(१)

महसूूल व वन वि�भााग

मंंत्राालय, मादााम काामा मार्गग, हुुताात्मा राा जगुुरू चौौक, मुं�बई ४०० ०३२, दि�नांं�क ३ नोव्हेंबर २०२५.

MAHARASHTRA ORDINANCE No. X OF 2025.

AN ORDINANCE

FURTHER TO AMEND THE MAHARASHTRA PREVENTION OF

FRAGMENTATION AND CONSOLIDATION OF HOLDINGS ACT.

सन २०२५ चाा महारााष्ट्र अध्याादेेश क्रमांंsक १० .

महारााष्ट्र धाारण जमि�नींचे तुुकडेे पााडण्याास प्रति�बंंध करण्यााबाबत व त्यांंsचे एकत्रीीकरण

करण्यााबाबत अधि�नि�यम याात आणखीी सुधाारणाा करण्याासाठीी अध्याादेेश.

ज्यााअर्थीी, रााज्य विि¦धाानमंंडळााच्या दोन्ही सभाागृृहांं�चे अधि�वेेशन चालू नााही ;

आणि� ज्यााअर्थीी, यात यापुुढेे दि�लेेल्या प्रयोजनांं�करि�ताा, महाारााष्ट्र धाारण जमि�नींंचे तुकडेे पाडण्यास

प्रति�बंंध करण्याबाबत व त्यांं�चे एकत्रीकरण करण्याबाबत अधि�नि�यम यात आणखीी सुधाारणाा करण्यासाठीी

महाारााष्ट्राच्या रााज्यपालां�नीी ताात्कााळ काार्ययवाही करणेे जीमुळे आवश्यक व्हावे, अशी परि�स्थिĒिती अस्तििĒित्वात

असल्याबद्दल त्यां�चीी खात्री पटली आहे;

१९४७ चा

६२.

RNI No. MAHBIL /2009/35530

महारााष्ट्रट शासन रााजपत्र

असाधाारण भााग चाार

वर्षष ११, अंंक २४]

सोमवार, नोव्हेंबर ३, २०२५/कार्ति�िक १२, शके १९४७

[पृष्ठे 4, किं�ंमत : रुपयेे २३.००

असाधाारण क्रमांंsक ५५

प्राधि�कृृत प्रकाशन

महारााष्ट्र वि�धाानमंडळााचे अधि�नि�यम व रााज्यपाालांंsनी प्रख्याापि�त केलेले अध्याादेेश व केलेले वि�नि�यम.

अनुक्रमणि�का

सन २०२५ चाा महारााष्ट्र अध्याादेेश क्रमांंsक १०.—महाारााष्ट्र धाारण जमि�नींंचे तुकडेे पाडण्यास प्रति�बंंध करण्याबाबत व

त्यां�चेे एकत्रीकरण करण्याबाबत अधि�नि�यम यात आणखीी सुधाारणाा करण्यासाठीी अध्यादेश ..    . .    . .

पृष्ठे

१-4

भागग चार-५५–१

2

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग चार, नोव्हेंबर ३,

२०२५/कार्तिक १२, शके १

त्यााअर्थीी, आता, भाारतााच्या संविि¦धाानााच्या अनुच्छेेद २१३ च्या खंड (१) द्वाारे प्रदाान केलेल्या

अधि�काारांं�चा वापर करून, महाारााष्ट्राचे रााज्यपाल, याद्वाारे, पुुढील अध्यादेश प्रख्यापि�त करीीत आहेत:-

१.  (१) या अध्यादेशास, महाारााष्ट्र धाारण जमि�नींंचे तुकडेे पाडण्यास प्रति�बंंध करण्याबाबत व त्यां�चेे

एकत्रीकरण करण्याबाबत (सुधाारणाा) अध्यादेश, २०२५, असे म्हणाावे.

(२) तो, ताात्कााळ अंमलाात येईल.

२. 

महाारााष्ट्र धाारण जमि�नींंचे तुकडेे पाडण्यास प्रति�बंंध करण्याबाबत व त्यां�चेे एकत्रीकरण

करण्याबाबत अधि�नि�यम (यात यापुुढेे ज्याचा नि�र्देेश, “मुख्य अधि�नि�यम” असा केला आहे) याच्या कलम

८ब मधीील परंंतुक वगळण्यात येईल.

३.  मुुख्य अधि�नि�यमाच्या कलम ९ मध्ये,–

(क)  पोोट-कलम (३) मधीील, परंंतुके आणि� स्पष्टीकरण वगळण्यात येईल ;

(ख)  पोोट-कलम (३) नंंतर, पुुढील पोट-कलम जादाा दााखल करण्यात येईल :–

“(४)  या अधि�नि�यमात कााहीही अंतर्भू�त असले तरीी, १५ नोव्हेंबर १९६५ रोजी किं�ंवा

त्यानंंतर आणि� १५ ऑक्टोबर २०२४ रोजी किं�ंवा त्यापूर्वी या अधि�नि�यमाच्या तरतुुदींच्या विि¦रुद्ध

केलेले जमि�नीीचे हस्तांं�तरण किं�ंवा विि¦भााजन हे, जर अशी जमीन, कोणत्याही खऱ्याखुऱ्या

अकृषिि¨क वापरााकरि�ताा वापरलीी जात असेल किं�ंवा वापरण्याचे उद्देशि�त असेल आणि� ती, –

(अ) महाानगरपाालि�कांं�च्या, नगरप

रि�षदांं�च्या व नगर पंचायतींच्या हद्दीतील क्षेेत्राातील

असेल; किं�ंवा

(ब) मुं�बई महाानगर

प्रदेश विि¦काास प्राधि�करण अधि�नि�यम, १९७४ अन्वये

स्थापन केलेल्या मुं�बई महाानगर प्रदेश विि¦काास प्राधि�करणााच्या, महाारााष्ट्र महाानगर प्रदेश

विि¦काास प्राधि�करण अधि�नि�यम, २०१६ अन्वये स्थापन केलेल्या महाानगर प्रदेश विि¦काास

प्राधि�करणांं�च्या, महाारााष्ट्र प्रादेशि�क नि�योोजन व नगररचना

ा अधि�नि�यम, १९६६ अन्वये

अधि�सूूचि�त केलेल्या विि¦शेष नि�योोजन प्राधि�करणांं�च्या अधि�काारक्षेेत्रांं�तर्गगत नि�वाासी,

वाणि�ज्यि�िक, औद्योोगि�क किं�ंवा इतर कोणत्याही अकृषिि¨क वापरााकरि�ताा नेमून दि�लेेल्या

क्षेेत्रांं�तीील असेल; किं�ंवा

(क) छावणी अधि�नि�यम, २००६ अन्वये छावणी घटि�त केलेली आहे त्या क्षेेत्राातील

असेल; किं�ंवा

(ड) महाारााष्ट्र प्रादेशि�क नि�योोजन व नगररचना

ा अधि�नि�यम, १९६६ अन्वये, किं�ंवा

त्या त्या वेळी अंमलाात असलेल्या अन्य कोणत्याही काायद्यान्वये तयाार केलेल्या प्रारूप

किं�ंवा अंति�म प्रादेशि�क योजनेमध्ये विि¦नि�र्दि�िष्ट केलेल्या नि�वाासी, वाणि�ज्यि�िक, औद्योोगि�क

किं�ंवा इतर कोणत्याही अकृषिि¨क वापरााकरि�ताा नेमून दि�लेेल्या क्षेेत्रांं�तीील आणि� वृद्धी

केंद्रांं�मध्ये समाविि¦ष्ट असलेल्या क्षेेत्रांं�तीील असेल; किं�ंवा

(इ) प्रारूप किं�ंवा अंति�म प्रादेशि�क योजनेत नि�वाासी, वाणि�ज्यि�िक, औद्योोगि�क किं�ंवा

इतर कोणत्याही अकृषिि¨क वापरााकरि�ताा नेमून दि�लेेल्या आणि� ज्यास एकीकृत विि¦काास

नि�यंंत्रण व प्रचालन विि¦नि�यम लागूू होताात अशा कोणत्याही गाावाच्या, शहरााच्या किं�ंवा

नगगरााच्या सीमांं�च्या ‘परि�घीीय क्षेेत्राातील’ असेल,

तर, जमि�नीीचे असे हस्तांं�तरण किं�ंवा विि¦भााजन हे, त्यासाठीी कोणतेही अधि�मूूल्य न आकाारताा नि�यमाधीन

करण्यात आले असल्याचे मानण्यात येईल.”.

संक्षि�प्त नााव व

प्रारंभ.

सन १९४७ चा

अधि�नि�यम क्रमांं�क

६२ याच्या कलम

८ब ची सुधाारणाा.

१९४७ चा

६२.

सन १९४७ चा

अधि�नि�यम क्रमांं�क

६२ याच्या कलम

९ ची सुधाारणाा.

१९७५ चा

महाा. ४.

२०१७ चा

महाा. ३.

१९६६ चा

महाा. ३७.

२००६ चा

४१.

१९६६ चा

महाा. ३७.

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग चार, नोव्हेंबर ३,

२०२५/कार्तिक १२, शके १

3

नि�वेदन

महाारााष्ट्र धाारण जमि�नींंचे तुकडेे पाडण्यास प्रति�बंंध करण्याबाबत व त्यां�चेे एकत्रीकरण करण्याबाबत

अधि�नि�यम (१९४७ चा ६२) हा, रााज्यातील शेतजमि�नींंचे तुकडेे पाडण्यास प्रति�बंंध करण्यासाठीी आणि� अशा

शेतजमि�नींंवर अधि�क चांं�गलीी लागवड करण्याच्या प्रयोजनाासाठीी शेतजमि�नींंचे एकत्रीकरण करण्यासाठीी

तरतूूद करण्याकरि�ताा अधि�नि�यमि�त करण्यात आला आहे. शासनााने, उक्त अधि�नि�यमान्वये, प्रमाणि�त क्षेेत्र

म्हणूून ओळखल्या जाणाऱ्या अशा स्थानि�क क्षेेत्रांं�मधी

ील प्रत्येक वर्गा�च्या जमि�नीीसाठीी एक स्वतंत्र तुकडाा

म्हणूून फाायदेशीरपणेे लागवड करताा येऊ शकेल असे कि�माान क्षेेत्र अधि�सूूचि�त केले आहे. उक्त

अधि�नि�यमामध्ये, तुकड्यांं�चेे म्हणजेच, प्रमाणि�त क्षेेत्राापेक्षा कमीी जमि�नीीच्या तुकड्याच्या हस्तांं�तरणाावर,

विि¦भााजनाावर किं�ंवा भााडेपट्ट्याावर नि�र्बंध घालण्याची देखीील तरतूूद आहे.

२.  कााळााच्या ओघात, शहरेे व इतर विि¦कसि�त

नगरपाालि�काा क्षेेत्रांं�नाा लागूून असलेल्या शेतजमि�नीी,

कोणत्याही प्रारूप किं�ंवा अंति�म प्रादेशि�क योजनेत विि¦नि�र्दि�िष्ट केलेल्या नि�वाासी, वाणि�ज्यि�िक किं�ंवा औद्योोगि�क

प्रक्षेेत्रांं�त आल्या असून, तेथे अशा जमि�नींंचा अकृषिि¨क वापर करण्याची परवाानगीी प्राप्त होते. या क्षेेत्रांं�मध्ये

अशा जमि�नींंची उक्त अधि�नि�यमाविि¦रुद्ध विि¦विि¦ध हस्तांं�तरणेे किं�ंवा विि¦भााजने करण्यात आलेली असून त्यामुळे

जमि�नीीचे तुकडेे झााले आहेत. तथाापि�, उक्त अधि�नि�यमाखालील नि�र्बंधांं�मुळे, अशा जमि�नीीच्या व्यवहाारांं�ची

भूमि� अभि�लेेखामध्ये नोंंद करताा येऊ शकलीी नााही. म्हणूून, अशा तुकड्यांं�चेे भोगवटाादाार, नि�र्दोोष मालकी

हक्कााच्या अभाावी, अशा तुकड्यांं�चाा उद्देशि�त अकृषिि¨क वापर सुरू करू शकलेे नााहीत आणि� प्राधि�करणांं�कडूून

त्यासाठीी आवश्यक परवाानग्या मि�ळवूू शकलेे नााहीत.

३.  उक्त समस्या सोडविि¦ण्याच्या दृष्टीने, महाानगरपाालि�कांं�च्या किं�ंवा नगरप

रि�षदांं�च्या किं�ंवा विि¦शेष

नि�योोजन प्राधि�करणााच्या किं�ंवा नवीीन नगर विि¦काास प्राधि�करणााच्या हद्दींमध्ये स्थिĒित असलेल्या जमि�नीीस आणि�

महाारााष्ट्र प्रादेशि�क नि�योोजन व नगररचना

ा अधि�नि�यम, १९६६ (१९६६ चा महाा. ३७) अन्वये किं�ंवा त्या त्या

वेळी अंमलाात असलेल्या इतर कोणत्याही काायद्यान्वये तयाार केलेल्या प्रारूप किं�ंवा अंति�म प्रादेशि�क योजनेमध्ये

नि�वाासी, वाणि�ज्यि�िक, औद्योोगि�क किं�ंवा इतर कोणत्याही अकृषिि¨क वापराासाठीी नेमून दि�लेेल्या कोणत्याही

जमि�नीीस देखीील कलमे ७, ८ व ८अअ च्या तरतुुदी लागूू होणार नााहीत, अशी तरतूूद करण्यासाठीी २०१६

या वर्षी, उक्त अधि�नि�यमामध्ये कलम ८ब समाविि¦ष्ट केले होते. कलम ८ब च्या परंंतुकाामध्ये अशी तरतूूद

केली आहे की, कोणतीही व्यक्ती, जमि�नीीच्या कोणत्याही खंडाचे, असा खंड, महाारााष्ट्र प्रादेशि�क नि�योोजन

व नगररचना

ा अधि�नि�यम, १९६६ या अन्वये किं�ंवा त्या त्या वेळी अंमलाात असलेल्या इतर कोणत्याही

काायद्याच्या, नि�योोजन प्राधि�करणााने किं�ंवा, यथास्थिĒिति�, जि�ल्हाधि�कााऱ्याने मंंजूर केलेला पोट-विि¦भाागग किं�ंवा

रेखांं�कन यामुळे परि�णाामी नि�र्माा�ण झााला असल्याखेरीज, हस्तांं�तरण करणाार नााही. तथाापि�, मंंजूर केलेल्या

रेखांं�कनाच्या किं�ंवा पोट-विि¦भाागााच्या शर्तींमुळे, अशा अनेक तुकड्यांं�चाा उक्त कलम ८ब खाली समावेश

करताा येऊ शकत नााही.

४. 

हीी वस्तुस्थिĒिती विि¦चाराात घेताा, अशा जमि�नींंच्या चालू बाजारमूूल्याच्या २५ टक्क्यां�पर्यंत

नि�यमाधीनकर

ण अधि�मूूल्य प्रदाान केल्यावर, २०१७ चा महाारााष्ट्र अधि�नि�यम क्रमांं�क ५८ याच्या प्रारंभााच्या

दि�नांं�काापर्यंतचेे असे व्यवहाार नि�यमाधीन करण्यासाठीी शासनााने, उक्त अधि�नि�यमाच्या कलम ९ मध्ये सुधाारणाा

केली आहे. शासनााने, २०२५ चा महाारााष्ट्र अधि�नि�यम क्रमांं�क ५ द्वाारे उक्त अधि�नि�यमात सुधाारणाा करून, हे

नि�यमाधीनकर

ण अधि�मूूल्य, अशा जमि�नीीच्या चालू बाजारमूूल्याच्या आणखीी ५ टक्क्यां�पर्यंत कमीी केले आहे.

तथाापि�, असे नि�दर्शशनाास आले आहे की, अधि�मूूल्य कमीी करून देखीील अशा तुकड्यांं�चेे बहुुसंख्य भोगवटाादाार,

नि�यमाधीनकर

ण करण्यासाठीी पुुढेे येत नााहीत.

म्हणूून, अधि�काार अभि�लेेख अद्ययाावत करण्याच्या दृष्टीने, कोणतेही अधि�मूूल्य न आकाारताा, अशा

तुकड्यांं�चेे मानीव नि�यमाधीनकर

ण करण्यासाठीी तरतूूद करण्याकरि�ताा, उक्त अधि�नि�यमात सुयोग्य सुधाारणाा

करणेे इष्ट आहे असे शासनाास वाटते.

4

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग चार, नोव्हेंबर ३,

२०२५/कार्तिक १२, शके १

५.  रााज्य विि¦धाानमंंडळााच्या दोन्ही सभाागृृहांं�चे अधि�वेेशन चालू नााही आणि� उपरोोक्त प्रयोजनांं�साठीी,

महाारााष्ट्र धाारण जमि�नींंचे तुकडेे पडण्यास प्रति�बंंध करण्याबाबत व त्यां�चेे एकत्रीकरण करण्याबाबत अधि�नि�यम

यात आणखीी सुधाारणाा करण्याकरि�ताा, महाारााष्ट्राच्या रााज्यपालां�नीी ताात्कााळ काार्ययवाही करणेे जीमुळे आवश्यक

व्हावे अशी परि�स्थिĒिती अस्तििĒित्वात असल्याबद्दल त्यां�चीी खात्री पटली आहे, म्हणूून, हा अध्यादेश प्रख्यापि�त

करण्यात येत आहे.

मुं�बई,

आचाार्यय देेवव्रत,

दि�नांं�क २ नोव्हेंबर २०२५.म

हाारााष्ट्राचे रााज्यपाल.

म

हाारााष्ट्राचे रााज्यपाल यांं�च्या आदेशानुसार व नाावाने,

वि�कास खारगेे,

श

ाासनााचे अपर मुख्य सचि�व.

ON BEHALF OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, PRINTED AND PUBLISHED BY DIRECTOR,

RUPENDRA DINESH MORE, PRINTED AT GOVERNMENT CENTRAL PRESS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD,

MUMBAI 400 004 AND PUBLISHED AT DIRECTORATE OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATIONS,

21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004. EDITOR : DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE.