(2) A child with autism, cerebral palsy, mental retardation, multiple disabilities and severe
disability, as defined in clauses (a), (c), (g), (h) and (o), respectively of section 2 of the National
Trust for Welfare of Persons with Autism, Cerebral Palsy, Mental Retardation and Multiple
Disabilities Act, 1999 (44 of 1999).
(B) The terms and conditions for the permissibility of the leave are :—
(1) It shall be necessary to produce the Certificate of Disability issued by a Civil Surgeon
or a Government Medical Officer senior than a civil surgeon or a certificate issued as per the
resolutions passed by the Government from time to time ;
(2) The leave cannot be claimed as a matter of right but can be availed with prior permission
of competent authority only ;
(3) The leave can be availed till the age of 22 of the disabled child ;
(4) The leave shall be applicable for first two surviving children ;
(5) During such period she/he shall be paid leave salary equal to the pay drawn immediately
before proceeding on leave ;
(6) Such a leave can be availed in more than one spells; however, shall be limited to
maximum three (spells) in a financial year ;
(7) The account of the Child-rearing Leave shall be kept in the format enclosed herewith
and same shall be kept in the service book. The account shall be properly entered in the service
book also ;
(8) The Special Child-rearing Leave cannot be granted during a probation period; however,
if the competent authority is convinced that, such a servant must avail the leave due to serious
condition of the disabled child, the special child-rearing leave of a minimum period can be availed
during the probation period, in exceptional circumstances. The probation period of the concerned
male/female Government servant shall be extended in like proportion ;
(9) If the male/female Government servant, eligible for special child-rearing leave, accepts
new appointment for more than one time, then the leave for the periods as different locations
shall be combined and a leave of 730 days out of total period of service shall become permissible;
(10) A Government servant may be allowed leave of the kind due, if she/he so desires and
applies up to a maximum period of one year ;
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
33
(11) It shall be mandatory for the Government servant to produce a certificate that the
disabled child is dependent on such a servant.
(2) In Appendix VII as so added, for para (A), the following shall be substituted and shall
be deemed to have been substituted with effect from the 9th March 2023, namely :—
“(A) As per clause (zc) of section 2 of the Rights of Persons with Disabilities Act, 2016 (49
of 2016), disability includes the following categories as specified in the Schedule, —
1. Loco Motor Disability
2. Leprosy Cured Person
3. Cerebral Palsy
4. Dwarfism
5. Muscular Dystrophy
6. Acid Attack Victims
7. Blindness
8. Low Vision
9. Hearing Impaired (Deaf and hard of Hearing)
10. Speech and Language Disability
11. Intellectual Disability
12. Specific Learning Disability
13. Autism Spectrum Disorder
14. Mental Behaviour / Mental illness
15. Multiple Sclerosis
16. Parkinsons disease
17. Haemophilla
18. Thalassemia
19. Sickle Cell Disease
20. Chronic Neurological Condition
21. Multiple Disabilities
(3) In para (B), clause (3) shall be deleted and shall be deemed to have been deleted with
effect from the 9th March 2023.
(4) The following Note shall be added and shall be deemed to have been added with effect
from the 9th March 2023, namely :—
“Note.- The leave cannot be taken for less than five days at a time.”.
ANNEXTURE of special child rearing leave to the Government servants with disabled child
Name of the department/office:
Name and designation of officer/staff:
Mobile No./Telephone No.
भााग चाार-अ-११–६अ
34
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
Period of
child rearing
leave
Total period
Balance leave
Signature, designation and name of the
office of the competent authority
From
To
Date
Balance
1
2
3
4
5
6
.”.
55. After Appendix VII of the principal Rules, the following Appendix shall be added and shall
be deemed to have been added with effect from the 15th March 2017, namely :—
“APPENDIX VIII
(see rule 74C)
Grant of special leave to female State Government servant for adopting child.
The competent authority may sanction a special leave to the female Government servant who
have joined the service through approved mode of recruitment and adopting a child as under :
(A) (1) If the age of the adopted child is below one year on the date of adoption, a leave of
180 days shall be admissible ;
(2) If a child between the age of more than one year and below three years has been adopted,
then a leave of 90 days shall be admissible.
The benefit of said leave shall commence from the stage of pre-adoption foster care; and in other
cases, same shall be admissible after completion of the legal adoption process.
During such period she shall be paid leave salary equal to the pay drawn immediately before
proceeding on leave and such leave shall not be debited to the leave account.
(B) (1) Required documents/legal papers related to the adoption of child be submitted. If
the child is adopted from a adoption society, the papers related to the society shall be produced
for grant of leave; no court order is required to be produced. Said orders be produced in the
office once a final order is issued by the Court.
(2) Said special leave shall be admissible to the female Government servants having less
than two surviving children.
If the female Government servant with one surviving child, obtains such a special leave, the
maternity leave and the surrogacy leave for maternity/adopted child shall not be admissible.
(3) There is no bar of service period. However, the female Government servants who have
a service period of less than two years, should submit a bond paper while applying for the said
leave. It shall be compulsory for the female Government servant to serve the Government for
minimum two years; who joins the service after completion of special leave or after completion
of the due or permissible leave with the special leave. The female State Government servant,
who intends to, join any other service from the service of the State Government, where the
salary expenditure is not made by the State Government or from the Consolidated Fund of
the State, before completion of minimum two years of service during the special leave period/
without joining after the special leave/during the due and permissible leave period along with
the leave or without joining the special leave/after completion of the special leave or after joining
after the due and permissible leave along with special leave; or to resign for any other reason
or to be relieved, such a servant shall be allowed to resign or to be relieved, from the service of
Government after payment of salary equal to the salary drawn for the period of child rearing
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
35
leave and the concerned State Government servant shall furnish a bond of like nature to the
office while applying for the leave, without fail.
(C) Considering the age of the child to be adopted on the date of adoption, due and admissible
leaves can be availed without production of medical certificate in addition to the adopted
child rearing leave as under. The extra-ordinary leave shall be included in the admissible
leave. However, the extra-ordinary leave shall not be counted for the purposes of pension
and increments:-
(1) If the age of the adopted child is less than one month; then the special leave of one year
shall be admissible;
(2) If the age of the adopted child is more than 6 months but less than 7 months; then the
special leave of 6 months shall be admissible;
(3) If the age of the adopted child is more than 9 months and less than 10 months; the
special leave of 3 months shall be admissible.”.
56. After Appendix VIII of the principal Rules, the following Appendix shall be added with
effect from 23rd July, 2018 to the female Government servant as well as to the male Government
servant without wife, or from 15th December, 2018 to the Government servant whose wife is bed
ridden with terminal disease :—
“APPENDIX IX
(see rule 74D)
Grant of Child Rearing Leave to the Government servants.
The competent authority may sanction Child Rearing Leave for maximum one hundred and
eighty days to the female Government servant of the State Government as well as male Government
servant without spouse or whose wife is bed ridden with terminal disease, subject to the following
terms and conditions :—
(A) Female Government servant as well as Male Government servant without wife :
1. The grant of leave shall be applicable till attaining the age of 18 years of the
children. (The responsibility to ensure that the leave shall not be applicable from the date
of attainment of 18 years of age (to the servant) who is on child rearing leave, shall rest
with the leave sanctioning officer).
2. The leave can be availed to the extent of maximum two months in a year.
3. The leave can be availed in the spells of 1/2/3/4 during the (entire) service period,
subject to the condition no.1 supra. However, the leave can be availed in a calendar year
in three spells.
4. The leave shall be entitled for first two surviving children.
5. The availing of leave shall be applicable after completion of one year of government
service.
6. The leave can be sanctioned even if the earned leave and half-pay leave are in credit.
7. The leave can be taken in addition to the earned leave, half-pay leave and maternity
leave.
8. If a leave is taken in one calendar year is continued in next calendar year, such a
leave shall be considered for the preceding calendar year.
9. During such period she shall be paid leave salary equal to the pay drawn immediately
before proceeding on leave.
10 The Child-rearing Leave cannot be granted during a probation period; however, if
the competent authority is convinced that, such a servant must avail the leave due to serious
condition of the child, the child-rearing leave of a minimum period can be availed during
the probation period, in exceptional circumstances. The probation period of the concerned
male/female Government servant shall be extended in like proportion.
36
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
11. The Leave Travel Concession shall not be permissible during the leave period.
12. The leave cannot be asked as a matter of right and can be availed with prior permission
of the competent authority only. The competent authority shall be responsible to take care that
no creation of post and recruitment and such sanction of leave would not affect the day to day
working, while sanctioning the leave. The servant is not habitual in seeking leaves, should also
be considered while sanctioning the leave.
13. If the Government servant, eligible for child-rearing leave, accepts new appointment
for more than one time, then the leave for the periods at different locations shall be combined
and a leave of 180 days out of total period of service shall become permissible.
14. The account of the Child-rearing Leave shall be kept in the format enclosed herewith
and same shall be kept in the service book. The account shall be properly entered in the service
book also.
15. The State Government servant, who intends to, join any other service from the service
of the State Government, where the salary expenditure is not made by the State Government
or from the Consolidated Fund of the State, before completion of minimum ten years of service,
or to resign for any other reason or to be relieved, such servant shall be allowed to resign or to
be relieved, from the service of State Government after payment of salary equal to the salary
drawn for the period of child rearing leave and the concerned State Government servant shall
furnish a bond of like nature to the office while applying for the leave, without fail.
(B) Male Government servant whose wife is terminally ill:-
After producing a medical certificate from the Superintendent of J. J. Hospital/District Civil
Surgeon (for City)/District Health Officer (for rural area), whose wife is bedridden with disease or
mentally ill or incapacitated to rare child, is entitled to Child Rearing Leave for that period as per
terms and conditions mentioned at (A) 1 to 15 above.
The wife of Government servant is admitted as in-patient in Hospital and bedridden with disease
and unable to take care of child, the male Government servant is entitled to child rearing leave
subject to maximum of 180 days, as per the case. In case of death of wife of Government servant
after sanction of child rearing leave to Government servant, he is entitled for balance period of Child
Rearing Leave maximum period of 180 days.
ANNEXURE of the account of child rearing leave to the Government servants.
Name of the department/office:
Name and designation of officer/staff:
Mobile No./Telephone No.
Period of child
rearing leave
Total
period
Balance leave
Signature, designation and name of the office of
the competent authority
From
To
Balance
Date
1
2
3
4
5
6
.”.
महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-अ, जानेवारी २८, २०२५/माघ ८, शके १९४६
37
57. After Appendix IX of the principal Rules, the following Appendix shall be added :—
“APPENDIX X
(see rule 34)
There shall be 16 Medical Boards for concerned districts for medical examination of the
candidates who are selected for State Governments Service as per the provisions of Maharashtra
Civil Services Rules:
Sr. No. Medical Board
District
1
Grant Government Medical College and Group of
J. J. Hospital, Byculla, Mumbai.
Thane, Palghar, Raigad, Nashik
2
Gokuldas Tejpal Hospital, Mumbai.
Mumbai City, Mumbai Suburban
3
B.J.Government College andSasoon General
Hospital, Pune
Pune, Ahmednagar
4
Government
Medical
Collegeand
Hospital,
Nagpur
Nagpur, Bhandara,Gondia
5
Indira Gandhi Government Medical College and
Hospital,Nagpur
Wardha
6
Government Medical College and Hospital,
Aurangabad.
Aurangabad, Jalna
7
Swami Ramanand Tirth Medical College and
Hospital,Ambejogai, Beed
Beed
8
Dr.Vaishampayan
Memorial
Government
Medical College andHospital, Solapur.
Solapur,
Osmanabad
9
Government
Medical
College,
Mirajand
Padmabhushan Vasantdada Patil Government
Hospital, Sangali.
Sangali, Satara
10
Shri Bhausaheb Hire Government Medical
College and Hospital, Dhule.
Dhule, Nandurbar,Jalgaon
11
Dr. Shankarrao ChavanGovernment Medical
College and Hospital,Nanded
Nanded, Parbhani,Hingoli
12
Shri Vasantrao Naik Government Medical
College and Hospital,Yavatmal.
Amravati, Yavatmal
13
Rajarshi
Chhatrapati
Shahu
Maharaj
Government Medical College and Chhatrapati
Pramilaraje General Hospital, Kolhapur
Kolhapur, Sindhudurg, Ratnagiri
14
Government Medical College and Hospital, Latur Latur
15
Government Medical College and Hospital, Akola Akola, Buldhana, Washim
16
Government Medical College and Hospital,
Chandrapur
Chandrapur, Gadchiroli.”.
.”.
By order and in the name of the Governor of Maharashtra,
Dr. RICHA BAGLA,
Principal Secretary to Government.
ON BEHALF OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, PRINTED AND PUBLISHED BY DIRECTOR,
RUPENDRA DINESH MORE, PRINTED AT GOVERNMENT CENTRAL PRESS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD,
MUMBAI 400 004 AND PUBLISHED AT DIRECTORATE OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATIONS,
21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004. EDITOR : DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE.