एचबीी २४११–१

भााग पााच-९७–१

(१)

L. A. BILL No. XCIV OF 2025.

A BILL

FURTHER TO AMEND THE MAHARASHTRA PREVENTION OF

FRAGMENTATION AND CONSOLIDATION OF HOLDINGS ACT.

सन २०२५ चेे वि¦धाानसभाा वि¦धेयक क्रमांंsक ९४.

महाारााष्ट्र धाारण जमि�नींंचेे तुुकडेे पााडण्यास प्रति�बंंध करण्याबाबत व त्यांंsचेे एकत्रीीकरण

करण्याबाबत अधि�नि�यम यात आणखीी सुधाारणाा करण्यासाठीी वि¦धेयक.

ज्याअर्थीी, रााज्य वि¦धाानमंंडळााच्या दोोन्हीी सभाागृहांं�चे अधि�वेेशन चालूू नव्हतेे ;

आणि� ज्याअर्थीी, यात यापुढेे दि�लेेल्या प्रयोजनांं�करि�ताा, महाारााष्ट्र धाारण जमि�नींचे तुकडे पााडण्यास

प्रति�बंंध करण्याबाबत व त्यांं�चे एकत्रीीकरण करण्याबाबत अधि�नि�यम यात आणखीी सुधाारणाा करण्यासाठीी

महाारााष्ट्राच्या रााज्यपाालांं�नी तात्काळ काययवाहीी करणेे जीमुळे आवश्यक व्हावे, अशी परि�स्थिĒिती अस्तििĒित्वात

असल्याबद्दल त्यां�चीी खात्रीी पटली होती ; आणि�, म्हणूून, त्यां�नीी दि�नांं�क ३ नोव्हेंबर २०२५ रोजी, महाारााष्ट्र

धाारण जमि�नींचे तुकडे पााडण्यास प्रति�बंंध करण्याबाबत व त्यां�चेे एकत्रीीकरण करण्याबाबत (सुधाारणाा)

अध्यादेश, २०२५, हा प्रख्यापि�त केला होता ;

१९४७ चा

६२.

२०२५ चा

महाा. अध्या.

१०.

RNI No. MAHBIL /2009/40124

महाारााष्ट्रट शाासन रााजपत्र

असाधाारण भााग पााच

वर्षष ११, अंंक २१(४)]

सोमवाार, डि�सेंबर ८, २०२५/अग्रहाायण १७, शकेे १९४७

[पृष्ठे ५, किं�ंमत : रुपयेे २६.००

असाधाारण क्रमांंsक ९७

प्राधि�कृृत प्रकाशन

महाारााष्ट्र वि¦धाानसभेत व महाारााष्ट्र वि¦धाानपरि�षषदेेत सादर केलेेली वि¦धेयके.

महाारााष्ट्र वि¦धाानमंंडळ सचि�वाालय

महाारााष्ट्र वि¦धाानसभेत दि�नांं�क ८ डि�सेंबर, २०२५ रोजी पुर:स्थापि�त करण्यात आलेले खालील वि¦धेयक महाारााष्ट्र वि¦धाानसभाा नि�यम

११६ अन्वये प्रसि�द्ध करण्यात येत आहे :—

2

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर ८, २०२५/अग्रहायण १७, शके १

आणि� ज्याअर्थीी, उक्त अध्यादेशाचे रााज्य वि¦धाानमंंडळााच्या अधि�नि�यमात रूपांं�तर करणेे इष्ट आहे ;

त्याअर्थीी, भाारतीीय गणरााज्याच्या शहात्तरााव्या वर्षीी, याद्वाारे, पुढील अधि�नि�यम करण्यात येत आहे :–

१.  (१) या अधि�नि�यमास, महाारााष्ट्र धाारण जमि�नींचे तुकडे पााडण्यास प्रति�बंंध करण्याबाबत व

त्यां�चेे एकत्रीीकरण करण्याबाबत (सुधाारणाा) अधि�नि�यम, २०२५, असे म्हणाावे.

(२)  तोो, दि�नांं�क ३ नोव्हेंबर २०२५ रोजी अमंंलात आला असल्याचे मानण्यात येईल.

२. 

महाारााष्ट्र धाारण जमि�नींचे तुकडे पााडण्यास प्रति�बंंध करण्याबाबत व त्यां�चेे एकत्रीीकरण

करण्याबाबत अधि�नि�यम (यात यापुढेे ज्याचा नि�र्देश, “मुख्य अधि�नि�यम” असा केला आहे) याच्या कलम

८ब मधीील परंंतुक वगळण्यात येईल.

३.  मुुख्य अधि�नि�यमाच्या कलम ९ मध्ये,–

(क)  पोोट-कलम (३) मधीील, परंंतुके आणि� स्पष्टीकरण वगळण्यात येईल ;

(ख)  पोोट-कलम (३) नंतर, पुढील पोट-कलम जादा दाखल करण्यात येईल :–

“(४)  या अधि�नि�यमात काहीीहीी अंतर्भू�त असले तरीी, १५ नोव्हेंबर १९६५ रोजी किं�ंवा

त्यानंतर आणि� १५ ऑक्टोबर २०२४ रोजी किं�ंवा त्यापूर्वी या अधि�नि�यमाच्या तरतुुदींच्या वि¦रुद्ध

केलेले जमि�नीीचे हस्तांं�तरण किं�ंवा वि¦भााजन हे, जर अशी जमीन, कोणत्याहीी खऱ्याखुऱ्या

अकृषि�क वापरााकरि�ताा वापरलीी जात असेल किं�ंवा वापरण्याचे उद्देशि�त असेल आणि� ती, –

(अ) महाानगरपाालि�कांं�च्या, नगरपरि�षदांं�च्या व नगर पंचायतींच्या हद्दीतील क्षेेत्रातील

असेल; किं�ंवा

(ब) मुं�बई महाानगर प्रदेश वि¦कास प्राधि�करण अधि�नि�यम, १९७४ अन्वये

स्थापन केलेल्या मुं�बई महाानगर प्रदेश वि¦कास प्राधि�करणााच्या, महाारााष्ट्र महाानगर प्रदेश

वि¦कास प्राधि�करण अधि�नि�यम, २०१६ अन्वये स्थापन केलेल्या महाानगर प्रदेश वि¦कास

प्राधि�करणांं�च्या, महाारााष्ट्र प्रादेशि�क नि�योजन व नगररचना अधि�नि�यम, १९६६ अन्वये

अधि�सूूचि�त केलेल्या वि¦शेष नि�योजन प्राधि�करणांं�च्या अधि�काारक्षेेत्रांं�तर्गगत नि�वासी,

वाणि�ज्यि�िक, औद्योोगि�क किं�ंवा इतर कोणत्याहीी अकृषि�क वापरााकरि�ताा नेमून दि�लेेल्या

क्षेेत्रांं�तीील असेल; किं�ंवा

(क) छाावणी अधि�नि�यम, २००६ अन्वये छाावणी घटि�त केलेली आहे त्या क्षेेत्रातील

असेल; किं�ंवा

(ड) महाारााष्ट्र प्रादेशि�क नि�योजन व नगररचना अधि�नि�यम, १९६६ अन्वये, किं�ंवा

त्या त्या वेळी अंमलाात असलेल्या अन्य कोणत्याहीी कायद्यान्वये तयाार केलेल्या प्रारूप

किं�ंवा अंति�म प्रादेशि�क योजनेमध्ये वि¦नि�र्दि�िष्ट केलेल्या नि�वासी, वाणि�ज्यि�िक, औद्योोगि�क

किं�ंवा इतर कोणत्याहीी अकृषि�क वापरााकरि�ताा नेमून दि�लेेल्या क्षेेत्रांं�तीील आणि� वृद्धी

केंद्रांं�मध्ये समावि¦ष्ट असलेल्या क्षेेत्रांं�तीील असेल; किं�ंवा

(इ) प्रारूप किं�ंवा अंति�म प्रादेशि�क योजनेत नि�वासी, वाणि�ज्यि�िक, औद्योोगि�क किं�ंवा

इतर कोणत्याहीी अकृषि�क वापरााकरि�ताा नेमून दि�लेेल्या आणि� ज्यास एकीकृत वि¦कास

नि�यंत्रण व प्रचालन वि¦नि�यम लागू होतात अशा कोणत्याहीी गावाच्या, शहरााच्या किं�ंवा

नगरााच्या सीमांं�च्या ‘परि�घीीय क्षेेत्रातील’ असेल,

तर, जमि�नीीचे असे हस्तांं�तरण किं�ंवा वि¦भााजन हे, त्यासाठीी कोणतेेहीी अधि�मूूल्य न आकारताा नि�यमाधीन

करण्यात आले असल्याचे मानण्यात येईल.”.

संक्षि�प्त नाव व

प्रारंभ.

सन १९४७ चा

अधि�नि�यम क्रमांं�क

६२ याच्या कलम

८ब ची सुधाारणाा.

१९४७ चा

६२.

सन १९४७ चा

अधि�नि�यम क्रमांं�क

६२ याच्या कलम

९ ची सुधाारणाा.

१९७५ चा

महाा. ४.

२०१७ चा

महाा. ३.

१९६६ चा

महाा. ३७.

२००६ चा

४१.

१९६६ चा

महाा. ३७.

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर ८, २०२५/अग्रहायण १७, शके १

3

४.  (१)  महाारााष्ट्र धाारण जमि�नींचे तुकडे पााडण्यास प्रति�बंंध करण्याबाबत व त्यां�चेे एकत्रीीकरण

करण्याबाबत (सुधाारणाा) अध्यादेश, २०२५, हा, याद्वाारे, नि�रसि�त करण्यात येत आहे.

(२)  अशा प्रकारे नि�रसन झााले असले तरीी, उक्त आध्यादेशाद्वाारे सुधाारणाा करण्यात आलेल्या मुख्य

अधि�नि�यमाच्या संबंधि�त तरतुुदींन्वये करण्यात आलेली कोणतीहीी कृती किं�ंवा कोणतीहीी काययवाहीी (काढण्यात

आलेली कोणतीहीी अधि�सूूचना किं�ंवा दि�लेेला आदेश यांं�सह) हीी, या अधि�नि�यमान्वये सुधाारणाा करण्यात

आलेल्या मुख्य अधि�नि�यमाच्या संबंधि�त तरतुुदींन्वये करण्यात आलेली कोणतीहीी कृती, काययवाहीी किं�ंवा,

यथास्थिĒिति�, काढण्यात आलेली अधि�सूूचना किं�ंवा दि�लेेला आदेश असल्याचे मानण्यात येईल.

२०२५

चा महाा.

अध्या.

१०.

सन २०२५ चा

महाारााष्ट्र अध्यादेश

क्रमांं�क १०

याचे नि�रसन व

व्यावृत्ती.

4

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर ८, २०२५/अग्रहायण १७, शके १

उद्देेश व कारणेे यांंsचेे नि�वेदन

महाारााष्ट्र धाारण जमि�नींचे तुकडे पााडण्यास प्रति�बंंध करण्याबाबत व त्यां�चेे एकत्रीीकरण करण्याबाबत

अधि�नि�यम (१९४७ चा ६२) हा, रााज्यातील शेतजमि�नींचे तुकडे पााडण्यास प्रति�बंंध करण्यासाठीी आणि� अशा

शेतजमि�नींवर अधि�क चांं�गली लागवड करण्याच्या प्रयोजनासाठीी शेतजमि�नींचे एकत्रीीकरण करण्यासाठीी

तरतूूद करण्याकरि�ताा अधि�नि�यमि�त करण्यात आला आहे. शासनाने, उक्त अधि�नि�यमान्वये, प्रमाणि�त क्षेेत्र

म्हणूून ओळखल्या जाणाऱ्या अशा स्थानि�क क्षेेत्रांं�मधीील प्रत्येक वर्गा�च्या जमि�नीीसाठीी एक स्वतंत्र तुकडा

म्हणूून फाायदेशीरपणेे लागवड करताा येऊ शकेल असे कि�माान क्षेेत्र अधि�सूूचि�त केले आहे. उक्त

अधि�नि�यमामध्ये, तुकड्यांं�चे म्हणजेच, प्रमाणि�त क्षेेत्रापेक्षा कमी जमि�नीीच्या तुकड्यााच्या हस्तांं�तरणाावर,

वि¦भााजनावर किं�ंवा भााडेपट्ट्याावर नि�र्बंध घालण्याची देखीील तरतूूद आहे.

२.  काळााच्या ओघात, शहरेे व इतर वि¦कसि�त नगरपाालि�काा क्षेेत्रांं�नाा लागून असलेल्या शेतजमि�नीी,

कोणत्याहीी प्रारूप किं�ंवा अंति�म प्रादेशि�क योजनेत वि¦नि�र्दि�िष्ट केलेल्या नि�वासी, वाणि�ज्यि�िक किं�ंवा औद्योोगि�क

प्रक्षेेत्रांं�त आल्या असून, तेेथे अशा जमि�नींचा अकृषि�क वापर करण्याची परवाानगी प्राप्त होतेे. या क्षेेत्रांं�मध्ये

अशा जमि�नींची उक्त अधि�नि�यमावि¦रुद्ध वि¦वि¦ध हस्तांं�तरणेे किं�ंवा वि¦भााजने करण्यात आलेली असून त्यामुळे

जमि�नीीचे तुकडे झााले आहेत. तथाापि�, उक्त अधि�नि�यमाखालील नि�र्बंधांं�मुळे, अशा जमि�नीीच्या व्यवहाारांं�ची

भूमि� अभि�लेेखामध्ये नोंद करताा येऊ शकली नाहीी. म्हणूून, अशा तुकड्यांं�चे भोगवटादार, नि�र्दोदोोष मालकीी

हक्काच्या अभाावी, अशा तुकड्यांं�चा उद्देशि�त अकृषि�क वापर सुरू करू शकले नाहीीत आणि� प्राधि�करणांं�कडून

त्यासाठीी आवश्यक परवाानग्या मि�ळवूू शकले नाहीीत.

३.  उक्त समस्या सोडवि¦ण्याच्या दृष्टीने, महाानगरपाालि�कांं�च्या किं�ंवा नगरपरि�षदांं�च्या किं�ंवा वि¦शेष

नि�योजन प्राधि�करणााच्या किं�ंवा नवीन नगर वि¦कास प्राधि�करणााच्या हद्दींमध्ये स्थिĒित असलेल्या जमि�नीीस आणि�

महाारााष्ट्र प्रादेशि�क नि�योजन व नगररचना अधि�नि�यम, १९६६ (१९६६ चा महाा. ३७) अन्वये किं�ंवा त्या त्या

वेळी अंमलाात असलेल्या इतर कोणत्याहीी कायद्यान्वये तयाार केलेल्या प्रारूप किं�ंवा अंति�म प्रादेशि�क योजनेमध्ये

नि�वासी, वाणि�ज्यि�िक, औद्योोगि�क किं�ंवा इतर कोणत्याहीी अकृषि�क वापराासाठीी नेमून दि�लेेल्या कोणत्याहीी

जमि�नीीस देखीील कलमेे ७, ८ व ८अअ च्या तरतुुदी लागू होणार नाहीीत, अशी तरतूूद करण्यासाठीी २०१६

या वर्षीी, उक्त अधि�नि�यमामध्ये कलम ८ब समावि¦ष्ट केले होतेे. कलम ८ब च्या परंंतुकामध्ये अशी तरतूूद

केली आहे की, कोणतीहीी व्यक्ती, जमि�नीीच्या कोणत्याहीी खंडाचे, असा खंड, महाारााष्ट्र प्रादेशि�क नि�योजन

व नगररचना अधि�नि�यम, १९६६ या अन्वये किं�ंवा त्या त्या वेळी अंमलाात असलेल्या इतर कोणत्याहीी

कायद्याच्या, नि�योजन प्राधि�करणााने किं�ंवा, यथास्थिĒिति�, जि�ल्हाधि�कााऱ्याने मंंजूर केलेला पोट-वि¦भााग किं�ंवा

रेखांं�कन यामुळे परि�णाामी नि�र्मा�ण झााला असल्याखेरीज, हस्तांं�तरण करणाार नाहीी. तथाापि�, मंंजूर केलेल्या

रेखांं�कनाच्या किं�ंवा पोट-वि¦भाागाच्या शर्तींमुळे, अशा अनेक तुकड्यांं�चा उक्त कलम ८ब खाली समावेश

करताा येऊ शकत नाहीी.

४. 

हीी वस्तुस्थिĒिती वि¦चाराात घेता, अशा जमि�नींच्या चालूू बाजारमूूल्याच्या २५ टक्क्यां�पर्यंत

नि�यमाधीनकरण अधि�मूूल्य प्रदान केल्यावर, २०१७ चा महाारााष्ट्र अधि�नि�यम क्रमांं�क ५८ याच्या प्रारंभााच्या

दि�नांं�कापर्यंतचेे असे व्यवहाार नि�यमाधीन करण्यासाठीी शासनाने, उक्त अधि�नि�यमाच्या कलम ९ मध्ये सुधाारणाा

केली आहे. शासनाने, २०२५ चा महाारााष्ट्र अधि�नि�यम क्रमांं�क ५ द्वाारे उक्त अधि�नि�यमात सुधाारणाा करून, हे

नि�यमाधीनकरण अधि�मूूल्य, अशा जमि�नीीच्या चालूू बाजारमूूल्याच्या आणखीी ५ टक्क्यां�पर्यंत कमी केले आहे.

तथाापि�, असे नि�दर्शनाास आले होतेे की, अधि�मूूल्य कमी करून देखीील अशा तुकड्यांं�चे बहुुसंख्य भोगवटादार,

नि�यमाधीनकरण करण्यासाठीी पुढेे येत नव्‍‍हतेे.

म्हणूून, अधि�काार अभि�लेेख अद्ययाावत करण्याच्या दृष्टीने, कोणतेेहीी अधि�मूूल्य न आकारताा, अशा

तुकड्यांं�चे मानीव नि�यमाधीनकरण करण्यासाठीी तरतूूद करण्याकरि�ताा, उक्त अधि�नि�यमात सुयोग्य सुधाारणाा

करणेे इष्ट आहे असे शासनास वाटले.

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर ८, २०२५/अग्रहायण १७, शके १

5

५.  रााज्य वि¦धाानमंंडळााच्या दोोन्हीी सभाागृहांं�चे अधि�वेेशन चालूू नव्हतेे आणि� उपरोोक्त प्रयोजनां�सााठीी,

महाारााष्ट्र धाारण जमि�नींचे तुकडे पााडण्यास प्रति�बंंध करण्याबाबत व त्यां�चेे एकत्रीीकरण करण्याबाबत अधि�नि�यम

यात आणखीी सुधाारणाा करण्याकरि�ताा, महाारााष्ट्राच्या रााज्यपाालांं�नी तात्काळ काययवाहीी करणेे जीमुळे आवश्यक

व्हावे अशी परि�स्थिĒिती अस्तििĒित्वात असल्याबद्दल त्यां�चीी खात्रीी पटली होती, आणि� म्हणूून त्यां�नीी दि�नांं�क ३

नोव्हेंबर २०२५ रोजी, महाारााष्ट्र धाारण जमि�नींचे तुकडे पााडण्यास प्रति�बंंध करण्याबाबत व त्यां�चेे एकत्रीीकरण

करण्याबाबत (सुधाारणाा) अध्यादेश, २०२५ (२०२५ चा महाा. अध्या. १०), हा प्रख्यापि�त केला होता.

६.  उक्त अध्यादेशाचे रााज्य वि¦धाानमंंडळााच्या अधि�नि�यमात रूपांं�तर करणेे हा या वि¦धेयकाचा हेतू

आहे.

मुं�बई,

चंंद्रशेखर बावनकुळे,

दि�नांं�क २० नोव्‍हेंंबर, २०२५.म

हसूूल मंंत्रीी.

वि¦धाान भवन :ज

ि�तेंंद्र भोळे,

नागपूर,

सचि�व-१,

दि�नांं�क ८ डि�सेंबर,२०२५.म

हाारााष्ट्र वि¦धाानसभाा.

एचबीी २४११–२

भााग पााच-९७–२

ON BEHALF OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, PRINTED AND PUBLISHED BY DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE,

PRINTED AT GOVERNMENT PRESS AND BOOK DEPOT, CIVIL LINES, NAGPUR-440 001 AND PUBLISHED AT DIRECTORATE OF GOVERNMENT PRINTING,

STATIONERY AND PUBLICATION, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI-400 004. EDITOR : DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE.