L. A. BILL No. CIX OF 2025.

A BILL

TO CONSOLIDATE LAWS RELATING TO PRISONS, PRISONERS AND

CORRECTIONAL SERVICES IN THE STATE OF MAHARASHTRA AND

TO PROVIDE FOR REGULATION THEREOF AND MATTERS CONNECTED

THEREWITH OR INCIDENTAL THERETO.

सन २०२५ चेे वि¦धाानसभाा वि¦धेयक क्रमांंsक १०९.

महाारााष्ट्र रााज्यातीील काराागृृहे, कैदीी व सुधाार सेवा यांंsच्याशीी संंबंंधि�त असणााऱ्या कायद्यांंsचेे

एकत्रीीकरण करण्याकरि�ताा आणि� त्यांंsचेे वि¦नि�यमन करण्यासाठीी तरतूूद करण्याकरि�ताा आणि�

तत्संंबंंधि�त किं�ंवा तदाानुषंंगि�क बाबींंसाठीी तरतूूद करण्यासाठीी वि¦धेयक.

ज्याअर्थीी, महाारााष्ट्र रााज्याातीील कााराागृृहे, कैदीी व सुुधाार सेवा यांंsच्यााशीी संंबंंधि�त असणााऱ्याा काायद्यांंsचेे

एकत्रीीकरण

करणेे आणि� त्यांंsचेे वि�निि™यमन करण्याासाठीी तरतूूद करणेे आणि� तत्संंबंंधि�त किं�ंवा तदाानुषंंगि�क

बाबींंसाठीी तरतूूद करणेे इष्ट आहे ; त्याअर्थीी, भाारतीीय गणरााज्यााच्याा शहाात्तरााव्याा वर्षी, यााद्वाारे, पुुढीील

अधि�निि™यम करण्याात येत आहे :—

RNI No. MAHBIL /2009/40124

महाारााष्ट्रट शासन रााजपत्र

असाधाारण भााग पाच

वर्ष ११, अंंक २६]

शनि�वाार, डिि’सेंबर १३, २०२५/अग्रहाायण २२, शकेे १९४७

[पृष्ठे ३४ , किं�ंमत : रुपये २६.००

असाधाारण क्रमांंsक १२३

प्रााधि�कृृत प्रकााशन

महाारााष्ट्र वि¦धाानसभेत व महाारााष्ट्र वि¦धाानपरि�षदेेत सादर केलेली वि¦धेयके.

महाारााष्ट्र वि¦धाानमंंडळ सचि�वाालय

महाारााष्ट्र वि�धाानसभेेत दि�नांंsक १३ डिि’सेंबर, २०२५ रोजीी पुुर:स्थाापि�त करण्याात आलेले खाालील वि�धेेयक महाारााष्ट्र वि�धाानसभाा

निि™यम ११६ अन्वये प्रसि�द्ध करण्याात येत आहे :—

(१)

भाग पाच-१२३-१.

एचबीी-२५०५-१.

2

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

प्रकरण एक

प्राारंंभि�क.

१.(१) याा अधि�निि™यमाास, महाारााष्ट्र कााराागृृहे व सुुधाार सेवा अधि�निि™यम, २०२५, असे म्हणाावे.

(२) तो, रााज्य शासन, शासकीय रााजपत्रातीील अधि�सूूचनेेद्वाारे निि™यत करीील अशा दि�नांंsकाास

अंंमलात येईल.

२.  (१) याा अधि�निि™यमाात, संंदर्भाभााɑनुसार अन्यथाा दुसराा अर्थथ आवश्यक नसेेल तर,—

(क) “सुुटकेनंतरचीी देखभााल सेवा” यााचा अर्थथ, सुुटकाा झाालेल्याा कैद्यााला, एक कर्ततव्यनिि™ष्ठ

नागरि�क म्हणूून सुुधाारणाात्मक जीीवनाकडेे वाटचाल करणेे शक्य व्हाावे याासाठीी त्यााचेे पुुनर्ववसन

करण्यााचा उद्देेश असलेेली सेवा किं�ंवा उपक्रम, असा आहेे� ;

(ख) “दि�वााणी कैदीी” यााचा अर्थथ, जो फौौजदाारी कैदीी नाही असा कोणतााही कैदीी, असा आहेे� ;

(ग) “संंदेशवहन साधनेे” यााचा अर्थथ, माहि�तीी तंंत्रज्ञाान अधि�निि™यम, २००० यााच्याा कलम २ च्याा

पोट-कलम (१) च्याा खंंड (जक) अन्वये व्यााख्याा केलेले संंदेशवहन साधन, असा आहेे� ;

(घ) “दोषसि�द्ध कैदीी” यााचा अर्थथ, जीी व्यक्तीी, एखााद्याा अपरााधााबद्दल दोषी असल्यााचेे आढळूून

आली असेल आणि� जीी कााराागृृहाात शि�क्षाा भोगत असेल अशीी व्यक्तीी, असा आहेे� ;

(ङ) “दयेेचा अर्जज फेटाळलेेला मृत्युदंंडि�त कैदीी” यााचा अर्थथ, एखााद्याा सक्षम न्याायाालयााने

मृत्युदंंडाची शि�क्षाा दि�लेेला आणि� दयेेचा अर्जज फेटाळण्याात आलेला कैदीी, असा आहेे� ;

(च) “सुुधाार सेवा” यााचा अर्थथ, कैद्यााच्याा सुुधाारणेेसाठीी व त्यााचेे पुुनर्ववसन करण्याासाठीी उद्देेशि�त

असलेेली कोणतीीही सेवा किं�ंवा काार्ययक्रम, असा आहे, आणि� त्याात, कैद्यााचेे पर्ययवेक्षण, प्रशि�क्षण,

निि™यंंत्रण व अभि�रक्षाा यांंsच्यााशीी संंबंंधि�त असलेेल्याा सेवांंsचा समाावेश होतोेे� ;

(छ) “न्याायाालय” याात, दि�वााणी, फौौजदाारी किं�ंवा महसुुली अधि�काारि�तेेचा काायदेेशीीरपणेे वापर

करणााऱ्याा कोणत्यााही अधि�कााऱ्यााचा समाावेश होतोेे� ;

(ज) “फौौजदाारी कैदीी” यााचा अर्थथ, जो कैदीी, न्याायाालयााच्याा किं�ंवा लष्करीी न्याायाालयााच्याा

शि�क्षेेस अधीन आहे असा कोणतााही कैदीी, असा आहे, आणि� त्याात, भाारतीीय नागरि�क सुुरक्षाा संंहि�ता,

२०२३ यााच्याा प्रकरण

नऊच्याा तरतुुदींन्वये कााराागृृहाात स्थाानबद्ध केलेल्याा व्यक्तीीचा समाावेश होतोेे� ;

(झ) “स्थाानबद्ध व्यक्तीी” यााचा अर्थथ, प्रति�बंंधक स्थाानबद्धतेची तरतूूद करणााऱ्याा कोणत्यााही

काायद्याखााली सक्षम प्राधि�करणााच्याा आदेशांंsवरून कााराागृृहाात स्थाानबद्ध केलेली कोणतीीही व्यक्तीी,

असा आहेे� ;

(ञ) (१) “महाासंंचालक” यााचा अर्थथ, महाासंंचालक, कााराागृृहे व सुुधाार सेवा, असा आहेे�;

(२) “वि�शेेष महाानिि™रीक्षक” यााचा अर्थथ, वि�शेेष महाानिि™रीक्षक, कााराागृृहे व सुुधाार सेवा, असा

आहे ;

(३) “उप महाानिि™रीक्षक” यााचा अर्थथ, उप महाानिि™रीक्षक, कााराागृृहे व सुुधाार सेवा, असा आहेे�;

(४) “अधीक्षक” यााचा अर्थथ, अधीक्षक, मध्यवतीी कााराागृृह व सुुधाार सेवा, असा आहेे� ;

(५) “अपर अधीक्षक” यााचा अर्थथ, अपर अधीक्षक, मध्यवतीी कााराागृृह व सुुधाार सेवा, असा आहेे�;

(६) “उप अधीक्षक” यााचा अर्थथ, उप अधीक्षक, मध्यवतीी कााराागृृह व सुुधाार सेवा, असा आहेे�;

(७) “तुरुंंगााधि�काारी” यााचा अर्थथ, तुरुंंगााधि�काारी, कााराागृृह व सुुधाार सेवा, असा आहेे� ;

संंक्षि�प्त नाव व

प्रारंंभ.

व्यााख्याा.

२००० चा

२१.

२०२३ चा

४६.

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

3

(८) “उप तुरुंंगााधि�काारी” यााचा अर्थथ, उप तुरुंंगााधि�काारी, कााराागृृह व सुुधाार सेवा, असा आहेे�;

(९) “सहाायक तुरुंंगााधि�काारी” यााचा अर्थथ, सहाायक तुरुंंगााधि�काारी, कााराागृृह व सुुधाार सेवा,

असा आहेे� ;

(ट) “वि�देेशीी कैदीी” यााचा अर्थथ, जो भाारतीीय नागरि�क नाही असा कोणतााही कैदीी, असा

आहेे� ;

(ठ) “संंचि�त रजाा” यााचा अर्थथ, शि�क्षेेचा वि�हि�त काालावधी भोगल्याानंतर, कााराागृृहाात चांंsगलेे

वर्तन ठेवल्यााबद्दल प्रोत्साहन म्हणूून, दोषसि�द्ध ठरवि�ले

ेल्याा कैद्यााला मंजूूर केलेली अल्प काालावधीची

रजाा, असा आहे ;

(ड) “अभ्यस्त अपरााधी” यााचा अर्थथ, महाारााष्ट्र अभ्यस्त अपरााधी अधि�निि™यमााच्याा कलम २

यााच्याा खंंड (इ) अन्वये व्यााख्याा केलेला अभ्यस्त अपरााधी, असा आहेे� ;

(ढ) “अति�-जोखमीीचा कैदीी” यााचा अर्थथ, हिं�ंसाा करणेे, पळूून जाणे, स्वतःला इजा करून

घेणे, गैर वर्तणूूक करणेे यााकडेे अधि�क कल असलेेला, कााराागृृहाात अशांंsतताा निि™र्माɑण करण्यााचा व

सार्ववजनिि™क सुुव्यवस्थेला धोकाा निि™र्माɑण करण्यााचा संंभव असलेेला कैदीी, असा आहे आणि� त्याात,

संंघटि�त गुन्हेगारी, अंंमली पदाार्थथ, मानवी अपव्याापार व दहशतवा

ादीी काारवाायाा करीीत असलेेले कैदीी,

यांंsचा आणि� धोकाादायक कैदीी, निि™र्ढाɑवलेले गुन्हेगार, अभ्यस्त अपरााधी, इतर कैद्यांंsवर नकााराात्मक

प्रभााव पाडण्यााची क्षमता असलेेले कैदीी, इत्याादींसारख्याा कैद्यांंsचा समाावेश होतोेे� ;

(ण) “अति� संंरक्षि�त कााराागृृह” यााचा अर्थथ, अति� जोखमीीच्याा कैद्यांंsना ठेवण्याासाठीी स्वतंंत्र

न्याायाालय संंकुल, इत्याादींच्याा तरतुुदीीसह गति�माान व भक्कम सुुरक्षाा यंंत्रणाा असलेेले एक स्वतंंत्र

स्वयंंपूर्णण कााराागृृह संंकुल, असा आहेे� ;

(त) “वृत्तपत्रक (कैद्यांंsचा पूर्वेति�हाास)” यााचा अर्थथ, एखााद्याा कैद्यााच्याा बाबतीीतीील सर्वव संंबंंधि�त

माहि�तीीचा अंतर्भाभााɑव असणााराा एकतर, प्रत्यक्ष किं�ंवा इलेक्ट्रॉनिि™क स्वरूपातीील अभि�लेेख, असा आहेे�;

(थ) कााराागृृहांंsच्याा संंबंंधाात, “वैद्यकीीय अधि�काारी” यााचा अर्थथ, कााराागृृहााचा वैद्यकीीय अधि�काारी

म्हणूून प्रति�निि™युक्तीी केलेला शासनााचा अर्हतााप्राप्त वैद्यक व्यवसायी, असा आहेे� ;

(द) “वैद्यकीीय दुय्यम कर्मचाारी वर्गग” यााचा अर्थथ, कााराागृृहाामध्ये प्रति�निि™युक्तीी केलेले

औषधनिि™र्माɑता, परि�चाारि�काा, प्रयोगशााळा तंंत्रज्ञ, इत्याादींसारखेे, अर्हतााप्राप्त वैद्यकीीय सहाायक, असा आहेे�;

(ध) “कााराागृृहााचा प्रभाारी अधि�काारी” यााचा अर्थथ, कााराागृृहााचा प्रभाारी म्हणूून सक्षम प्राधि�कााऱ्यााने

निि™युक्त केलेला अधि�काारी, असा आहेे� ;

(न) “अभि�वचन रजाा” यााचा अर्थथ, वि�हि�त करण्याात येतीील अशा निि™कडींच्याा प्रसंंगी उपस्थि�ित

रााहण्यााकरि�ताा दोषसि�द्ध कैद्यााची अल्प काालावधीसाठीी कााराागृृहाामधून तात्पुुरतीी सुुटकाा करणेे, असा आहेे�;

(प) “वि�हि�त” यााचा अर्थथ, याा अधि�निि™यमााखााली केलेल्याा निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त केलेले, असा आहेे�;

(फ) “कााराागृृह”� यााचा अर्थथ, कैद्यांंsना स्थाानबद्ध करण्याासाठीी व त्यांंsना सुुधाार सेवा पुुरवि�ण्याासाठीी

शासनााच्याा सर्वसााधाारण किं�ंवा वि�शेेष आदेशांंsन्वये काायमस्वरुपीी किं�ंवा तात्पुुरत्याा स्वरुपाात वापरलेेली

कोणतीीही जागा किं�ंवा इमारत, असा आहे आणि� त्याात, त्याास अनुलग्न असलेेल्याा सर्वव जमि�नींचा

व इमारतींचा समाावेश होतो, परंंतुु त्याात,—

(एक) जे कैदीी, सर्ववस्वी पोलि�सांंsच्याा कोठडीीत असताात अशा कैद्यांंsना बंंदि�वाासात

ठेवण्यााच्याा कोणत्यााही जागेचा ;

(दोन) भाारतीीय नागरि�क सुुरक्षाा संंहि�ताा, २०२३ यााच्याा कलम ४५७ अन्वये रााज्य

शासनााने वि�शेेष करून नेमून दि�लेेल्‍‍याा कोणत्‍‍यााही जागेचा, किं�ंवा ;

१९५९ चा

६१.ा

२०२३ चा

४६.

4

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

(तीीन) जीी जागा, सर्वसााधाारण किं�ंवा वि�शेेष आदेशाद्वाारे दुय्यम तुरुंंग म्हणूून रााज्य

शासनााकडूून घोषि�त करण्याात आलेली आहे अशा कोणत्यााही जागेचा,

समाावेश होत नाही ;

(ब) “कााराागृृह दल” यााचा अर्थथ, अधि�निि™यमााच्याा कलम ५ मध्ये वि�निि™र्दि�िष्ट केलेले कााराागृृह

व सुुधाार सेवा दल, असा आहे ;

(भ) “कैदीी” यााचा अर्थथ, कोणत्यााही न्याायाालयााच्याा किं�ंवा सक्षम प्राधि�करणााच्याा रि�ट अन्वये,

अधि�पत्राान्वये किं�ंवा आदेशान्वये एखााद्याा कााराागृृहाातीील कोठडीीत पाठवि�लेेली व्यक्तीी, असा आहे,

आणि� त्याात, फौौजदाारी कैदीी, दि�वााणी कैदीी, न्याायचौौकशीीधीन कैदीी, न्याायाालयााने किं�ंवा लष्करीी

न्याायाालयााच्याा आदेशाद्वाारे, कााराागृृह कोठडीीत परत

पाठवि�लेेला (रि�मांंsड दि�लेेला) कैदीी सक्षम

प्राधि�करणााच्याा आदेशांंsन्वये कााराागृृह कोठडीीत पाठवि�लेेली व स्थाानबद्ध व्यक्तीी, यांंsचा समाावेश

होतो ;

(म) “मनाई केलेली वस्तू” यााचा अर्थथ, याा अधि�निि™यमाान्वये केलेल्याा कोणत्यााही निि™यमांंsद्वाारे,

जीी वस्तू, कााराागृृहाात आणण्याास किं�ंवा कााराागृृहाातून बाहेर नेण्याास मनाई केलेली आहे तीी वस्तू, असा

आहेे� ;

(य) “शि�क्षाा-नोंदवही” यााचा अर्थथ, ज्याा नोंदवहीमध्ये, ठोठावलेली प्रत्येक शि�क्षाा, कैद्यााचेे

नाव, कैद्यााचा ओळख क्रमांंsक व तो ज्याा वर्गाɑतीील आहे तो वर्गग (मग तो अभ्यस्त असो किं�ंवा नसोो),

तो ज्याा अपरााधााबद्दल दोषी आहे तो कााराागृृह-अपरााध, ज्याा दि�नांंsकाास कााराागृृह-अपरााध घडलाा होता,

तो दि�नांंsक, कैद्यााने केलेल्याा पूर्वीच्याा कााराागृृह-अपरााधांंsची संंख्याा आणि� असे पूर्वीचेे कााराागृृह-अपरााध

घडल्यााचा दि�नांंsक आणि� ठोठावलेल्याा शि�क्षेेचा दि�नांंsक, काालावधी व प्रकाार यांंsच्याा बाबतीीतीील

अभि�लेेख अंतर्भूɑत असलेेली नोंदवही, असा आहेे� ;

(कक) “सरााईत गुन्हेगार” यााचा अर्थथ, गुन्ह्यााबद्दल एकाापेक्षाा अधि�क वेळा दोषसि�द्ध झाालेला

कोणतााही कैदीी, असा आहेे� ;

(कख) “माफी” यााचा अर्थथ, ज्यााचा परि�णााम, कैद्यााची शि�क्षाा कमीी होण्याात होऊ शकेेल अशीी,

सक्षम प्राधि�करणााने दोषसि�द्ध ठरलेेल्याा पात्र कैद्यााला दि�लेेली, वि�हि�त करण्याात येईल अशीी सवलत,

असा आहेे� ;

(कग) “निि™यम” यााचा अर्थथ, याा अधि�निि™यमाान्वये केलेले निि™यम, असा आहे ;

(कघ) “रााज्य शासन” किं�ंवा “शासन” यााचा अर्थथ, महाारााष्ट्र शासन, असा आहे ;

(कङ) “न्याायचौौकशीीधीन कैदीी” यााचा अर्थथ, जीी दोषसि�द्ध ठरलेेली नाही आणि� पोलि�सांंsद्वाारे

केले जाणाारे अन्वेषण प्रलंबि�त असतााना किं�ंवा सक्षम अधि�काारि�तेेच्याा न्याायाालयााद्वाारे केली जाणाारी

न्याायचौौकशीी प्रलंबि�त असतााना, जि�लाा न्याायाालयीन कोठडीीमध्ये ठेवण्याात आले आहे अशीी व्यक्तीी,

असा आहेे� ;

(कच) “तरुण अपरााधी” यााचा अर्थथ, ज्यााने, अठराा वर्षे वय पूर्णण केले आहे आणि� एकवीीस

वर्षे वय पूर्णण केलेले नाही असा कैदीी, असा आहे.

(२) याा अधि�निि™यमाामध्ये वापरलेेले व व्यााख्याा न केलेले, परंंतुु, माहि�तीी तंंत्रज्ञाान अधि�निि™यम, २०००,

भाारतीीय न्यााय संंहि�ताा, २०२३ आणि� भाारतीीय नागरि�क सुुरक्षाा संंहि�ताा, २०२३ यांंsमध्ये व्यााख्याा केलेले शब्द

व संंज्ञाा यांंsना, अनुक्रमे, उक्त अधि�निि™यमाामध्ये व संंहि�तांंsमध्ये जे अर्थथ नेमून दि�लेेले आहेत तेच अर्थथ असतीील.

२००० चा २१.

२०२३ चा ४५.

२०२३ चा ४६.

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

5

प्रकरण दोन

काराागृृह व त्यांंsचेे प्रकाार.

३.  (१) रााज्य शासन, कैद्यााला ठेवण्याासाठीी पुुरेशा संंख्येतीील कााराागृृहे उपलब्ध करून देईल.

(२) कााराागृृहाामध्ये, कैद्यााला, सुुरक्षि�त अभि�रक्षेेत ठेवण्याात येईल.

(३) कााराागृृहाामध्ये, कैद्यांंsच्याा सुुरक्षेसाठीी व संंरक्षणाासाठीी योग्य उपाययोोजनाा करण्याात येतीील.

(४) कााराागृृहाामध्ये, याा अधि�निि™यमााच्याा तरतुुदीी व त्यााखााली केलेले निि™यम यांंsनुसार, शि�स्त व दि�नचर्यायााɑ

रााखण्याात येईल.

(५) कााराागृृहाामध्ये, कैद्यांंsना, अन्न, कपडेे, निि™वासव्यवस्थाा, इतर गरजाा व वैद्यकीीय उपचाार आणि�

वि�हि�त करण्याात येतीील अशा इतर सुुवि�धाा पुुरवि�ण्याात येतीील.

(६) काायद्याचेे पालन करणाारे नागरि�क म्हणूून कैद्यांंsचेे समााजात पुुनर्ववसन करण्यााच्याा उद्देेशाने कैद्यांंsना,

सुुधाार सेवा आणि� सुुटकेनंतरच्याा देखभााल सेवा पुुरवि�ण्याात येतीील.

४.  (१) शासन, पुुढीील प्रकाारच्याा कााराागृृहांंsची स्थाापनाा करीील :—

(क) मध्यवतीी कााराागृृह : ८०० व त्याापेक्षाा अधि�क कैद्यांंsची क्षमता असलेेली कााराागृृहे ;

(ख) जि�ल्हाा कााराागृृह वर्गग-एक : ३०० ते ७९९ कैद्यांंsची क्षमता असलेेली कााराागृृहे ;

(ग) जि�ल्हाा कााराागृृह वर्गग-दोन : १५१ ते २९९ कैद्यांंsची क्षमता असलेेली कााराागृृहे ;

(घ) जि�ल्हाा कााराागृृह वर्गग-तीीन : ५१ ते १५० कैद्यांंsची क्षमता असलेेली कााराागृृहे ;

(ङ) वि�शेेष कााराागृृह : जेथे कैद्यांंsना शि�स्तीीच्याा काारणांंsवरून स्थाानांंsतरि�त केले जाते आणि� ते

माफी व संंचि�त रजाा यांंsसारख्याा कााही वि�शेेषाधि�काारांंsना अपात्र ठरताात, असे रााज्य शासनााच्याा

आदेशाद्वाारे, वि�शेेष कााराागृृह म्हणूून निि™र्देशि�त केलेले जि�ल्हाा कााराागृृह ;

(च) खुले कााराागृृह : कैद्यांंsची सुुटकाा केल्याानंतर, त्यांंsचेे पुुनर्ववसन करणेे सुुलभ होण्याासाठीी

निि™यमि�त

कााराागृृहााच्याा बाहेर त्यांंsना अधि�क स्वातंंत्र्य देण्याासाठीी, वि�हि�त करण्याात येतीील अशा शर्तींवर,

पात्र कैद्यांंsना बंंदि�वाासात ठेवण्यााचेे कााराागृृह ;

(छ) महि�लाा कााराागृृह : केवळ महि�लाा कैद्यांंsना बंंदि�वाासात ठेवण्याासाठीी निि™र्देे�शि�त केलेले

कााराागृृह ;

(ज) तात्पुुरतेे कााराागृृह : आणीबाणीच्याा किं�ंवा साथरोोगाच्याा किं�ंवा तुरुंंगाातीील अति� गर्दीदीीच्याा

बाबतीीत, वि�निि™र्दि�िष्ट केलेल्याा काालमयााɑदेसाठीी कैद्यांंsना स्थाानबद्ध करण्याासाठीी, शासनााने किं�ंवा

शासनााद्वाारे प्राधि�कृृत करण्याात येईल अशा कोणत्यााही प्राधि�करणााने, कााराागृृह म्हणूून घोषि�त केलेली

कोणतीीही जागा किं�ंवा इमारत ;

(झ) खुली वसाहत : पात्र कैद्यांंsना अधि�क स्वातंंत्र्य देण्याासाठीी, वि�हि�त करण्याात येतीील अशा

शर्तींवर, कैद्यांंsना त्यांंsच्याा कुटुंȾबासह जेथे रााहण्यााचा पर्यायााɑय दि�लाा आहे, अशीी पात्र कैद्यांंsना बंंदि�वाासात

ठेवण्यााची जागा ;

(ञ) कि�शोोर सुुधााराालय : तरूण अपरााध्यांंsना बंंदि�वाासात ठेवण्यााची जागा.

(२) शासनाास, पोट-कलम (१) मध्ये नमूद केलेल्याा कोणत्यााही प्रकाारच्याा कााराागृृहांंsची संंख्याा

आणि� ज्याा ठि�कााणी तीी स्थाापन करताा येतीील तीी जागा, निि™धााɑरि�त करताा येईल.

(३) प्रत्येक मध्यवतीी कााराागृृहाात आणि� जि�ल्हाा कााराागृृहाात, इतर कैद्यांंsचेे वि�लगीकरण

व संंरक्षण

करण्यााची सुुनिि™श्चि�ितीी करण्यााकरि�ताा अति�-जोखमीीचेे कैदीी, अभ्यस्त अपरााधी आणि� सरााईत गुन्हेगार यांंsना

ठेवण्यााकरि�ताा स्वतंंत्र बंंदीीकक्षााची किं�ंवा कोठडीीची तरतूूद असेल.

कााराागृृह.

कााराागृृहांंsचेे प्रकाार.

6

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

(४) सर्वव मध्यवतीी किं�ंवा जि�ल्हाा कााराागृृहांंsमध्ये, अति�-जोखमीीच्याा कैद्यांंsच्याा बंंदीी कक्षाासाठीी, यथोोचि�त

व प्रगत सुुरक्षाा वि�षयक पायााभूत सुुवि�धाा व काार्यय प्रक्रि�याा करण्याात येतीील. अशा कााराागृृहांंsमध्ये, न्याायाालयीन

सुुनावणी किं�ंवा न्याायचौौकशीी करण्याासाठीी स्वतंंत्र न्याायाालय संंकुलाच्याा यथोोचि�त तरतुुदीी करण्याात येतीील.

प्रकरण तीीन

काराागृृहांंsची व सुधाार सेवांंsची संंघटनात्मक संरचनाा.

५.(१) महाारााष्ट्र रााज्याासाठीी, पुुढीील अधि�कााऱ्यांंsचा समाावेश असलेेले कााराागृृह दल असेल :—

(क) महाासंंचालक, कााराागृृहे व सुुधाार सेवा ;

(ख) वि�शेेष महाानिि™रीक्षक, कााराागृृहे व सुुधाार सेवा ;

(ग) उप महाानिि™रीक्षक, कााराागृृहे व सुुधाार सेवा ;

(घ) अधीक्षक, मध्यवतीी कााराागृृह व सुुधाार सेवा ;

(ङ) अपर अधीक्षक, मध्यवतीी कााराागृृह व सुुधाार सेवा किं�ंवा अधीक्षक, जि�ल्हाा कााराागृृह व

सुुधाार सेवा, वर्गग-एक ;

(च) उप अधीक्षक, मध्यवतीी कााराागृृह व सुुधाार सेवा किं�ंवा अधीक्षक, जि�ल्हाा कााराागृृह व

सुुधाार सेवा, वर्गग-दोन ;

(छ) तुरुंंगााधि�काारी किं�ंवा अधीक्षक, जि�ल्हाा कााराागृृह, वर्गग-तीीन ;

(ज) उप तुरुंंगााधि�काारी, सहाायक तुरुंंगााधि�काारी ;

(झ) सुुभेदार, हवाालदार, कााराागृृह शि�पााई ;

(ञ) वि�हि�त करण्याात येईल असा, इतर कोणतााही अधि�काारी.

(२) कााराागृृह दलाास, याा अधि�निि™यमाामध्ये व निि™यमांंsमध्ये वि�निि™र्दि�िष्ट करण्याात येतीील असे अधि�काार

असतीील, ते, अशीी काार्ये पार पाडील आणि� अशीी कर्ततव्ये पार पाडील.

(३) कााराागृृह दलााच्याा प्रत्येक सदस्यााला, त्यााची कर्ततव्ये पार पाडण्याासाठीी आवश्यक असतीील

अशीी, वाटप केलेली शस्त्रे वापरण्यााचा अधि�काार असेल.

(४) कााराागृृह दलााची भरतीी, वेतन, भत्ते व इतर सर्वव सेवाशर्तीतीी, वि�हि�त करण्याात येतीील त्यााप्रमाणे

असतीील.

६.(१) कााराागृृहे व सुुधाार सेवा यांंsचेे अधीक्षण, रााज्य शासनााच्याा गृृह वि�भाागाकडेे निि™हि�त असेल.

(२) महाासंंचालक, रााज्य शासनााच्याा आदेशांंsस अधीन रााहून, कााराागृृहे व सुुधाार सेवा यांंsचेे

सर्वसााधाारण निि™यंंत्रण व अधीक्षण करीील.

(३) शासनाास, एक किं�ंवा अधि�क वि�शेेष महाानिि™रीक्षक आणि� उप महाानिि™रीक्षक यांंsची निि™युक्तीी करताा

येईल.

(४) शासनाास, असा निि™देश देता येईल की, याा अधि�निि™यमाान्वये किं�ंवा त्याा त्याा वेळी अंंमलात

असलेेल्याा कोणत्यााही काायद्यान्वये, महाासंंचालकाास असलेेले कोणतेेही अधि�काार, काार्ये, कर्ततव्ये व

जबााबदााऱ्याा, रााज्याामध्ये स्थि�ित असलेेल्याा सर्वव कााराागृृहांंsच्याा बाबतीीत, वि�शेेष महाानिि™रीक्षकााद्वाारे वापरताा

येतीील, पार पाडताा येतीील, किं�ंवा, यथाास्थि�िति�, करताा येतीील.

(५) महाासंंचालकाास, असा निि™देश देता येईल की, याा अधि�निि™यमाान्वये किं�ंवा त्याा त्याा वेळी अंंमलात

असलेेल्याा कोणत्यााही काायद्यान्वये असलेेले त्यााचेे कोणतेेही अधि�काार, काार्ये, कर्ततव्ये व जबााबदााऱ्याा आणि�

प्राधि�काार, त्यांंsच्याा अधि�काारि�तेेखाालील क्षेत्रांंsत स्थि�ित असलेेल्याा सर्वव कााराागृृहांंsच्याा बाबतीीत,

उप महाानिि™रीक्षकााद्वाारे वापरताा येतीील, पार पाडताा येतीील, किं�ंवा यथाास्थि�िति�, करताा येतीील.

कााराागृृह दलााची

स्थाापनाा.

कााराागृृहे व सुुधाार

सेवा यांंsचेे

अधीक्षण.

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

7

(६) प्रत्येक मध्यवतीी कााराागृृहाासाठीी, अधीक्षक, अपर अधीक्षक व उप अधीक्षक असतीील.

(७) अधीक्षक हाा, कााराागृृहााचा प्रभाारी अधि�काारी असेल आणि� इतर सर्वव अधि�काारी व कर्मचाारी,

त्याास दुय्यम असतीील आणि� ते, त्यााचेे आदेश, सूचनाा व निि™देश यांंsचेे पालन करतीील.

(८) अपर अधीक्षक व उप अधीक्षक, उप महाानिि™रीक्षकााच्याा सर्वसााधाारण किं�ंवा वि�शेेष आदेशांंsस

अधीन रााहून, याा अधि�निि™यमाान्वये तरतूूद केलेले अधीक्षकााचेे सर्वव किं�ंवा त्याापैकी कोणतेेही अधि�काार, कर्ततव्ये

व काार्ये, जर त्यांंsना सोपवि�लेेली असतीील तर, त्यांंsचा वापर करतीील व तीी पार पाडतीील.

(९) (क) मध्यवतीी कााराागृृहाासाठीी, अधीक्षक दर्जाɑचा एक प्रभाारी अधि�काारी असेल.

(ख) जि�ल्हाा कााराागृृह (वर्गग एक) साठीी, अपर अधीक्षक दर्जाɑचा एक प्रभाारी अधि�काारी असेल.

(ग) जि�ल्हाा कााराागृृह (वर्गग दोन) साठीी, उप अधीक्षक दर्जाɑचा एक प्रभाारी अधि�काारी असेल.

(घ) जि�ल्हाा कााराागृृह (वर्गग तीीन) साठीी, तुरुंंगााधि�काारी दर्जाɑचा एक प्रभाारी अधि�काारी असेल.

(१०) प्रत्येक कााराागृृहाात लि�पि�कवर्गीय, तांंsत्रि�क आणि� अध्याापन कर्मचाारीवर्गग देखील असेल.

७.  शासनाास, कााराागृृहांंsच्याा योग्य प्रशासनाासाठीी, त्याास आवश्यक वाटेल अशा इतर कर्मचाारीवर्गाɑची

निि™यमि�त

तत्त्वावर किं�ंवा प्रति�निि™युक्तीीवर किं�ंवा कंत्राटी तत्त्वावर निि™युक्तीी करताा येईल.

८.  ज्यांंsची दोषसि�द्ध अवेक्षक म्हणूून निि™युक्तीी करण्याात आली आहे असे कैदीी, भाारतीीय न्यााय

संंहि�ताा, २०२३ यााच्याा कलम २ च्याा खंंड (२८) च्याा अर्थांंɕतर्गगत, लोकसेेवक असल्यााचेे मानण्याात येईल.

प्रकरण चार

काराागृृहांंsचेे अधि�काारी व कर्ममचाारी यांंsची कार्ये, कर्ततव्ये व अधि�काार.

९.(१) याा अधि�निि™यमााच्याा तरतुुदींना व निि™यमांंsना आणि� महाासंंचालकााचेे आदेश व निि™देश यांंsस

अधीन रााहून, कााराागृृहााचा प्रभाारी अधि�काारी, इतर दुय्यम अधि�काारी व कर्मचाारी यांंsच्याा मदतीीने व सहााय्यााने,

कैद्यांंsचा प्रवेश, कााराागृृहााची सुुरक्षाा, सुुधाार काार्ययक्रम, कााराागृृहाात येण्याास अभ्याागतांंsना परवाानगीी, खर्चच,

शि�स्त, शि�क्षाा व कैद्यांंsचेे निि™यंंत्रण आणि� कैद्यांंsची सुुटकाा यांंsसह कााराागृृहााच्याा सर्वव बाबींंचेे व्यवस्थाापन करीील.

(२) कााराागृृहााचा प्रभाारी अधि�काारी, कााराागृृहााच्याा व्यवस्थाापनााच्याा सर्वव बाबींंसाठीी, शि�स्त, मजुरी,

खर्चच, कााराागृृहााची योग्य देखरेेख आणि� सर्वव साधनसाामग्रीी व यंंत्रसाामग्रीी, शि�क्षाा व निि™यंंत्रण यांंsच्यााशीी संंबंंधि�त

असलेेल्याा सर्वव बाबींंकरि�ताा जबााबदाार असेल आणि� तो, वरि�ष्ठ प्राधि�कााऱ्यांंsच्याा आदेशानुसार काार्यय करीील.

(३) कााराागृृहााचा प्रभाारी अधि�काारी, त्यााच्याा देखरेेखीखाालील इलेक्ट्रॉनिि™क स्वरूपातीील अभि�लेेखांंsसह,

सर्वव दस्तऐवज किं�ंवा अभि�लेेख आणि� कैद्यांंsकडूून घेतलेेले पैसे व इतर वस्तू सुुरक्षि�त अभि�रक्षेेत ठेवण्याासाठीी

जबााबदाार असेल आणि� वि�हि�त करण्याात येतीील अशीी इतर कर्ततव्ये पार पाडील आणि� अशीी इतर काार्ये पार

पाडील.

(४) कााराागृृहााचा प्रभाारी अधि�काारी, कैद्यांंsचेे वि�निि™यमन करण्याासाठीी, कााराागृृहाात शि�स्त रााखण्याासाठीी

आणि� अति�सुुरक्षि�त बंंदीी कक्षाासह, कााराागृृहााचेे उचि�त व्यवस्थाापन करण्याासाठीी, याा अधि�निि™यमाान्वये किं�ंवा

वि�हि�त करण्याात येईल त्यााप्रमाणे त्यााला नेमून दि�लेेल्याा अशा शि�स्तवि�षयक

अधि�काारांंsचा वापर करीील.

(५) कााराागृृहााच्याा प्रभाारी अधि�कााऱ्याास, कााराागृृहांंsच्याा परि�सरााच्याा आणि� गृृहव्यवस्थेच्याा दैनंदि�न

देखभाालीसाठीी, निि™यमांंsनुसार कैद्यांंsच्याा सेवांंsचा वापर करताा येईल.

(६) कााराागृृहााचा प्रभाारी अधि�काारी, पुुढीील अभि�लेेख ठेवील किं�ंवा ठेवण्यााची व्यवस्थाा करीील :-

(क) प्रवेश दि�लेेल्याा कैद्यांंsची नोंदवही ;

इतर कर्मचाारी वर्गग.

दोषसि�द्ध अवेक्षक.

२०२३ चा

४५.

कााराागृृहााच्याा

प्रभाारी

अधि�कााऱ्यााची

काार्ये व कर्ततव्ये.

8

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

(ख) प्रत्येक कैद्यााची सुुटकाा केव्हाा होणाार आहे यााचा उल्लेख असणाारी नोंद पुुस्ति�िकाा ;

(ग) कााराागृृह अपरााधांंsसाठीी कैद्यांंsना झाालेल्याा शि�क्षेेची नोंद करण्याासाठीी शि�क्षाा-नोंदवही ;

(घ) कााराागृृहााच्याा प्रशासनााशीी संंबंंधि�त असलेेल्याा कोणत्यााही बाबींंच्याा संंबंंधाात अभ्याागतांंsनी

दि�लेेल्याा कोणत्यााही अभि�प्राायांंsची नोंद करण्याासाठीी अभ्याागत नोंदवही ;

(ङ) कााराागृृहाात प्रवेश करतेेवेळी कैद्यांंsकडूून घेतलेेले पैसे व इतर वस्तू यांंsचा अभि�लेेख ;

(च) वि�हि�त करण्याात येतीील असे इतर कोणतेेही अभि�लेेख.

१०.(१) प्रत्येक कााराागृृहाासाठीी एक वैद्यकीीय अधि�काारी असेल.

(२) वैद्यकीीय अधि�काारी, कैद्यांंsच्याा उपचााराासाठीी आवश्यक उपाययोोजनाा करीील आणि� कााराागृृहााच्याा

स्वच्छतावि�षयक प्रशासनाासाठीी जबााबदाार असेल आणि� अधीक्षकााच्याा निि™यंंत्रणाास अधीन रााहून, वि�हि�त

करण्याात येतीील अशीी इतर कर्ततव्ये पार पाडील.

(३) जर वैद्यकीीय अधि�कााऱ्यााचेे पद रि�क्त असेल तर, निि™वासी वैद्यकीीय अधि�काारी किं�ंवा शासकीीय

रुग्णाालयााच्याा प्रभाारी डॉक्टरनेे पदनिि™र्देशि�त केलेला अन्य कोणतााही वैद्यकीीय अधि�काारी, कााराागृृहााचा वैद्यकीीय

अधि�काारी म्हणूून कााम करीील, तो, पंंधरवड्याातून कि�माान एकदाा मध्यवतीी किं�ंवा, यथाास्थि�िति�, जि�ल्हाा

कााराागृृहााला भेट देईल. असा वैद्यकीीय अधि�काारी, जेव्हाा केव्हाा कैद्यांंsच्याा कोणत्यााही आजाराावि�षयीी

कााराागृृहाातीील कोणत्यााही अधि�कााऱ्यााकडूून किं�ंवा कर्मचााऱ्यााकडूून त्यााला माहि�तीी मि�ळेेल तेव्हाा, कैद्यांंsच्याा

उपचााराासाठीी आवश्यक त्याा उपाययोोजनाा करीील.

११.  (१) जेव्हाा जेव्हाा वैद्यकीीय अधि�कााऱ्याास, एखााद्याा कैद्यााच्याा मनावर शि�स्तीीचा किं�ंवा त्यााला

दि�लेेल्याा उपचाारााचा प्रति�कूूल परि�णााम झााला आहे किं�ंवा होण्यााचा संंभव आहे, असे समजण्याास काारण

असेल तेव्हाा, वैद्यकीीय अधि�काारी, त्यााला योग्य वाटेल अशा निि™रीक्षणांंsसह प्रकरण

, लेखी स्वरूपात

अधीक्षकााला कळवीील.

(२) हाा अहवााल, त्याावरील अधीक्षकााच्याा आदेशांंsसह, माहि�तीीकरि�ताा उप महाानिि™रीक्षकाास तात्कााळ

पाठवि�ण्याात येईल.

१२.  (१) वैद्यकीीय अधि�काारी, कोणत्यााही कैद्यााचा मृत्यू झााल्याावर, खााली वि�निि™र्दि�िष्ट केल्यााप्रमाणे

प्रकरणााची सर्वव संंबंंधि�त माहि�तीी व तपशीील तात्कााळ नोंदवीील, आणि� कााराागृृहााच्याा प्रभाारी अधि�कााऱ्यााला

पुुढीीलप्रमाणे अहवााल पाठवीील :—

(क) ज्याा दि�वशीी, मृत व्यक्तीीने, पहि�ल्यांंsदा आजारी असल्यााची तक्रार केली होतीी किं�ंवा तीी

आजारी असल्यााचेे दि�सूून आले तो दि�वस ;

(ख) त्याा दि�वशीी तीी, जीी मजुरी, कोणतीीही असल्याास, करीीत होता तीी मजुरी ;

(ग) त्याा दि�वशीीच्याा त्यााच्याा आहाारााचेे प्रमाण ;

(घ) ज्याा दि�वशीी, त्यााला रुग्णाालयाात दाखल करण्याात आले होते तो दि�वस ;

(ङ) ज्याा दि�वशीी, तो आजारी असल्यााचेे पहि�ल्यांंsदा वैद्यकीीय अधि�कााऱ्यााला कळवि�ले

े होते

तो दि�वस ;

(च)रोोगाचेे� स्वरूप ;

(छ)मृृत व्यक्तीीला, ति�च्याा मृत्यूपूर्वी, वैद्यकीीय अधि�कााऱ्यााने किं�ंवा दुय्यम वैद्यकीीय

अधि�कााऱ्यााने जेव्हाा शेवटचेे बघि�तलेे होते तो दि�वस ;

कााराागृृहााचा वैद्यकीीय

अधि�काारी व त्यााची

कर्ततव्ये.

वि�वक्षि�त प्रकरणीी

वैद्यकीीय

अधि�कााऱ्यााने

अहवााल देणे.

कैद्यााच्याा

मृत्यूबाबत

अहवााल.

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

9

(ज)कैैद्यााच्याा मृत्यूचा दि�नांंsक व वेळ , आणि�

(झ) ज्याा प्रकरणीी, शववि�च्छेदन तपाासणीी केली असेल, त्याा प्रकरणीी, वैद्यकीीय अधि�कााऱ्यााच्याा

निि™दर्शशनास आलेल्याा इतर कोणत्यााही तपशि�लांंsसह, मृत्यू नंतर दि�सूून आलेली परि�स्थि�ितीी ;

(२) कााराागृृहााचा प्रभाारी अधि�काारी, कैद्यााच्याा मृत्यूबाबतचीी माहि�तीी, तात्कााळ, उप महाानिि™रीक्षकााला

व महाासंंचालकााला कळवीील. तो, रााष्ट्रीय मानवी हक्क आयोगाला व शासनााच्याा सर्वसााधाारण किं�ंवा वि�शेेष

आदेशांंsमध्ये वि�निि™र्दि�िष्ट करण्याात येईल अशा इतर प्राधि�करणांंsना देखील कळवीील.

१३.  तुरुंंगााधि�काारी, उप तुरुंंगााधि�काारी किं�ंवा सहाायक तुरुंंगााधि�काारी हे, अधीक्षकााच्याा निि™यंंत्रणाास

व पर्ययवेक्षणाास अधीन रााहून,—

(क) कैद्यांंsचेे व कैद्यांंsच्याा मालमत्तांंsचेे प्रभाारी व अभि�रक्षक असतीील ;

(ख) कााराागृृहाात कैद्यााचा मृत्यू झााल्याावर, ज्याा परि�स्थि�ितीीत कैद्यााचा मृत्यू झााला, त्याा परि�स्थि�ितीीचेे

संंक्षि�प्त वर्णन असलेेला अशा मृत्यूचा अहवााल, ताबडतोोब अधीक्षकााला व वैद्यकीीय

अधि�कााऱ्यााला देतीील ;

(ग) प्रवेश करतेे वेळी, कैद्यांंsनी जमाा केलेले पैसे व इतर वस्तू यांंsच्याा सुुरक्षि�त अभि�रक्षेेकरि�ताा

जबााबदाार असतीील ;

(घ)वि�हि�त करण्याात येतीील अशीी इतर कर्ततव्ये पार पाडतीील आणि� अशीी इतर काार्ये पार

पाडतीील.

१४. 

प्रवेशद्वाार अधि�काारी म्हणूून अधीक्षकााने पदनिि™र्देशि�त केलेला कााराागृृहााचा कर्मचाारी किं�ंवा

अधि�काारी, कााराागृृहाात आणलेेल्याा किं�ंवा कााराागृृहााबाहेर नेण्याात येणााऱ्याा प्रत्येक गोष्टीची तपाासणीी करीील,

आणि� मनाई केलेली कोणतीीही वस्तू कााराागृृहाात किं�ंवा त्यााबाहेर आणल्यााचा किं�ंवा कााराागृृहाातीील कोणतीीही

मालमत्ता बाहेर नेत असल्यााचा संंशय असलेेल्याा कोणत्यााही व्यक्तीीला थांंsबवतीील आणि� तो, ति�चीी झडतीी

घेऊ शकेेल किं�ंवा झडतीी घेण्यााची व्यवस्थाा करू शकेेल आणि� ति�च्यााकडेे अशीी कोणतीीही वस्तू किं�ंवा

मालमत्ता आढळूून आल्याास, त्यााची माहि�तीी, तात्कााळ कााराागृृहााच्याा प्रभाारी अधि�कााऱ्याास देईल.

१५.(१) महाासंंचालक, वि�शेेष महाानिि™रीक्षक किं�ंवा उप महाानिि™रीक्षक, दर्जाɑने त्यााच्याापेक्षाा दुय्यम

असणााऱ्याा कााराागृृहााच्याा कोणत्यााही अधि�कााऱ्याावि�रुद्ध किं�ंवा कर्मचााऱ्याावि�रुद्ध, कोणत्यााही गैरवर्तनाासाठीी,

वि�हि�त करण्याात येईल अशीी शि�स्तभंंगााची काारवााई करू शकेेल.

(२) याा अधि�निि™यमााखााली केलेल्याा निि™यमांंsनुसार तरतूूद केलेल्याा शि�क्षाा, महाारााष्ट्र नागरीी सेवा (शि�स्त

व अपील) निि™यम, १९७९ मध्ये वि�हि�त केलेल्याा शि�क्षांंsव्यति�रि�क्त असतीील.

१६.  कााराागृृहााचेे सर्वव अधि�काारी व कर्मचाारी हे, नेहमीी कर्ततव्याावर असल्यााचेे मानण्याात येतीील,

आणि� ते, रााज्याातीील कााराागृृहााच्याा कोणत्यााही भाागात किं�ंवा इतर कोणत्यााही ठि�कााणी तैनात करण्याासाठीी

उपलब्ध असतीील.

प्रकरण पाच

काराागृृहााचेे अधि�काारी व कर्ममचाारी यांंsची सर्ववसाधाारण वर्तणूूक.

१७. 

कााराागृृहाातीील सर्वव अधि�काारी व कर्मचाारी यांंsचेे, महाारााष्ट्र नागरीी सेवा (वर्तणूूक) निि™यम,

१९७९ व महाारााष्ट्र नागरीी सेवा (शि�स्त व अपील) निि™यम, १९७९ आणि� वि�हि�त करण्याात येतीील असे इतर

कोणतेेही निि™यम यांंsद्वाारे निि™यमन करण्याात येईल.

१८. 

कााराागृृहााचेे अधि�काारी व कर्मचाारी आणि� त्यांंsचेे नातेवाईक यांंsना, कैद्यांंsशीी प्रत्यक्ष किं�ंवा

अप्रत्यक्षपणे

े व्याावसायि�क व्यवहाार करताा येणाार नाही आणि� कााराागृृह कंत्राटांंsमध्ये कोणतााही हि�तसंंबंंध ठेवता

येणाार नाही.

तुरुंंगााधि�काारी, उप

तुरुंंगााधि�काारी,

सहाायक

तुरुंंगााधि�काारी यांंsची

कर्ततव्ये.

प्रवेशद्वाार

अधि�कााऱ्यााची

कर्ततव्ये.

कोणत्यााही दुय्यम

अधि�कााऱ्याावि�रुद्ध

किं�ंवा

कर्मचााऱ्याावि�रुद्ध

शि�स्तभंंगााची

काारवााई.

अधि�काारी व

कर्मचाारी हे नेहमीी

कर्ततव्याावर

असल्यााचेे मानणेे.

वर्तणूूक निि™यम.

व्याावसायि�क

व्यवहाारांंsस मनाई.

भाग पाच-१२३-२.

एचबीी-२५०५-२.

10

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

१९.  कााराागृृहााचेे अधि�काारी व कर्मचाारी आणि� त्यांंsचेे नातेवाईक हे, कैद्यांंsकडूून किं�ंवा कैद्यांंsच्याा

नातेवाईकांंsकडूून किं�ंवा त्यांंsच्याा मि�त्रांंsकडूून किं�ंवा कााराागृृहांंsच्याा कोणत्यााही व्यवहाारांंsशीी संंबंंधि�त असलेेल्याा

एखााद्याा व्यक्तीीकडूून कोणतीीही भेटवस्तू स्वीकाारणाार नाहीत.

२०.  कााराागृृहााचेे अधि�काारी व कर्मचाारी, कोणत्यााही संंघात किं�ंवा संंघटनेत सामील होेे�णाार नाहीत

किं�ंवा कााराागृृहााची सुुरक्षाा, शि�स्त आणि� सुुरळीीत काामकााज याास हाानीकाारक ठरेेल अशीी कोणतीीही कृतीी

करणाार नाहीत.

२१.  कााराागृृहााचेे अधि�काारी व कर्मचाारी, अन्य ठि�कााणी रााहण्याासाठीी अधीक्षकााने लेखी परवाानगीी

दि�लीी नसेेल तर, कााराागृृह निि™वासस्थााने, उपलब्ध असल्याास, कााराागृृह निि™वासस्थाानामध्ये रााहतीील.

२२.  कााराागृृहाातीील कोणतााही कर्मचाारी, अधीक्षकााकडूून परवाानगीी घेतल्यााशि�वााय, राात्रीीच्याा वेळी

कााराागृृह निि™वासस्थाानी अनुपस्थि�ित रााहणाार नाही आणि� जर कााराागृृहाातीील कर्मचाारी, परवाानगीी न घेता, कााही

अपरि�हाार्यय निि™कडीीसाठीी कााराागृृह निि™वासस्थाानी अनुपस्थि�ित रााहि�लाा असेल तर, तो, त्यााबाबतचीी काारणेे

अधीक्षकााला तात्कााळ कळवीील.

२३.  कााराागृृहााचेे सर्वव अधि�काारी व कर्मचाारी, त्यांंsच्याा वरि�ष्ठ प्राधि�कााऱ्यांंsच्याा काायदेेशीीर आदेशांंsचेे

व निि™र्देशांंsचेे पालन करतीील.

प्रकरण सहाा

कल्याण नि�धीी.

२४.(१) शासन, रााज्याातीील कााराागृृहांंsचेे व सुुधाार सेवांंsचेे सर्वव अधि�काारी व कर्मचाारी यांंsच्याा

कल्यााणाासाठीी, कल्यााण निि™धी घटि�त करीील आणि� वि�हि�त करण्याात येतीील अशा प्रयोजनांंsसाठीी त्यााचा

वि�निि™योग करताा येईल.

(२) कल्यााण निि™धीमध्ये, पुुढीील पैसे जमाा करण्याात येतीील :—

(क) रााज्य शासनााने दि�लेेले कोणतेेही अनुदान ;

(ख) कााराागृृहााच्याा सर्वव अधि�कााऱ्यांंsकडूून व कर्मचााऱ्यांंsकडूून घेतलेेली मासि�क वर्गणीी ;

(ग)कोोणत्यााही व्यक्तीीने किं�ंवा संंघटनेने दि�लेेले कोणतेेही मृत्यूपत्रि�त दान, देणगीी, दाननिि™धी

किं�ंवा इतर अनुदाने ;

(घ) निि™धीच्याा शि�ल्लक रकमेेच्याा गुंंsतवणुकीतून उपार्जि�ित होणाारे व्यााज ;

(ङ) वि�हि�त करण्याात येईल अशीी इतर कोणतीीही रक्कम.

प्रकरण सात

काराागृृहांंsचेे नि�रीीक्षण.

२५.  महाासंंचालक, वि�हि�त करण्याात येतीील अशा निि™यत काालांंsतरााने समुुचि�त दर्जाɑच्याा एखााद्याा

अधि�कााऱ्यााद्वाारे सर्वव कााराागृृहांंsचेे निि™रीक्षण केले जात आहे यााची सुुनिि™श्चि�ितीी करीील.

२६.(१) प्रत्येक कााराागृृहाात, अध्यक्ष म्हणूून जि�ल्हााधि�काारी व जि�ल्हाा दंंडाधि�काारी आणि� वि�हि�त

करण्याात येतीील अशा संंख्येतीील इतर सदस्य यांंsचा समाावेश असलेेले एक अभ्याागत मंडळ

असेल.

(२) मंडळ

, याा अधि�निि™यमााच्याा तरतुुदींचेे आणि� त्यााखााली केलेल्याा निि™यमांंsचेे अनुपालन केले जात

असल्यााची सुुनिि™श्चि�ितीी करण्याासाठीी दर तीीन महि�न्यांंsतून एकदाा कााराागृृहााचेे निि™रीक्षण करीील.

(३) प्रत्येक निि™रीक्षणाानंतर, मंडळाचेे निि™र्देश व सूचनाा यांंsसह अहवााल, संंबंंधि�त उप महाानिि™रीक्षकााकडेे

व महाासंंचालकााकडेे पाठवि�ण्याात येईल.

भेटवस्तू

स्वीकाारण्याास

मनाई.

संंघटना

बनवि�ण्याास मनाई.

कााराागृृह

निि™वासस्थाानांंsमध्ये

रााहणेे.

अनधि�कृृतपणेे

अनुपस्थि�ित न

रााहणेे.

काायदेेशीीर

आदेशांंsचेे पालन

करणेे.

कल्यााण निि™धी.

कााराागृृहांंsचेे

निि™रीक्षण.

अभ्याागत मंडळ

.

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

11

प्रकरण आठ

काराागृृहााची वास्तुरचनाा व नि�वासव्यवस्थाा.

२७. 

(१) एखााद्याा कााराागृृहााची वास्तुरचनाा व संंकल्पचि�त्र, भूपृष्ठाची जागा, मोकळीी जागा,

बंंदीीकक्षांंsचेे वायुवीजन, बरााकी, शौचालये, स्नानगृृहे, स्वयंंपाक घर, काार्ययछपऱ्याा, रुग्णाालये, इत्याादीी, वि�हि�त

करण्याात येईल अशा मानकांंsशीी व आवश्यकतांंsशीी सुुसंंगत असतीील.

(२) प्रत्येक कााराागृृहााची सुुरक्षाावि�षयक मानकेे, वि�हि�त करण्याात येतीील त्यााप्रमाणे असतीील.

(३) महि�लाा, तृतीीयपंंथीी, दि�व्यांंsग व्यक्तीी किं�ंवा सांंsसर्गि�िक रोगाने किं�ंवा मानसि�क आजारााने ग्रस्त

व्यक्तीी, किं�ंवा अंंमली पदाार्थांंɕच्याा अति�सेेवनाधीन व्यक्तीी किं�ंवा वयोवृद्ध व अशक्त कैदीी, न्याायचौौकशीीधीन

कैदीी, दोषसि�द्ध कैदीी, अति� सुुरक्षाा असलेेले कैदीी, अभ्यस्त अपरााधी, सरााईत कैदीी, तरुण अपरााधी, दि�वााणी

कैदीी, टोळ्यांंsचेे सदस्य असलेेले कैदीी, स्थाानबद्ध कैदीी, इत्याादींसारख्याा वि�वि�ध प्रकाारच्याा कैद्यांंsचेे वि�लगीकरण

करणेे व त्यांंsना अलग ठेवणे सुुलभ होण्याासाठीी आणि� कैद्यांंsच्याा वि�शेेष गरजाा पुुरवि�ण्याासाठीी, वि�हि�त करण्याात

येईल त्यााप्रमाणे कााराागृृहे संंकल्पचि�त्रि�त करताा येतीील.

(४) कााराागृृहांंsच्याा संंकल्पचि�त्रात, काायााɑत्मक आवश्यकतेेनुसार, कााराागृृहांंsचेे अधि�काारी व कर्मचाारी

यांंsच्याा निि™वासव्यवस्थेचा आणि� इतर सोयीसुुवि�धांंsचा समाावेश असेल.

(५) शासन, वि�वि�ध प्रकाारच्याा कााराागृृहांंsच्याा तट भिं�ंतीीपासून, वि�हि�त करण्याात येईल अशा अंतरााच्याा

आतीील, बांंsधकाामे वि�निि™यमि�त

करण्याासाठीी आणि� त्याामध्ये रााखीव (बफर

) क्षेत्र निि™र्माɑण करण्याासाठीी निि™यम

करीील.

२८. 

(१) शासनाास, कैद्यांंsचेे समााजात पुुनर्ववसन करण्याास मदतगाार ठरू शकणााऱ्याा, वि�हि�त

करण्याात येतीील अशा सुुवि�धाा किं�ंवा सवलतीी, खुल्याा कााराागृृहाामध्ये व खुल्याा वसाहतीीत, उपलब्ध करून

देता येतीील.

(२) खुल्याा कााराागृृहांंsचेे व खुल्याा वसाहतीीचेे व्यवस्थाापन करण्यााचेे निि™यम, अशा कााराागृृहांंsमध्ये

कैद्यांंsना स्थाानांंsतरि�त करण्यााची काार्यपद्धतीी व त्यांंsची पात्रताा, आणि� अशा कैद्यांंsना खुल्याा कााराागृृहाात किं�ंवा

खुल्याा वसाहतीीत स्थाानांंsतरि�त करण्यााच्याा शर्तीतीी, वि�हि�त करण्याात येतीील त्यााप्रमाणे असतीील.

प्रकरण नऊ

कैद्यांंsचेे वर्गीकरण.

२९.  (१) प्रत्येक कााराागृृहाामध्ये, कैद्यांंsचेे वर्गीकरण

व सुुरक्षाा निि™धााɑरण करण्याासाठीी, अध्यक्ष म्हणूून

कााराागृृह अधीक्षक आणि� सदस्य म्हणूून तुरुंंगााधि�काारी (प्रशासन), तुरुंंगााधि�काारी (अंतर्गत सुुरक्षाा) व

वैद्यकीीय अधि�काारी यांंsचा समाावेश असलेेली एक वर्गीकरण

व सुुरक्षाा निि™धााɑरण समि�तीी असेल.

(२) समि�तीी, प्रथम पुुढीील कैद्यांंsमधून कैद्यांंsचेे प्रकाार सुुनिि™श्चि�ित करीील :—

(क) दि�वााणी कैदीी ;

(ख) दोषसि�द्ध कैदीी ;

(ग) न्याायचौौकशीीधीन कैदीी ;

(घ) स्थाानबद्ध कैदीी ;

(ङ) सरााईत किं�ंवा अभ्यस्त अपरााधी ;

(च) मृत्यूदंंडाची शि�क्षाा झाालेले कैदीी ;

(छ) दयेेचा अर्जज फेटाळलेेले मृत्यूदंंडि�त कैदीी ;

(ज) वि�हि�त करण्याात येतीील असे इतर कोणत्यााही प्रकाारचेे कैदीी.

कााराागृृहााची

वास्तुरचनाा.

खुली कााराागृृहे व

खुली वसाहत.

वर्गीकरण

व सुुरक्षाा

निि™धााɑरण समि�तीी.

12

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

(३) समि�तीी, कााराागृृहाात दाखल होणााऱ्याा कैद्यांंsचेे वय, लिं�ंग, शि�क्षाा, सुुरक्षाा व संंरक्षणवि�षयक

गरजाा, शारीरि�क व मानसि�क आरोग्यवि�षयक

गरजाा, सुुधााराात्मक गरजाा, इत्याादींनुसार पुुढीील प्रवर्गांंɕमध्ये

त्यांंsचेे वर्गीकरण

करीील :—

(क) लिं�ंगनिि™हााय : पुुरुष, महि�लाा व तृतीीयपंंथीी ;

(ख) मूल असलेेल्याा महि�लाा कैदीी ;

(ग) तरुण अपरााधी ;

(घ) वयोवृद्ध व अशक्त कैदीी ;

(ङ) मानसि�क आजारााने ग्रस्त कैदीी ;

(च) पहि�ल्यांंsदाच अपरााध करणाारे अपरााधी ;

(छ) अंंमली पदाार्थांंɕचेे व्यसनीी आणि� मद्याासक्त अपरााधी ;

(ज) वि�देेशीी कैदीी ;

(झ) सांंsसर्गि�िक रोगाने किं�ंवा दीीर्घघ आजारााने ग्रस्त कैदीी ;

(ञ) अति�-जोखीमीचेे कैदीी ;

(ट) वि�हि�त करण्याात येतीील असे इतर कोणतेेही प्रवर्गग.

(४) पोट-कलमे (२) व (३) यााअन्वये कैद्यााच्याा प्रकाारााची व वर्गवाारीची सुुनिि™श्चि�ितीी केल्याानंतर,

कैद्यााच्याा एकमेेकांंsशीी होणााऱ्याा कोणत्यााही प्रकाारच्याा परस्पर संंबंंधाास प्रति�बंंध करण्यााकरि�ताा, वि�हि�त करण्याात

येईल अशा रीतीीने, त्यांंsना अलग ठेवता येईल.

(५) कााराागृृहााचेे प्रभाारी अधि�काारी, याा संंबंंधाात, शासनााकडूून वि�निि™र्दि�िष्ट करण्याात येईल त्यााप्रमाणे,

अति� जोखमीीच्याा कैद्यााची सुुरक्षाा व सुुरक्षि�त अभि�रक्षाा करण्यााची सुुनिि™श्चि�ितीी करण्याासाठीी वि�शेेष कााळजीी

घेईल आणि� सावधगि�रीी बाळगीील.

प्रकरण दहाा

कैद्यांंsचेे प्रवेेश, स्थाानांंsतरण

व मुक्तताा.

३०.  (१) कााराागृृहााचा प्रभाारी अधि�काारी, एखााद्याा व्यक्तीीची, यथोोचि�त काायदेेशीीर प्रक्रि�येेनुसार

मुक्तताा होईपर्यंत किं�ंवा ति�लाा हलवि�ण्याात येईपर्यंत, अशा व्यक्तीीला, ज्यााद्वाारे कााराागृृहाात पाठवि�ण्याात आले

असेल अशा कोणत्यााही रि�टच्याा, अधि�पत्रााच्याा किं�ंवा आदेशाच्याा निि™कडीीनुसार कोणत्यााही न्याायाालयााकडूून

किं�ंवा कोणत्यााही सक्षम प्राधि�करणााकडूून याा अधि�निि™यमाान्वये त्यााच्याा अभि�रक्षेेत यथोोचि�तरीीत्याा पाठवि�लेेल्याा

अशा व्यक्तीीचा स्वीकाार करीील व ति�लाा स्थाानबद्ध करीील.

(२) कााराागृृहााचा प्रभाारी अधि�काारी, अशा रि�टची, अधि�पत्रााची किं�ंवा आदेशाची अंंमलबजाावणी

केल्याानंतर अथवाा त्यााद्वाारे पाठवि�लेेल्याा व्यक्तीीची मुक्तताा झााल्याानंतर, त्यााची कशाा प्रकाारे अंंमलबजाावणी

करण्याात आली किं�ंवा त्यााद्वाारे पाठवि�लेेल्याा व्यक्तीीची, त्यााची अंंमलबजाावणी होण्याापूर्वी अभि�रक्षेेतून मुक्तताा

काा करण्याात आली आहे हे दर्शशवि�णाारे, यथोोचि�त स्वाक्षरीीकृत प्रमाणपत्र, ज्याा न्याायाालयााने तो कााढलाा होता

त्याा न्याायाालयााला पाठवीील.

(३) कााराागृृहााचा प्रभाारी अधि�काारी, त्याा त्याा वेळी अंंमलात असलेेल्याा कोणत्यााही काायद्याच्याा

तरतुुदींन्वये कोणत्यााही न्याायाालयााने किं�ंवा सक्षम प्राधि�करणााने कोणत्यााही व्यक्तीीच्याा स्थाानबद्धतेसाठीी दि�लेेला

कोणतााही शि�क्षाादेश किं�ंवा आदेश किं�ंवा कााढलेेले अधि�पत्र अंंमलात आणील.

(४) कोणतीीही शंंकाा किं�ंवा संंदि�ग्धताा असल्याास त्याा बाबतीीत, कााराागृृहााचा प्रभाारी अधि�काारी,

अंंमलबजाावणीसाठीी, स्‍‍पष्टीकरणाासाठीी त्यााच्यााकडेे पाठवि�लेेले अधि�पत्र किं�ंवा आदेश, तो कााढणााऱ्याा

प्राधि�करणााकडेे, स्पष्टीकरणाार्थथ पाठवीील. असा संंदर्भभ प्रलंबि�त असेपर्यंत, त्याा अधि�पत्राात किं�ंवा आदेशात

वि�निि™र्दि�िष्ट केली असेल, अशा रीतीीने, कैद्यााला स्थाानबद्ध करण्याात येईल.

कैद्यांंsचेे प्रवेश.

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

13

(५) प्रत्येक कैद्यााची, त्यााच्याा प्रवेशानंतर, शक्य ति�तक्याा लवकर, वैद्यकीीय अधि�कााऱ्यााकडूून तपाासणीी

करण्याात येईल आणि� तो, त्यााने ठेवावयााच्याा वि�हि�त नोंदवहीत किं�ंवा नमुन्याात त्यााबाबतचीी तपशीीलवार नोंद

करीील किं�ंवा नोंद करण्यााची व्यवस्थाा करीील. याा अभि�लेेखाात, सध्यााच्याा किं�ंवा पूर्वीच्याा कोणत्यााही

आजाराासह, कैद्यााच्याा आरोग्य स्थि�ितीीचा, त्यााच्याा शरीीराावर असलेेल्याा कोणत्यााही जखमाा किं�ंवा खुणाा

यांंsचा, जर सश्रम कााराावासाचा शि�क्षाादेश दि�लेेला असेल तर, तो, जीी मजुरी करण्याास योग्य असेल त्याा

मजुरीचा वर्गग आणि� वैद्यकीीय अधि�कााऱ्याास अंतर्भूɑत करणेे योग्य वाटतीील अशा इतर कोणत्यााही निि™रीक्षणांंsचा,

तपशीील अंतर्भूɑत असेल.

(६) न्याायाालयााकडूून किं�ंवा इतर कोणत्यााही सक्षम प्राधि�करणााकडूून कााराागृृहााच्याा प्रभाारी

अधि�कााऱ्यााला उद्देेशून पाठवि�लेेले वैध अधि�पत्र किं�ंवा कोणतााही आदेश सादर केल्याानुसार असेल त्याा

व्यति�रि�क्त, कोणत्यााही व्यक्तीीला स्थाानबद्धतेसाठीी कााराागृृहाात प्रवेश दि�लाा जाणाार नाही.

३१.  (१) जेव्हाा जेव्हाा, कैद्यााला कााराागृृहाात प्रवेश दि�लाा जाईल तेव्हाा तेव्हाा, कााराागृृहााच्याा प्रभाारी

अधि�कााऱ्यााकडूून किं�ंवा त्यााने प्राधि�कृृत केलेल्याा अधि�कााऱ्यााकडूून त्यााची कसूून झडतीी घेण्याात येईल, आणि�

योग्य अधि�कााराान्वये जीी कााराागृृहाात आणलीी असेल अशीी सर्वव रोख रक्कम, दागि�नेे किं�ंवा इतर मौल्यवाान

वस्तू, त्याा कैद्यााकडूून कााढून घेण्याात येतीील आणि� त्यााबाबत, वि�हि�त करण्याात येईल अशा रीतीीने काार्यवााही

करण्याात येईल.

(२) जर कैद्यााकडेे, मनाई केलेली कोणतीीही वस्तू आढळूून आली तर, तीी जप्त करण्याात येईल.

(३) महि�लाा किं�ंवा तृतीीयपंंथीी कैद्यांंsच्याा बाबतीीत, वि�हि�त करण्याात येईल अशा समुुचि�त रीतीीने झडतीी

घेण्‍‍याात येईल व तपाासणीी करण्याात येईल.

(४) कााराागृृहाात प्रवेश दि�लेेला प्रत्येक कैदीी, फौौजदाारी प्रक्रि�याा (ओळख पटवि�णेे) अधि�निि™यम,

२०२२ आणि� त्याा त्याा वेळी अंंमलात असलेेल्याा इतर कोणत्यााही काायद्याच्याा तरतुुदींनुसार करण्याात येईल

अशा शारीरि�क व बायोमेट्रीक ओळखीीसंंबंंधीीच्याा मापन प्रक्रि�येेतून जाईल.

(५) जो कैदीी, कााराागृृहााबाहेर जातो किं�ंवा कााराागृृहाात पुुन्हाा प्रवेश करतोो असा प्रत्येक कैदीी देखील

कााराागृृहाातीील अशा प्रत्येक बाहेर जाण्यााच्याा किं�ंवा आत प्रवेश करण्यााच्याा प्रत्येक वेळी, त्यााची कसूून झडतीी

घेण्यााच्याा आणि� शारीरि�क व बायोमेट्रि�क ओळखीीसंंबंंधीीच्याा मापन प्रक्रि�येेतून जाईल.

(६) कैदीी, मनाई केलेल्याा वस्तूच्याा तपाासणीीसाठीी कोणत्यााही वेळी कसूून झडतीी घेण्याास पात्र

असेल.

३२.  (१) सर्वव कैद्यांंsची, अन्य कोणत्यााही कााराागृृहाात त्यांंsना स्थाानांंsतरि�त करण्याापूर्वी, वैद्यकीीय

अधि�कााऱ्यााकडूून त्यांंsची तपाासणीी करण्याात येईल.

(२) जेव्हाा, कोणत्यााही व्यक्तीीस, कााराावासाच्याा शि�क्षेेखााली किं�ंवा मृत्युदंंडाच्याा शि�क्षेेखााली किं�ंवा

दंंड भरण्याात कसूूर केल्याामुळे किं�ंवा शांंsतताा रााखण्याासाठीी किं�ंवा चांंsगलीी वर्तणूूक ठेवण्याासाठीी जामीन

देण्याास कसूूर केल्याामुळे रााज्याातीील कााराागृृहाात बंंदीीवासात ठेवण्याात आले असेल त्यााबाबतीीत, शासन,

अन्य रााज्यााच्याा शासनााच्याा परस्परांंsमधील संंमतीीने, आदेशाद्वाारे, त्याा कैद्यााला त्याा कााराागृृहाातून अन्य

रााज्याातीील कोणत्यााही कााराागृृहाात स्थाानांंsतरि�त करण्यााची तरतूूद करू शकेेल.

(३) कोणत्यााही न्याायचौौकशीीधीन कैद्यााचेे, एकाा रााज्याातून दुसऱ्याा रााज्याात केले जाणाारे स्थाानांंंsतरण

हे, परत पाठवि�णााऱ्याा (रि�मांंsड देणााऱ्याा) न्याायाालयााच्याा संंमतीीने करण्याात येईल.

(४) कोणत्यााही कैद्यााला, रााज्याातीील एकाा कााराागृृहाातून दुसऱ्याा कााराागृृहाात स्थाानांंsतरि�त करण्याासाठीी

महाासंंचालक किं�ंवा वि�शेेष महाानिि™रीक्षक हाा सक्षम प्राधि�काारी असेल.

(५) उप महाानिि™रीक्षक हाा, कोणत्यााही कैद्याास, त्यााच्याा संंबंंधि�त अधि�काारक्षेत्रामधील एकाा कााराागृृहाातून

दुसऱ्याा कााराागृृहाात स्थाानांंsतरि�त करण्याासाठीी सक्षम प्राधि�काारी असेल.

(६) न्याायचौौकशीी करणााऱ्याा न्याायाालयाास सूचि�त करून न्याायचौौकशीीधीन कैद्यााचेे स्थाानांंsतरण

करण्याात येईल.

कैद्यांंsची झडतीी.

२०२२ चा

११.

कैद्यााचेे

स्थाानांंsतरण

.

14

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

३३. 

(१) कााराागृृहाातीील वि�देेशीी कैद्यााच्याा प्रवेशाची माहि�तीी, तात्कााळ महाासंंचालकााकडेे

पाठवण्याात येईल, तो तीी माहि�तीी, भाारत सरकाारच्याा पररााष्ट्र मंत्राालयााकडेे अथवाा केंद्र सरकाारकडूून किं�ंवा

रााज्य शासनााकडूून वि�निि™र्दि�िष्ट करण्याात येईल अशा अन्य कोणत्यााही अभि�करणााकडेे पाठवीील.

(२) वि�वक्षि�त कैद्यांंsचेे, भाारताातून भाारतााबाहेरील अन्य देशात किं�ंवा ठि�कााणी स्थाानांंsतरण

, आणि�

भाारतााबाहेरील अन्य देशातून किं�ंवा ठि�कााणांंsहून भाारताात प्रत्याावर्तन हे, कैद्यांंsचेे प्रत्याार्पण अधि�निि™यम, २००३

यााच्याा तरतुुदींनुसार करण्याात येईल.

३४. 

जर कैदीी, कोणत्यााही तीीव्र किं�ंवा धोकाादायक चि�त्तक्षोभक रोगाने ग्रस्त असेल तर, अशीी

मुक्तताा करणेे सुुरक्षि�त असल्यााचेे वैद्यकीीय अधि�कााऱ्यााने प्रमाणि�त केल्यााखेरीज, अशा कोणत्यााही कैद्यााची

कााराागृृहाातून मुक्तताा करण्याात येणाार नाही.

प्रकरण अकराा

कैद्यांंsची शि�स्त.

३५.  जेेव्हाा एखााद्याा कैद्यााकडूून पुुढीील कृत्ये करण्याात येतीील तेव्हाा, अशीी कृत्ये कााराागृृह अपरााध

असतीील :—

(क) याा अधि�निि™यमाान्वये किं�ंवा त्यााखााली केलेल्याा निि™यमांंsन्वये वि�निि™र्दि�िष्ट केलेल्याा कोणत्यााही

निि™यमााचेे किं�ंवा वि�निि™यमााचेे जाणीवपूर्ववक उल्लंंघन करणेे ;

(ख) कोणत्यााही व्यक्तीीवर, कोणतााही हमला करणेे किं�ंवा बळााचा वापर करणेे ;

(ग) अपमाानास्पद किं�ंवा धमकी देणााऱ्याा भााषेचा जाणीवपूर्ववक व सतत

वापर करणेे ;

(घ) अनैति�क किं�ंवा असभ्य किं�ंवा गैरशि�स्तीीचेे वर्तन करणेे ;

(ङ) मजुरी करण्याापासून स्वतःला जाणीवपूर्ववक निि™:समर्थथ करणेे ;

(च) जेव्हाा कैद्यााला सश्रम कााराावासाची शि�क्षाा देण्याात येते तेव्हाा, असे कााम करण्याास सतत

नकाार देणे ;

(छ) सश्रम कााराावासाची शि�क्षाा झाालेल्याा कोणत्यााही दोषसि�द्ध कैद्यााने काामामध्ये जाणीवपूर्ववक

आळस करणेे किं�ंवा निि™ष्कााळजीीपणाा करणेे ;

(ज) सश्रम कााराावासाची शि�क्षाा झाालेल्याा कोणत्यााही दोषसि�द्ध कैद्यााने काामाचेे जाणीवपूर्ववक

गैरव्यवस्थाापन करणेे ;

(झ) कााराागृृहााच्याा मालमत्तेचेे जाणीवपूर्ववक नुकसाान करणेे ;

(ञ) प्रत्यक्ष किं�ंवा इलेक्ट्रॉनिि™क स्वरूपात ठेवलेली वृत्तपत्रकेे कैद्यााचा पूर्वेति�हाास, अभि�लेेख

किं�ंवा दस्तऐवज यांंsमध्ये फेरफाार करणेे किं�ंवा ते खरााब करणेे ;

(ट) मनाई केलेली कोणतीीही वस्तू प्राप्त करणेे, बाळगणेे किं�ंवा हस्तांंsतरि�त करणेे ;

(ठ) कााराागृृहाातीील कोणत्यााही अधि�कााऱ्यााच्याा किं�ंवा कर्मचााऱ्यााच्याा वि�रुद्ध जाणीवपूर्ववक खोटे

आरोप करणेे ;

(ड) कोणतीीही आग, काारस्थाान किं�ंवा कट यांंsसारख्याा घटना त्यााला कळतााक्षणीी त्याा न

कळवि�णे

े किं�ंवा कळवि�ण्याास नकाार देणे, मोबाईल, अंंमली पदाार्थथ, शस्त्रे, चलन यांंsसारख्याा

वि�धि�निि™षि�द्ध वस्तूंंsचा वापर करणेे अथवाा पळूून जाण्यााचा प्रयत्न करणेे किं�ंवा पळूून जाण्यााची तयाारी

करणेे अथवाा कोणत्यााही कैद्याावर किं�ंवा अन्य कोणत्यााही व्यक्तीीवर किं�ंवा कााराागृृह कर्मचााऱ्यांंsवर

हल्ला करणेे ;

(ढ) पळूून जाणेे� किं�ंवा पळूून जाण्यााचा प्रयत्न करणेे, पळूून जाण्यााचा कट रचणेे, किं�ंवा पळूून

जाण्याासाठीी सहााय्य करणेे ;

वि�देेशीी कैद्यांंsचेे

प्रवेश व

प्रत्याावर्तन.

२००३ चा

४९.

कैद्यांंsची मुक्तताा.

कााराागृृहवि�षयक

अपरााध.

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

15

(ण) बि�नताारी संंदेशवहन उपकरणे

े, मोबाईल फोन, इलेक्ट्रॉनिि™क्स उपकरणे

े व त्यांंsच्याा

सहााय्यभूूत घटकांंsचा अनधि�कृृत वापर करणेे किं�ंवा तीी बाळगणेे ;

(त) जेथे प्रवेश करण्यााची परवाानगीी नाही अशा, कााराागृृहााच्याा परि�सराात किं�ंवा त्यााभोवतीी

अपप्रवेश करणेे किं�ंवा अपप्रवेश करण्यााचा प्रयत्न करणेे किं�ंवा वि�नाकाारण फि�रणेे ;

(थ) कााराागृृहााबाहेरील कोणत्यााही व्यक्तीीशीी अनधि�कृृत संंवाद साधणेे ;

(द) कााराागृृह अधि�काारी किं�ंवा कर्मचाारी असल्यााचा बहााणाा करणेे किं�ंवा कोणत्यााही प्रकाारचीी

तोतयेेगि�रीी करणेे ;

(ध) मनाई केलेल्याा कोणत्यााही वस्तूची तस्करीी करणेे किं�ंवा तस्करीी करण्यााचा प्रयत्न करणेे;

(न) कााराागृृहाातीील अधि�काारी व कर्मचाारी यांंsच्याावि�रुद्ध खोटे अभि�वेेदन करून सहकैैद्यांंsना

धााकदपटशा दाखवि�णेे ;

(प) सामूहि�क उपोषणाात, आंदोोलनात किं�ंवा अन्य कोणत्यााही अवज्ञााकाारी किं�ंवा बेशि�स्त

कृत्यांंsमध्ये सहभााग घेणे किं�ंवा त्याास चि�थाावणी देणे ;

(फ) लैंगि�क छळवणूक करणेे किं�ंवा समसंंभोग करणेे ;

(ब) जुगार, सट्टेेबाजीी, इत्याादींसारख्याा समााजवि�रोोधी कृत्यांंsमध्ये सहभााग घेणे किं�ंवा तीी

आयोजि�त करणेे ;

(भ) उपरोोक्तपैैकी कोणतेेही अपरााध करण्याास सहााय्य करणेे किं�ंवा त्याास अपप्रेरणाा देणे ;

(म) आजारी असल्यााचेे ढोंग करणेे ;

(य) वि�हि�त करण्याात येईल असे इतर कोणतेेही कृत्य.

३६.  (१) कााराागृृहााचा प्रभाारी अधि�काारी, याा अधि�निि™यमााच्याा तरतुुदींनुसार व त्याा खााली केलेल्याा

निि™यमांंsनुसार कााराागृृहाातीील कैद्यांंsमध्ये शि�स्त रााखण्याासाठीी जबााबदाार असेल.

(२) कााराागृृहाामध्ये शि�स्तीीची अंंमलबजाावणी करण्यााची रीत, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्याात येईल

त्यााप्रमाणे असेल.

३७. 

कााराागृृहााच्याा अधि�कााऱ्यांंsच्याा किं�ंवा कर्मचााऱ्यांंsच्याा आदेशाचेे व सूचनांंsचेे आणि� याा

अधि�निि™यमााच्याा तरतुुदींचेे पालन करणेे आणि� वि�हि�त करण्याात येतीील अशा अन्य निि™देशांंsचेे अनुपालन करणेे

हे, प्रत्येक कैद्यााचेे कर्ततव्य असेल.

३८.  कााराागृृहााचा प्रभाारी अधि�काारी, याा अधि�निि™यमाान्वये व त्यााखााली केलेल्याा निि™यमांंsन्वये वि�निि™र्दि�िष्ट

केलेली चौकशीी केल्याानंतर, कलम ३५ मध्ये वि�निि™र्दि�िष्ट केलेल्याा कााराागृृहवि�षयक

अपरााधांंsच्याा बाबतीीत,

पुुढीील शि�क्षांंsपैकी कोणतीीही शि�क्षाा लादू शकेेल :—

(क) अधीक्षकााद्वाारे, कैद्यााला उद्देेशून वैयक्ति�िकरी

ीत्याा जीी ताकीद देण्याात येते आणि� शि�क्षाा

नोंदवहीत व वृत्तपत्रकाात कैद्यााचा पूर्वेति�हाास नमूद करण्याात येते तीी औपचाारि�क ताकीद ;

(ख) उपहाारगृृहााच्याा सुुवि�धेेसह मनोरंंजनााच्याा सुुवि�धाा, एकाा महि�न्यााच्याा काालावधीपर्यंत, बंंद

करणेे;

(ग) मजुरीमध्ये बदल करणेे ;

(घ) माफीचा काालावधी, तीीन महि�न्यांंsपर्यंत गमाावणे ;

(ङ) दोषसि�द्ध अवेक्षक, राात्रपााळी पहाारेकरीी, इत्याादीी जबााबदााऱ्यांंsपासून काायमचेे कााढून टाकणेे;

(च) इतर कैद्यांंsपासून वि�लग ठेवणे (एकांंsत कााराावास नसलेेला) ;

(छ) सर्वव अभ्याागतांंsच्याा (त्याात अधि�वक्त्यााच्याा भेटीचा समाावेश नसेेल) भेटी, एकाा

महि�न्याापेक्षाा अधि�क नसेेल इतक्याा काालावधीसाठीी स्थगि�त

करणेे ;

(ज) दुसऱ्याा कााराागृृहाात स्थाानांंsतरि�त करणेे ;

(झ) वि�हि�त करण्याात येतीील अशा अन्य शि�क्षाा.

कैद्यांंsचा

शि�स्तवि�षयक

प्राधि�काारी.

कैद्यांंsचेे कर्ततव्य.

कााराागृृहवि�षयक

अपरााधांंsसाठीी

शि�क्षाा.

16

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

३९.  अधीक्षक, कलम ४१ अन्वये मनाई केलेली कृत्ये आणि� तीी कृत्ये केल्याामुळे लादण्याात येणाारी

शास्तीी नमूद असणाारी इंग्रजीी व स्थाानिि™क भााषेतीील सूचनाा, कााराागृृहााबाहेरील दर्शशनी जागी लावील.

४०.  (१) प्रत्येक कााराागृृहाात एक शि�क्षाा नोंदवही ठेवण्याात येईल.

(२) कााराागृृहवि�षयक

प्रत्येक गंंभीर अपरााधााच्याा बाबतीीत, साक्षीदार म्हणूून अभि�सााक्ष देणााऱ्याा कैद्यांंsची

नावे नोंदवि�ण्याात येतीील.

(३) कााराागृृहााचा प्रभाारी अधि�काारी, साक्षीदारांंsच्याा पुुरााव्यांंsचा सारांंsश, कैद्यााचा बचााव आणि� त्यााच्याा

काारणांंsसह निि™ष्कर्षष नोंदवीील.

(४) अधीक्षक व तुरुंंगााधि�काारी, नोंदींची अचूकताा प्रमाणि�त करण्याासाठीी प्रत्येक शि�क्षेेशीी संंबंंधि�त

असणााऱ्याा नोंदींसमोोर त्यांंsच्याा स्वाक्षऱ्याा करतीील.

प्रकरण बाराा

काराागृृहााच्या संंबंंधाातीील अपरााध.

४१. 

जोो कोणी, याा अधि�निि™यमााच्याा तरतुुदींचेे किं�ंवा त्यााखााली केलेल्याा निि™यमांंsचेे उल्लंंघन

करून,—

(क) कोणत्यााही कैद्यााला, कोणत्यााही कााराागृृहाामधून बाहेर कााढीील किं�ंवा कााढण्यााचा प्रयत्न

करीील ;

(ख) कोणत्यााही कैद्यााला, मनाई केलेली कोणतीीही वस्तू पुुरवीील किं�ंवा पुुरवि�ण्यााचा प्रयत्न

करीील ;

(ग) कोणत्यााही कैद्यााशीी संंवाद साधील किं�ंवा संंवाद साधण्यााचा प्रयत्न करीील ; किं�ंवा

(घ) याा कलमाद्वाारे शि�क्षेेस पात्र असलेेल्याा कोणत्यााही अपरााधाास अपप्रेरणाा देईल,

त्यााला, दोषसि�द्ध झााल्याावर, सहाा महि�न्यांंsपर्यंत वाढवि�ताा येईल इतक्याा कााराावासाची, किं�ंवा पंंचवीीस हजाार

रुपयांंsपर्यंत द्रव्यदंंडााची शि�क्षाा होईल, अथवाा याा दोन्हीही शि�क्षाा होतीील.

४२.  (१) कोणतााही कैदीी, कााराागृृहाामध्ये मोबाईल फोन व इतर इलेक्ट्रॉनिि™क संंदेशवहन साधनेे

बाळगणाार नाही किं�ंवा वापरणाार नाही.

(२) कैदीी किं�ंवा अभ्याागत अथवाा कााराागृृहााचा अधि�काारी किं�ंवा कर्मचाारी असणााराा, जो कोणी, याा

अधि�निि™यमााच्याा कोणत्यााही तरतुुदींचेे किं�ंवा त्यााखााली केलेल्याा कोणत्यााही निि™यमांंsचेे उल्लंंघन करुन,—

(एक) अशीी साधनेे बाळगत

असल्यााचेे किं�ंवा त्यांंsचा वापर करीीत असल्यााचेे किं�ंवा तीी आत

आणत असल्यााचेे किं�ंवा बाहेर नेत असल्यााचेे आढळूून येईल ;

(दोन) मनाई केलेली कोणतीीही वस्तू, जे कोणतेेही असतीील अशा, कोणत्यााही मार्गाɑने,

कोणत्यााही कााराागृृहाात आणण्यााचा किं�ंवा कााराागृृहाातून बाहेर नेण्यााचा प्रयत्न करीील अथवाा कोणत्यााही

कैद्यााला पुुरवीील किं�ंवा पुुरवि�ण्यााचा प्रयत्न करीील ;

(तीीन) कोणत्यााही कैद्यााने बाळगाावयााची किं�ंवा कोणत्यााही कैद्याास पुुरवठा कराावयााची अशीी

कोणतीीही वस्तू, कोणत्यााही कााराागृृहाात आणण्याास किं�ंवा कााराागृृहाातून बाहेर नेण्याास जाणीवपूर्ववक

मुभाा देईल ;

(चार) कोणत्यााही कैद्यााशीी संंवाद साधील किं�ंवा संंवाद साधण्यााचा प्रयत्न करीील ; किं�ंवा

मनाई केलेली

कृत्ये व शास्तीी

यांंsची प्रसि�द्धीी.

शि�क्षाा नोंदवहीतीील

नोंदीी.

कााराागृृहााच्याा

संंबंंधाातीील

अपरााध.

मोबाईल फोन व

इतर वि�धि�निि™षि�द्ध

वस्तू

बाळगल्यााबद्दल

किं�ंवा

वापरल्यााबद्दल

शि�क्षाा.

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

17

(पाच) याा कलमान्वये शि�क्षाापात्र असलेेल्याा कोणत्यााही अपरााधाास अपप्रेरणाा देईल,

त्यााला, दोषसि�द्ध झााल्याावर, तीीन वर्षांंɕपर्यंत वाढवि�ताा येईल इतक्याा मुदतीीच्याा कााराावासाची किं�ंवा पंंचवीीस

हजाार रुपयांंsपर्यंतच्याा द्रव्यदंंडााची शि�क्षाा होईल, अथवाा याा दोन्ही शि�क्षाा होतीील.

(३) कैदीी किं�ंवा अभ्याागत अथवाा कााराागृृहााचा अधि�काारी किं�ंवा कर्मचाारी असणााराा, जो कोणी,

इलेक्ट्रॉनिि™क उपकरण

किं�ंवा बि�नताारी संंदेशवहन साधनेे किं�ंवा त्यााची कोणतीीही सहााय्यभूूत किं�ंवा घटक

उपकरणे

े बाळगीीत असल्यााचेे किं�ंवा चालवीत असल्यााचेे किं�ंवा त्यांंsचा वापर करीीत असल्यााचेे आढळूून

येईल, अथवाा जर अशीी कोणतीीही व्यक्तीी, त्यााचा पुुरवठा करण्याात सहााय्य करीीत असल्यााचेे किं�ंवा त्याास

अपप्रेरणाा देत असल्यााचेे किं�ंवा चि�थाावणी देत असल्यााचेे आढळूून आले तर, अथवाा जर अशीी कोणतीीही

व्यक्तीी, कााराागृृहाातीील इलेक्ट्रॉनिि™क किं�ंवा अन्य प्रकाारच्याा कोणत्यााही साधनसाामग्रीीशीी हाातचलााखी करीीत

असल्यााचेे, ति�चेे नुकसाान करीीत असल्यााचेे किं�ंवा तीी नष्ट करीीत असल्यााचेे आढळूून आले तर, त्यााला,

दोषसि�द्ध झााल्याावर, जीी दोन वर्षांंɕपेक्षाा कमीी नसेेल, परंंतुु तीीन वर्षांंɕपर्यंत वाढवि�ताा येईल इतक्याा मुदतीीच्याा

कााराावासाची किं�ंवा पंंचवीीस हजाार रुपयांंsपर्यंतच्याा द्रव्यदंंडााची शि�क्षाा होईल, अथवाा याा दोन्ही शि�क्षाा होतीील.

(४) कैदीी, जर आधीच शि�क्षाा भोगत असेल तर, भोगत असलेेली कोणतीीही शि�क्षाा भोगून झााल्याावर,

याा कलमान्वये ठोठावलेली शि�क्षाा भोगील.

४३. 

(१) जर कााराागृृहााच्याा परि�सराातीील कोणतााही कैदीी, कााराागृृहााच्याा शि�स्‍‍तीीवि�रुद्धच्याा

अपरााधााबद्दल दोषी असेल तर, तो अपरााध त्यााने वारंंवार केला असल्यााच्याा काारणााने, असा अपरााध किं�ंवा

अन्यथाा, याा अधि�निि™यमाान्वये जीी शि�क्षाा ठोठावण्यााचा प्रभाारी अधि�कााऱ्याास अधि�काार आहे अशीी कोणतीीही

शि�क्षाा ठोठावण्याास पुुरेसा शि�क्षाापात्र नाही असे त्यााचेे मत असेल तर, प्रभाारी अधि�काारी, अशा कैद्यााचेे

प्रकरण

, परि�स्थि�ितीीच्याा वि�वरणपत्राासह, अधि�काारि�ताा असलेेल्याा दंंडाधि�कााऱ्यााकडेे पाठवीील, आणि� त्याानंतर,

असा दंंडाधि�काारी, कैद्याावि�रुद्ध ठेवलेल्याा अशा दोषारोपांंsची न्याायचौौकशीी करीील, आणि� त्यााला, दोषसि�द्ध

झााल्याावर, तीीन वर्षांंɕपर्यंत वाढवि�ताा येईल इतक्याा मुदतीीच्याा कााराावासाची शि�क्षाा होईल.

(२) कैदीी, जर आधीच शि�क्षाा भोगत असेल तर, भोगत असलेेली कोणतीीही शि�क्षाा भोगून झााल्याावर,

याा कलमान्वये ठोठावलेली शि�क्षाा भोगील.

प्रकरण तेराा

कैद्यांंsसाठीी सुवि¦धाा.

४४.  (१) सर्वव कैद्यांंsना, सरकाारी खर्चाɑने अन्न पुुरवि�ण्याात येईल आणि� वाढण्याात येणााऱ्याा आहाारााचेे

प्रमाण निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्याात येईल.

(२) प्रत्येक दोषसि�द्ध कैद्यााने, वि�हि�त करण्याात येईल असा पोषाख परि�धाान करणेे आवश्यक असेल.

(३) सर्वव कैद्यांंsना, सरकाारी खर्चाɑने बि�स्तराा पुुरवि�ण्याात येईल. न्याायचौौकशीीधीन कैद्यांंsना व दि�वााणी

कैद्यांंsना, कााराागृृह प्राधि�कााऱ्यााकडूून केल्याा जाणााऱ्याा तपाासणीीस अधीन रााहून, त्यांंsचा स्वत:चा बि�स्तराा

वापरताा येईल.

(४) कोणत्यााही कैद्यााचेे अन्न, कपडेे, बि�स्तराा किं�ंवा अन्य आवश्यक वस्तूंंsचा कोणतााही भााग, इतर

कोणत्यााही कैद्यांंsना देण्याात येणाार नाही, भााड्यााने देण्याात येणाार नाही किं�ंवा वि�कताा येणाार नाही ; आणि� जो

कोणत्यााही कैदीी, याा कलमाच्याा तरतुुदींचेे उल्लंंघन करीील तो, प्रभाारी अधि�कााऱ्याास योग्य वाटेल अशा

काालावधीसाठीी, वस्तू खरेेदीी करण्यााचा वि�शेेषाधि�काार गमाावील.

४५.  शाासनाास, कााराागृृहााच्याा परि�सराात कॅन्टीनचीी सुुवि�धाा उपलब्ध करताा येईल, तेथून, कैद्यांंsना,

निि™यमांंsस अनुसरून परवाानगीी दि�लेेल्याा वस्तू खरेेदीी करताा येतीील.

कााराागृृहवि�षयक

अपरााधााची

पुुनराावृत्‍‍तीी

केल्यााबाबतचीी

प्रक्रि�याा.

कैद्यांंsसाठीी अन्न

कपडेे व बि�स्तराा.

कॅन्टीन सुुवि�धाा.

भाग पाच-१२३-३.

एचबीी-२५०५-३.

18

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

४६.  (१) प्रत्येक दोषसि�द्ध कैद्याास, तो कोठडीीत असतेेवेळी कााम देण्याात येईल. न्याायचौौकशीीधीन

कैदीी, दि�वााणी कैदीी व साध्याा कााराावासाची शि�क्षाा दि�लेेले कैदीी यांंsना, ते कोठडीीत असतेेवेळी, जर त्यांंsची

इच्छा असेल व कााम उपलब्ध असेल तर, कााम करण्यााची संंधी देता येईल, आणि� वि�हि�त करण्याात येतीील

इतकीी अनुरूप मजुरी प्रदान करण्याात येईल.

(२) कोणत्यााही कैद्यााने अर्जि�ित केलेल्याा आणि� खर्चच केलेल्याा मजुरीचा, स्थगि�त

मजुरीचा आणि�

त्यााच्यााशीी संंबंंधि�त बाबींंचा तपशीील यांंsचा अभि�लेेख, कााराागृृहााच्याा प्रभाारी अधि�कााऱ्यााकडूून ठेवण्याात येईल.

(३) दोषसि�द्ध कैद्यांंsना, बंंदि�वाासाच्याा काालावधीत, त्यांंsना नेमून दि�लेेल्याा काामासाठीी आणि� त्यांंsच्याा

वर्तणुुकीसाठीी, निि™यमांंsन्वये वि�हि�त केल्यााप्रमाणे, शि�क्षेेमध्ये माफी देता येईल.

४७.  (१) सर्वव कैद्यांंsना, वि�हि�त करण्याात येईल त्यााप्रमाणे पर्यायााɑप्त आरोग्यवि�षयक

सेवा सुुवि�धाा

पुुरवि�ण्याात येतीील.

(२) जेव्हाा जेव्हाा कैद्यााला वैद्यकीीय उपचाारांंsसाठीी कााराागृृहााबाहेर नेण्यााची गरज

असेल तेव्हाा, पोलीस

वि�भााग आणि� सार्ववजनिि™क आरोग्य वि�भााग हे, कााराागृृह दलााच्याा निि™कडीीस तात्कााळ प्रति�सााद देतीील.

(३) शासनाास, मानसि�क आजार असलेेल्याा कोणत्यााही कैद्यााला मानसि�क स्वास्थ्य अधि�निि™यम,

२०१७ यााच्याा कलम १०३ खाालील मंडळाच्याा पूर्ववपरवानगीीने, त्याास स्थाानबद्ध केलेल्याा ठि�कााणााहून

रााज्याातीील कोणत्यााही मानसि�क स्वास्थ्य केंद्रामध्ये स्थाानांंsतरि�त करण्यााचा निि™देश, सर्वसााधाारण किं�ंवा वि�शेेष

आदेशाद्वाारे देता येईल.

(४) याा कलमान्वये कैद्यांंsचेे स्थाानांंsतरण

ज्याापद्धतीीने अंंमलात आणाावयााचेे आहे तीी पद्धतीी, काार्यपद्धतीी

व प्रक्रि�याा, वि�हि�त करण्याात येतीील अशा असतीील.

४८.  (१) कैदीी, कााराागृृह प्राधि�कााऱ्यांंsच्याा यथोोचि�त पर्ययवेक्षणााखााली, त्यांंsचेे नातेवाईक व मि�त्र

यांंsच्याासोबत समक्ष किं�ंवा आभाासी पद्धतीीने संंवाद साधू शकतीील. कैद्यांंsकडेे येणााऱ्याा याा सर्वव अभ्याागतांंsची

बायोमेट्रीक पडतााळणीी करून किं�ंवा ओळख पटवून, पडतााळणीी किं�ंवा अधि�प्रमाणन करण्याात येईल.

(२) प्रत्येक अभ्याागतााची ओळख पडतााळण्याात येईल आणि� वि�हि�त करण्याात येईल अशा रीतीीने

अभि�लेेख ठेवण्याात येईल.

(३) वि�देेशीी कैद्यांंsना, वि�हि�त करण्याात येईल अशा रीतीीने, त्यांंsच्याा नातेवाईकांंsशीी व दूतावासातीील

प्रति�निि™धींशीी संंवाद साधताा येईल.

(४) कैद्यांंsना, वि�हि�त करण्याात येईल अशा रीतीीने, त्यांंsच्याा वि�धि� सल्लागारााशीी संंवाद साधताा येईल.

४९.  शाासनाास, वि�धि� सेवा प्राधि�करण

अधि�निि™यम, १९८७ यााच्याा तरतुुदींनुसार आणि� त्यााखााली

केलेल्याा निि™यमांंsनुसार व वि�निि™यमांंsनुसार, कैद्यांंsना, मोफत वि�धि�वि�षयक

सहााय्य पुुरवि�ताा येईल.

५०.  (१) दोषसि�द्ध कैद्यांंsना, वि�हि�त करण्याात येईल अशा पात्रतेेनुसार व शर्तींनुसार, संंचि�त व

अभि�वचन रजाा मंजूूर करताा येतीील.

(२) कैद्यााने, संंचि�त किं�ंवा अभि�वचन रजेेच्याा कोणत्यााही शर्तींचा भंंग केल्याास, संंचि�त किं�ंवा

अभि�वचन रजाा रद्द करण्याात येईल.

(३) दोषसि�द्ध झाालेल्याा अति�-जोखमीीच्याा, निि™र्ढाɑवलेल्याा व अभ्यस्त कैद्यांंsना, अशा कैद्यांंsच्याा

हाालचालींचेे व कृत्यांंsचेे संंनिि™यंंत्रण करण्याासाठीी मागोवा घेणाारे इलेक्ट्रॉनिि™क किं�ंवा जीीपीएस साधनेे परि�धाान

करण्यााच्याा त्यांंsच्याा स्वेच्छेच्याा शर्तीतीीवर, त्याासाठीी केलेल्याा निि™यमांंsच्याा तरतुुदींनुसार, संंचि�त किं�ंवा अभि�वचन

रजाा मंजूूर करताा येईल.

कााम व मजुरी.

कैद्यांंsसाठीी

आरोग्यवि�षयक

सेवा सुुवि�धाा.

२०१७ चा

१०.

नातेवाईक, मि�त्र व

वि�धि� सल्लागार

यांंsच्यााशीी संंपर्क

साधणेे.

वि�धि�वि�षयक

सहााय्य.

१९८७ चा

३९.

संंचि�त व

अभि�वचन रजाा.

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

19

(४) अशा कैद्यााने केलेले कोणतेेही उल्लंंघन हे, वि�हि�त करण्याात येईल त्यााप्रमाणे भवि�ष्याात मंजूूर

करण्याात येणाारी कोणतीीही संंचि�त किं�ंवा अभि�वचन रजाा मि�ळण्याास अपात्र ठरवि�ण्यााबरोोबरच

, संंचि�त किं�ंवा

अभि�वचन रजाा रद्द करण्याास पात्र ठरेेल.

(५) समााजाचेे व बळीी पडलेेल्याा व्यक्तींचेे संंरक्षण करण्यााच्याा दृष्टीने, शासनाास, सक्षम प्राधि�करणााने

यथोोचि�त निि™धााɑरि�ण केल्याानंतर, अति�-जोखमीीचेे कैदीी, निि™र्ढाɑवलेले गुन्हेगार व अभ्यस्त अपरााधी आणि� असे

इतर कैदीी यांंsना संंचि�त किं�ंवा अभि�वचन रजेेवर सोडण्याावर निि™र्बंंध घालता येतीील.

५१.  जर, ज्याा शर्तींवर किं�ंवा ज्याा शर्तींस अधीन रााहून, शि�क्षाा निि™लंबि�त करण्याात आली आहे

किं�ंवा माफ करण्याात आली आहे अथवाा संंचि�त किं�ंवा अभि�वचन रजेेवर सोडण्याास मंजुुरी देण्याात आली

आहे, अशा कोणत्यााही शर्तींची पूर्तताा केलेली नाही असे, अशा अधि�काारांंsचा वापर करणााऱ्याा प्राधि�कााऱ्यााचेे

मत असेल तर, असा प्राधि�काारी, असे निि™लंबि�त करणााराा, माफी देणााराा अथवाा संंचि�त किं�ंवा अभि�वचन

रजेेवर सोडण्याास मंजुुरी देणााराा आदेश रद्द करू शकेेल, आणि� त्याानंतर, ज्याा व्यक्तीीच्याा नावे असा आदेश

दि�लाा होता, त्याा व्यक्तीीला, कोणतााही पोलीस अधि�काारी, अधि�पत्रााशि�वााय अटक करू शकेेल आणि� ति�च्याा

शि�क्षेेतीील उर्ववरि�त मुदतीीची शि�क्षाा भोगण्याासाठीी ति�लाा परत पाठवि�ण्याात (रि�मांंsड देण्याात) येईल.

५२.  (१) जर कोणतााही कैदीी, ज्याा शर्तींवर व ज्याा शर्तींस अधीन रााहून, त्यांंsची शि�क्षाा निि™लंबि�त

किं�ंवा माफ करण्याात आली होतीी अथवाा त्यााला संंचि�त किं�ंवा अभि�वचन रजेेवर सोडण्याास मंजुुरी दि�लीी

होतीी अशा कोणत्यााही शर्तींचेे पालन करण्याात पुुरेशा काारणााशि�वााय निि™ष्फळ ठरलाा असेल तर, त्यााला,

दोषसि�द्ध झााल्याावर, दोन वर्षांंɕपर्यंत वाढवि�ताा येईल इतक्याा मुदतीीच्याा कााराावासाची किं�ंवा वीस हजाार

रुपयांंsपर्यंत वाढवि�ताा येईल इतक्याा द्रव्यदंंडााची, शि�क्षाा होईल, अथवाा दोन्ही शि�क्षाा (अशीी शि�क्षाा ही, अशा

कैद्यााने जेव्हाा असा अपरााध केला तेव्हाा, तो, जीी शि�क्षाा भोगत होता अशा कोणत्यााही शि�क्षेेशि�वााय असेल)

होतीील.

(२) शासनााच्याा अथवाा अशा शि�क्षेेच्याा निि™लंबनास किं�ंवा माफीस मंजुुरी देणााऱ्याा प्राधि�कााऱ्यााच्याा

पूर्ववमंंजुरीशि�वााय, कोणतेेही न्याायाालय, याा कलमाखाालील अपरााधांंsची दखल घेणाार नाही.

५३.  (१) दोषसि�द्ध कैदीी, शि�क्षाा भोगत असतााना, त्यााची एकूण चांंsगलीी वर्तणूूक व वर्तन यांंsस

अधीन रााहून, सक्षम प्राधि�काारी अशा कैद्यााला माफी देऊ शकेेल.

(२) माफी देण्यााचा काालावधी व निि™कष, वि�हि�त करण्याात येतीील असे असतीील.

५४.  (१) कैद्यांंsना, वि�हि�त करण्याात येईल त्यााप्रमाणे शि�क्षणााची संंधी देण्याात येईल.

(२) प्रत्येक कााराागृृहाात कैद्यांंsसाठीी ग्रंंथाालयााची सुुवि�धाा असेल.

(३) सुुधाार काार्ययक्रमाचा भााग म्हणूून, कैद्यांंsसाठीी, व्यवसाय प्रशि�क्षण व कौशल्य वि�काास

अध्ययन

क्रमाची व्यवस्थाा करण्याात येईल. हे अध्ययन

क्रम, कैद्यांंsचेे पुुनर्ववसन सुुलभ करण्याासाठीी वि�हि�त

करण्याात येईल त्यााप्रमाणे, वि�वि�ध प्रकाारचेे असतीील.

५५. 

(१) कााराागृृह प्राधि�काारी, कैद्यांंsसाठीी अध्याात्मि��क, सांंsस्कृति�क व मनोरंंजनपर काार्ययक्रम,

इत्याादीी आयोजि�त करतीील.

(२) कााराागृृहाात खेळ, क्रीडा व योग यांंsकरि�ताा सुुवि�धाा पुुरवि�ण्याात येतीील.

५६.  शाासन, रााज्याातीील कैद्यांंsच्याा कल्यााणाासाठीी एक कल्यााण निि™धी घटि�त करीील आणि� निि™धीमध्ये

जमाा कराावयााचेे पैसे व त्यााचा वि�निि™योग वि�हि�त करण्याात येईल असा असेल.

५७.  शाासन, कैद्यांंsनी बनवि�लेेल्याा उत्पादनांंsची कैद्यांंsना, कााराागृृह कर्मचााऱ्यांंsना व जनतेेला वि�क्री

करण्याासाठीी, वि�क्री केंद्रे स्थाापन करीील.

संंचि�त किं�ंवा

अभि�वचन रजाा,

इत्याादींच्याा शर्तींचा

भंंग करणााऱ्याा

कोणत्यााही व्यक्तीीला

अधि�पत्रााशि�वााय

अटक करण्यााचा

अधि�काार.

शि�क्षेेचेे निि™लंबन

,

इत्याादींच्याा शर्तींच्याा

भंंगाचेे फौौजदाारी

दायि�त्व.

माफी.

कैद्यांंsचेे शि�क्षण व

कौशल्य वि�काास.

कैद्यांंsकरि�ताा

मनोरंंजनपर सुुवि�धाा.

कैद्यांंsकरि�ताा कल्यााण

निि™धी.

वि�क्री केंद्रे.

20

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

५८.  कैैद्यांंsच्याा तक्रारीचेे निि™वारण करण्याासाठीी, वि�हि�त करण्याात येईल त्यााप्रमाणे तक्रार निि™वारण

यंंत्रणाा असेल.

५९.  रााज्य शासन, कााराागृृहाातून सुुटकाा झाालेल्याा सर्वव गरजूू कैद्यांंsना, समााजामध्ये त्यांंsचेे पुुनर्ववसन

करण्यााची व पुुनर्एएकाात्मीकरण

करण्यााची सुुनिि™श्चि�ितीी करण्याासाठीी, वि�हि�त करण्याात येईल त्यााप्रमाणे

सुुटकेनंतरचीी देखभााल सेवा पुुरवि�ण्यााचा प्रयत्न करीील.

प्रकरण चौदा

महि�ला

ा कैद्यांंsशीी संंबंंधि�त तरतुुदीी.

६०.  (१) शासन, त्यााला आवश्यक वाटेल त्यााप्रमाणे, महि�लाा कैद्यांंsसाठीी, कााराागृृहांंsची स्थाापनाा

करू शकेेल.

(२) महि�लाा व पुुरुष अशा दोन्ही कैद्यांंsसाठीी असलेेल्याा कााराागृृह निि™वासव्यवस्थेमध्ये, महि�लाा कैद्यांंsना,

स्वतंंत्र इमारतीीत किं�ंवा स्वतंंत्र प्रवेशद्वाार असलेेल्याा त्यााच इमारतीीच्याा स्वतंंत्र भाागात, त्यांंsचा पुुरुष कैद्यांंsशीी

संंपर्क येणाार नाही अशा रीतीीने, ठेवण्याात येईल.

(३) महि�लाा कैद्यांंsना, प्रसूति�पूूर्वव व प्रसवोोत्तर कााळजीी, मुलांंsसाठीी पाळणााघरे किं�ंवा बालवाडी

इत्‍‍याादींसारख्याा त्यांंsच्याा लिं�ंगभााव आधाारि�त वि�शेेष गरजाा भाागवि�णााऱ्याा अशा इतर सुुवि�धांंsसह, पुुरुषांंsच्याा

कााराागृृहाामध्ये पुुरवि�ण्याात येणााऱ्याा सर्वव मूलभूत सुुवि�धाा देखील पुुरवि�ण्याात येतीील.

६१.  कााराागृृह रुग्णाालयाात, महि�लाा कैद्यांंsसाठीी एक स्वतंंत्र महि�लाा कक्ष निि™र्माɑण करण्याात येईल.

६२. 

(१) महि�लाा कााराागृृहाामध्ये व महि�लांंsना ठेवण्यााच्याा बंंदि�स्त जागांंsमध्‍येे किं�ंवा महि�लाा

बंंदीीकक्षाामध्ये केवळ महि�लाा कााराागृृह अधि�काारी व कर्मचाारी तैनात करण्याात येतीील.

(२) अशा कााराागृृहााच्याा किं�ंवा बंंदि�स्त जागेच्याा बाहेर पुुरुष कााराागृृह अधि�कााऱ्यांंsना व सुुरक्षाा

कर्मचााऱ्यांंsना कर्ततव्याासाठीी तैनात करताा येऊ शकेेल, आणि� कााराागृृहााच्याा प्रभाारी अधि�कााऱ्यााला किं�ंवा

कर्ततव्याावरील अधि�कााऱ्यााला, आकस्मि�िक

परि�स्थि�ितीीच्याा किं�ंवा कााराागृृह वि�षयक अपरााध घडल्‍‍यााच्याा

बाबतीीतच केवळ, आतमध्ये बोलावता येऊ शकेेल.

६३.  महि�लाा कैद्यांंsना, त्यांंsच्याा लिं�ंगभााव आधाारि�त वि�शेेष गरजाा वि�चााराात घेणाारे सुुधााराात्मक काार्ययक्रम

व उपक्रम यांंsमध्ये प्रवेश देता येईल.

६४.  जेेव्हाा एखाादीी महि�लाा कैदीी, कााराागृृहाातीील प्रवेशाच्याा वेळी किं�ंवा त्याानंतर, गर्भभवतीी असल्यााचेे

आढळूून येईल तेव्हाा, वैद्यकीीय अधि�काारी, ही वस्तुस्थि�ितीी कााराागृृहााच्याा प्रभाारी अधि�कााऱ्यााला कळवीील.

ति�लाा वैद्यकीीय सेवा व आहाार पुुरवि�ण्याासाठीी वि�हि�त करण्याात येतीील अशा आवश्यक व्यवस्थाा करण्याात

येतीील.

६५.  महि�लाा कैदीी, ति�चेे मूल सहाा वर्षांंɕचेे होईपर्यंत, त्यांंsच्याा मुलांंsना त्यांंsच्याासोबत कााराागृृहाात ठेवू

शकतीील. आपल्याा आईसोबत कााराागृृहाात रााहणााऱ्याा बालकांंsना, आरोग्य सेवा व वि�हि�त करण्याात येतीील

अशा इतर सुुवि�धाा पुुरवि�ण्याात येतीील.

६६.  एखााद्याा महि�लाा कैद्यााच्याा लैंगि�क छळवणुकीची कोणतीीही तक्रार किं�ंवा माहि�तीी प्राप्त झााल्याावर,

कोणत्यााही वि�लंबााशि�वााय, काायद्याच्याा तरतुुदींनुसार काारवााई करण्याात येईल.

तक्रार निि™वारण

यंंत्रणाा.

सुुटकेनंतरचीी

देखभााल सेवा व

पुुनर्ववसन सेवा.

महि�लाा कैद्यांंsसाठीी

स्वतंंत्र

निि™वासव्यवस्थाा.

रुग्णाालयाातीील

महि�लाा कक्ष.

महि�लाा अधि�काारी

व कर्मचाारी.

वि�वि�ध

काार्ययक्रमांंsना प्रवेश.

गर्भभवतीी महि�लाा

कैदीी.

मुले असलेेल्याा

महि�लाा कैदीी.

लैंगि�क

छळवणुकीच्याा

तक्रारीबाबत

चौकशीी करणेे.

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

21

प्रकरण पंधराा

तृतीीयपंंथीथीी कैदीी.

६७.  तृृतीीयपंंथीी पुुरुष कैदीी किं�ंवा तृतीीयपंंथीी महि�लाा कैदीी याा दोन्ही कैद्यांंsसाठीी निि™यमांंsन्वये वि�हि�त

केल्यााप्रमाणे स्वतंंत्र बंंदि�स्त जागा किं�ंवा बंंदीीकक्ष पुुरवि�ण्याात येईल.

६८.  तृृतीीयपंंथीी कैद्यांंsना, आरोग्य सेवा पुुरवि�ण्‍‍याात येईल, सुुधाार काार्ययक्रम व इतर उपक्रम यांंsकरि�ताा

प्रवेश देण्याात येईल.

प्रकरण सोळा

कैद्यांंsची कोठडीी व सुरक्षा.

६९. 

कााराागृृहााचा प्रभाारी अधि�काारी, कैद्यांंsची सुुरक्षि�त कोठडीी व सुुरक्षाा यांंsची सुुनिि™श्चि�ितीी

करण्याासाठीी प्रभाावी उपाययोोजनाा हाातीी घेण्यााकरि�ताा जबााबदाार असेल. याा उपाययोोजनांंsमध्ये, सुुरक्षाा भिं�ंतीी,

प्रवेशद्वाार, पुुरेशीी प्रकााश व्यवस्थाा, मध्यवतीी संंनिि™यंंत्रण यंंत्रणाा, टेहळणीी बुरुज, वि�द्युुत कुं�पण, मनाई केलेल्याा

वस्तू आणण्याास प्रति�बंंध, गुप्तवाार्ताɑ माहि�तीी गोळा करण्यााची यंंत्रणाा, संंनिि™रीक्षण करण्याासाठीी सीसीटीव्ही

आणि� इतर प्रगत उपकरणे

े व साधनेे, इत्याादींचा समाावेश असेल.

७०.  (१) कााराागृृहााच्याा प्रभाारी अधि�कााऱ्यााच्याा वि�नंंतीीवरून, स्थाानिि™क पोलीस प्राधि�करण

, कैद्यााला

न्याायाालयाात घेऊन जाणे किं�ंवा रुग्णाालयाात भेट देणे किं�ंवा अभि�वचन रजेेवर सोडणेे, इत्याादींसाठीी संंरक्षण

पुुरवि�ण्याासाठीी आणि� कााराागृृहाातीील दंंगा, किं�ंवा जाळपोोळ याा प्रकरणीी कैद्यांंsच्याा सुुरक्षि�त कोठडीीची सुुनिि™श्चि�ितीी

करण्याासाठीी कााराागृृह प्राधि�कााऱ्यांंsना आवश्यक सहााय्य पुुरवीील.

(२) जर कैद्यााला, कााराागृृहााबाहेरील रुग्णाालयाात दाखल केले असेल तर, त्यााच्याा सुुरक्षि�त

अभि�रक्षेेसाठीी, स्थाानिि™क पोलीस प्राधि�करणााकडूून पुुरेसे पोलीस रक्षक तैनात करण्याात येतीील.

७१.  दंंगल करणेे, तुरुंंग फोडणेे याा प्रकरणीी, किं�ंवा जेव्हाा कैदीी, सहकैैदीी किं�ंवा कााराागृृह अधि�काारी

किं�ंवा कर्मचाारी किं�ंवा अभ्याागत यांंsच्याा जीीवि�ताास धोकाा निि™र्माɑण करणााऱ्याा हिं�ंसााचारााचा अवलंब करताात

तेव्हाा, कैद्यांंsचा प्रति�रोोध करण्यााची आणि� त्यांंsच्याावि�रुद्ध बळााचा वापर करण्यााची रीत, वि�हि�त करण्याात येईल

अशीी असेल.

७२.  एखााद्याा कैद्यााला, ज्याा कााराागृृहाात काायदेेशीीररीीत्याा बंंदि�वाासात ठेवता येईल अशा कोणत्यााही

कााराागृृहाात किं�ंवा कााराागृृहाातून नेले जात असेल तेव्हाा, अथवाा जेव्हाा जेव्हाा तो, अशा कााराागृृहाातीील कााराागृृह

अधि�कााऱ्यााच्याा काायदेेशीीर कोठडीीत किं�ंवा निि™यंंत्रणााखााली अशा कोणत्यााही कााराागृृहााच्याा हद्दीच्याा बाहेर

कााम करीीत असेल किं�ंवा अन्यथाा असेल तेव्हाा, तो, कााराागृृहाात असल्यााचेे मानण्याात येईल आणि� जणूू

कााही तो, प्रत्यक्षाात कााराागृृहाात होता असे समजून, त्यााच सर्वव घटनांंsच्याा अधीन असेल.

प्रकरण सतराा

अति�-जोखमीचा, अभ्यस्त अपरााधी व नि�र्ढाा�वलेले गुन्हेगार कैदीी

यांंsच्या गुन्हेगारी कृत्यांंsपासून समााजाचेे संरक्षण.

७३. 

(१) अति�-जोखमीीचेे कैदीी, अभ्यस्त अपरााधी व निि™र्ढाɑवलेले गुन्हेगार यांंsच्याा गुन्हेगारी

कृत्यांंsपासून समााजाचेे संंरक्षण करण्याासाठीी सर्वव यथोोचि�त उपाययोोजनाा हाातीी घेणे ही, कााराागृृह दलााची व

रााज्य पोलि�सांंsची जबााबदाारी असेल.

तृतीीयपंंथीी

कैंद्यांंsसाठीी स्वतंंत्र

निि™वासव्यवस्थाा.

वि�वि�ध काार्ययक्रमांंsस

प्रवेश देणे व

आरोग्य सेवा

पुुरवि�णेे.

कैद्यांंsची सुुरक्षि�त

कोठडीी व सुुरक्षाा.

पोलीस

प्राधि�करणााची

जबााबदाारी.

बळााचा वापर.

कैद्यांंsची बहि�:शाल

अभि�रक्षाा, निि™यंंत्रण

व रोजगाार.

कैद्यांंsच्याा गुन्हेगारी

कृत्यांंsवि�रुद्ध

यथोोचि�त

उपाययोोजनाा

करणेे.

22

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

(२)  कैैद्यााने केलेल्याा गुन्ह्यााचा तपशीील, त्यााच्याा पार्श्व�वभूमीचा उपलब्ध अभि�लेेख, वृत्तपत्रक

(कैद्यााचा पूर्वेति�हाास), इत्याादींच्याा आधाारे, कैद्यांंsचेे सुुयोग्य वर्गीकरण

करण्याात येईल, इतर कैद्यांंsवर

नकााराात्मक प्रभााव पाडण्यााच्याा त्यांंsच्याा प्रवृत्तीचेे व क्षमतेचेे निि™धााɑरण करण्याात येईल आणि� योग्य असेल

त्यााप्रमाणे, त्यांंsना स्वतंंत्र बरााकीत किं�ंवा बंंदीीकक्षांंsमध्ये ठेवण्याात येईल.

७४.  (१) शासन, कााराागृृहाात असतााना, टोळ्यांंsच्याा काारवाायाा, साक्षीदारांंsना धमकाावणे, इत्याादींसह

संंघटि�त गुन्हेगारी व सतत

चालणााऱ्याा गुन्हेगारी कृत्यांंsना प्रति�बंंध करण्याासाठीी अति�-जोखमीीचेे कैदीी,

निि™र्ढाɑवलेले गुन्हेगार व अभ्यस्त अपरााधी यांंsच्याावर वि�शेेष लक्ष ठेवण्यााची व संंनिि™रीक्षण करण्यााची सुुनिि™श्चि�ितीी

करीील.

(२)  गति�माान सुुरक्षेची सुुनिि™श्चि�ितीी करण्याासाठीी, कााराागृृहाातून पळूून जाण्‍‍याास, कााराागृृहांंsतीील

गैरशि�स्तीीचेे प्रसंंग व गुन्हेगारी कृत्ये यांंsना प्रति�बंंध करण्‍‍याासाठीी रााज्य पोलि�सांंsच्याा गुप्तवाार्ताɑ वि�भाागाच्याा

समन्वयााने, कााराागृृह दलाास, कैद्यांंsकडूून गुप्तवाार्ताɑ गोळा करण्याासाठीी, कैद्यांंsवर बारीक लक्ष ठेवण्याासाठीी,

त्यांंsचेे संंनिि™यंंत्रण करण्याासाठीी आणि� संंबंंधि�त माहि�तीीचेे वि�श्लेषण करण्याासाठीी यथोोचि�त तरतुुदीी करताा येतीील.

(३)  शाासन, अति�-जोखमीीचेे कैदीी व निि™र्ढाɑवलेले गुन्हेगार यांंsच्याा बंंदीीकक्षाात व बरााकींमध्ये मनाई

असलेेल्याा वस्तू, भ्रमणध्वनी, इत्याादींचा निि™यतकाालि�क शोध व तपाासणीी करण्याासाठीी सक्षम व प्रभाावी

उपाययोोजनाा करण्यााची सुुनिि™श्चि�ित करीील आणि� वारंंवार अनपेेक्षि�त तपाासणीी करण्याासह अशा क्षेत्रांंsत प्रगत

संंदेशवहन रोधक उपाययोोजनाा करीील.

(४)  शाासन, कााराागृृहांंsची गति�माान सुुरक्षाा बळक

ट करण्यााकरि�ताा गुप्तवाार्ताɑ गोळा करण्याासाठीी निि™धीची

तरतूूद करीील.

(५)  सुुरक्षेतीील कोणतेेही कट व बेफि�कीीरी यांंsस प्रति�बंंध करण्याासाठीी संंवेदनशीील बरााकींमध्ये व

बंंदीीकक्षांंsमध्ये तैनात केलेले कााराागृृह व इतर सुुरक्षाा कर्मचाारी निि™यतकाालांंsतरााने फि�रवि�ण्‍‍याात येतीील.

(६)  शि�क्षाा भोगल्याावर सुुटकाा झाालेले अति�-जोखमीीचेे, निि™र्ढाɑवलेले व अभ्‍‍यस्त अपरााधी किं�ंवा

जामि�नावर असलेेले न्याायचौौकशीीधीन कैदीी किं�ंवा अभि�वचन रजाा किं�ंवा संंचि�त, इत्याादींवर तात्पुुरतेे सोडलेेले

कैदीी यांंsची माहि�तीी, संंबंंधि�त जि�ल्ह्यााच्याा पोलीस अधीक्षकाास कळवि�ण्याात येईल, तो, अशा कैद्यांंsच्याा

काारवाायांंsवर लक्ष ठेवील.

(७)  पोोलीस प्रशासन, प्राधि�कााऱ्यााचेे रि�ट, अधि�पत्र, किं�ंवा यथाास्थि�िति�, आदेश यांंsनुसार, कैद्यांंsना

न्याायि�क काार्यवााहीसाठीी न्याायाालयाात, वैद्यकीीय उपचाारांंsसाठीी रुग्णाालयाात किं�ंवा इतर कोणत्यााही ठि�कााणी

त्यांंsची ने-आण करतााना, अशा कैद्यांंsच्याा हाालचालीवर संंपूर्णण लक्ष ठेवण्यााची सुुनिि™श्चि�ितीी करीील.

प्रकरण अठराा

कैद्यांंsच्या जातीीवर आधाारि�त भेदभाावास मनााई.

७५.  (१) कााराागृृहाामध्ये, कैद्यांंsचेे वर्गीकरण

, वि�लगीकरण

करतााना, कैद्यांंsच्याा जातीीच्याा आधाारे

कोणतााही भेदभााव केला जाणाार नाही.

(२)  कााराागृृहाामध्ये, कोणत्यााही कर्ततव्यााचेे किं�ंवा काामाचेे वाटप करतााना, कैद्यांंsच्याा जातीीच्याा

आधााराावर कोणतााही भेदभााव केला जाणाार नाही, यााची कााटेकोरपणेे सुुनिि™श्चि�ितीी करण्याात येईल.

(३)  हााताने मैला उचलणााऱ्याा सफााई काामगारांंsच्याा सेवायोजनेेस प्रति�बंंध आणि� त्यांंsचेे पुुनर्ववसन

अधि�निि™यम, २०१३ यााच्याा तरतुुदींचेे कााराागृृहे व सुुधाार संंस्थांंsमध्ये कााटेकोरपणेे पालन करण्याात येईल.

(४)  कााराागृृहााच्याा आतीील मलवाहि�नीीतीील किं�ंवा मलकुं�डातीील मैला हााताने उचलण्याास किं�ंवा

त्यांंsची जोखीमकाारक साफसफााई करण्याास परवाानगीी देण्याात येणाार नाही.

सुुरक्षाा, गुप्तवाार्ताɑ

माहि�तीी गोळा व

संंनिि™रीक्षण

करण्याासाठीी

वि�शेेष तरतुुदीी.

जातीीच्याा

आधााराावर

कोणतााही भेदभााव

न करणेे.

२०१३ चा

२५.

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

23

प्रकरण एकोणीस

दि�व्यांंsग कैद्यांंsसोबत भेदभााव करण्यास मनााई.

७६.  (१) कोणत्यााही कैद्याासोबत दि�व्यांंsगतेेच्याा काारणाावरून भेदभााव केला जाणाार नाही. सर्वव

दि�व्यांंsग कैदीी, इतरांंsसोबत समाानतेेच्याा आधाारे समाानताा, प्रति�ष्ठा व त्यांंsच्याा सचोोटीवि�षयीी आदर याास हक्कदाार

असतीील.

(२)  बंंदीी कक्ष, शौचालये, वैद्यकीीय युनिि™टे, शैक्षणि�क

व व्याावसायि�क प्रशि�क्षण केंद्रे व तक्रार निि™वारण

यंंत्रणाा यांंsसह, कााराागृृहाातीील सर्वव पायााभूत सुुवि�धाा, भाारत सरकाारच्याा गृृह मंत्राालयााने अधि�सूूचि�त केलेली

सुुगमता प्रमाणकेे व मार्गदर्शकतत्त्वे याा अन्वये वि�निि™र्दि�िष्ट केलेल्याा प्रमाणकांंsनुसार उपलब्ध करून देण्याात

येतीील.

(३)  दि�व्यांंsग कैद्यांंsना, मनोवि�कृृतीीचि�कि�त्सा व मानसशाास्त्रीीय सेवा यांंsसह यथोोचि�त आरोग्यसेेवा,

तसेेच पुुनर्ववसन काार्ययक्रम व उपचाार सुुवि�धाा पुुरवि�ण्याात येतीील.

(४)  कााराागृृहाात येणााऱ्याा सर्वव कैद्यांंsची, त्‍यांंsना कााराागृृहाात प्रवेश देतेवेळी, त्यांंsच्याा दि�व्यांंsगतेेची सूक्ष्म

तपाासणीी करण्याात येईल. सुुयोग्य निि™वासव्यवस्थाा व सहााय्य मि�ळण्यााची सुुनिि™श्चि�ितीी करण्याासाठीी कााराागृृहााच्याा

संंबंंधि�त अभि�लेेखांंsमध्ये त्यांंsच्याा वि�शि�ष्ट गरजांंsची नोंद केली पाहि�जेे.

(५)  कााराागृृह कर्मचााऱ्यांंsना, दि�व्यांंsग कैद्यांंsचेे हक्क, त्यांंsच्याा गरजाा व त्यांंsची योग्य हााताळणीी

याासंंबंंधाात सचेेतन करण्याासाठीी निि™यमि�त

प्रशि�क्षण देण्याात येईल.

प्रकरण वीस

संकीीर्णण.

७७.  शाासन, पुुनर्ववसन व सकााराात्मक परि�वर्तन केल्‍‍यााची प्रकरणेे दर्शशवि�ण्याासाठीी, इतर सह कैद्यांंsना

प्रेरणाा मि�ळण्याासाठीी, जनजाागृृतीी वाढवण्याासाठीी, कलंंक कमीी करण्याासाठीी आणि� समााजात पुुन्हाा

मि�सळण्याास सहााय्यभूूत होण्यााकरि�ताा सुुधाारलेेल्याा कैद्यांंsच्याा जीीवनकथांंsवर आधाारि�त लघुपटांंsची निि™र्मि�ितीी

करीील व ते प्रदर्शि�ित करीील.

७८.  (१)  कााराागृृहााच्याा सर्वव अधि�कााऱ्यांंsची व कर्मचााऱ्यांंsची, कााराागृृहाामधील प्रत्येक प्रवेशाच्याा

वेळी व कााराागृृहाातून बाहेर पडतााना प्रत्येक वेळी कसूून झडतीी घेण्याात येईल.

(२)  कााराागृृहाामध्ये प्रवेश करू इच्छि��णााऱ्याा प्रत्येक व्यक्तीीची व अभ्याागतााची, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त

केल्यााप्रमाणे कसूून झडतीी घेण्याात येईल.

(३)  झडतीी घेण्याास नकाार देणााऱ्याा कोणत्यााही व्यक्तीीस, कााराागृृहाामध्ये किं�ंवा कााराागृृहााच्याा अभ्याागत

कक्षाामध्ये प्रवेश नाकाारण्याात येईल आणि� अशा निि™र्णणयााची कााराागृृहााच्याा अभि�लेेखाामध्ये नोंद करण्याात येईल.

७९.  (१) जि�ल्ह्याातीील सर्वव कााराागृृहांंsमधील सर्वव न्याायचौौकशीीधीन कैद्यांंsचा निि™यतकाालि�क आढावा

घेण्याासाठीी आणि� खटल्यांंsचा जलद निि™पटााराा करण्याासाठीी उपाययोोजनाा करण्यााकरि�ताा प्रत्येक जि�ल्ह्याासाठीी,

जि�ल्हाा व सत्र न्याायााधीश यांंsच्याा अध्यक्षतेेखााली, सदस्य म्हणूून जि�ल्हाा दंंडाधि�काारी, पोलीस अधीक्षक,

जि�ल्हाा वि�धि� सहाायताा सेवा प्राधि�करणााचा सचि�व आणि� सदस्य-सचि�व म्हणूून कााराागृृह अधीक्षक

(जि�ल्ह्याातीील सर्वाɑत ज्येष्ठ) यांंsचा समाावेश असलेेली न्याायचौौकशीीधीन कैदीी पुुनर्वि�िलोकन समि�तीी असेल.

(२) समि�तीी, निि™यतकाालि�कपणेे बैठक घेईल आणि� जि�ल्ह्याातीील सर्वव कााराागृृहांंsमधील पात्र कैद्यांंsच्याा

खटल्यांंsचेे पुुनर्वि�िलोकन करीील आणि� न्याायचौौकशीी करणााऱ्याा न्याायाालयााकडेे योग्य शि�फाारशीी करीील.

८०. 

कोोणत्यााही कैद्याास, अभ्याागताास किं�ंवा कााराागृृहाात नोकरीीवर असलेेल्याा कोणत्यााही

कर्मचााऱ्याास, कोणतीीही वि�नंंतीी किं�ंवा मागणीी पूर्णण करण्याासाठीी संंपावर जाण्यााचा किं�ंवा कााराागृृहाात कोणतेेही

दि�व्यांंsग कैद्यांंsचेे

हक्क.

सुुधाारलेेल्याा

कैद्यांंsवर लघुपट

तयाार करणेे.

कााराागृृहाात प्रवेश

करणााऱ्याा प्रत्येक

व्यक्तीीची

अनिि™वार्यपणेे

झडतीी घेणे.

प्रत्येक

जि�ल्ह्यााकरि�ताा

न्याायचौौकशीीधीन

कैदीी पुुनर्वि�िलोकन

समि�तीी घटि�त

करणेे.

संंप व आंदोोलन

करण्याास मनाई.

24

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

आंदोोलन सुुरू करण्यााचा किं�ंवा चालू ठेवण्यााचा कोणतााही हक्क असणाार नाही.

८१.  प्रभाारी अधि�काारी, कााराागृृहाातीील कोणत्यााही आपत्काालीन परि�स्थि�ितीीचा प्रति�बंंध करण्याासाठीी

व तीी निि™यंंत्रणाात आणण्याासाठीी, तात्कााळ प्रति�सााद पथकााची उपलब्धताा, इत्याादींची आणि� आपत्ती व्यवस्थाापन

अधि�निि™यम, २००५ यााच्यााशीी सुुसंंगत असलेेल्याा इतर कोणत्यााही तरतुुदीी किं�ंवा शासनााने कााढलेेले आदेश

यांंsची सुुनिि™श्चि�ितीी करण्याासाठीी आवश्यक उपकरणांंsची खरेेदीी करणेे आणि� आकस्मि�िक

योजनाा तयाार करणेे

यांंsसह वि�हि�त करण्याात येतीील अशा सर्वव योग्य उपाययोोजनाा हाातीी घेईल.

८२.  (१) शासन, कााराागृृहांंsचेे प्रभाावी व्यवस्थाापन व अधीक्षण करण्याासाठीी आणि� कााराागृृहांंsची

व कैद्यांंsची सुुरक्षाा व संंरक्षण करण्याासाठीी योग्य तंंत्रज्ञाानाचेे एकाात्मि��करण

व अंत:स्थाापन करण्यााची

सुुनिि™श्चि�ितीी करीील, त्याामध्ये, न्याायाालयााच्याा सुुनावणीस उपस्थि�ित रााहण्याासाठीी किं�ंवा न्याायचौौकशीीसाठीी

आणि� कैद्यांंsच्याा हाालचालींसाठीी सीमलेस बायोमेट्रि�क ॲक्सेस निि™यंंत्रण प्रणााली पुुरवि�ण्याासाठीी, प्रत्येक

कााराागृृहाामध्ये, बायोमेट्रीक, क्लोज सर्कीट टेलि�व्हि�िजन

(सी.सी.टी.व्ही.), स्कॅनिं™ंग व शोधक उपकरण

,

रेडि�ओ फ्रििōक्वेन्सी आईडेंटीफि�केेशन (आर.एफ.आय.डी.), व्हि�िडीीओ कॉन्फरन्स सुुवि�धाा, इत्याादींचा समाावेश

असेल.

(२) शासन, संंपूर्णण कााराागृृहााच्याा प्रशासनााचेे संंगणकीीकरण

करीील आणि� परस्परांंsतर्गगत वापरण्याायोग्य

असलेेल्याा आधाारसाामग्रीीचेे फौौजदाारी न्यााय प्रणााली (इंंटर-ऑपरेेबल क्रि�मीनल जस्टीस सि�स्टम) सोबत

एकाात्मीकरण

करीील. शासन, माहि�तीीची सुुलभ देवाण-घेवाण करण्याासाठीी योग्य प्रणाालीदेखील वि�कसि�त

करीील आणि� कााराागृृह व कैदीी व्यवस्थाापन यंंत्रणाा सुुलभ करीील.

(३) शासन, कााराागृृहाामध्ये कैद्यांंsकडूून भ्रमणध्वनी व इतर इलेक्ट्रॉनिि™क उपकरणे

े यांंsच्याा केल्याा

जाणााऱ्याा वापरााचा शोध घेण्याासाठीी व त्याास मनाई करण्याासाठीी प्रगत तांंsत्रि�क साधनांंsचा वापर करीील.

(४) शासन, कााराागृृहाातून तात्पुुरतीी मुक्तताा केलेल्याा किं�ंवा रजेेवर सोडण्याात आलेल्याा किं�ंवा

न्याायाालयीन सुुनावणीस उपस्थि�ित रााहण्याासाठीी गेलेल्याा कैद्यांंsसाठीी, कैद्यांंsचा माग कााढणााऱ्याा उपकरणांंsचा

वापर करून, कैद्यांंsसाठीी इलेक्ट्रॉनिि™क संंनिि™यंंत्रण करणााऱ्याा व माग कााढणााऱ्याा तंंत्रज्ञाानाचा वापर करू शकेेल.

(५) कााराागृृहााचेे सर्वव अधि�काारी व कर्मचाारी यांंsच्यााकडूून कााराागृृहांंsच्याा इलेक्ट्रॉनिि™क किं�ंवा डि�जीीटल

माहि�तीीची गोपनीीयताा रााखण्याात येईल, आणि� त्याासाठीी कााराागृृह महाासंंचालक जबााबदाार असेल.

८३.  (१) शासनाास, याा अधि�निि™यमााची प्रयोजनेे पार पाडण्याासाठीी, शासकीय रााजपत्रातीील

अधि�सूूचनेेद्वाारे निि™यम करताा येतीील.

(२) याा अधि�निि™यमाान्वये केलेला प्रत्येक निि™यम, तो केल्याानंतर, शक्य ति�तक्याा लवकर, रााज्य

वि�धाानमंडळााचेे अधि�वेेशन चालू असतााना, एकााच अधि�वेेशनाात किं�ंवा लागोपाठच्याा दोन किं�ंवा अधि�क

अधि�वेेशनांंsत मि�ळूून एकूण तीीस दि�वसांंsचा होईल इतक्याा काालावधीकरि�ताा, सत्रासीन असतााना, रााज्य

वि�धाानमंडळााच्याा प्रत्येक सभाागृृहाापुुढे मांंsडण्याात येईल, आणि� ज्याा अधि�वेेशनाात तो अशा रीतीीने मांंsडण्याात

आला असेल, ते अधि�वेे�शन किं�ंवा त्यााच्याा लगतनंंतरचेे अधि�वेेशन समााप्त होण्याापूर्वी, जर त्याा निि™यमाात

कोणतााही फेरबद

ल करण्यााबाबत दोन्ही सभाागृृहांंsचेे एकमत होईल किं�ंवा तो निि™यम करण्याात येऊ नयेे यााबाबत

दोन्ही सभाागृृहांंsचेे एकमत होईल, आणि� असा निि™र्णय, शासकीय रााजपत्रात अधि�सूूचि�त करतीील तर, तो

निि™यम, अशा अधि�सूूचनेेच्याा दि�नांंsकाापासून केवळ अशा फेरबद

ल केलेल्याा स्वरूपातच अंंमलात येईल

किं�ंवा, यथाास्थि�िति�, मुळीच अंंमलात येणाार नाही ; तथाापि�, अशा कोणत्यााही फेरबदला

ामुळे किं�ंवा वि�लोपनाामुळे

त्याा निि™यमाान्वये याापूर्वी केलेल्याा किं�ंवा करण्यााचेे वर्जि�िलेल्याा कोणत्यााही गोष्टीच्याा वि�धि�ग्रााह्यतेेस बाध येणाार

नाही.

८४. 

शाासन, शासकीय रााजपत्रातीील अधि�सूूचनेेद्वाारे, असा निि™देश देऊ शकेेल की, याा

अधि�निि™यमाान्वये किं�ंवा त्यााखााली केलेल्याा निि™यमांंsन्वये त्यााच्यााकडूून वापरण्याायोग्य असलेेल्याा निि™यम

कााराागृृहाासाठीी

आकस्मि�िक

योजनाा.

२००५ चा

५३.

कााराागृृह

प्रशासनाामध्ये

तंंत्रज्ञाानाचा वापर

करणेे.

निि™यम करण्यााचा

अधि�काार.

अधि�काार

सोपवि�णेे.

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

25

करण्यााच्याा अधि�काारााव्यति�रि�क्त इतर कोणत्यााही अधि�काारााचा, त्याात वि�निि™र्दि�िष्ट करण्याात येतीील अशा अटी

व शर्तींना, कोणत्यााही असल्याास, अधीन रााहून, शासनााच्याा कोणत्यााही अधि�कााऱ्यांंsना वापर करताा येईल.

८५.  शाासनााकडूून, वि�हि�त करण्याात येतीील अशा रीतीीने, प्रत्येक कााराागृृहााचेे लेखे ठेवण्याात येतीील

आणि� त्यांंsची लेखाापरीीक्षाा करण्याात येईल.

८६. 

याा अधि�निि™यमाान्वये किं�ंवा त्यााखााली केलेल्याा निि™यमांंsन्वये किं�ंवा कााढलेेल्याा आदेशांंsन्वये

सद्भाावनापूर्ववक केलेल्याा किं�ंवा करण्यााचेे अभि�प्रेेत असलेेल्याा कोणत्यााही गोष्टीबद्दल, शासनाावि�रूद्ध,

शासनााच्याा किं�ंवा कााराागृृह दलााच्याा कोणत्यााही अधि�कााऱ्याावि�रूद्ध किं�ंवा प्राधि�कााऱ्याावि�रूद्ध अथवाा कोणत्यााही

व्यक्तीीवि�रूद्ध कोणतााही दावा, खटला किं�ंवा इतर काायदेेशीीर काार्यवााही दाखल करण्याात येणाार नाही.

८७.  याा अधि�निि™यमााच्याा तरतुुदीी, त्याा त्याा वेळी अंंमलात असलेेल्याा इतर कोणत्यााही काायद्याच्याा

तरतुुदींव्यति�रि�क्त असतीील आणि� त्यांंsचेे न्यूनीकरण

करणााऱ्याा नसतीील.

८८.  (१) महाारााष्ट्र रााज्याास लागू असलेेले कााराागृृहे अधि�निि™यम, १८९४ आणि� कैदीी अधि�निि™यम,

१९०० यााद्वाारे, निि™रसि�त

करण्याात येत आहेत.

(२) याा अधि�निि™यमांंsत कााहीही अंतर्भूɑत असलेे तरीी, याा अधि�निि™यमांंsखााली केलेले किं�ंवा कााढलेेले

आणि� याा अधि�निि™यमााच्याा प्रारंंभााच्याा लगतपूूर्वी अंंमलात असलेेले कााराागृृहााशीी संंबंंधि�त असणाारे सर्वव निि™यम,

वि�निि™यम, आदेश, निि™देश किं�ंवा अधि�सूूचनाा, जेथवर त्याा, याा अधि�निि™यमााच्याा तरतुुदींशीी वि�संंगत किं�ंवा

प्रति�कूूल असतीील त्याा खेरीज व तेथवर, याा अधि�निि™यमाान्वये केलेल्याा किं�ंवा कााढलेेल्याा निि™यमांंsद्वाारे,

आदेशांंsद्वाारे, निि™देशांंsद्वाारे किं�ंवा अधि�सूूचनांंsद्वाारे फेरबद

ल, सुुधाारणाा किं�ंवा निि™रसि�त

करण्याात येईपर्यंत निि™यमि�तपणे

े

अंंमलात असतीील.

८९.  (१) जर याा अधि�निि™यमााच्याा तरतुुदीी अंंमलात आणतााना कोणतीीही अडचण

उद्भवल्याास,

रााज्य शासनाास, प्रसंंगानुरुप उद्भवेेल त्यााप्रमाणे, तीी अडचण

दूर करण्यााच्याा प्रयोजनांंsसाठीी, त्याास आवश्यक

किं�ंवा इष्ट वाटेल अशीी, याा अधि�निि™यमााच्याा तरतुुदींशीी वि�संंगत नसलेेली कोणतीीही गोष्ट, शासकीय

रााजपत्रात प्रसि�द्ध केलेल्याा आदेशाद्वाारे, करताा येईल :

परंंतुु, याा अधि�निि™यमााच्याा प्रारंंभााच्याा दि�नांंsकाापासून दोन वर्षांंɕचा काालावधी समााप्त झााल्याानंतर, असा

कोणतााही आदेश कााढण्याात येणाार नाही.

(२) पोट-कलम (१) अन्वये कााढलेेला प्रत्येक आदेश, तो कााढण्याात आल्याानंतर, शक्य ति�तक्याा

लवकर, रााज्य वि�धाानमंडळााच्याा प्रत्येक सभाागृृहाासमोोर मांंsडण्याात येईल.

लेखे व

लेखाापरीीक्षाा.

सद्भाावनापूर्ववक

केलेल्याा कृतीीस

संंरक्षण.

अधि�निि™यम, इतर

कोणत्यााही

काायद्याचेे

न्यूनीकरण

करणाार

नाही.

१८९४ चा

९.

१९०० चा

३.

निि™रसन

व

व्याावृत्ती.

अडचणीी दूर

करण्यााचा

अधि�काार.

भाग पाच-१२३-४.

एचबीी-२५०५-४.

26

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

उद्देेश व कारणेे यांंsचेे नि�वेदन

कााराागृृहे ही, फौौजदाारी न्यााय व्यवस्थेचा एक महत्त्वाचा व अवि�भााज्य भााग आहेत. सध्याा, कााराागृृहे,

कााराागृृहांंsचेे अधि�काारी, त्यांंsचेे अधि�काार व कर्ततव्ये, कााराागृृहाातीील शि�स्तीीची अंंमलबजाावणी, कैद्यांंsचा प्रवेश,

त्यांंsना एकाा ठि�कााणााहून दुसऱ्याा ठि�कााणी हलवणे किं�ंवा त्यांंsची मुक्तताा करणेे, कैद्यांंsना पुुरवाावयााच्याा सुुवि�धाा,

कााराागृृहे व कैद्यांंsशीी संंबंंधि�त असणाारे अपरााध यांंsचेे वि�निि™यमन करण्यााच्याा तरतुुदींची, कााराागृृह अधि�निि™यम,

१८९४ (१८९४ चा ९) आणि� कैदीी अधि�निि™यम, १९०० (१९०० चा ३) याा संंवि�धाानपूूर्वव काायद्यांंsमध्ये

तरतूूद केलेली आहे.

२.  कााळाच्याा ओघात कैद्यांंsची सुुधाारणाा व त्यांंsचेे पुुनर्ववसन करण्यााची वि�चाारप्रणााली आणि� माहि�तीी

तंंत्रज्ञाान याात झाालेल्याा उत्क्रांंsतीीमुळे, हे स्वातंंत्र्यपूूर्वव प्राचीन काायदेे निि™रसि�त

करण्यााची आणि� त्याा जागी

समकाालीन आधुनिि™क कााळाच्याा गरजाा आणि� सुुधााराात्मक वि�चाारसरणी

ीशीी सुुसंंगत असलेेला एकत्रि�त,

प्रगतीीशीील व सक्षम अधि�निि™यम करण्यााची गरज

आहे. कााराागृृहे प्रशासनााशीी संंबंंधि�त असलेेल्याा सर्वव संंबंंधि�त

बाबींंचेे सर्वसमावेशकपणे

े निि™रााकरण

करण्यााच्याा उद्देेशाने, पोलीस संंशोधन व वि�काास केंद्र, रााज्य कााराागृृहे

प्राधि�करण

आणि� अनेक सुुधाारणाावादीी तज्ज्ञ यांंsच्यााशीी वि�चाारवि�निि™मय केल्याानंतर तयाार केलेले, आदर्शश

कााराागृृहे वि�धेेयक, २०२३, भाारत सरकाारनेे, सर्वव रााज्य सरकाारांंंsना वि�चााराार्थथ पाठवि�लेे आहे.

३.  वरील वस्तुस्थि�ितीी वि�चााराात घेता, महाारााष्ट्र रााज्याातीील कााराागृृहे, कैदीी व सुुधाार सेवा यांंsच्यााशीी

संंबंंधि�त असणाारे काायदेे एकत्रि�त करणेे आणि� त्यांंsच्याा वि�निि™यमनासाठीी तरतूूद करणेे इष्ट आहे, असे शासनाास

वाटते.

४.  याा काायद्याची ठळक

वैशि�ष्ट्येे, पुुढीीलप्रमाणे आहेत :—

(१) वि�शेेष कााराागृृह, खुले कााराागृृह, महि�लाा कााराागृृह, तात्पुुरतेे कााराागृृह, खुली वसाहत,

कि�शोोर सुुधााराालय यांंsसारख्याा कााराागृृहांंsच्याा प्रकाारांंsची तरतूूद करणेे ;

(२) कैद्यांंsच्याा सुुटकेनंतर त्यांंsचेे समााजात पुुनर्ववसन व पुुनर्एएकाात्मीकरण

करण्याासाठीी कैद्यांंsना

मदत करण्यााकरि�ताा खुल्याा कााराागृृहांंsची आणि� खुल्याा वसाहतींची तरतूूद करणेे ;

(३) कााराागृृह दल घटि�त करण्यााची तरतूूद करणेे ;

(४) कााराागृृहााचेे सर्वव अधि�काारी व कर्मचाारी यांंsच्याासाठीी कल्यााण निि™धी तसेेच कैद्यांंsसाठीी

कल्यााण निि™धी घटि�त करण्याासाठीी तरतूूद करणेे ;

(५) महि�लाा, तृतीीयपंंथीी, न्याायचौौकशीीधीन कैदीी, दोषसि�द्ध कैदीी, अति�-संंरक्षि�त कैदीी, अभ्यस्त

अपरााधी, सरााईत गुन्हेगार, तरूण गुन्हेगार, दि�वााणी कैदीी, इत्याादींसारख्याा वि�वि�ध प्रकाारच्याा कैद्यांंsचेे

कााराागृृहाामध्ये वि�लगीकरण

करण्याासाठीी आणि� त्यांंsच्याा वि�शेेष गरजांंsकरि�ताा तरतूूद करणेे ;

(६) कााराागृृहवि�षयक

अपरााधांंsची व कैद्यांंsनी केलेल्याा अपरााधांंsची आणि� त्यााच्याा शि�क्षेेसाठीी

तरतूूद करणेे ;

(७) वि�हि�त पात्रताा व शर्तीतीी यांंsनुसार संंचि�त व अभि�वचन रजाा मंजूूर करणेे वि�हि�त करण्यााची

तरतूूद करणेे ;

(८) कैद्यांंsसाठीी तक्रार निि™वारण यंंत्रणेेची तरतूूद करणेे ;

(९) कााराागृृह रुग्णाालयाामध्ये स्वतंंत्र महि�लाा कक्षाासह, महि�लाा कैदीी व तृतीीयपंंथीी कैदीी यांंsच्यााशीी

संंबंंधि�त असणााऱ्याा वि�शेेष तरतुुदीी करण्याासाठीी तरतूूद करणेे ;

(१०) कााराागृृहाातून सुुटलेल्याा सर्वव गरजूू कैद्यांंsना, त्यांंsचेे समााजामध्ये पुुनर्ववसन व

पुुनर्एएकाात्मीकरण

करण्यााची सुुनिि™श्चि�ितीी करण्यााच्याा दृष्टीने, सुुटकेनंतरच्याा देखभााल सेवांंsची तरतूूद

करणेे ;

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

27

(११) जि�ल्ह्याातीील सर्वव कााराागृृहांंsमधील सर्वव न्याायचौौकशीीधीन कैद्यांंsचा निि™यतकाालि�क आढावा

घेण्याासाठीी आणि� खटल्यांंsचा जलद निि™पटााराा करण्याासाठीी उपाययोोजनाा करण्यााकरि�ताा आणि�

न्याायचौौकशीी करणााऱ्याा न्याायाालयांंsना यथोोचि�त शि�फाारशीी करण्याासाठीी, प्रत्येक जि�ल्ह्यााकरि�ताा

न्याायचौौकशीीधीन कैदीी पुुनर्वि�िलोकन समि�तीी घटि�त करण्यााची तरतूूद करणेे ;

(१२) कााराागृृहाातीील कोणत्यााही कर्ततव्यााचेे किं�ंवा काामाचेे वर्गीकरण

, वि�लगीकरण

व वाटप

करतााना, कैद्यााच्याा जातीीच्याा आधाारे भेदभााव केला जाणाार नाही, यांंsची सुुनिि™श्चि�ितीी करण्याासाठीी

तरतूूद करणेे ;

(१३) कैद्यााच्याा दि�व्यांंsगतेेच्याा काारणाावरून, कोणतााही भेदभााव केला जाणाार नाही आणि�

मनोवि�कृृतीीचि�कि�त्सा किं�ंवा मानसशाास्त्रीीय सेवा यांंsसह यथोोचि�त आरोग्यसेेवा तसेेच पुुनर्ववसन काार्ययक्रम

व उपचाारसुुवि�धाा पुुरवि�णेे यांंsची सुुनिि™श्चि�ितीी करण्याासाठीी तरतूूद करणेे ;

(१४) शीीघ्र प्रति�सााद पथक

, इत्याादींच्याा उपलब्धतेेची सुुनिि™श्चि�ितीी करण्याासह कााराागृृहाातीील

कोणत्यााही आपत्काालीन परि�स्थि�ितीीचा प्रति�बंंध करण्यााच्याा व तीी निि™यंंत्रणाात ठेवण्यााच्याा दृष्टीने तरतूूद

करणेे आणि� आपत्ती व्यवस्थाापन अधि�निि™यम, २००५ यााच्याा अनुरुप असलेेली इतर कोणतीीही तरतूूद

करणेे ;

(१५) कााराागृृहांंsचेे प्रभाावी व्यवस्थाापन व अधीक्षण करण्याासाठीी आणि� कााराागृृहांंsच्याा व कैद्यांंsच्याा

सुुरक्षेसाठीी व संंरक्षणाासाठीी तंंत्रज्ञाानाचा वापर करण्यााची तरतूूद करणेे, त्याामध्ये, बायोमेट्रि�क्स, क्लोज्ड

सर्कि�िट टेलि�व्हि�िजन

(सीसीटीव्ही), स्कॅनिं™ंग व शोधक उपकरणे

े, रेडि�ओ फ्रििōक्वेन्सी आयडेंटि�फि�केेशन

(आरएफआयडीी), व्हि�िडि�ओ कॉन्फरन्स सुुवि�धाा, इत्याादींचा समाावेश असेल ;

(१६) संंपूर्णण कााराागृृह प्रशासनााचेे संंगणकीीकरण

करण्याासाठीी आणि� परस्परांंsतर्गगत वापरण्याायोग्य

असलेेल्याा आधाारसाामग्रीीचेे फौौजदाारी न्यााय प्रणाालीसोबत एकाात्मीकरण

करण्याासाठीी तरतूूद करणेे.

५.  वरील उद्दि�ष्टे साध्य करणेे हाा, याा वि�धेेयकााचा हेतू आहे.

मुंंsबई,

देवेंद्र फडणवीीस,

दि�नांंsक १२ डि�सेंंबर, २०२५.म

ुुख्यमंंत्रीी.

28

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

वैधाान‍ि�िक अध‍ि�िकार साेे�पव‍िि¦िण्‍याासंंबंंधीीचेे ज्ञाापन

याा वि�धेेयकाात, वैधाानिि™क अधि�काार सोपवि�ण्याासंंबंंधीीचेे पुुढीील प्रस्ताव अंतर्भूɑत आहेत :—

खंड १(२).—याा खंंडान्वये, ज्याा दि�नांंsकाास हाा अधि�निि™यम, अंंमलात येईल तो दि�नांंsक,

शासकीय रााजपत्रातीील अधि�सूूचनेेद्वाारे निि™यत करण्यााचा अधि�काार, रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला

आहे.

खंड २(कख).—याा खंंडान्वये, माफी देण्याासाठीी निि™यम करण्यााचा अधि�काार, रााज्य

शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड ४(१).—याा खंंडान्वये,—

(एक) परि�च्छेद (च) खााली, खुल्याा कााराागृृहांंsमध्ये बंंदि�वाासात ठेवण्यााच्याा कैद्यांंsच्याा

पात्रतेेच्याा शर्तीतीी, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार ;

(दोन) परि�च्छेद (झ) खााली, खुल्याा वसाहतीीमध्ये बंंदि�वाासात ठेवण्यााच्याा कैद्यांंsच्याा

पात्रतेेच्याा शर्तीतीी, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार,

रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड ५.—याा खंंडान्वये,—

(एक) उप-खंंड (१)(ञ) खााली, कााराागृृह दलााचेे इतर अधि�काारी, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त

करण्यााचा अधि�काार;

(दोन) उप-खंंड (४) खााली, कााराागृृह दलााची भरतीी, वेतन, भत्ते व इतर सर्वव सेवा

शर्तीतीी, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार,

रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड ९.—याा खंंडान्वये,—

(एक) उप-खंंड (३) खााली, कााराागृृहााच्याा प्रभाारी अधि�कााऱ्यााची इतर काार्ये व कर्ततव्ये,

निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार;

(दोन) उप-खंंड (४) खााली, कैद्यांंsचेे वि�निि™यमन करण्याासाठीी, कााराागृृहााची शि�स्त

रााखण्याासाठीी व अति�सुुरक्षि�त बंंदीी कक्षाासह कााराागृृहााचेे उचि�त व्यवस्थाापन करण्याासाठीी,

कााराागृृहााच्याा प्रभाारी अधि�कााऱ्यााचेे शि�स्तवि�षयक

अधि�काार, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा

अधि�काार ;

(तीीन) उप-खंंड (६)(च) खााली, कााराागृृहााच्याा प्रभाारी अधि�कााऱ्यााने ठेवावयााचेे इतर

कोणतेेही अभि�लेेख, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार,

रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड १०(२).—याा खंंडान्वये, वैद्यकीीय अधि�कााऱ्यााची कर्ततव्ये, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा

अधि�काार, रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड १३(घ).—याा खंंडान्वये, तुरुंंगााधि�कााऱ्यााची, उप तुरुंंगााधि�कााऱ्यााची व सहाायक तुरुंंगााधि�कााऱ्यााची

कर्ततव्ये व काार्ये निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार, रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड १५(१).—याा खंंडान्वये, कााराागृृहााच्याा कोणत्यााही अधि�कााऱ्यांंsवि�रूद्ध व कर्मचााऱ्याावि�रूद्ध

गैरवर्तणुुकीसाठीी कराावयााची शि�स्तभंंगवि�षयक

काारवााई, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार, रााज्य

शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

29

खंड १७.—याा खंंडान्वये, ज्याा निि™यमांंsद्वाारे कााराागृृहााच्याा अधि�कााऱ्यांंsचेे व कर्मचााऱ्यांंsचेे निि™यमन

करण्याात येईल, ते निि™यम वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार, रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड २४.—याा खंंडान्वये,—

(एक) उप-खंंड (१) खााली, कल्यााण निि™धीचा वि�निि™योग करण्यााची प्रयोजनेे, निि™यमांंsद्वाारे

वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार;

(दोन) उप-खंंड (२)(ङ) खााली, कल्यााण निि™धीमध्ये जमाा कराावयााची इतर कोणतीीही

रक्कम, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार,

रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड २५.—याा खंंडान्वये, कााराागृृहांंsचेे निि™रीक्षण करण्यााचेे निि™यतकाालांंsतर, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त

करण्यााचा अधि�काार, रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड २६(१).—याा खंंडान्वये, अभ्याागत मंडळाच्याा सदस्यांंsची संंख्याा, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त

करण्यााचा अधि�काार, रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड २७.—याा खंंडान्वये,—

(एक) उप-खंंड (१) खााली, कााराागृृहााची वास्तुरचनाा व संंकल्पचि�त्र, यांंsची मानकेे व

आवश्यकताा, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार ;

(दोन) उप-खंंड (२) खााली, कााराागृृहााची सुुरक्षाा मानकेे, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा

अधि�काार ;

(तीीन) उप-खंंड (३) खााली, वि�वि�ध प्रकाारच्याा कैद्यांंsचेे वि�लगीकरण

करणेे व त्यांंsना

अलग ठेवणे सुुलभ होण्याासाठीी कााराागृृहााचेे संंकल्पचि�त्र, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार ;

(चार) उप-खंंड (५) खााली, वि�वि�ध प्रकाारच्याा कााराागृृहांंsच्याा तट भिं�ंतीीपासूनच्याा अशा

अंतरााच्याा आतीील बांंsधकाामांंsचेे वि�निि™यमन करण्‍‍याासाठीी आणि� त्याामध्ये रााखीव क्षेत्र निि™र्माɑण

करण्‍‍याासाठीी, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार,

रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड २८.—याा खंंडान्वये,—

(एक) उप-खंंड (१) खााली, खुल्याा कााराागृृहाासाठीी व मुक्त वसाहतीीसाठीी सोयीसुुवि�धाा

किं�ंवा सवलतीी निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार ;

(दोन) उप-खंंड (२) खााली, कैद्यांंsचेे खुल्याा कााराागृृहाात व खुल्याा वसाहतीीत स्थाानांंsतरण

करण्यााची काार्यपद्धतीी व पात्रताा आणि� अशा कैद्यााची अशा कााराागृृहाात व वसाहतीीत स्थाानांंsतरण

करण्यााच्याा शर्तीतीी, निि™यमााद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार,

रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड २९.—याा खंंडान्वये,—

(एक) उप-खंंड (२)(ज) खााली, वर्गीकरण

व सुुरक्षाा मूल्यनिि™धााɑरण समि�तीीने

सुुनिि™श्चि�ित केलेले कैद्यांंsचेे इतर प्रकाार, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार ;

(दोन) उप-खंंड (३)(ट) खााली, कैद्यांंsचेे इतर प्रकाार, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा

अधि�काार ;

30

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

(तीीन) उप-खंंड (४) खााली, कैद्यांंsच्याा एकमेेकांंsशीी होणााऱ्याा कोणत्यााही प्रकाारच्याा

परस्परसंंबंंधाास प्रति�बंंध करण्यााकरि�ताा, त्यांंsना अलग ठेवण्यााची रीत, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त

करण्यााचा अधि�काार,

रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड ३१.—याा खंंडान्वये,—

(एक) उप-खंंड (१) खााली, कैद्यांंsना कााराागृृहाामध्ये प्रवेश देताना, त्यांंsना हााताळण्यााची

करण्यााची रीत, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार ;

(दोन) उप-खंंड (३) खााली, महि�लाा व तृतीीयपंंथीी कैद्यांंsची झडतीी घेण्यााची व तपाासणीी

करण्यााची रीत, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार,

रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड ३५(क).—याा खंंडान्वये, कााराागृृह अपरााध, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार,

रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड ३६(२).—याा खंंडान्वये, कााराागृृहाामध्ये शि�स्तीीची अंंमलबजाावणी करण्यााची रीत,

निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार, रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड ३८(झ).—याा खंंडान्वये, कााराागृृहवि�षयक

अपरााधांंsसाठीी शि�क्षाा, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त

करण्यााचा अधि�काार, रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड ४४.—याा खंंडान्वये,—

(एक) उप-खंंड (१) खााली, कैद्यांंsना पुुरवि�ण्याात येणााराा आहाार व आहाारााचेे प्रमाण,

निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार;

(दोन) उप-खंंड (२) खााली, दोषसि�द्ध ठरलेेल्याा कैद्यांंsचा पोषाख, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त

करण्यााचा अधि�काार,

रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड ४६(१).—याा खंंडान्वये, कैद्यांंsची मजुरी, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार,

रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड ४७.—याा खंंडान्वये,—

(एक) उप-खंंड (१) खााली, कैद्यांंsच्याा आरोग्य वि�षयक सेवा सुुवि�धाा, निि™यमांंsद्वाारे

वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार ;

(दोन) उप-खंंड (४) खााली, कैद्यांंsचेे स्थाानांंsतरण

करण्यााची पध्दतीी, काार्यपद्धतीी व

प्रकि�याा निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार,

रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड ४८.—याा खंंडान्वये,—

(एक) उप-खंंड (२) खााली, अभ्याागतांंsचा अभि�लेेख ठेवण्यााची रीत, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त

करण्यााचा अधि�काार ;

(दोन) उप-खंंड (३) व (४) खााली, वि�देेशीी कैद्यांंsना, त्यााच्याा नातेवाईकांंsशीी,

दूतावासातीील प्रति�निि™धींशीी व वि�धि� सल्लागारााशीी संंवाद साधण्यााची रीत, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त

करण्यााचा अधि�काार ;

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

31

(तीीन) उप-खंंड (४) खााली, कैद्यांंsना, त्यांंsच्याा वि�धि� सल्लागारााशीी संंवाद साधण्यााची

रीत, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार,

रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड ५०.— याा खंंडान्वये,—

(एक) उप-खंंड (१) खााली, संंचि�त रजाा व अभि�वचन रजाा मंजूूर करण्यााच्याा शर्तीतीी,

निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार ;

(दोन) उप-खंंड (३) व (४) खााली, संंचि�त रजेेवर व अभि�वचन रजेेवर सुुटकाा

केलेल्याा कैद्यांंsच्याा हाालचालीचेे, माग कााढणााऱ्याा इलेक्ट्रॉनिि™क्स साधनााद्वाारे संंनिि™यंंत्रण ठेवणे

आणि�, शर्तींचेे उल्लंंघन केल्यााबद्दल संंचि�त रजेेच्याा व अभि�वचन रजेेच्याा अपात्रताा याासाठीी

निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार,

रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड ५३(२).—याा खंंडान्वये, माफी देण्यााचा काालावधी व निि™कष, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा

अधि�काार, रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड ५४(१) व (३).—याा खंंडान्वये, कैद्यांंsसाठीी शि�क्षण, व्यवसाय प्रशि�क्षण व कौशल्य

वि�काास काार्ययक्रमांंsची संंधी निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार, रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला

आहे.

खंड ५६.—याा खंंडान्वये, कैद्यांंsसाठीी कल्यााण निि™धी घटि�त करणेे, उक्त निि™धीमध्ये जमाा

कराावयााचेे पैसे व ति�चाा वि�निि™योग करणेे, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार, रााज्य शासनााकडेे

घेण्याात आला आहे.

खंड ५८.—याा खंंडान्वये, कैद्यांंsसाठीी तक्रार निि™वारण यंंत्रणाा, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा

अधि�काार, रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड ५९.—याा खंंडान्वये, समााजामध्ये कैद्यांंsच्याा पुुनर्ववसनाची व पुुनर्एएकाात्मीकरण

करण्यााची

सुुनिि™श्चि�ितीी करण्याासाठीी कैद्यांंsना सुुटकेनंतर देखभााल सेवा पुुरवि�णेे, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा

अधि�काार, रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड ६४.—याा खंंडान्वये, गर्भभवतीी महि�लांंsना वैद्यकीीय सेवा व आहाार पुुरवि�णेे, निि™यमांंsद्वाारे

वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार, रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड ६५.—याा खंंडान्वये, आपल्याा आईसोबत कााराागृृहाामध्ये रााहणााऱ्याा बालकांंsना आरोग्य

सेवा व इतर सुुवि�धाा पुुरवि�णेे, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार, रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला

आहे.

खंड ६७.—याा खंंडान्वये, तृतीीयपंंथीी कैद्यांंsसाठीी स्वतंंत्र बंंदि�स्त जागा किं�ंवा बंंदीीकक्ष पुुरवि�णेे,

निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार, रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड ७१.—याा खंंडान्वये, प्रति�रोोध करण्यााची व बळााचा वापर करण्यााची रीत, निि™यमांंsद्वाारे

वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार, रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड ७८(२).—याा खंंडान्वये, कााराागृृहाामध्ये प्रवेश करणााऱ्याा व्यक्तीीची व अभ्याागतााची झडतीी

घेण्यााची काार्यपद्धतीी, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार, रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

32

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

खंड ८१.—याा खंंडान्वये, कााराागृृहाातीील कोणत्यााही आपत्काालीन परि�स्थि�ितीीवर निि™यंंत्रण

ठेवण्याासाठीी व ति�चाा प्रति�बंंध करण्याासाठीी सुुयोग्य उपाययोोजनाा करणेे, निि™यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यााचा

अधि�काार, रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड ८३(१).—याा खंंडान्वये, याा अधि�निि™यमााची प्रयोजनेे पार पाडण्याासाठीी, शासकीय

रााजपत्रातीील अधि�सूूचनेेद्वाारे निि™यम करण्यााचा अधि�काार, रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड ८४.—याा खंंडान्वये, याा अधि�निि™यमाान्वये किं�ंवा त्यााखााली केलेल्याा निि™यमांंsन्वये,

त्यााच्यााकडूून वापरण्याायोग्य असलेेल्याा निि™यम करण्यााच्याा अधि�काारााव्यति�रि�क्त, कोणतााही अधि�काार,

ज्याा अटी व शर्तींना अधीन रााहून, रााज्य शासनााच्याा कोणत्यााही अधि�कााऱ्याास प्रदान करताा येईल त्याा

अटी व शर्तीतीी, शासकीय रााजपत्रातीील अधि�सूूचनाा कााढून वि�निि™र्दि�िष्ट करण्यााचा अधि�काार, रााज्य

शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड ८५.—याा खंंडान्वये, कााराागृृहााचेे लेखे ठेवण्यााची व लेखाापरीीक्षाा करण्यााची रीत, निि™यमांंsद्वाारे

वि�हि�त करण्यााचा अधि�काार, रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

खंड ८९.—याा खंंडान्वये, याा अधि�निि™यमााच्याा तरतुुदीी अंंमलात आणतााना, कोणतीीही अडचण

उद्भवल्याास, तीी अडचण

दूर करण्याासाठीी शासकीय रााजपत्रातीील आदेश कााढण्यााचा अधि�काार,

रााज्य शासनााकडेे घेण्याात आला आहे.

२.  वैधाानिि™क अधि�काार सोपवि�ण्याासंंबंंधीीचेे वर नमूद केलेले प्रस्ताव, सामान्य स्वरूपाचेे आहेत.

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

33

वि¦त्तीीय ज्ञाापन

याा वि�धेेयकााच्याा खंंड २४ मध्ये, कााराागृृह व सुुधाार सेवा यांंsमधील सर्वव अधि�कााऱ्यांंsच्याा व कर्मचााऱ्यांंsच्याा

कल्यााणाासाठीी कल्यााण निि™धी घटि�त करण्यााची तरतूूद केलेली आहे आणि� रााज्य शासनााने दि�लेेली अनुदाने,

उक्त निि™धीमध्ये जमाा करण्याात येतीील.

याा वि�धेेयकााच्याा खंंड ५६ मध्ये, कैद्यांंsच्याा कल्यााणाासाठीी कल्यााण निि™धी घटि�त करण्यााची तरतूूद

केलेली आहे.

हे वि�धेेयक, रााज्य वि�धाानमंडळााचा अधि�निि™यम म्हणूून अधि�निि™यमि�त

झााल्याावर, रााज्य शासनााने कल्यााण

निि™धीमध्ये दि�लेेल्याा अनुदानापोटी रााज्यााच्याा एकत्रि�त निि™धीतून कराावयााच्याा आवतीी खर्चाɑचा अंतर्भाभााɑव होईल.

तथाापि�, यााबाबतीीत कराावा लागू शकेेल अशा प्रत्यक्ष आवतीी खर्चाɑचा अंदााज देणे याा टप्प्याावर शक्य नाही.

भाग पाच-१२३-५.

एचबीी-२५०५-५.

34

महाराष्ट्रõ शासन रा

असाधारण भाग पाच, डिसेंबर १३, २०२५/अग्रहायण २२, शके १

भाारतााच्‍याा संंवि¦धाानाच्‍याा अनुच्‍‍छेेद २०७ अन्‍ वये रााज्‍‍यपालांंsची शि�फाारस

(महाारााष्‍‍ट्र शासन, वि�धि� व न्‍‍यााय वि�भााग, आदेशाची प्रत)

भाारतााच्‍‍याा संंवि�धाानाच्‍‍याा अनुच्‍छेेद २०७ यााच्‍‍याा खंंड (३) अन्‍‍वये महाारााष्‍ट्रााच्‍‍याा रााज्‍यपाालांंsना प्रदान

करण्‍‍याात आलेल्‍‍याा शक्‍‍तींचा वापर करून, ते महाारााष्‍‍ट्र कााराागृृहे व सुुधाार सेवा वि�धेेयक, २०२५ वि�चाा�राात

घेण्‍‍यााबाबत रााज्‍‍य वि�धाानमंडळााच्‍‍याा दोन्‍हीी सभाागृृहांंsना शि�फाारस करीीत आहेत.

वि¦धाान भवन,

जि�तेंद्र भाेे�ळे,

नागपूूर,स

च

ि�व-१,

दि�नांंsक १३ डि�सेंंबर, २०२५.

महाारााष्‍‍ट्र वि�धाानसभाा.

ON BEHALF OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, PRINTED AND PUBLISHED BY DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE,

PRINTED AT GOVERNMENT PRESS AND BOOK DEPOT, CIVIL LINES, NAGPUR-440 001 AND PUBLISHED AT DIRECTORATE OF GOVERNMENT PRINTING,

STATIONERY AND PUBLICATION, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI-400 004. EDITOR : DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE.