(१)

भााग एक-ल-६९–१

RNI No. MAHBIL /2009/31747

महाराष्टट्रõ शासन राजपत्र

असाधारण भाग एक-ल

वर्षष ११, अंक ३७]

शुक्रवार, ऑक्टोोबर ३, २०२५/आश्विĐिन ११, शके १९४७

[पृष्ठेे १९, किं�ंमत : रुपयेे १६.००

असाधारण क्रमांं�क ६९

प्राधिकृत प्रकाशन

(केंद्रीय) औद्योगिक विवाद अधिनिय

म व मंुबई औद्योगिक संबंध अधिनिय

म यांखालीील

(भाग एक, चाार-अ, चाार-ब आणि� चाार-क यांं�मध्येे प्रसि�द्ध केलेल्या अधि�सूूचनाा, आदेश व नि�वााडेे यांं�व्यति�रि�क्त)

अधि�सूूचनाा, आदेश व नि�वााडेे.

उद्योग, ऊर्जा�, कामगार व खनि�कर्मम वि�भााग,

मंंत्राालय, मादााम कामा मागग, हुुताात्मा रााजगुरू चौौक,

मुं�बई ४०० ०३२, दि�नांं�क ३ ऑक्टोोबर, २०२५.

अधि�सूूचनाा

कारखाना अधि�नि�य

म, १९४८.

क्रमांं�क एफएसीी २०२५/प्र.क्र ११७(भााग-२)/कामगाार-४.—कारखाानाा अधिि˜नि�यम, १९४८ (१९४८ चा ६३), महाारााष्ट्र रााज्यास

लागू असताानाा, त्याच्या कलम ४१ तसेेच ११२ व ११५ याद्वाारे प्रदाान केलेल्या अधिि˜कारांं�चा, आणिि” याबाबतीत त्यास समर्थथ करणााऱ्या

इतर सर्वव अधिि˜कारांं�चा वापर करून, महाारााष्ट्र शाासन, याद्वाारे, उक्त अधिि˜नि�यमाच्या कलम ११५ च्या पोट-कलम (१) द्वाारे आवश्यक

असल्याप्रमाणे, यापूर्वी प्रसि�द्ध करण्यात आलेल्या महाारााष्ट्र कारखााने नि�यम, १९६३ यामध्ये आणखीी सुधारणाा करण्यासाठीी पुढीील नि�यम

करीत आहे:—

१. या नि�यमांं�स, महाारााष्ट्र कारखााने (दुसरीी सुधारणाा) नि�यम, २०२५, असे म्हणाावे.

२. महाारााष्ट्र कारखााने नि�यम,१९६३ (यात यापुढे ज्याचा नि�र्देेश, “मुख्य नि�यम” असा केला आहे) याच्या नि�यम ३ मध्ये,-

(१) पोट-नि�यम (१) मधीील,-

(अ) “नमुुनाा १ मध्ये करण्यात येईल” या मजकुरााऐवजी,“नमुुनाा १ मध्ये इलेक्ट्रॉनि�क स्वरूपात करण्यात येईल” हा

मजकूर दााखल करण्यात येईल;

(ब) खंड (ब) मधीील, “दोन प्रतीतील” हा मजकूर वगळण्यात येईल;

महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग एक-ल, ऑक्टोोबर ३, २०२५/आश्विĐिन ११, शके १९४७

(२) पोट-नि�यम (२) मधीील, “ची एक प्रत” हा मजकूर वगळण्यात येईल;

(३) पोट-नि�यम (३) मधीील,-

मजकूर दााखल करण्यात येईल;

(ब) खंड (ब) मधीील, “दोन प्रतीतील” हा मजकूर वगळण्यात येईल;

(४) पोट-नि�यम (४) मधीील, “ची एक प्रत” हा मजकूर वगळण्यात येईल.

३. मुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ३-अ मध्ये,-

(१) पोट-नि�यम (१) मधीील,-

(अ) “त्याच्याकडून मान्यताा देण्यात येईपर्यंत” हा मजकूर वगळण्यात येईल;

(ब) स्पष्टीकरण (१) वगळण्यात येईल;

(२) पोट-नि�यम (२) ऐवजी, पुढीील पोट-नि�यम दााखल करण्यात येईल:-

“(२) जोखीमकाारक कारखाान्याव्यति�रि�क्त अन्य कारखाान्यांं�च्या बाबतीत, भोगवटादाार, कारखाान्याच्या बाबतीत नि�यम

६अ अन्वये परवाानाा दि�ल्याच्या दि�नांं�कापासून बाराा महि�न्यांं�च्या आत, कारखाानाा म्हणूून किं�ंवा कारखाान्याचा भााग म्हणूून

वापराात असलेेल्या कोणत्याही जागेसाठीी बांं�धण्यात आलेल्या, पुनर्बां�धकाम करण्यात आलेल्या किं�ंवा वि�स्ताारि�त करण्यात

आलेल्या इमारतीीच्या बाबतीत, सक्षम व्यक्तीने दि�लेेले नमुुनाा-१अ मधीील स्थि�िरताा प्रमाणपत्र कारखाान्याच्या मुख्य नि�रीीक्षकास

सादर करील.”.

४. मुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ५ मध्ये,-

(१) पोट-नि�यम (१) मधीील, “तीन प्रतीतील” हा मजकूर वगळण्यात येईल;

(२) पोट-नि�यम (२) मधीील,-

(अ) “२०१३” ऐवजी “२०२६” हा अंक दााखल करण्यात येईल;

(ब) “अनुसूची अ” व “अनुसूची ब” या ऐवजी, पुढीील अनुसूची दााखल करण्यात येईल:-

अनुसूचीीी “अ”

“सर्वव कारखाान्यातील (वीज नि�र्मि�ितीी केंद्र वगळून) वर्षांं�तीील कोणत्याही एका दि�वशी कामावर लावण्यात यावयाच्या व्यक्तींची संख्या”

स्थाापि�त

अश्वशक्तीचे

प्रमाण (कमाल

अश्वशक्ती)

कामगाार संख्या

१९

पर्यंत

२० ते

५०

५१ ते

१५०

१५१ ते

२५०

२५१ ते

५००

५०१ ते

१०००

१००१ ते

२५००

२५०१ ते

४०००

पेक्षा

अधिि˜क

१

२

३

४

५

६

७

८

९

१०

रुपये

नि�रंंक

३८५

८२५

३८५०

५७७५

११५५०

२३१००

४६२००

६९३००

९२४००

१० पर्यंत

७७०

२४७५

७७००

११५५०१७३२५

३४६५०

६९३००

९२४००

११५५००

भााग एक-ल-६९–१अ

१० पेक्षा अधिि˜क

परंतु ५० पर्यंत

११५५

४१२५

११५५०

१७३२५२३१००

४६२००

८६६२५

१०५८७५१२७०५०

५० पेक्षा अधिि˜क

परंतु १०० पर्यंत

३०८०

५७७५

१७३२५

२३१००३४६५०

५७७५०

१०३९५०११५५००१३८६००

१०० पेक्षा अधिि˜क

परंतु ५०० पर्यंत

६९३०

११५५०३४६५०

४६२००५७७५०

८६६२५

११५५००१३८६००१६१७००

५०० पेक्षा अधिि˜क

परंतु १००० पर्यंत

१३४७५२४७५०४६२००

६३५२५७५०७५

११५५००

१३८६००१६१७००१८४८००

१००० पेक्षा

अधिि˜क परंतु

२००० पर्यंत

१९२५०३१३५०६३५२५

७५०७५९२४००

१२७०५०

१६१७००१८४८००२०७९००

२००० पेक्षा

अधिि˜क

२६९५०५४४५०७५०७५

९२४००१२७०५०१६१७००

१८४८००२०७९००२३१०००

अनुसूचीीी “ब”

वीीीज नि�र्मि�ितीीी केंद्रेे

मेगा वॅटमधीील सर्वसााधारण

क्षमताा

कामगाार संख्या

१०० पर्यंत

१०१ ते ५००

५०१ ते १०००

१००० पेक्षा

अधिि˜क

रुपये

२० मेगावॅट पर्यंत

४६२०

६९३०

११५५०

१७३२५

२० मेगावॅट पेक्षा अधिि˜क व

५० मेगावॅट पर्यंत

६५४५

१०३९५

१७३२५

२३१००

५० मेगावॅट पेक्षा अधिि˜क व

१०० मेगावॅट पर्यंत

९६२५

१३४७५

२३१००

२८८७५

१०० मेगावॅट पेक्षा अधिि˜क व

२५० मेगावॅट पर्यंत

१३४७५

१७३२५

२८८७५

३४६५०

२५० मेगावॅट पेक्षा अधिि˜क व

५०० मेगावॅट पर्यंत

१७३२५

२८८७५

३४६५०

४०४२५

५०० मेगावॅट पेक्षा अधिि˜क व

७५० मेगावॅट पर्यंत

२६९५०

२८८७५

४२५७०

४६२००

७५० मेगावॅट पेक्षा अधिि˜क व

१००० मेगावॅट पर्यंत

२६९५०

३४६५०

४६२००

५७७५०

१००० मेगावॅट पेक्षा अधिि˜क

३०८००

३४६५०

५७७५०

६९३००

(३) पोट-नि�यम (३) मधीील, “२०१३” या अंकाऐवजी “२०२६” हा अंक दााखल करण्यात येईल;

(४) पोट-नि�यम (४) वगळण्यात येईल.

५. मुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ६ मध्ये, पोट-नि�यम (१) मधीील, “नमुुनाा ४ मधीील परवाानाा” या मजकुरााऐवजी, “नमुुनाा ४ मधीील

इलेक्ट्रॉनि�क स्वरूपातील परवाानाा” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल.

६. मुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ८ मध्ये, पोट-नि�यम (२) मधीील, “त्याचे नूतनीीकरण करू शकेेल” या मजकुरााऐवजी, “नमुुनाा ४ मध्ये

इलेक्ट्रॉनि�क स्वरूपात त्याचे नूतनीीकरण करू शकेेल” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल.

७. मुख्य नि�यमाचा नि�यम ११ वगळण्यात येईल.

८. मुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम १४ ऐवजी, पुढीील नि�यम दााखल करण्यात येईल:-

“१४. भोगवट्यााचीीी सूचनाा.- आधारभूूत दस्तऐवजां�सह

भोगवट्यााची सूचनाा, इलेक्ट्रॉनि�क स्वरूपात नमुुनाा १ मध्ये सादर

करण्यात येईल. उपमुख्य नि�रीीक्षक, सूचनाा स्वीकारल्यानंंतर, पूर्वी दि�लेेल्या परवाान्याच्या उर्ववरि�त कालावधीसाठीी भोगवटादाारााच्या

नाावाने इलेक्ट्रॉनि�क स्वरूपात परवाानाा देईल.”.

९. मुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम १५ मधीील, “नमुुनाा ५ मध्ये” या मजकुरााऐवजी, “इलेक्ट्रॉनि�क स्वरूपात नमुुनाा १ मध्ये” हा मजकूर

दााखल करण्यात येईल.

१०. मुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम १८-अ ऐवजी, पुढीील नि�यम दााखल करण्यात येईल:-

“१८-अ. कामगारां�चीीी

वैद्यकीीय तपासणीीी.-

(१) प्रत्येक भोगवटादाार, नि�यम ७३-व्ही आणिि” ११४ अन्वये समाावि�ष्ट असलेेल्या कामगाारांं�व्यति�रि�क्त, ज्या कामगाारांं�नी

वयाची पंचेचाळीस वर्षे पूर्णण केलेली आहेत, प्रत्येक कामगाारााची, दरवर्षी मोफत वैद्यकीय तपाासणीी करण्याची व्यवस्थाा करील;

(२) कलम १० अन्वये शाासनााने नि�युुक्त केलेल्या किं�ंवा प्राधिि˜कृत केलेल्या अर्हहताापात्र वैद्यकीय व्यवसायीकडून किं�ंवा

प्रमाणिि”त शल्यचि�कि�त्सकााकडून अथवाा अर्हहताापात्र वैद्यकीय व्यवसायींच्या संस्थेेद्वाारे किं�ंवा रााज्य कामगाार वि�माा महाामंंडळ

यां�चेे वैद्यकीय अधिि˜कारी किं�ंवा रााज्य कामगाार वि�माा सोसायटी यां�चेे वैद्यकीय अधिि˜कारी, वैद्यकीय तपाासणीी करण्यात येईल;

स्पष्टीीीकरण.- “अर्हहताापात्र वैद्यकीय व्यवसायींची संस्थाा” याचा अर्थथ, कि�माान पाच अर्हहताापात्र वैद्यकीय व्यवसायींचा

गट असलेेली संस्थाा, असा आहे.

(३) भोगवटादाार, वैद्यकीय तपाासणीीच्या दि�नांं�कापासून पंधराा दि�वसांं�च्या आत मुख्य नि�रीीक्षकास इलेक्ट्रॉनि�क स्वरूपात

नमुुनाा ७-अ पाठवीील.”.

११. मुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ७३-डब्ल्यू मध्ये,-

(१) पोट-नि�यम (१) मधीील,-

(अ) खंड (अ) मधीील, “५०” या मजकुरााऐवजी, “१५०” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल;

(ब) खंड (ब) मधीील, “५१ ते २००” या मजकुरााऐवजी,“१५१ ते ५००” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल;

(क) खंड (क) मधीील,-

(एक) “२००” या मजकुरााऐवजी, “५००” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल;

(दोन) उपखंड (एक) मधीील, “५००” या मजकुरााऐवजी, “१०००” हा मजकूर दााखल करण्यात येईल;

(२) पोट-नि�यम (२) मधीील, “रााज्य शाासनााने मान्यताा दि�लेेल्या कि�माान तीन महि�न्यांं�च्या कालावधीचे औद्योगि�क आरोग्य

यामधीील प्रशि�क्षणाचे” या मजकुराानंंतर, “किं�ंवा औद्योगि�क कामगाारांं�ची वैद्यकीय तपाासणीी करण्याचा कि�माान तीन वर्षांं�चाा अनुभव

असल्याचे” हा मजकूर समाावि�ष्ट करण्यात येईल.

१२. मुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ७३ झेेड क नंंतर, पुढीील नि�यम समाावि�ष्ट करण्यात येईल: “७३-झेेड ड. अभि�रूप सराव (मॉक

ड्रिńल).-

(१) प्रत्येक कारखाान्याचा भोगवटादाार, कारखाान्यातील धोक्यामुळे उद्भवणाऱ्या संभााव्य आपत्कालीन परि�स्थि�ितींंवर आधारि�त

असलेेला अभि�रूप सरााव (मॉक ड्रििńल) सहाा महि�न्यां�तूून कि�माान एकदाा करवूून घेेईल.

(२) अभि�रुप सराावां�चेे दि�नांं�क व परि�स्थि�ितीी, अभि�रूप सरााव केल्याच्या दि�नांं�कापासून पंधराा दि�वसांं�च्या आत नि�रीीक्षकास

कळवि�ण्यात येईल.”.

१३. मुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ७९ मधीील, पोट-नि�यम (१) चे परंतुक वगळण्यात येईल.

१४. मुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम १०२-ब ऐवजी, पुढीील नि�यम दााखल करण्यात येईल:-

“१०२-ब.- संध्याकाळीीी ७.०० ते सकाळीीी ६.०० या वेळेत कारखान्यात काम करणाऱ्या महि�लाा कामगारां�नाा

पुरवावयाचीीी सुरक्षिȦतता, सुरक्षा उपाययोोजना व सुरक्षा उपाय.- भोगवटादाार, कारखाान्यातील महि�लाा कामगाारांं�साठीी सकााळी

६.०० पूर्वी आणिि” संध्याकाळी ७.०० नंंतर, पुढीील शर्तींची खाात्री करील:-

(अ) महि�लाा कामगाारांं�ना त्यांं�च्या नि�वाासस्थाानाातून कारखाान्यात घेेऊन जाण्यासाठीी आणिि” पुन्हा घरीी सोडण्यासाठीी

पुरेशाा वाहतुुकीच्या सुवि�धा पुरवि�ण्यात येतील.

(ब) शौचालये, स्वच्छताागृहे, पि�ण्याचे पाणी, कपडे बदलण्याची खोली, महि�लाा कामगाारांं�च्या प्रवेश करण्याच्या व

बाहेर पडण्याच्या सोयी व सुवि�धां�सह कामाचे ठि�कााण, चांं�गले प्रकाशमाान असेल.

(क) कोणत्याही कामाच्या ठि�कााणी कि�माान दोन महि�लाा कामगाार कर्ततव्यावर उपस्थि�ित रााहतीील.

(ड) राात्र पाळीमध्ये व नि�यमि�त पाळीमध्ये काम करणााऱ्या महि�लाा कामगाारांं�ना, दर आठ आठवड्याातून एकदाा तक्रार

दि�न म्हणूून त्यांं�च्या प्रति�नि�धींंमाफफत व्यवस्थाापकाबरोबर बैठक घेेताा येईल आणिि” व्यवस्थाापक, तक्रारींचे नि�वाारण करण्याचा

प्रयत्न करील.

(इ) अशाा कामासाठीी व अशाा कालावधीसाठीी प्रत्येक महि�लाा कामगाारााची लेखी संमतीी घेेण्यात येईल आणिि” ती तीन

वर्षांं�सााठीी जतन करण्यात येईल.

(फ) कि�माान पंचेचाळीस दि�वसांं�ची रेकॉर्डिं�ंगची सुवि�धा असलेेली सीीसीीटीव्ही संननि�रीीक्षण यंत्रणाा बसवण्यासह, महि�लाा

कामगाारांं�च्या सुरक्षेसाठीी व सुरक्षि�ततेेसाठीी सर्वव व्यवहार्यय उपाययोजनाा केल्याची सुनि�श्चि�ित

करण्यात येईल”.

१५. मुख्य नि�यमाचा नि�यम १०२- क वगळण्यात येईल.

१६. मुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ११४ मध्ये,-

(१) अनुसूची दोन मधीील, खंड (३) मध्ये, “महि�लाा” या मजकुरााऐवजी, “गरोदर महि�लाा, स्तन्यदाा माताा” हा मजकूर

दााखल करण्यात येईल;

(२) अनुसूची तीन मधीील, खंड (३) मध्ये, “महि�लाा” या मजकुरााऐवजी, “गरोदर महि�लाा, स्तन्यदाा माताा” हा मजकूर

दााखल करण्यात येईल.

(३) अनुसूची चार मधीील, खंड (४) मध्ये, “महि�लाा” या मजकुरााऐवजी, “गरोदर महि�लाा, स्तन्यदाा माताा” हा मजकूर

दााखल करण्यात येईल;

(४) अनुसूची सहाा मधीील, खंड (४) मध्ये, “महि�लाा” या मजकुरााऐवजी, “गरोदर महि�लाा, स्तन्यदाा माताा” हा मजकूर

दााखल करण्यात येईल.

(५) अनुसूची सात मधीील, खंड (१) मध्ये, “महि�लाा” या मजकुरााऐवजी, “गरोदर महि�लाा, स्तन्यदाा माताा” हा मजकूर

दााखल करण्यात येईल;

(६) अनुसूची आठ मधीील, खंड (१०) मध्ये, “महि�लाा” या मजकुरााऐवजी, “गरोदर महि�लाा, स्तन्यदाा माताा” हा मजकूर

दााखल करण्यात येईल.

(७) अनुसूची दहाा मधीील, खंड (२) मध्ये, “महि�लाा” या मजकुरााऐवजी, “गरोदर महि�लाा, स्तन्यदाा माताा” हा मजकूर

दााखल करण्यात येईल;

(८) अनुसूची तेराा वगळण्यात येईल;

(९) अनुसूची चौौदाा मधीील, खंड (२) मध्ये, “महि�लाा” या मजकुरााऐवजी, “गरोदर महि�लाा, स्तन्यदाा माताा” हा मजकूर

दााखल करण्यात येईल.

(१०) अनुसूची पंधराा मधीील, खंड (४) मध्ये, “महि�लाा” या मजकुरााऐवजी, “गरोदर महि�लाा, स्तन्यदाा माताा” हा मजकूर

दााखल करण्यात येईल;

(११) अनुसूची अठराा मधीील, खंड (९) मध्ये, “महि�लाा” या मजकुरााऐवजी, “गरोदर महि�लाा, स्तन्यदाा माताा” हा मजकूर

दााखल करण्यात येईल.

(१२) अनुसूची वीस मधीील, खंड (६) मध्ये, “महि�लाा” या मजकुरााऐवजी, “गरोदर महि�लाा, स्तन्यदाा माताा” हा मजकूर

दााखल करण्यात येईल;

(१३) अनुसूची एकवीस मधीील, खंड (१६) मध्ये, “महि�लाा” या मजकुरााऐवजी, “गरोदर महि�लाा, स्तन्यदाा माताा” हा मजकूर

दााखल करण्यात येईल.

(१४) अनुसूची बावीस मधीील, खंड (९) मध्ये, “महि�लाा” या मजकुरााऐवजी, “गरोदर महि�लाा, स्तन्यदाा माताा” हा मजकूर

दााखल करण्यात येईल;

(१५) अनुसूची सव्वीस मधीील, खंड (९) मध्ये, “महि�लाा” या मजकुरााऐवजी, “गरोदर महि�लाा, स्तन्यदाा माताा” हा मजकूर

दााखल करण्यात येईल.

१७. मुख्य नि�यमांं�च्या नि�यम ११४-अ ऐवजी, पुढीील नि�यम दााखल करण्यात येईल:-

“११४-अ. कलम ८७ खालीीील धोकादायक कामांं�मध्येे महि�लांं�ना कामावर ठेेवण्यासाठीीी अति�रि�क्त सुरक्षा

उपाययोोजना.-

(१) ज्या उत्पादन प्रक्रि�येत धूळ, धूर किं�ंवा इतर अशुद्ध पदाार्थथ सोडले जाताात, त्या उत्पादन प्रक्रि�येत काम करणााऱ्या

प्रत्येक महि�लेेला, योग्य श्वसन यंत्र, नााकाचा मास्क, इत्यादी पुरवण्यात येतील.

(२) कोणत्याही फि�रत्या भाागामुळे शाारीरि�क दुखाापत होण्याचा धोका टाळताा यावा म्हणूून, डोक्यावर टोोपी, एप्रन व

योग्य ओव्हरकोोट घातल्याशि�वााय, कोणत्याही महि�लाा कामगाारााला फि�रत्या यंत्रााजवळ काम करण्यास लावले जाणार नााही.

(३) धोकादाायक कार्ये करणााराा भोगवटादाार, संपर्कक, हातााळणी, वाहतूूक, साठवणूक व इतर प्रक्रि�यां�मुुळे उद्भवणारे

धोके, शाारीरि�क व आरोग्य वि�षयक धोके याबद्दलची माहि�तीी, प्रत्येक महि�लाा कामगाारााकडे प्रसारि�त करील आणिि” अशी माहि�तीी,

मरााठीीत आणिि” प्रत्येक महि�लाा कामगाारााला समजेेल अशाा भााषेेत असेल.

(४) कोणत्याही गरोदर किं�ंवा स्तन्यदाान महि�लाा कामगाारााला, जि�थेे ती कर्ककरोगजन्य आणिि” अपरूपजनक (टेरााटोोजेनि�क)

घातक पदाार्थांं�च्या संपर्का�त येण्याचा संभव आहे अशाा धोकादाायक कार्यांं�मध्ये सहभाागी असलेेल्या कारखाान्यात काम करण्याची

परवाानगीी दि�लीी जाणार नााही किं�ंवा काम करण्यास भााग पाडले जाणार नााही.

(५) महि�लांं�ना त्यांं�च्या कामाचे चांं�गले प्रशि�क्षण देण्यात येईल आणिि” हातााळल्या जाणाऱ्या, साठवल्या जाणाऱ्या,

उत्पादि�त केल्या जाणाऱ्या पदाार्थांं�च्या घातक गुणधर्मांं�बद्दल, त्यांं�च्या कामाच्या ठि�कााणी असलेेल्या धोक्यांं�बद्दल आणिि” त्यावर

मात करण्याच्या उपाययोजनांं�बद्दल ज्ञाान देण्यात येईल.

(६) कामावर असलेेल्या महि�लांं�ना, जेथेे तैनाात केलेले आहेत त्या कामाच्या ठि�कााणी, आवश्यक असलेेली सर्वव

वैयक्ति�िक संरक्षक उपकरणेे पुरवण्यात येतील.

(७) महि�लांं�ना आग, धोकादाायक पदाार्थांं�चीी गळती व सांं�डणे या प्रसंगी, सुटकाा करण्याच्या मार्गांं�वि�षयी प्रशि�क्षि�त

करण्यात येईल आणिि” जागरूक करण्यात येईल.

(८) महि�लांं�ना मासि�क पाळी, प्रजनन आरोग्य किं�ंवा गर्भधाारणेेवर परि�णााम करू शकणाऱ्या किं�ंवा प्रभाावि�त करू

शकणाऱ्या कोणत्याही पदाार्थांं�च्या संपर्का�त येऊ दि�लेे जाणार नााही याची भोगावटादाार खाात्री करील.”.

१८. मुख्य नि�यमांं�स जोडलेल्या नमुुनाा- १ ऐवजी, पुढीील नमुुनाा दााखल करण्यात येईल:-

“नमुना- १

(नि�यम ३,५,८,१४ व १५ पहा)

नवीीीन कारखाना बांं�धण्यासाठीीी, वि�द्यमान कारखान्याचाा वि�स्तार करण्यासाठीीी किं�ंवा कोणत्याहीीी इमारतीीीचाा कारखाना

म्हणून वापर करण्यासाठीीी परवानगीीसाठीीी अर्जज/नोंदणीीसाठीीी आणि� परवाना मंजूर करण्यासाठीीी/ परवान्याचे नूतनीीीकरण

करण्यासाठीीी/कारखान्याच्या परवान्यात सुधारणा करण्यासाठीीी अर्जज/व्यवसायाचीीी सूचनाा/व्यवस्थाापक बदलाचीीी सूचनाा.

(*लागू असेल तेथेे ✔ कराा)

१.

कारखाान्याचे पूर्णण नााव

कारखाान्याचा पत्ताा

कारखाान्याचे स्थाान (अक्षांं�श ० उत्तर आणिि” रेखांं�श ० पूर्वव)

दूरध्वनी क्रमांं�क

ई-मेल पत्ताा, नोंंदणीीकृत कार्या�लय (कोणतेेही असल्यास)

ई-मेल- कारखाानाा

२.

जर आधीच नोंंदणीी केलेली असेल तर, नोंंदणीीचा महि�नाा व वर्षष

३.

जर परवाानाा दि�लेेला असेल तर, परवाानाा क्रमांं�क.

४.

मुख्य नि�रीीक्षकां�नेे आरााखड्याास अलीकडील मान्यताा दि�ल्याचा संदर्भभ

क्रमांं�क व दि�नांं�क.

५.

एक. ज्यामध्ये प्रक्रि�येच्या वि�वि�ध टप्प्यां�चेे थोोडक्यात वर्णणन दि�लेेले असतेे

तो उत्पादन प्रक्रि�येचा एक फ्लो चार्ट.

दोन. वापरल्या जाणाऱ्या कच्च्या मालाची यादी, अर्धधसि�द्ध उत्पादनेे,

उपभोग्य वस्तू, वि�षाारी वायूं�चेे उत्सर्जन, त्यां�चेे प्रमाण, साठवणुकीच्या

पद्धती, हातााळणी, तो भरणेे (लोडिं�ंग) व त्याची वाहतूूक करणेे,

इत्यादीसह.

तीन. तयाार उत्पादनेे, उप-उत्पादनेे, त्यां�चेे प्रमाण, साठवणुकीच्या पद्धती,

हातााळणी, तो भरणेे (लोडिं�ंग) व त्याची वाहतूूक करणेे.

चार. संभााव्य धोके आणिि” ते नि�यंंत्रि�त करण्याची किं�ंवा दूर करण्याची

पद्धत.

अ. शेवटच्या सुरक्षा परि�नि�रीीक्षणाची ताारीख (लागू असल्यास)

ब. साईटवरील आपत्कालीन आरााखडाा तयाार केल्याची किं�ंवा शेवटी

अद्यावत केल्याची ताारीख (लागू असल्यास)

६.

ज्या कालावधीसाठीी परवाान्याकरि�ताा किं�ंवा परवाान्याचे नूतनीीकरण

करण्याकरि�ताा अर्जज केला होताा तो कालावधी (दहाा वर्षांं�पेक्षा अधिि˜क

नसले

ेला)

भोगवटादाार बदलााच्या बाबतीत - बदलााची ताारीख

दुरुस्तीच्या बाबतीत - बदलााची ताारीख

७.

वर्षषभराातील कोणत्याही एका दि�वशी काम करीत असलेेल्या कामगाारांं�ची

कमाल संख्या.

पुुरुष

महिxलाा

इतर एकूूण

८.

स्थाापि�त ऊर्जा� अश्वशक्ति�िम

ध्ये/ नि�र्माा�ण केलेली ऊर्जा� मेगावॅटमध्ये.

९.

भोगवटादाारााचे पूर्णण नााव

पदनााम (संचालक/ भाागीदाार/ मालक/ केंद्र/ रााज्य शाासन किं�ंवा

स्थाानि�क संस्थाा यांं�च्या बाबतीत नि�युुक्त केलेली व्यक्ती)

नि�वाासस्थाानााचा पत्ताा

कायमचाा पत्ताा

जन्मताारीख

रााष्ट्रीयत्व

भ्रमणध्वनी क्रमांं�क

ई-मेल

भोगवटादाारााची डि�जि�टल स्वाक्षरी

१०.

व्यवस्थाापकाचे पूर्णण नााव

नि�वाासस्थाानााचा पत्ताा

कायमचाा पत्ताा

जन्मताारीख

व्यवस्थाापक म्हणूून नि�युुक्त केल्याची ताारीख

रााष्ट्रीयत्व

भ्रमणध्वनी क्रमांं�क

ई-मेल

व्यवस्थाापकाची डि�जि�टल स्वाक्षरी

११.

आदेश क्रमांं�क-------,दि�नांं�क -------याद्वाारे ऑनलााइन स्वरूपात रुपये…… इतकेे शुल्क प्रदाान केले.

स्पष्टीीीकरण.—

१. “भोगवटादाार” याचा अर्थथ, संचालक, भाागीदाार, मालक; अधिि˜नि�यमाच्या कलम २ च्या पोट-कलम (न) नुसार केंद्र/रााज्य

शाासनााच्या किं�ंवा स्थाानि�क संस्थेेच्या बाबतीत नि�युुक्त केलेली व्यक्ती, असा आहे.

२. “डि�जि�टल स्वाक्षरी याचा अर्थथ, माहि�तीी तंत्रज्ञाान अधिि˜नि�यम, २००० च्या कलम ३ च्या तरतुुदींनुसार इलेक्ट्रॉनि�क पद्धतीने

किं�ंवा प्रक्रि�येद्वाारे स्वाक्षरी करताानाा केलेले कोणत्याही इलेक्ट्रॉनि�क अभि�लेेखााचे अधिि˜प्रमाणीकरण, असा आहे.”.

१९. मुख्य नि�यमांं�स जोडलेल्या नमुुनाा ४ ऐवजी, पुढीील नमुुनाा दााखल करण्यात येईल:-

“नमुना- ४

औद्योगि�क सुरक्षा व आरोग्य संचालनाालय

महाारााष्ट्र रााज्य

(नि�यम ६, ६-अ व ८ पहा)

कारखाना चाालवि�ण्याचाा परवाना

परवाानाा क्रमांं�क:

कायमस्वरूपी अनुक्रमांं�क:

संचालक/अपर/सह संचालक, औद्योगि�क सुरक्षा व आरोग्य, --------------यां�नीी, मान्यताा दि�लेेल्या आरााखड्याामध्ये वि�नि�र्दि�िष्ट

केलेल्या सीीमांं�च्या आत, कारखाानाा म्हणूून वापर करण्यासाठीी ------------- येथेे स्थि�ित असलेेल्या ------------- म्हणूून

ओळखल्या जाणाऱ्या जागेंसाठीी ------------- (भोगवटादाारााचे नााव) यां�नाा कारखााने अधिि˜नि�यम, १९४८ आणिि” त्या अन्वये

केलेल्या नि�यमांं�च्या तरतुुदींच्या अधीन रााहून, याद्वाारे, संदर्भभ क्रमांं�क --------------, दि�नांं�क --------- अन्वये परवाानाा देण्यात

येत आहे.

परवाानाा पुढीील गोष्टींसाठीी देण्यात येत आहे:

वर्षषभराातील कोणत्याही एका दि�वशी काम करीत असलेेल्या कामगाारांं�ची कमाल संख्या -------.

स्थाापि�त ऊर्जा� अश्वशक्ति�िम

ध्ये/ नि�र्माा�ण केलेली ऊर्जा� मेगावॅटमध्ये -------------.

परवाानाा, _____ पासून ३१ डि�सेंबर २०XX पर्यंत वैध आहे.

प्रदाान केलेले शुल्क रुपये :

दि�नांं�क:

म

ु

ुख्य नि�रीीक्षक/उपमुख्य नि�रीीक्षक.”.

२०. मुख्य नि�यमांं�स जोडलेला नमुुनाा ५ वगळण्यात येईल.

२१. मुख्य नि�यमांं�स जोडलेला नमुुनाा ७ नंंतर, पुढीील नमुुनाा समाावि�ष्ट करण्यात येईल:-

भााग एक-ल-६९–२

“नमुना ७-अ

(नि�यम १८-अ पहा)

आरोग्य नोंदवहीीी

(धोकादाायक कार्यांं�मध्ये व प्रक्रि�यां�मध्ये किं�ंवा जोखीमकाारक प्रक्रि�यां�मध्ये काम करीत असलेेल्या कामगाारांं�व्यति�रि�क्त कारखाान्यांं�मध्ये

काम करीत असलेेल्या अन्य व्यक्तींच्या बाबतीत)

कारखाान्याचे नााव व पत्ताा:

मीी असे प्रमाणिि”त करतोो की, वर नमूूद केलेल्या व्यक्तीची मी वैयक्ति�िकरि�त्या तपाासणीी केली आहे.

अ.

क्र.

वि�भाागकामगाारााचे

नााव

लिं�ंग

वय

(शेवटच्या

जन्म-

ताारखेेनुसार)

सध्या च्या

कामाच्या

नोकरीची

नि�युुक्तीची

ताारीख

नोकरीचे

किं�ंवा

व्यवसायाचे

स्वरूप

वैद्यकीय

तपाासणीीची

ताारीख

तपाासणीी

करताानाा

आढळूून

आलेली

लक्षणे/

चि�न्हे

कामगाारााच्या

आरोग्याची

खाात्री

करण्यासाठीी

केलेली

चाचणीी

कामगाारांं�च्या

आरोग्याची

स्थि�ितीी /

रोग

अर्हहताापात्र

वैद्यकीय

व्यवसायाची

ताारखेेसह

स्वाक्षरी

१

२

३

४

५

६

७

८

९

१०

११

१२

दि�नांं�क:

अर्हहताा पात्र वैद्यकीय व्यवसायाचे /प्रमाणिि”त करणााऱ्या शल्यचि�कि�स्तकााचे / वैद्यकीय अधिि˜काऱ्याचे

नााव व स्वाक्षरी:

नोंंदणीी क्रमांं�क:____________, ________पर्यंत वैध.

ठि�कााण: ________ ”.

महाारााष्ट्राचे रााज्यपाल यांं�च्या आदेशाानुसार व नाावाने,

आय. ए. कुं�दन,

शाासनााचे प्रधान सचि�व.

महाारााष्ट्र शाासन रााजपत्र असाधाारण भााग एक-ल, ऑक्टोोबर ३, २०२५/आश्विĐिन ११, शकेे १९४७

INDUSTRIES, ENERGY, LABOUR AND MINING DEPARTMENT

Madam Cama Marg, Hutatma Rajguru Chowk, Mantralaya, Mumbai 400 032,

dated the 3rd October, 2025.

NOTIFICATION

Factories Act, 1948.

No. FAC 2025/CR No. 117 (Part-1)/Labour-4.— In exercise of the powers conferred by section 41

read with sections 112 and 115 of the Factories Act, 1948 (63 of 1948), in its application to the State

of Maharashtra and of all other powers enabling it in that behalf, the Government of Maharashtra

is hereby makes the following rules further to amend the Maharashtra Factories Rules, 1963, the

same having been previously published as required by sub-section (1) of section 115 of the said Act,

as follows, namely:-

1. These rules may be called the Maharashtra Factories (Second Amendment) Rules, 2025.

2. In rule 3 of the Maharashtra Factories Rules, 1963 (hereinafter referred to as “the principal

Rules”),-

(1) in sub-rule (1),-

(a) for the words and figure “made in Form 1” the words and figure “made electronically

in Form 1” shall be substituted;

(b) in clause (b) the words “ in duplicate” shall be deleted;

(2) in sub-rule (2) the words “one copy of” shall be deleted;

(3) in sub-rule (3),-

(a) for the words and figure “made in Form 1” the words and figure “made electronically

in Form 1” shall be substituted;

(b) in clause (b) the word “duplicate” shall be deleted;

(4) in sub-rule (4) the words “one copy of” shall be deleted.

3. In rule 3-A of the principal Rules,-

(1) in sub-rule (1),-

(a) the words “and approved by him” shall be deleted;

(b) the Explanation (1) shall be deleted;

(2) for sub-rule (2) the following sub-rule shall be substituted, namely:-

“(2) In case of Factory other than hazardous Factory, the Occupier shall submit the

certificate of Stability in Form 1A issued by a competent person to the Chief Inspector of

Factory within twelve months from the issuance of License under rule 6A in respect of such

factory, building that has been constructed, reconstructed or extended for any premises

that has taken in use as a Factory or a part of Factory.”.

4. In rule 5 of the principal Rules,-

(1) in sub-rule (1), the words “in triplicate” shall be deleted;

(2) in sub rule (2),-

(a) for the figures “2013” the figures “2026” shall be substituted.

(b) for the existing “SCHEDULE A” and “SCHEDULE B” the following SCHEDULES

shall be substituted, namely:-

“Schedule-A

All Factories (except Power Generating Stations) Maximum Number of persons to be

employed on the day during the year

Quantity

H.P.

Installed

(Maximum

H.P.)

Number of workers

Up to

From

20 to

From

51to

150

From

151 to

250

From

251 to

500

From

501 to

1,000

From

1001

2,500

From

2501 to

4,000

Above

4000

Rs.

Nil

385

825

3850

5775

11550

23100

46200

69300

92400

Upto 10

770

2475

7700

11550

17325

34650

69300

92400

115500

Above 10

but

not above

1155

4125

11550

17325

23100

46200

86625

105875

127050

Above 50

but

not

above100

3080

5775

17325

23100

34650

57750

103950

115500

138600

Above 100

but

not above

500

6930

11550

34650

46200

57750

86625

115500

138600

161700

Above 500

but not

above 1000

13475

24750

46200

63525

75075

115500 138600

161700

184800

Above

1000 but

not above

2000

19250

31350

63525

75075

92400

127050 161700

184800

207900

Above

2000

26950

54450

75075

92400

127050

161700 184800

207900

231000

Schedule-B

Power Generating Stations

General Capacity in

Megawatts

Numbers of workers

Upto 100

From 101 to

500

From 501 to

1,000

Over

1,000

Rs.

Upto 20 M.W.

4620

6930

11550

17325

Over 20 M.W. and

Upto 50 M.W.

6545

10395

17325

23100

Over 50 M.W. and

Upto 100 M.W.

9625

13475

23100

28875

Over 100 M.W. and

Upto 250 M.W.

13475

17325

28875

34650

Over 250 M.W. and

Upto 500 M.W.

17325

28875

34650

40425

Over 500 M.W. and

Upto 750 M.W.

26950

28875

42570

46200

Over 750 M.W. and

Upto 1,000 M.W.

26950

34650

46200

57750

Over 1,000 M.W.

30800

34650

57750

69300

(3) in sub rule (3), the figures “2013” wherever it occurs shall be substituted for the figures

“2026”.

(4) sub-rule (4) shall be deleted.”.

5. In rule 6 of the principal Rules, in sub-rule (1) for the words and figure “licence in Form 4”

the words and figure “licence electronically in Form 4” shall be substituted.

6. In rule 8 of the principal Rules, in sub-rule (2) for the words “renew the same” the words

and figure “renew the same electronically in Form 4” shall be substituted.

7. Rule 11 of the principal Rules shall be deleted.

8. For rule 14 of the principal Rules, the following rule shall be substituted, namely:-

“14. Notice of occupation.-The notice of occupation, along with supporting documents,

shall be submitted in Form 1 electronically. The Deputy Chief Inspector after accepting the

notice, shall issue a license electronically in the name of occupier for the remaining period of

previously granted license.”.

9. In rule 15 of the principal Rules, for the words and figure “in Form 5” the words and figure

“in Form 1 electronically” shall be substituted.

10. For rule 18-A of the principal Rules the following rule shall be substituted, namely:-

“18-A. Medical Examination of workers.-

(1) Every occupier shall arrange to conduct medical examination of every worker, free of

cost except workers covered under rules 73-V and 114, who has completed forty-five years of

age annually;

(2) The medical examination shall be conducted by qualified medical practitioner or

Certifying Surgeon appointed or authorised by the Government under section 10 or an institute

of qualified medical practitioners or medical officer of Employees’ State Insurance Corporation

or medical officer of Employees’ State Insurance Society.;

भााग एक-ल-६९–३

Explanation.- “Institute of qualified medical practitioners” means an organization having

group of at least five qualified medical practitioners.

(3) The occupier shall send Form 7-A electronically to the Chief Inspector within fifteen

days from the date of medical examination.”.

11. In rule 73-W of the principal Rules,-

(1) in sub-rule (1),-

(a) in clause (a) for the figures “50”, the figures “150” shall be substituted;

(b) in clause (b) for the figures and word “51 to 200”, the figures and word “151 to 500”

shall be substituted;

(i) for the figures “200” the figures “500” shall be substituted;

(ii) in sub-clause (i) for the figures “500” the figures “1000” shall be substituted;

(2) In sub-rule (2) after the words “by the State Government” the words “or minimum three

years’ experience of medical examination of Industrial workers” shall be inserted.

12. After rule 73-ZC of the principal Rules, the following rule shall be inserted, namely:-

“73-ZD. Mock Drill.-

(1) The Occupier of every factory shall conduct a mock drill based on probable emergency

scenario arising out of hazard in the factory at least once in six months.

(2) The dates and the scenario of the mock drill shall be informed to the Inspector within

fifteen days from the date when the mock drill is conducted.”.

13. In rule 79 of the principal Rules, in sub-rule (1), the proviso shall be deleted.

14. For rule 102-B of the principal Rules, the following rule substituted, namely:-

“102-B.- Safety, security measures and safeguards to be provided to women workers working

in factory between 7.00 p.m. to 6.00 a.m.- The Occupier shall, for employment of women, in factory

before 6.00 a.m. and beyond 7.00 p.m., ensure the following conditions, namely:-

(a) Adequate transportation facilities shall be provided to women workers to pick-up from

her residence and drop to factory and vice-versa.

(b) The workplace including passage towards conveniences and facilities concerning toilets,

washrooms, drinking water, changing room, entry and exit of women worker shall be well-lit.

(d) The women worker, who work in night shifts and regular shifts, shall have a meeting

through their representatives with the Manager, once in eight weeks as grievance day and the

Manager shall try to comply with grievances.

(e) Written consent of each woman worker for such work and for such period, shall be

obtained and preserved for three years.

(f) All reasonably practicable measures shall be ensured for the safety and security of

women worker including installation of CCTV surveillance with recording facilities for at least

forty-five days.”

15. Rule 102-C of the principal Rules shall be deleted.

16. In rule 114 of the principal Rules,-

(1) in Schedule II, in clause (3) for the word “women” the words “pregnant women, lactating