(१)

भााग चाार-क-६६–१

RNI No. MAHBIL /2009/35527

महाारााष्ट्रट शाासन रााजपत्र

असाधाारण भााग चाार-क

वर्षष ११, अंक ४५(३)]

सोमवार, डि’सेंबर १, २०२५/अग्रहाायण १०, शकेे १९४७

[पृष्ठेे 3, किं�ंमत : रुपये ९.००

असाधाारण क्रमांं�क ६६

प्रााधि�कृृत प्रकााशन

महाारााष्ट्र शाासनाव्यति�रि�क्त इतर वैधाानि�क प्रााधि�कााऱ्यां�नीी तयार केलेेलेे

(भााग एक, एक-अ व एक-ल यांं�मध्ये प्रसि�

द्ध केलेेलेे वैधाानि�क नि�यम व आदेेश यांं�व्यति�रि�क्त इतर)

वैधाानि�क नि�यम व आदेेश; यात भाारत सरकाार, उच्च न्यायालय, पोलीस आयुक्त, आयुक्त (रााज्य उत्पादन शुल्क),

जि�ल्हाादंडाधि�काारी व नि�वडणूक आयोग, नि�वडणूक न्यायाधि�करण, नि�वडणूक नि�र्णणय अधि�काारी व नि�वडणूक आयोगाखाालील

इतर प्रााधि�काारी यां�नीी तयार केलेेलेे वैधाानि�क नि�यम व आदेेश यांं�चाा समावेश होतो.

गृृह वि�भााग

मंंत्राालय, मादााम कामा मागग, हुुताात्मा राजगुरू चौक,

मुं�बई ४०० ०३२, दि�नांं�क २८ नोव्हेंबर,२०२५.

अधि�सूूचनाा

भाारतीीय नागरि�क सुरक्षाा संहि�ताा महाारााष्ट्र रााज्य इ-साक्ष व्यवस्थाापन नि�यम, २०२५.

क्रमांं�क बीएनएसएस/०३२५/प्र.क्र.३४/ विि¦शेेष-०९.– भाारतीय नाागरि�क सुरक्षाा संहि�ताा, २०२३ (२०२३ चाा ४६) याच्या कलम

५३० द्वाारे प्रदाान केलेल्या अधिि˜कारांं�चाा आणिि” त्याबाबतीत त्यास समर्थथ करणाऱ्या इतर सर्वव अधिि˜कारांं�चाा वापर करून, महााराष्ट्र शासन,

याद्वाारे, पुढीील नि�यम करीत आहे :–

१.  संक्षि�प्त नाव व प्राारंभ.-

(१) या नि�यमांं�स, भाारतीय नाागरि�क सुरक्षाा संहि�ताा महााराष्ट्र राज्य इ-साक्ष व्यवस्थाापन नि�यम, २०२५ असे म्हणाावे.

(२) ते, शासकीय राजपत्राात प्रसि�द्ध केल्याच्या दि�नांं�कापासून अंमलाात येतील.

2

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग चार-क, डिसेंबर १, २०२५/अग्रहायण १०, शके १

२.  व्याख्या.-

(१) या नि�यमांं�मध्ये, संदर्भाभाा�नुुसार दुसरा अर्थथ आवश्यक नसेेल तर,-

(क) “सीसीटीीएनएस” याचाा अर्थथ, माहि�तीी (डेेटा) संकलन व सूचनांं�च्या अंमलबजावणी करण्यासाठीी पोलि�सांं�द्वाारे

वापरले जाणारे गुन्हे व गुन्हेगार यांं�चाा माग काढणाारे जाळेे (ट्रॅकिं�ंग नेटवर्कक) व प्रणाली, हे प्रणाली अनुदेशन (सि�स्टम

सॉफ्टवेेअर), असा आहे;

(ख) “सीआयएस” याचाा अर्थथ, माहि�तीी (डेेटा) संकलन व सूचनांं�च्या अंमलबजावणी करण्यासाठीी जि�ल्हा न्याय

यंत्रणेेद्वाारे व उच्च न्यायालयांं�द्वाारे वापरली जाणारी, प्रकरण माहि�तीी प्रणाली (केस इन्फॉॉर्मेशन सि�स्टम) हे, प्रणाली अनुदेशन

(सि�स्टम सॉफ्टवेेअर), असा आहे;

(ग) “इ-स्वाक्षरीी” याचाा अर्थथ, माहि�तीी तंत्रज्ञाान अधिि˜नि�यम, २००० (२००० चाा २१) याच्या दुसऱ्या अनुसूचीमध्ये

नि�र्दि�िष्ट केलेल्या इलेक्ट्रॉनि�क तंत्रााच्या साहाय्याने अभि�दाात्याने किं�ंवा न्यायालयाने केलेले कोणत्याही इलेक्ट्रॉनि�क अभि�लेेखाचे

अधिि˜प्रमाणन, असा आहे आणिि” त्यात, डि�जि�टल स्वाक्षरीीचाा समाविि¦ष्ट होतो. तसेेच, जेव्हा इलेक्ट्रॉनि�क स्वरूपात तयाार केलेली

प्रक्रि�या किं�ंवा अहवााल, इलेक्ट्रॉनि�क स्वाक्षरीीद्वाारे अधिि˜प्रमाणिि”त केला जातो तेव्हा, इलेक्ट्रॉनि�क स्वाक्षरीी उमटवणा

ाऱ्या व्यक्तीच्या

स्वाक्षरीीद्वाारे ते अधिि˜प्रमाणिि”त केल्याचे मानण्यात येईल;

(घ) “उच्च न्यायालय” याचाा अर्थथ, मुं�बई येथीील अधिि˜कारि�तेेचे उच्च न्यायालय,असा आहे;

(इ) “आयसीजेएस” याचाा अर्थथ, अंतर्गगत वापरण्यायोग्य असलेली फौजदाारी न्यायप्रणाली (इंटर-ऑपरेबल क्रि�मि�नल

जस्टि�िस सि�स्टम), असा असून हे अनुदेशन (सॉफ्टवेेअर) सध्या फौजदाारी न्यायव्यवस्थेेच्या विि¦विि¦ध स्तंभांं�मध्ये माहि�तीी

हस्तांं�तरि�त करण्यासाठीी कार्ययरत आहे, त्यामध्ये, अन्वेषण संस्थाा, न्यायालये, सुधार गृहे, न्यायवैद्यक प्रयोगशाळा, अभि�योोग

व केंद्र सरकारने अधिि˜सूचि�त केलेल्या इतर कोणत्याही हि�तसंंबंधिि˜तांं�चाा समावेश होतो;

(फ) “अन्वेषण अधिि˜कारी” याचाा अर्थथ, सक्षम प्राधिि˜काऱ्याने प्राधिि˜कृत केलेला किं�ंवा कोणत्याही अपराधाचे अन्वेषण

करण्यासाठीी अधिि˜कार प्रदाान केलेला कोणतााही पोलीस अधिि˜कारी किं�ंवा इतर कोणतााही व्यक्ती, असा आहे;

(छ) “साक्ष” याचाा अर्थथ, इ-साक्ष मोबाईल उपयोजकाद्वाारे दस्तऐवज म्हणूून गोळा केलेला/नोंंदविि¦लेला कोणतााही पुरावा,

असा आहे. साक्षीमध्ये, ध्वनि�चि�त्र मुद्रण (व्हि�िडि�ओ रेकॉर्डिं�ंग), छायाचि�त्र (छायाचि�त्रेे), साक्षीदााराचे (साक्षीदाारां�चेे) छायाचि�त्र

(छायाचि�त्रेे) आणिि” अन्वेषण अधिि˜काऱ्याचे/नोंंदणीी अधिि˜काऱ्याचे छायाचि�त्र असताात. इ-साक्ष मोबाईल उपयोजकाद्वाारे

नोंंदविि¦लेल्या सर्वव पुराव्यां�चेे, घटनेेचे एक सुरक्षि�त पाकीट (यात यापुढे ज्याचाा नि�र्देेश, “इ-साक्ष पाकीट पॅकेट” म्हणूून संदर्भि�ित)

तयाार करण्यात येईल, त्याचाा, एसआयडी म्हणूून संबोधला जाणारा एक अनन्यसाधारण आयडी, उघडण्याची व बंद होण्याची

वेळ असलेला स्टॅम्प आणिि” भौगोलि�क स्थाान (जि�ओ लोकेशन) असलेला एक अनन्यसाधारण १६ अंकी आयडी (SID)

असेल. त्याच्या प्रत्येक सामग्रीीला, सचोटीी राखण्याची सुनि�श्चि�ित

करण्यासाठीी अनन्यसाधारण हॅश मूल्य असेल, साक्ष,

अपरि�वर्तनीीय संग्रहका

ामध्ये (स्टोरेजमध्ये) संग्रहि�त

करण्यात येईल.

(ज) “संहि�ताा” याचाा अर्थथ, भाारतीय नाागरि�क सुरक्षाा संहि�ताा, २०२३ (२०२३ चाा ४६), असा आहे;

(२) या नि�यमांं�मध्ये वापरलेले, परंतु व्याख्या न केलेले शब्द व संज्ञाा यां�नाा, भाारतीय नाागरि�क सुरक्षाा संहि�ताा, २०२३ (२०२३

चाा ४६); भाारतीय न्याय संहि�ताा, २०२३ (२०२३ चाा ४५); भाारतीय साक्ष अधिि˜नि�यम, २०२३, (२०२३ चाा ४७) आणिि” माहि�तीी

तंत्रज्ञाान अधिि˜नि�यम,२००० (२००० चाा २१) यांं�मध्ये जो अर्थथ नेमून देण्यात आला असेल तोच अर्थथ असेल.

३.  प्रत्येक अन्वेषण अधिि˜कारी, संहि�तेेच्या कलम १०५,१७३,१७६,१८०, १८५ व ४९७ अन्वये आवश्यक असलेले सर्वव

ध्वनि�चि�त्र मुद्रण (व्हि�िडि�ओ रेकॉर्डिं�ंग) व छायाचि�त्र पुरावे, इ-साक्ष मोबाईल उपयोजकाद्वाारे नोंंदवीील.

४.  अन्वेषण अधिि˜कारी, इ-साक्ष मोबाईल उपयोजकाद्वाारे भाारतीय सक्षम अधिि˜नि�यम, २०२३ (२०२३ चाा ४७) याच्या कलम ६३

(४) (ग) खालील प्रमाणपत्र तयाार करील. सर्वव प्रमाणपत्रे इ-स्वाक्षरीीकृत करण्यात येतील.

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग चार-क, डिसेंबर १, २०२५/अग्रहायण १०, शके १

3

ON BEHALF OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, PRINTED AND PUBLISHED BY DIRECTOR,

RUPENDRA DINESH MORE, PRINTED AT GOVERNMENT CENTRAL PRESS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD,

MUMBAI 400 004 AND PUBLISHED AT DIRECTORATE OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATIONS,

21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004. EDITOR : DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE.

५.  अन्वेषण अधिि˜कारी, सीसीटीीएनएसद्वाारे तयाार केलेल्या संबंधिि˜त एफआयआर क्रमांं�काशी/जीडी क्रमांं�काशी एसआयडी संलग्न

करील.

६.  अपरि�वर्तनीीय संग्रहका

ामध्ये (स्टोरेजमध्ये) साठवलेेली (अपलोड) केलेली साक्ष, संहि�तेेच्या कलम १०५ व १८५ अन्वये

आवश्यक असल्याप्रमाणे दंडाधिि˜काऱ्यां�नाा पाठवण्यात आली आल्याचे समजण्यात येईल.

७.  न्यायालये, सीआयएस अर्जज/साक्ष पोर्टल यामधीील त्यांं�च्या अधिि˜कारक्षेत्रााशी संबंधिि˜त सर्वव साक्षी, आयसीजेएस (ICJS) वर

पाहू शकताात व व्यवस्थाापि�त करू शकताात.

८.  न्यायालय, संहि�तेेच्या कलम २३० खालील तरतुदींनुसार, आरोपीला व पीडि�त व्यक्तीला (जर वकि�लामार्फत प्रति�नि�धिि˜त्व

केले असेल तर) साक्ष उपलब्ध करून देण्यास परवानगीी देऊ शकते.

९.  न्यायचौकशी पूर्णण झााल्यानंंतर, इ-साक्ष पाकीट संग्रहि�त

करण्यात येईल आणिि” ते संग्रहि�त

मोडमध्ये हलवण्यात येईल.

१०. 

या नि�यमांं�मधील कोणतीीही गोष्ट, न्यायालयाकडून साक्ष पाहण्याच्या न्यायालयांं�च्या अधिि˜कारावर मर्या�दाा घालते असे

मानण्यात येणार नााही.

११.  हेे नि�यम, भाारतीय साक्ष अधिि˜नि�यम, २०२३ (२०२३ चाा ४७) याच्या तरतुदींनुसार न्यायालयाकडून साक्ष स्वीकारण्यासाठीी

व व्यवस्थाापि�त करण्यासाठीी त्या त्या वेळी अंमलाात असलेल्या इतर कोणत्याही कायद्याच्या किं�ंवा नि�यमांं�च्या व्यति�रि�क्त असतील, परंतु,

ते, त्यां�चेे अल्पीकरण करणार नााहीत.

१२.  जर या नि�यमाच्या तरतुदी अंमलाात आणताानाा कोणतीीही अडचण

उद्भवलीी तर, महााराष्ट्र शासन, ती अडचण

दूर करण्यासाठीी

त्यास आवश्यक असल्याचे दि�सूून येतील, त्याप्रमाणे या नि�यमाच्या तरतुदींशी विि¦संगत नसतील अशा तरतुदी, शासकीय राजपत्राात प्रसि�द्ध

केलेल्या आदेशाद्वाारे, करू शकेेल.

महााराष्ट्राचे राज्यपाल यांं�च्या आदेशानुसार व नाावाने,

डॉ. जयंत सरोदेे,

शासनााचे उप सचि�व.