अनुुभााग १ ]

भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण

1

SECTION 1 ]

Gazette of India, Extraordinary

वि¦धि� और न्यााय मंंत्रालय

(वि¦धाायीी वि¦भााग)

नई दिि—ल्लीी,

(1) दिि— बििल्डिं�ंȾग अँँड अदर कंंस्ट्रक्शन वर्कर्सस (रेग्युलेशन ऑफ एम्प्लॉयमेंंट अँँड कंंडि�शन्स् ऑफ सर्विवि¦िसस) ॲक्ट, 1996 ;

(2) दिि— ट्रांंsससजेंंडर पर्ससन्स् (प्रोोटेक्शन ऑफ राईटस्) ॲक्ट, 2019 के मरााठीी अनुुवाद राष्ट्रपतीी के प्राधि�काार सेे प्रकााशि�त कि�येे जाते हैै

और ये प्राधि�कृृत पाठ (केंंद्रीीय वि¦धि�) अधि�नि�यम

, 1973 (1973 का 50) की धाारा 2 के खण्ड़ (क) के अधीीन उनके मरााठीी प्राधि�कृृत

पाठ समझेे जायेंगे।

संं. १]

नई दिeल्लीी, जनवरीी २२-२८, २०२६/मााघ २-८ (शक) १९४७

[ खंंड २३

No. 1]

NEW DELHI, JANUARY 22-28, 2026/MAGHA 2-8 (SAKA) 1947

[Vol. 23

अंं. १]

नवीी दिeल्लीी, जाानेवारीी २२-२८, २०२६/मााघ २-८ (शकेे) १९४७

[ खंंड २३

स्वतंंत्र संंकलन म्हणूून फााईल करण्याासाठीी याा भाागााला वेगळेे पृृष्ठ क्रमांं�क

दिeले आहेत.

1

1

1

भााग बारा-(२३)—१

रजि�स्ट्रीी संं. डी. २८१

नोंदणीी क्रमांं�क डी-२२१

Price : Rs. 5.00

REGISTERED No. D-221

2 भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण [ भााग बाारा

Gazette of India, Extraordinary

[ Part XII

MINISTRY OF LAW AND JUSTICE

(LEGISLATIVE DEPARTMENT)

New Delhi,

The Translation in Marathi of (1) The Building and other Construction Workers (Regulation

of Employment and Conditions of Service) Act, 1996 ; (2) The Transgender Persons (Protection of

Rights) Act, 2019 are hereby published under the authority of the President and shall be deemed to

be the authoritative texts thereof in Marathi under clause (a) of section 2 of the Authoritative Texts

(Central Laws) Act, 1973 (50 of 1973).

वि¦धि� व न्यााय मंंत्रालय

(वि¦धाायीी वि¦भााग)

नवी दिि—ल्लीी,

(१) दिि— बििल्डिं�ंȾग अँँड अदर कंंस्ट्रक्शन वर्कर्सस (रेग्युलेशन ऑफ एम्प्लॉयमेंंट अँँड कंंडि�शन्स् ऑफ सर्विवि¦िसस) ॲक्ट, १९९६ ; (२)

दिि— ट्रांंsससजेंंडर पर्ससन्स् (प्रोोटेक्शन ऑफ राईट्स) ॲक्ट, २०१९ यांंsचाा मरााठीी अनुुवाद याद्वाारे, राष्ट्रपतींच्या प्राधि�काारान्वयेे प्रसि�द्ध करण्यात

येत आहे आणिि” तो, प्राधि�कृृत पाठ (केंंद्रीीय वि¦धि�) अधि�नि�यम

, १९७३ (१९७३ चाा ५०) याच्या कलम

२ च्या खंड (क) अन्वयेे

मरााठीीतीील त्यांंsचाा प्राधि�कृृत पाठ असल्याचे मानण्यात येईल.

अनुुभााग १ ]

भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण

3

SECTION 1 ]

Gazette of India, Extraordinary

नि�र्देेशसूची

INDEX

अ

नुुक्रमांंsकअध

ि

�नि�यमा

ाचे नाव प

ृृष्ठ क्रमांंsक

Serial No.

Name of the Act

Page No.

(१)

(२)

(३)

१

इमारत व इतर बांंsधकााम कामगाार (रोजगााराचे व सेेवाशर्तींचे वि¦नि�यमन) अधि�नि�यम

, १९९६.

५

The Building and Other Construction Workers (Regulation of

Employment and Conditions of Service) Act, 1996.

२त

ृृतीीयपंंथीी व्यक्तीी (हक्कांंsचे संंरक्षण) अधि�नि�यम

, २०१९.

३१

The Transgender Persons (Protection of Rights) Act, 2019.

भााग बारा-(२३)—१अ

अनुुभााग १ ]

भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण

5

SECTION 1 ]

Gazette of India, Extraordinary

इमारत व इतर बांं�धकााम काामगाार (रोजगाराचेे व सेवाशर्तींचेे वि¦नि�यमन

) अधि�नि�यम

, १९९६

(१९९६ चा अधि�नि�यम

क्रमांं�क २७)

[ २६ ससप्टेंबर, २०२५ रोजी यथाावि¦द्यमान ]

[१९ ऑगस्ट, १९९६.]

इमारत व इतर बांंsधकााम कामगाार यांंsच्या रोजगााराचे व सेेवाशर्तींचे वि¦नि�यमन करण्यासााठीी आणिि”

त्यांंsची सुुरक्षि�तताा, आरोग्य व कल्याणकाारी उपाययोोजनाा आणिि” त्यांंsच्याशी संंबंंधि�त व तदाानुषंंगि�क इतर

बाबींसााठीी तरतूद करण्याकरि�ताा अधि�नि�यम

.

तो, भाारतीीय गणराज्याच्या ससत्तेेचााळीीसााव्या वर्षी, संंसदेेकडूून पुढीीलप्रमााणे अधि�नि�यमि�त

होवो :-

प्रकरण एक

प्रारंभि�क

१.  (१) या अधि�नि�यमा

ासस, इमारत व इतर बांंsधकााम कामगाार (रोजगााराचे व सेेवाशर्तींचे वि¦नि�यमन)

अधि�नि�यम

, १९९६, असेे म्हणाावे.

(२) तो, संंपूूर्णण भाारतभर लागू असेेल.

(३) तो, १ मार्चच, १९९६ रोजी अंंमलाात आला अससल्याचे मानण्यात येईल.

(४) तो, ज्या आस्थापनेने कोणतीीही इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

कामांंsमध्ये दहाा किं�ंवा

त्यापेक्षा अधि�क

इमारत कामगाारांंsना पूर्वववर्तीतीी बारा महि�न्यांंsपैकी कोणत्याही दिि—वशी नोकरीीवर ठेवलेे आहे

किं�ंवा नोकरीीवर ठेवलेेले होते अशाा प्रत्येक आस्थापनेला लागू आहे.

स्पष्टीीकरण.— या पोटकलमााच्या प्रयोोजनाार्थथ, एकतर नि�योोक्त्याने किं�ंवा कंंत्रााटदाराने एखाद्या दिि—वशी

वेगवेगळ्या पाळ्यांंsमध्ये नोकरीीवर ठेवलेेले इमारत कामगाार, आस्थापनेत नोकरीीवर ठेवलेेल्या इमारत

कामगाारांंsची गणना करताना, वि¦चाारात घेेण्यात येतीील.

२.  (१) या अधि�नि�यमा

ात, संंदर्भाभाा�नुसाार दुसराा अर्थथ अपेेक्षि�त नसेेल तर,—

(क) “समुुचि�त शाससन” याचाा,—

(एक) जि�च्या बाबतीीत समुुचि�त शाससन हे, औद्योगि�क वि¦वाद अधि�नि�यम

, १९४७

अन्वयेे केंंद्र ससरकार आहे त्या आस्थापनेच्या (जी इमारत कामगाारांंsना एकतर थेट किं�ंवा

कंंत्रााटदारामार्फफत नोकरीीवर ठेवतेे अशाा) संंबंंधाातीील अर्थथ, केंंद्र ससरकार, असाा आहे;

(दोन) जी, इमारत कामगाारांंsना एकतर थेट किं�ंवा कंंत्रााटदारामार्फफत नोकरीीवर ठेवतेे

अशाा, केंंद्र ससरकार, अधि�सूूचनेेद्वाारे वि¦नि�र्दिि—िष्ट करीील अशाा साार्ववजनि�क क्षेत्राातीील उपक्रम

असणााऱ्या कोणत्याही आस्थापनेच्या संंबंंधाातीील अर्थथ, केंंद्र ससरकार, असाा आहे;

स्पष्टीीकरण.— उपखंड (दोन) च्या प्रयोोजनाार्थथ, “साार्ववजनि�क क्षेत्राातीील उपक्रम” याचाा अर्थथ,

कोणत्याही केंंद्रीीय, राज्य किं�ंवा प्रांंsति�क अधि�नि�यमा

ाद्वाारे किं�ंवा त्यान्वयेे स्थापन केलेले कोणतेेही महाामंंडळ

किं�ंवा केंंद्र ससरकारची मालकीी असलेेलीी, त्याचे नि�यंंत्रण असलेेलीी किं�ंवा त्याच्याकडूून व्यवस्थापन केले

जात असलेेलीी, कंंपनी अधि�नि�यम

, १९५६ याच्या कलम

६१७ मध्ये व्याख्या केल्याप्रमााणे, शासकीीय कंंपनी,

असाा आहे;

संक्षििȦप्त नाव,

वि¦स्ताार, प्रारंभ व

प्रयुक्ती.

व्यााख्याा.

१९४७ चाा

१४.

१९५६

चाा १.

6 भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण [ भााग बाारा

Gazette of India, Extraordinary

    [ Part XII

(तीीन) जी, इमारत कामगाारांंsना एकतर थेट किं�ंवा कंंत्रााटदारामार्फफत नोकरीीवर ठेवतेे

अशाा इतर कोणत्याही आस्थापनेच्या संंबंंधाातीील अर्थथ, ज्या राज्यात अशीी इतर आस्थापना

स्थि�ित

आहे ते राज्य शाससन, असाा आहे;

(ख) “लाभााथीी” याचाा अर्थथ, कलम

१२ अन्वयेे नोंदणी केलेला इमारत कामगाार, असाा आहे;

(ग) “मंंडळ

” याचाा अर्थथ, कलम

१८ च्या पोट-कलम

(१) अन्वयेे घटि�त

केलेले, इमारत व

इतर बांंsधकााम कामगाार कल्याण मंंडळ

, असाा आहे;

(घ) “इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

काम” याचाा अर्थथ, इमारतीी, रस्ते, मार्गग, रेल्वेमार्गग,

ट्राममाार्गग, हवााई क्षेत्रे, पाटबंंधाारे, जलनि�:साारण, बंंधाारे व नौकानयन कामेे, पूर नि�यंंत्रण कामेे

(पर्जजन्यजल

निः�ःसाारण कामांंsसह), वीज नि�र्मि�ितीी, पारेषण व वि¦तरण, जलवि¦षयक

कामेे (जल वि¦तरण

कालव्यांंsसहि�त

), तेल व वायू संंचमांंsडणी, वि¦द्युत तार मार्गग, बििनतारी यंंत्रणाा, रेडि�ओ, दूरदर्शशन,

दूरध्वनी, तारयंंत्र व वि¦देश संंपर्क यंंत्रणाा, धरणे, कालवेे, जलााशये, जलप्रवााह, बोगदे, पूल, पार

सेेतू, जलसे

ेतू, जलवा

ाहि�न्या, मनोोरे (टॉवर्सस), शीतन मनोोरे (कुलिं�ंग टॉवर्सस), पारेषण मनोोरे आणिि”

समुुचि�त शासनााकडूून याबाबतीीत अधि�सूूचनेेद्वाारे वि¦नि�र्दिि—िष्ट करण्यात येईल असेे इतर काम यांंsचे किं�ंवा

त्यासंंबंंधाातीील बांंsधकााम, फेरबदल, दुरुस्तीी, परि�रक्षण किं�ंवा, ते पाडून टाकणेे, असाा आहे परंतुु,

त्यामध्ये, कारखाने अधि�नि�यम

, १९४८ किं�ंवा खाण अधि�नि�यम

, १९५२ यांंsच्या तरतुदी ज्यांंsना लागू

होतात असेे कोणतेेही इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

काम यांंsचाा समाावेश होत नाही;

(ङ) “इमारत कामगाार” याचाा अर्थथ, जि�लाा कोणत्याही इमारतीीशी किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

कामाशी संंबंंधि�त असलेेले कोणतेेही कुशल, अर्धधकुशल किं�ंवा अकुुशल, श्रमाचे, पर्यवेेक्षकीय,

तांंsत्रि�क किं�ंवा लि�पि�कीीय काम करण्यासााठीी मजुुरीने किं�ंवा मोबदलाा देऊन,– मग रोजगााराच्या अटीी

व्यक्त असोो किं�ंवा ध्वनि�त असोो- नोकरीीवर ठेवलेे आहे अशीी व्यक्तीी, असाा आहे परंतुु त्यामध्ये,—

(एक) जि�लाा मुख्यत्वेकरून व्यवस्थापकीय किं�ंवा प्रशाासकीीय क्षमतेेवर नोकरीीवर ठेवलेे

आहे; किं�ंवा

(दोन) जी, पर्यवेेक्षकीय क्षमतेेवर नोकरीीवर असतााना, दरमहाा एक हजाार सहााशे रुपयांंsपेक्षा

अधि�क

वेतन घेेते किं�ंवा एकतर ति�च्या पदाशी संंलग्न असलेेल्या कर्ततव्यांंsच्या स्वरुपामुळे किं�ंवा

ति�च्याकडेे नि�हि�त असलेेल्या अधि�काारांंsच्या कारणाने, मुख्यत्वेकरून व्यवस्थापकीय स्वरुपाची

कार्ये पार पाडतेे,

अशाा कोणत्याही व्यक्तीीचाा समाावेश होत नाही;

(च) “मुख्य नि�रीक्षक” याचाा अर्थथ, कलम

४२ च्या पोट-कलम

(२) अन्वयेे नि�युुक्त केलेला

मुख्य नि�रीक्षक, इमारत व बांंsधकााम नि�रीक्षण, असाा आहे;

(छ) “कंंत्रााटदार” याचाा अर्थथ, जी, इमारत कामगाारांंsना नोकरीीवर ठेवून त्याद्वाारे केवळ नि�र्मि�ित

मालाच्या किं�ंवा वस्तूंंsच्या पुरवठ्यााव्यति�रि�क्त, कोणत्याही आस्थापनेसााठीी नि�श्चिĐित परि�णाम सााध्य

करण्याची हमीी देते किं�ंवा जी, आस्थापनेचे कोणतेेही काम करण्यासााठीी इमारत कामगाारांंsचाा पुरवठाा

करते तीी व्यक्तीी, असाा आहे; आणिि” त्यामध्ये उप-कंंत्रााटदाराचाा समाावेश होतो;

(ज) “महाासंंचाालक” याचाा अर्थथ, कलम

४२ च्या पोट-कलम

(१) अन्वयेे नि�युुक्त केलेला

नि�रीक्षण महाासंंचाालक, असाा आहे;

१९४८ चाा

६३.

१९५२ चाा

३५.

अनुुभााग १ ]

भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण

7

SECTION 1 ]

Gazette of India, Extraordinary

(झ) एखाद्या आस्थापनेच्या संंबंंधाातीील “नि�योोक्ता” याचाा अर्थथ, त्या आस्थापनेचाा मालक,

असाा आहे, आणिि” त्यामध्ये,—

(एक) कोणत्याही कंंत्रााटदाराशि�वाय थेट शासनााच्या कोणत्याही वि¦भाागाच्या प्राधि�कााराद्वाारे

किं�ंवा त्याअन्वयेे केलेल्या इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

कामाच्या संंबंंधाात, याबाबतीीत

वि¦नि�र्दिि—िष्ट केलेला प्राधि�काारी, किं�ंवा जेेव्हा असाा कोणतााही प्राधि�काारी वि¦नि�र्दिि—िष्ट केला नसेेल

तेव्हा, वि¦भााग प्रमुुख;

(दोन) कोणत्याही कंंत्रााटदाराशि�वाय थेट स्थानि�क प्राधि�करणाच्या किं�ंवा इतर

आस्थापनेच्याद्वाारे किं�ंवा त्यांंsच्या वतीीने केलेल्या इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामाच्या संंबंंधाात,

त्या प्राधि�करणाचाा किं�ंवा आस्थापनेचाा मुख्य कार्यकाारी अधि�काारी;

(तीीन) एखाद्या कंंत्रााटदाराद्वाारे किं�ंवा त्याच्यामार्फफत अथवाा एखाद्या कंंत्रााटदाराने

पुरवलेेल्या इमारत कामगाारांंsना नोकरीीवर ठेवून त्याद्वाारे केलेल्या इमारत किं�ंवा इतर

बांंsधकाामवि¦षयक

कामाच्या संंबंंधाात, कंंत्रााटदार,

यांंsचाा समाावेश होतो;

(ञ) “आस्थापना” याचाा अर्थथ, जी किं�ंवा जो, कोणत्याही इमारतीीच्या किं�ंवा इतर

बांंsधकाामवि¦षयक

कामामध्ये इमारत कामगाारांंsना नोकरीीवर ठेवतोो अशीी शासनााची, कोणत्याही नि�गम

नि�काायाची किं�ंवा भाागीदारी संंस्थेची, एखाद्या व्यक्तीीची, किं�ंवा व्यक्तींच्या संंघााची किं�ंवा व्यक्तींच्या

इतर नि�काायाची मालकीी असणाारी किं�ंवा त्याच्या नि�यंंत्रणााखालीील कोणतीीही आस्थापना, असाा

आहे; आणिि” त्यामध्ये कंंत्रााटदाराची मालकीी असणााऱ्या आस्थापनेचाा समाावेश होतो, परंतुु, जी ति�च्या

स्वतःःच्या नि�वाससस्थानाच्या संंबंंधाात, अशाा बांंsधकाामाचाा एकूण खर्चच दहाा लाख रुपयांंsपेक्षा अधि�क

नसेेल अशाा कोणत्याही इमारतीीमध्ये किं�ंवा इतर बांंsधकााम कामामध्ये अशाा कामगाारांंsना नोकरीीवर

ठेवतेे, त्या व्यक्तीीचाा समाावेश होत नाही;

(ट) “नि�धीी” याचाा अर्थथ, कलम

२४ च्या पोट-कलम

(१) अन्वयेे घटि�त

केलेला इमारत व

इतर बांंsधकााम कामगाार कल्याण मंंडळााचाा नि�धीी, असाा आहे;

(ठ) “अधि�सूूचनाा” याचाा अर्थथ, राजपत्रात प्रसि�द्ध केलेलीी अधि�सूूचनाा, असाा आहे;

(ड) “वि¦हि�त” याचाा अर्थथ, केंंद्र ससरकारने, किं�ंवा यथाास्थि�िति�, राज्य शासनााने या अधि�नि�यमा

ाखालीी

केलेल्या नि�यमांंsद्वाारे वि¦हि�त केलेले, असाा आहे;

(ढ) “वेतन” यासस, वेतन प्रदाान अधि�नि�यम

, १९३६ याच्या कलम

२ च्या खंड (सहाा) मध्ये

त्याला जो अर्थथ नेमून दिि—लेला असेेल तोच अर्थथ असेेल.

(२) कोणत्याही क्षेत्राात अंंमलाात नसलेेल्या एखाद्या कायद्याचाा या अधि�नि�यमा

ातीील कोणत्याही

नि�र्देशाचाा, त्या क्षेत्रााच्या संंबंंधाातीील, त्या क्षेत्राात अंंमलाात असलेेल्या कोणत्याही तत्सम कायद्याचाा नि�र्देश

म्हणूून अन्वयाार्थथ लावण्यात येईल.

प्रकरण दोोन

सल्लागार समि�त्याा व तज्ज्ञ समि�त्याा

३.  (१) केंंद्र ससरकार, त्याच्याकडेे नि�र्णणयार्थथ नि�र्देशि�त करण्यात येतीील अशाा, या अधि�नि�यमा

ाच्या

अंंमलबजा

ावणीतून उद्भवणााऱ्या बाबींवर केंंद्र ससरकारला ससल्ला देण्यासााठीी, केंंद्रीीय इमारत व इतर बांंsधकााम

कामगाार ससल्लागार समि�तीी (यात यापुढे जि�चाा नि�र्देश, “केंंद्रीीय ससल्लागार समि�तीी” असाा केला आहे) म्हणूून

संंबोोधलीी जाणारी एक समि�तीी, शक्य ति�तक्या लवक

र घटि�त

करीील.

१९३६ चाा

४.

केंद्रीीय सल्लागार

समि�तीी.

8 भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण [ भााग बाारा

Gazette of India, Extraordinary

    [ Part XII

(२) केंंद्रीीय ससल्लागार समि�तीी,—

(क) केंंद्र ससरकारकडूून नि�युुक्त कराावयााचाा एक अध्यक्ष ;

(ख) संंसदेेचे तीीन सदस्य, त्यांंsपैकी दोन लोकसभेेद्वाारे व एक राज्यसभेेद्वाारे नि�वडण्यात

येतीील- सदस्य;

(ग) महाासंंचाालक - सदस्य, पदसि�द्ध ;

(घ) नि�योोक्ते, इमारत कामगाार, वास्तुवि¦शारदांंsचे संंघ, अभि�यंंतेे, अपघात वि¦मा संंस्था

आणिि” केंंद्र ससरकारच्या मतेे, ज्यांंsनी केंंद्रीीय ससल्लागार समि�तीीवर प्रति�नि�धि�

त्व केले पाहि�जेे अशाा इतर

कोणत्याही हि�तसंंबंंधि�त

व्यक्तीी, यांंsचे प्रति�नि�धि�

त्व करण्यासााठीी केंंद्र ससरकार नामनि�र्देशि�त करीील असेे,

तेरापेक्षा अधि�क

नससतीील परंतुु, नऊपेक्षा कमीी नससतीील अशाा संंख्येतीील इतर सदस्य,

यांंsची मि�ळूून बनलेलीी असेेल.

(३) पोट-कलम

(२) च्या खंड (घ) मध्ये वि¦नि�र्दिि—िष्ट केलेल्या प्रत्येक प्रवर्गाा�तूून सदस्य म्हणूून

नि�युुक्त कराावयााच्या व्यक्तींची संंख्या, केंंद्रीीय ससल्लागार समि�तीीच्या सदस्यांंsचाा पदावधीी व त्यांंsच्या सेेवेच्या

इतर शतीी, त्यांंsनी आपलीी कार्ये पार पाडतााना अनुुसराावयााची कार्ययपद्धतीी, आणिि” त्यांंsच्यामधूून रि�क्त होणाऱ्या

जागा भरण्याची रीत, वि¦हि�त करण्यात येईल त्याप्रमााणे असेेल:

परंतुु, इमारत कामगाारांंsचे प्रति�नि�धि�

त्व करण्यासााठीी नामनि�र्देशि�त केलेले सदस्य हे, नि�योोक्त्यांंsचे

प्रति�नि�धि�

त्व करण्यासााठीी नामनि�र्देशि�त केलेल्या सदस्यांंsच्या संंख्येपेक्षा कमीी असणाार नाहीत.

(४) याद्वाारे असेे घोषि�त करण्यात येते की, केंंद्रीीय ससल्लागार समि�तीीच्या सदस्याच्या पदामुळे ति�चाा

धाारक, संंसदेेच्या कोणत्याही ससभाागृहाचाा सदस्य म्हणूून नि�वडलाा जाण्यासााठीी, किं�ंवा अससण्यासााठीी, अनर्हह

ठरणार नाही.

४.  (१) राज्य शाससन, त्याच्याकडेे नि�र्णणयार्थथ नि�र्देशि�त करण्यात येतीील अशाा, या अधि�नि�यमा

ाच्या

अंंमलबजा

ावणीतून उद्भवणााऱ्या बाबींवर राज्य शासनााला ससल्ला देण्यासााठीी, राज्य इमारत व इतर बांंsधकााम

कामगाार ससल्लागार समि�तीी (यात यापुढे जि�चाा नि�र्देश, “राज्य ससल्लागार समि�तीी” असाा केला आहे) या

नावाने संंबोोधलीी जाणारी एक समि�तीी घटि�त

करीील.

(२) राज्य ससल्लागार समि�तीी,—

(क) राज्य शासनााकडूून नि�युुक्त कराावयााचाा एक अध्यक्ष;

(ख) राज्य वि¦धाानमंंडळाातून नि�वडून द्यावयााचे राज्य वि¦धाानमंंडळााचे दोन सदस्य- सदस्य;

(ग) केंंद्र ससरकारकडूून नामनि�र्देशि�त कराावयााचाा एक सदस्य;

(घ) मुख्य नि�रीक्षक - सदस्य, पदसि�द्ध;

(ङ) नि�योोक्ते, इमारत कामगाार, वास्तुवि¦शारदांंsचे संंघ, अभि�यंंतेे, अपघात वि¦मा संंस्था आणिि”

राज्य शासनााच्या मतेे, ज्यांंsनी राज्य ससल्लागार समि�तीीवर प्रति�नि�धि�

त्व केले पाहि�जेे अशाा इतर कोणत्याही

हि�तसंंबंंधि�त

व्यक्तीी, यांंsचे प्रति�नि�धि�

त्व करण्यासााठीी राज्य शाससन नामनि�र्देशि�त करीील असेे अकराापेक्षा

अधि�क

नससतीील परंतुु, साात पेक्षा कमीी नससतीील अशाा संंख्येतीील इतर सदस्य,

यांंsची मि�ळूून बनलेलीी असेेल.

(३) पोट-कलम

(२) च्या खंड (ङ) मध्ये वि¦नि�र्दिि—िष्ट केलेल्या प्रत्येक प्रवर्गाा�तूून सदस्य म्हणूून

नि�युुक्त कराावयााच्या व्यक्तींची संंख्या, राज्य ससल्लागार समि�तीीच्या सदस्यांंsचाा पदावधीी व त्यांंsच्या सेेवेच्या

इतर शतीी, त्यांंsनी आपलीी कार्ये पार पाडतााना अनुुसराावयााची कार्ययपद्धतीी, आणिि” त्यांंsच्यामधूून रि�क्त होणाऱ्या

जागा भरण्याची रीत, वि¦हि�त करण्यात येईल त्याप्रमााणे असेेल :

परंतुु, इमारत कामगाारांंsचे प्रति�नि�धि�

त्व करण्यासााठीी नामनि�र्देशि�त केलेले सदस्य हे, नि�योोक्त्यांंsचे

प्रति�नि�धि�

त्व करण्यासााठीी नामनि�र्देशि�त केलेल्या सदस्यांंsच्या संंख्येपेक्षा कमीी असणाार नाहीत.

राज्य सल्लागार

समि�तीी.

अनुुभााग १ ]

भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण

9

SECTION 1 ]

Gazette of India, Extraordinary

राज्य सुधाारणा

महााराष्ट्र

कलम ४ ची सुधाारणा :

अनााथालयेे व अन्य धर्मा�दाय (देखरेख व नि�यंंत्रण), वि¦कलांंsग व्यक्तींसााठीी (समाान संंधीी, हक्कांंsचे

संंरक्षण व पूर्णण सहभााग) आणिि” इमारत व इतर बांंsधकााम मजूूर (रोजगाार वि¦नि�यमन व सेेवाशतीी) (महााराष्ट्र

सुुधाारणा) अधि�नि�यम

, २०१६ (२०१६ चाा महाा. ४) याच्या कलम

५ द्वाारे, उपरोक्त कलम

४ च्या पोट-

कलम

(२) मध्ये खंड (ख ) ऐवजीी, पुढीील खंड दाखल करण्यात आला :—

“ (ख) राज्य वि¦धाानमंंडळााचे दोन सदस्य, त्यांंsपैकी एक सदस्य, राज्य वि¦धाानसभेेचाा अध्यक्ष राज्य

वि¦धाानससभाा सदस्यांंsमधूून आणिि” एक सदस्य राज्य वि¦धाानपरि�षदेेचाा ससभाापतीी राज्य वि¦धाानपरि�षद सदस्यांंsमधूून

नामनि�र्देशि�त करीील ... सदस्य ;”.

५.  (१) समुुचि�त शासनाासस, या अधि�नि�यमा

ाखालीी नि�यम करण्यासााठीी त्या शासनााला ससल्ला

देण्याकरि�ताा, इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

कामातीील वि¦शेष अर्हहताप्राप्त व्यक्तींचाा समाावेश असलेेलीी

एक किं�ंवा त्यापेक्षा अधि�क

तज्ज्ञ समि�त्या घटि�त

करता येतीील.

(२) तज्ज्ञ समि�तीीच्या सदस्यांंsना, समि�तीीच्या बैठकीीसााठीी उपस्थि�ित

राहण्याकरि�ताा, वि¦हि�त करण्यात

येईल असेे वेतन व भत्तेे प्रदाान करण्यात येतीील:

परंतुु, जो शासनााचाा किं�ंवा त्या त्या वेळीी अंंमलाात असलेेल्या कोणत्याही कायद्याद्वाारे किं�ंवा त्यान्वयेे

स्थापन केलेल्या कोणत्याही नि�गम नि�काायाचाा अधि�काारी आहे अशाा सदस्याला कोणतेेही वेतन किं�ंवा भत्तेे

प्रदेेय असणाार नाहीत.

प्रकरण तीन

आस्थाापनांं�ची नोंदणीी

६.  समुुचि�त शासनाासस, राजपत्रात अधि�सूूचि�त केलेल्या आदेशाद्वाारे, —

(क) या अधि�नि�यमा

ाच्या प्रयोोजनाार्थथ, शासनााला योग्य वाटतीील अशाा, शासनााच्या राजपत्रि�त

अधि�काारी असणााऱ्या व्यक्तींची नोंदणी अधि�काारी म्हणूून नि�युुक्तीी करता येईल; आणिि”

(ख) ज्या सीीमेेच्या आतमध्ये एखादा नोंदणी अधि�काारी या अधि�नि�यमा

ाद्वाारे किं�ंवा त्यान्वयेे

त्याला प्रदाान केलेल्या अधि�काारांंsचाा वापर करीील त्या सीीमा नि�श्चिĐित करता येतीील.

७.  (१) प्रत्येक नि�योक्ता,—

(क) या अधि�नि�यमा

ाचाा प्रारंभ झाल्यावर ज्या आस्थापनेला तो लागू होतो त्या आस्थापनेच्या

संंबंंधाात, अशाा प्रारंंभाापासूून सााठ दिि—वसांंsच्या कालावधीीच्या आत; आणिि”

(ख) अशाा प्रारंंभाानंतर कोणत्याही वेळीी हा अधि�नि�यम

जि�लाा लागू होईल, अशाा इतर

कोणत्याही आस्थापनेच्या संंबंंधाात, हा अधि�नि�यम

, ज्या दिि—नांंsकासस अशाा आस्थापनेला लागू होतो, त्या

दिि—नांंsकापासूून सााठ दिि—वसांंsच्या कालावधीीच्या आत, अशाा आस्थापनेची नोंदणी करण्यासााठीी, नोंदणी

अधि�कााऱ्याकडेे अर्जज करीील :

परंतुु, जर अशाा कालावधीीच्या आत पुरेशा कारणामुळे अर्जज करण्यापासूून अर्जजदाारासस प्रति�बंंध

झाला होता याबाबत नोंदणी अधि�कााऱ्याची खात्री पटलीी असेेल तर, त्याला, उपरोक्त कालावधीी

संंपल्यानंतर असाा कोणतााही अर्जज दाखल करून घेेता येईल.

तज्ज्ञ समि�त्याा.

नोंदणीी

अधि�कााऱ्यांं�ची

नेमणूूक.

आस्थाापनांं�ची

नोंदणीी.

भााग बारा-(२३)—२

10 भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण [ भााग बाारा

Gazette of India, Extraordinary

    [ Part XII

(२) पोट-कलम

(१) खालीील प्रत्येक अर्जज, वि¦हि�त करण्यात येईल, अशाा नमुन्यात करण्यात येईल

आणिि” अशाा तपशि�लांंsचाा त्यात अंंतर्भाभाा�व असेेल व असेे शुल्क त्यासोोबत असेेल.

(३) पोट-कलम

(१) खालीी अर्जज प्राप्त झाल्यानंतर, नोंदणी अधि�काारी, आस्थापनेची नोंदणी करीील

आणिि” वि¦हि�त करण्यात येईल, अशाा नमुन्यात व अशाा वेळेत आणिि” अशाा शर्तींना अधीीन राहून ति�च्या

नि�योोक्त्याला नोंदणी प्रमााणपत्र देईल.

(४) जेेव्हा, या कलमााखालीी एखाद्या आस्थापनेची नोंदणी झाल्यानंतर, अशाा आस्थापनेच्या

बाबतीीतीील मालकीी किं�ंवा व्यवस्थापन किं�ंवा अन्य वि¦हि�त तपशील यांंsमध्ये कोणतााही बदल घडूून आला

असेेल त्या बाबतीीत, नि�योोक्त्याकडूून, अशाा बदलांंsच्या संंबंंधाातीील तपशील, असाा बदल झाल्यापासूून तीीसस

दिि—वसांंsच्या आत, वि¦हि�त करण्यात येईल अशाा नमुन्यात, नोंदणी अधि�कााऱ्याला कळवि¦ण्यात येतीील.

८.  नोंदणी अधि�कााऱ्याची, एकतर याबाबतीीत त्याच्याकडेे केलेल्या नि�र्देशावरून किं�ंवा अन्यथाा,

कोणत्याही आस्थापनेची नोंदणी, वि¦पर्या�सस करून किं�ंवा कोणतीीही महत्त्वाची वस्तुस्थि�ितीी दडवून मि�ळव

लीी

आहे अथवाा अशाा आस्थापनेने केलेल्या कोणत्याही कामाच्या संंबंंधाात या अधि�नि�यमा

ाच्या तरतुदींचे पालन

केले नाही, किं�ंवा इतर कोणत्याही कारणामुळे नोंदणी नि�रुपयोगी किं�ंवा नि�ष्फळ ठरलीी आहे याबाबत

खात्री पटलीी असेेल आणिि” म्हणूून, तीी रद्द करण्याची आवश्यकताा वाटत असेेल तर, त्यासस, आस्थापनेच्या

नि�योोक्त्याला आपले म्हणणेे मांंsडण्याची संंधीी दिि—ल्यानंतर, तीी नोंदणी रद्द करता येईल.

९.  (१) कलम

८ अन्वयेे दिि—लेल्या आदेशामुळे व्यथि�त

झालेल्या कोणत्याही व्यक्तीीसस, ति�लाा ज्या

दिि—नांंsकासस आदेश कळवि¦ण्यात आला असेेल त्या दिि—नांंsकापासूून तीीसस दिि—वसांंsच्या आत, अपीील अधि�कााऱ्याकडेे

अपीील दाखल करता येईल, जी समुुचि�त शासनााने याबाबतीीत नामनि�र्देशि�त केलेलीी व्यक्तीी असेेल :

परंतुु, पुरेशा कारणामुळे अपीील दाखल करण्यापासूून अपीीलकर्त्या�ा�सस प्रति�बंंध

झाला होता याबाबत

अपीील अधि�कााऱ्याची खात्री पटलीी असेेल तर, त्यासस, उक्त तीीसस दिि—वसांंsचाा कालावधीी संंपल्यानंतर अपीील

दाखल करून घेेता येईल.

(२) पोट-कलम

(१) खालीील अपीील प्राप्त झाल्यावर, अपीील अधि�काारी, अपीीलकर्त्या�ा�लाा आपले

म्हणणेे मांंsडण्याची संंधीी दिि—ल्यानंतर, शक्य ति�तक्या शीघ्रतेने, रद्द करण्याचाा आदेश कायम करीील, त्यात

फेरबदल करीील किं�ंवा तो फि�रवील.

१०.  जि�लाा हा अधि�नि�य

म लागू होतो अशाा आस्थापनेचाा कोणतााही नि�योोक्ता,—

(क) कलम

७ अन्वयेे नोंदणी करण्याची आवश्यकताा असलेेल्या, परंतुु त्या कलमाान्वयेे

नोंदणी करण्यात न आलेल्या आस्थापनेच्या बाबतीीत;

(ख) जि�च्या बाबतीीत कलम

८ अन्वयेे नोंदणी रद्द करण्यात आलीी असेेल आणिि” अशाा रद्द

केल्याच्या आदेशावि¦रुद्ध, असेे अपीील दाखल करण्यासााठीी वि¦हि�त केलेल्या कालावधीीत कलम

९

अन्वयेे कोणतेेही अपीील दाखल करण्यात आलेले नसेेल किं�ंवा जेेव्हा अशाा प्रकाारे अपीील दाखल

करण्यात आले असेेल तेव्हा असेे अपीील खारीज करण्यात आले असेेल, अशाा आस्थापनेच्या

बाबतीीत,

कलम

७ च्या पोट-कलम

(१) च्या खंड (क) किं�ंवा खंड (ख) मध्ये नि�र्दिि—िष्ट केलेला कालावधीी

संंपल्यानंतर, किं�ंवा कलम

८ अन्वयेे नोंदणी रद्द केल्यानंतर किं�ंवा कलम

९ अन्वयेे अपीील दाखल करण्याचाा

कालावधीी संंपल्यानंतर किं�ंवा, यथाास्थि�िति�, अपीील खारीज केल्यानंतर, आस्थापनेत इमारत कामगाारांंsना

नोकरीीवर ठेवणार नाही.

वि¦वक्षििȦत प्रकरणी

नोंदणीी रद्द करणे.

अपील.

नोंदणीी न

करण्यााचा

परि�णाम.

अनुुभााग १ ]

भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण

11

SECTION 1 ]

Gazette of India, Extraordinary

प्रकरण चार

इमारत काामगाारां�चीी लाभाार्थी म्हणूून नोंदणीी.

११.  याा अधि�नि�यमा

ाच्या तरतुदींना अधीीन राहून, या अधि�नि�यमा

ाखालीी लाभााथीी म्हणूून नोंदणी

केलेला प्रत्येक इमारत कामगाार, मंंडळााने या अधि�नि�यमा

ाखालीील त्याच्या नि�धीीमधूून तरतूद केलेले लाभ

मि�ळण्यासस हक्कदाार असेेल.

१२.  (१) ज्याने वयााची अठराा वर्षे पूर्णण केलेलीी आहेत परंतुु वयााची सााठ वर्षे पूर्णण केलेलीी नाहीत,

आणिि” जो पूर्वववर्तीतीी बारा महि�न्यांंsमध्ये नव्वद दिि—वसांंsपेक्षा कमीी नसेेल इतकेे दिि—वसस कोणत्याही इमारत किं�ंवा

इतर बांंsधकाामवि¦षयक

कामांंsमध्ये काम करीीत असेेल असाा प्रत्येक इमारत कामगाार, या अधि�नि�यमा

ाखालीील

लाभााथीी म्हणूून नोंदणी करण्यासााठीी पात्र असेेल.

(२) नोंदणीचाा अर्जज, वि¦हि�त करण्यात येईल अशाा नमुन्यात, याबाबत मंंडळााने प्राधि�कृृत केलेल्या

अधि�कााऱ्याकडेे करण्यात येईल.

(३) पोट-कलम

(२) खालीील प्रत्येक अर्जा�सोोबत, वि¦हि�त करण्यात येईल त्याप्रमााणे पन्नासस

रुपयांंsपेक्षा अधि�क

नसेेल अशाा शुल्कासह, असेे दस्तऐवज जोडण्यात येतीील.

(४) अर्जजदााराने या अधि�नि�यमा

ाच्या तरतुदींचे व त्याखालीी केलेल्या नि�यमांंsचे अनुुपालन केले आहे

याबाबत पोट-कलम

(२) अन्वयेे मंंडळााने प्राधि�कृृत केलेल्या अधि�कााऱ्याची खात्री पटलीी असेेल तर, तो,

या अधि�नि�यमा

ाखालीील लाभााथीी म्हणूून इमारत कामगााराचे नाव नोंदवील:

परंतुु, अर्जजदााराला आपले म्हणणेे मांंsडण्याची संंधीी दिि—ल्याशि�वाय, नोंदणी अर्जज फेटाळलाा जाणार नाही.

(५) पोट-कलम

(४) खालीील नि�र्णणयामुळे व्यथि�त

झालेल्या कोणत्याही व्यक्तीीसस, अशाा नि�र्णणयाच्या

दिि—नांंsकापासूून तीीसस दिि—वसांंsच्या आत, मंंडळााच्या सचि�वााकडेे किं�ंवा याबाबतीीत मंंडळााने वि¦नि�र्दिि—िष्ट केलेल्या

इतर कोणत्याही अधि�कााऱ्याकडेे अपीील दाखल करता येईल आणिि” अशाा अपि�लाावरील, सचि�वााचाा किं�ंवा

अशाा अन्य अधि�कााऱ्याचाा नि�र्णणय अंंति�म असेेल :

परंतुु, इमारत कामगााराला पुरेशा कारणांंsमुळे वेळेत अपीील दाखल करण्यापासूून प्रति�बंंध

झाला होता

याबाबत सचि�वााची किं�ंवा त्याबाबतीीत मंंडळााने वि¦नि�र्दिि—िष्ट केलेल्या इतर कोणत्याही अधि�कााऱ्याची खात्री

पटलीी असेेल तर, त्यासस, उक्त तीीसस दिि—वसांंsचाा कालावधीी संंपल्यानंतर अपीील दाखल करून घेेता येईल.

(६) मंंडळााचाा सचि�व

, वि¦हि�त करण्यात येतीील अशाा नोंदवह्याा ठेवण्याची व्यवस्था करीील.

१३.  (१) मंंडळ

, प्रत्येक लाभाार्थ्या�ा�लाा, त्याचे यथोोचि�तरीीत्या छायाचि�त्र चि�कटवलेेले आणिि” त्याने

केलेल्या इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

कामांंsच्या तपशि�लांंsची नोंद करण्यासााठीी पुरेशी जागा असलेेले

एक ओळखपत्र देईल.

(२) प्रत्येक नि�योोक्ता, लाभाार्थ्या�ा�ने केलेल्या इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

कामाच्या तपशि�लांंsची

ओळखपत्राात नोंद करीील व ते अधि�प्रमााणिि”त करीील आणिि” ते ओळखपत्र लाभाार्थ्या�ा�लाा परत देईल.

(३) ज्याला या अधि�नि�यमा

ाखालीी ओळखपत्र देण्यात आले आहे असाा लाभााथीी, शासनााच्या किं�ंवा

मंंडळााच्या कोणत्याही अधि�कााऱ्याकडूून, कोणत्याही नि�रीक्षकाकडूून किं�ंवा इतर कोणत्याही प्राधि�कााऱ्याकडूून

तपाासणीीसााठीी जेेव्हा जेेव्हा मागणी करण्यात येईल तेव्हा ते साादर करीील.

१४.  (१) ज्याची या अधि�नि�यमा

ाखालीी लाभााथीी म्हणूून नोंदणी झालेलीी आहे असाा इमारत कामगाार,

जेेव्हा तो वयााची सााठ वर्षे पूर्णण करीील तेव्हा किं�ंवा जेेव्हा त्याने एखाद्या वर्षा�त नव्वद दिि—वसांंsपेक्षा कमीी नसेेल

इतकेे दिि—वसस इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

काम केले नसेेल तेव्हा, असाा लाभााथीी अससण्याचे बंद

होईल :

नि�धीीचेे लाभाार्थी.

इमारत

काामगाारां�चीी

लाभाार्थी म्हणूून

नोंदणीी.

ओळखपत्रे.

लाभाार्थी

असण्यााचेे बंंद

होणे.

भााग बारा-(२३)—२अ

12 भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण [ भााग बाारा

Gazette of India, Extraordinary

    [ Part XII

परंतुु, या पोट-कलमााखालीील नव्वद दिि—वसांंsच्या कालावधीीची गणना करताना, इमारत कामगाारासस,

त्याच्या रोजगाारातून आणिि” रोजगााराच्या ओघात उद्भवणााऱ्या अपघातामुळे त्याला झालेल्या कोणत्याही

वैयक्ति�िक

इजेेमुळे इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

कामातीील अनुुपस्थि�ितीीचाा कोणतााही कालावधीी

वगळण्यात येईल.

(२) पोट-कलम

(१) मध्ये काहीही अंंतर्भू�त असलेे तरीी, जर एखादी व्यक्तीी, वयााची सााठ वर्षे पूर्णण

होण्याच्या लगतपूूर्वी कि�माान सलग तीीन वर्षे लाभााथीी राहि�लेेलीी असेेल तर, तीी वि¦हि�त करण्यात येतीील असेे

लाभ मि�ळण्यासस पात्र असेेल.

स्पष्टीीकरण.— या पोट-कलमाान्वयेे एखाद्या मंंडळााचाा लाभााथीी म्हणूून तीीन वर्षांंɕच्या कालावधीीची

गणना करताना, एखादी व्यक्तीी, ति�च्या नोंदणीच्या लगतपूूर्वी ज्या कालावधीीसााठीी इतर कोणत्याही मंंडळााची

लाभााथीी राहि�लेेलीी होतीी अशाा कोणत्याही कालावधीीची त्यात भर घालण्यात येईल.

१५.  प्रत्येक नि�योोक्ता, त्याने हातीी घेेतलेेल्या इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

कामावर

नोकरीीवर ठेवलेेल्या लाभाार्थ्यां�ंɕच्या रोजगााराचे तपशील दर्शशवि¦णारी नोंदवहीी, वि¦हि�त करण्यात येईल अशाा

नमुन्यात ठेवील आणिि” मंंडळााच्या सचि�वाासस किं�ंवा याबाबतीीत मंंडळााने यथोोचि�तरीीत्या प्राधि�कृृत केलेल्या इतर

कोणत्याही अधि�कााऱ्यासस कोणतीीही पूर्वव सूूचनाा न देता, ति�चीी तपाासणीी करता येईल.

१६.  (१) या अधि�नि�यमा

ाखालीी लाभााथीी म्हणूून ज्याची नोंदणी झालेलीी आहे असाा इमारत कामगाार,

वयााची सााठ वर्षे पूर्णण होईपर्यंंत, राज्य शासनााकडूून, राजपत्रातील अधि�सूूचनेेद्वाारे वि¦नि�र्दिि—िष्ट करण्यात येईल

अशाा दराने, दरमहाा नि�धीीत अंंशदान देईल आणिि” इमारत कामगाारांंsच्या वेगवेगळ्या वर्गांंɕसााठीी अंंशदानाचे

वेगवेगळे दर वि¦नि�र्दिि—िष्ट करता येतीील :

परंतुु, एखादा लाभााथीी, कोणत्याही आर्थि�िक अडचणीीमुळे त्याचे अंंशदान प्रदाान करण्यासस असमर्थथ

आहे याबाबत मंंडळााची खात्री पटलीी असेेल तर, त्यासस, एका वेळीी, तीीन महि�न्यांंsपेक्षा अधि�क

नसेेल अशाा

कालावधीीसााठीी अंंशदानाच्या प्रदाानातून सूूट देता येईल.

(२) लाभाार्थ्या�ा�सस, त्याच्या मासि�क वेतनाातून त्याच्या अंंशदानाची कपाात करण्यासााठीी आणिि” अशीी

कपाात केल्यापासूून पंधरा दिि—वसांंsच्या आत, त्याचाा मंंडळााकडेे भरणा करण्यासााठीी त्याच्या नि�योोक्त्याला

प्राधि�कृृत करता येईल.

१७.  जेेव्हा लाभाार्थ्या�ा�ने, एका वर्षा�पेक्षा कमीी नसेेल इतक्या सलग कालावधीीसााठीी कलम

१६ च्या

पोट-कलम

(१) खालीील त्याचे अंंशदान प्रदाान केले नसेेल तेव्हा, तो लाभााथीी अससण्याचे बंद होईल :

परंतुु, अंंशदान प्रदाान न करण्यासस वाजवीी कारण होते आणिि” इमारत कामगााराची थकबााकी जमाा

करण्याची इच्छा आहे याबाबत मंंडळााच्या सचि�वााची खात्री पटलीी असेेल तर, तो, इमारत कामगााराला

थकीीत अंंशदान जमाा करण्याची मुभाा देऊ शकेल आणिि” असेे अंंशदान जमाा केल्यावर, इमारत कामगााराची

नोंदणी पुनर्स्था�ा�पि�त होईल.

प्रकरण पाच

इमारत व इतर बांं�धकााम काामगाार कल्यााण मंंडळे

१८.  (१) प्रत्येक राज्य शाससन, या अधि�नि�यमा

ाखालीी प्रदाान केलेल्या अधि�काारांंsचाा वापर

करण्यासााठीी आणिि” नेमून दिि—लेलीी कार्ये पार पाडण्यासााठीी, अधि�सूूचनेेद्वाारे, नि�यत करीील अशाा दिि—नांंsकापासूून

........ ( राज्याचे नाव) इमारत व इतर बांंsधकााम कामगाार कल्याण मंंडळ

म्हणूून ओळखले जाणारे एक

मंंडळ

घटि�त

करीील.

(२) मंंडळ

, शाश्वत उत्तरााधि�काार व साामायि�क मोहोर असलेेला उपरोक्त नावाचाा एक नि�गम नि�कााय

असेेल आणिि” उक्त नावाने त्याला दावा दाखल करता येईल किं�ंवा त्याच्या वि¦रुध्द दावा दाखल करता येईल.

अंशदाानाचा

भरणा न केल्यााचा

परि�णाम.

राज्य कल्यााण

मंंडळे घटि�त

करणे.

लाभाार्थ्यां�ंɕची

नोंदवही

ी.

इमारत काामगाारांं�चेे

अंशदाान.

अनुुभााग १ ]

भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण

13

SECTION 1 ]

Gazette of India, Extraordinary

(३) मंंडळ

, एक अध्यक्ष, केंंद्र ससरकारने नामनि�र्देशि�त कराावयााची एक व्यक्तीी आणिि” राज्य

शासनााकडूून त्यावर नि�युुक्त करता येतीील असेे पंधरापेक्षा अधि�क

नससतीील अशाा संंख्येतीील इतर सदस्य

यांंsचे मि�ळूून बनलेले असेेल :

परंतुु, मंंडळाामध्ये, राज्य शाससन, नि�योोक्ते व इमारत कामगाार यांंsचे प्रति�नि�धि�

त्व करणाऱ्या समसमा

ान

संंख्येतीील सदस्यांंsचाा समाावेश असेेल आणिि” मंंडळााची कि�माान एक सदस्य ही, महि�ला

ा असेेल.

(४) मंंडळााचाा अध्यक्ष व अन्य सदस्य यांंsच्या नि�युुक्तीीच्या अटीी व शतीी आणिि” त्यांंsना प्रदेेय असलेेले

वेतन व अन्य भत्तेे, आणिि” मंंडळााच्या सदस्यांंsच्या नैमि�त्ति�क रि�क्त जागा भरण्याची रीत, वि¦हि�त करण्यात येईल

त्याप्रमााणे असेेल.

१९.  (१) मंंडळ

, या अधि�नि�यमांंsखालीील त्याची कार्ये कार्ययक्षम रीतीीने पार पाडण्यासााठीी त्यासस इष्ट

वाटत असेेल, असाा एक सचि�व

व असेे अन्य अधि�काारी आणिि” कर्ममचाारी यांंsची नि�युुक्तीी करीील.

(२) मंंडळााचाा सचि�व

हा, त्याचाा मुख्य कार्यकाारी अधि�काारी असेेल.

(३) मंंडळााचाा सचि�व

आणिि” अन्य अधि�काारी व कर्ममचाारी यांंsच्या नि�युुक्तीीच्या अटीी व शतीी आणिि”

त्यांंsना प्रदेेय असलेेले वेतन व भत्तेे, वि¦हि�त करण्यात येतीील त्याप्रमााणे अससतीील.

२०.  (१) मंंडळ

, वि¦हि�त करण्यात येईल अशाा वेळीी व अशाा ठि�कााणी बैठक घेेईल आणिि”

त्याच्या बैठकींंंतीील कामकााज चाालवण्याच्या संंबंंधाातीील कार्ययपध्दतीीच्या अशाा नि�यमांंsचे (अशाा बैठकीीच्या

गणपूतीीसह) पालन करीील.

(२) अध्यक्ष किं�ंवा, जर तो कोणत्याही कारणास्तव मंंडळााच्या बैठकीीला उपस्थि�ित

राहण्यासस असमर्थथ

असेेल तर, याबाबतीीत अध्यक्षाने नामनि�र्देशि�त केलेला कोणतााही सदस्य आणिि” अशाा नामनि�र्देशनाच्या

अभाावी, बैठकीीत उपस्थि�ित

असलेेल्या सदस्यांंsनी त्यांंsच्यामधूून नि�वडलेेला अन्य कोणतााही सदस्य, बैठकीीचे

अध्यक्षपद स्वीकारील.

(३) मंंडळााच्या कोणत्याही बैठकीीसमोोर येतीील अशाा सर्वव प्रश्नांंsवर, उपस्थि�ित

असणााऱ्या व मतदा

ान

करणाऱ्या सदस्यांंsच्या बहुुमतााने नि�र्णणय करण्यात येईल आणिि” समसमा

ान मतेे पडल्यासस, अध्यक्षाला किं�ंवा

त्याच्या अनुुपस्थि�ितीीत, अध्यक्षस्थानी असणााऱ्या व्यक्तीीला, दुसरेे किं�ंवा नि�र्णा�यक मत असेेल.

२१.  मंंडळााची कोणतीीही कृतीी किं�ंवा कार्यवााही ही,—

(क) मंंडळाात कोणतेेही पद रि�क्त असणेे, किं�ंवा त्याच्या रचनेेत कोणतााही दोष असणेे; किं�ंवा

(ख) मंंडळााचाा सदस्य म्हणूून कार्ययरत असणााऱ्या व्यक्तीीच्या नि�युुक्तीीमध्ये कोणतााही दोष

असणेे; किं�ंवा

(ग) प्रकरणाच्या गुणावगुणासस बाधक न ठरणारी मंंडळााच्या कार्यवााहीत कोणतीीही अनि�यमि�तता

ा

असणेे,

केवळ या कारणामुळे वि¦धि�अग्रााहय ठरणार नाही.

२२.  (१) मंंडळासस,—

(क) अपघात झाल्यासस लाभाार्थ्या�ा�लाा तात्काळ सहााय्य करता येईल;

(ख) ज्यांंsनी वयााची सााठ वर्षे पूर्णण केलेलीी आहेत अशाा लाभाार्थ्यां�ंɕना नि�वृत्ति�वेेतन प्रदाान करता

येईल ;

(ग) लाभाार्थ्या�ा�सस घर बांंsधण्यासााठीी, वि¦हि�त करण्यात येईल अशाा रकमेेपेक्षा जास्त असणाार

नाही अशीी आणिि” अशाा अटींवर व शर्तींवर कर्जे किं�ंवा अग्रि�मेे मंंजूूर करता येतीील;

मंंडळाचेे सचि�व

व

अन्य अधि�काारी.

मंंडळाच्याा बैठकी.

रि�क्तपदेदेे,

इत्याादीीमुळे

मंंडळाची

काार्यवाही

वि¦धि�अग्रााह्य

नसणेे.

मंंडळां�चीी काार्ये.

14 भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण [ भााग बाारा

Gazette of India, Extraordinary

    [ Part XII

(घ) लाभाार्थ्यां�ंɕच्या गट वि¦मा योजनेेच्या हफ्त्यांंsच्या संंबंंधाात, त्यासस योग्य वाटेल अशीी रक्कम

प्रदाान करता येईल ;

(ङ) लाभाार्थ्यां�ंɕच्या बालकांंsच्या शि�क्षणासााठीी, वि¦हि�त करण्यात येईल असेे वि¦त्तीय सहााय्य देता

येईल;

(च) लाभाार्थ्या�ा�च्या किं�ंवा, अशाा अवलंंबििताच्या मोठ्याा आजारांंsवरील उपचाारांंsकरि�ताा वि¦हि�त

करण्यात येईल अशाा वैद्यकीय खचाा�चीी पूर्तताा करता येईल ;

(छ) महि�ला

ा लाभाार्थ्यां�ंɕना प्रसूूतीीवि¦षयक

लाभााचे प्रदाान करता येईल ; आणिि”

(ज) वि¦हि�त करण्यात येतीील अशाा अन्य कल्याणकाारी उपाययोोजनाा व सुुवि¦धाा यांंsची तरतूद

करता येईल आणिि” त्यात सुुधाारणा करता येईल.

(२) मंंडळाासस, कोणत्याही आस्थापनेतीील इमारत कामगाारांंsच्या कल्याणाशी संंबंंधि�त असलेेल्या

प्रयोोजनाासााठीी, राज्य शासनााने मान्यताा दिि—लेल्या कोणत्याही योजनेेच्या मदतीीने स्थानि�क प्राधि�करणाला किं�ंवा

नि�योोक्त्याला कर्जज किं�ंवा अर्थथसहााय्य देता येईल.

(३) मंंडळाासस, जेे स्थानि�क प्राधि�करण किं�ंवा जो नि�योोक्ता, इमारत कामगाार आणिि” त्यांंsच्या कुटुंȾबातीील

सदस्यांंsच्या लाभाासााठीी, मंंडळााने वि¦र्नि�िदिि—ष्ट केलेल्या दर्जा�च्या कल्याणकाारी उपाययोोजनाा व सुुवि¦धाा, मंंडळााचे

समााधाान होईल ति�तपत पुरवि¦तात त्या स्थानि�क प्राधि�करणाला किं�ंवा नि�योोक्त्याला दरवर्षी सहाायक अनुुदान

प्रदाान करता येईल, तथाापि�, असेे की, कोणत्याही स्थानि�क प्राधि�करणाला किं�ंवा नि�योोक्त्याला सहाायक

अनुुदान म्हणूून प्रदेेय असलेेलीी रक्कम,—

(क) राज्य शासनााने किं�ंवा याबाबतीीत त्याने वि¦नि�र्दिि—िष्ट केलेल्या कोणत्याही व्यक्तीीने नि�र्धाधाा�रि�त

केलेल्या अशाा कल्याणकाारी उपाययोोजनाा व सुुवि¦धाा पुरवण्यासााठीी खर्चच केलेलीी रक्कम, किं�ंवा

(ख) वि¦हि�त करण्यात येईल अशीी रक्कम,

यांंsपैकी जी कमीी असेेल, त्या रकमेेपेक्षा अधि�क

असणाार नाही :

परंतुु, जेेव्हा, कल्याणकाारी उपाययोोजनाा व सुुवि¦धाा यांंsवर उपरोक्तप्रमााणे नि�र्धाधाा�रि�त केलेलीी, खर्चच केलेलीी

रक्कम, याबाबतीीत वि¦हि�त केलेल्या रकमेेपेक्षा कमीी असेेल त्याबाबतीीत, अशाा कोणत्याही कल्याणकाारी

उपाययोोजनाा व सुुवि¦धाा यांंsच्या बाबतीीत कोणतेेही सहाायक अनुुदान प्रदेेय असणाार नाही.

२३.  केंंद्र सस

रकारला, याबाबतीीत कायद्याद्वाारे संंसदेेने केलेल्या यथोोचि�त वि¦नि�योोजनाानंतर, सस

रकारला आवश्यक वाटेल अशाा पैशाच्या स्वरूपातीील रकमांंsची अनुुदाने व कर्जे मंंडळाासस देता येतीील.

२४.  (१) इमारत व इतर बांंsधकााम कामगाार कल्याण नि�धीी या नावाने संंबोोधलाा जाणारा एक नि�धीी

मंंडळााकडूून घटि�त

करण्यात येईल आणिि” त्यामध्ये,—

(क) कलम

२३ अन्वयेे केंंद्र ससरकारने, मंंडळााला दिि—लेलीी कोणतीीही अनुुदाने व कर्जे ;

(ख) लाभाार्थ्यां�ंɕनी दिि—लेलीी सर्वव अंंशदाने;

(ग) केंंद्र ससरकारकडूून ठरवि¦ण्यात येईल अशाा इतर स्त्रोतांंsमधूून मंंडळााला मि�ळाालेल्या सर्वव

रकमाा,

जमाा करण्यात येतीील.

(२) नि�धीीचे उपयोजन,—

(क) कलम

२२ खालीील मंंडळााची कार्ये पार पाडतााना त्याचाा होणारा खर्चच; आणिि”

(ख) मंंडळााचे सदस्य, अधि�काारी व अन्य कर्ममचाारी यांंsचे वेतन, भत्तेे व अन्य पारि�श्रमि�क;

(ग) या अधि�नि�यमा

ाद्वाारे प्राधि�कृृत केलेल्या उद्दि�ष्टांंsवर आणिि” त्या प्रयोोजनाार्थथ होणारा खर्चच,

भाागवि¦ण्यासााठीी करण्यात येईल.

केंद्र सरकाारकडूून

अनुुदााने व कर्जे.

इमारत व इतर

बांं�धकााम काामगाार

कल्यााण नि�धीी

आणि� त्यााचेे

उपयोजन.

अनुुभााग १ ]

भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण

15

SECTION 1 ]

Gazette of India, Extraordinary

(३) कोणतेेही मंंडळ

, कोणत्याही आर्थि�िक वर्षा�मध्ये, त्याचे सदस्य, अधि�काारी व अन्य कर्ममचाारी यांंsचे

वेतन, भत्तेे व अन्य पारि�श्रमि�क यांंsसााठीी आणिि” अन्य प्रशाासकीीय खर्चच भाागवण्यासााठीी, त्या आर्थि�िक वर्षा�तीील

त्याच्या एकूण खचाा�च्या पाच टक्यांंsपेक्षा अधि�क

खर्चच करणार नाही.

२५.  मंंडळ, मंंडळााच्या अंंदाजि�त जमाा रकमाा व खर्चच दर्शशवणारा, पुढीील आर्थि�िक वर्षा�चाा त्याचाा

अर्थथसंंकल्प, वि¦हि�त करण्यात येईल अशाा नमुन्यात व प्रत्येक आर्थि�िक वर्षा�त अशाा वेळीी, तयाार करीील आणिि”

तो राज्य शासनााला व केंंद्र ससरकारला पाठवीील.

२६.  मंंडळ, मागील आर्थि�िक वर्षा�मधीील त्याचाा कार्या�चाा संंपूूर्णण लेखाजोखा देणारा, त्याचाा वार्षि�िक

अहवााल, वि¦हि�त करण्यात येईल अशाा नमुन्यात व प्रत्येक आर्थि�िक वर्षा�त अशाा वेळीी तयाार करीील आणिि”

त्याची एक प्रत, राज्य शासनााला व केंंद्र ससरकारला पाठवीील.

२७.  (१) मंंडळ

, भाारताचाा नि�यंंत्रक व महाालेखापरीक्षक याच्याशी वि¦चाारवि¦नि�मय करून वि¦हि�त

करण्यात येईल अशाा नमुन्यात, यथोोचि�त लेखे व इतर संंबद्ध अभि�लेेख ठेवील आणिि” वार्षि�िक लेखा वि¦वरणपत्र

तयाार करीील.

(२) भाारताच्या नि�यंंत्रक व महाालेखापरीक्षकासस किं�ंवा या अधि�नि�यमा

ाखालीी मंंडळााच्या लेख्यांंsची

लेखापरीक्षा करण्याच्या संंबंंधाात त्याने नि�युुक्त केलेल्या अन्य कोणत्याही व्यक्तीीसस, भाारताच्या नि�यंंत्रक व

महाालेखापरीक्षकाला शासकीीय लेख्यांंsची लेखापरीक्षा करण्याच्या संंबंंधाात जेे हक्क व वि¦शेषाधि�काार आणिि”

प्राधि�काार असताात तेच हक्क व वि¦शेषाधि�काार आणिि” प्राधि�काार, अशीी लेखापरीक्षा करण्याच्या संंबंंधाात

अससतीील आणिि” वि¦शेषतःः, या अधि�नि�यमा

ाखालीील मंंडळााची पुस्तकेे, लेखे, संंबंंधि�त प्रमााणकेे व इतर

दस्तऐवज आणिि” कागदपत्रे साादर करण्याची मागणी करण्याचाा आणिि” कोणत्याही कार्या�लयााची तपाासणीी

करण्याचाा हक्क असेेल.

(३) मंंडळााच्या लेख्यांंsची, भाारताच्या नि�यंंत्रक व महाालेखापरीक्षकाकडूून दरवर्षी लेखापरीक्षा

करण्यात येईल आणिि” अशाा लेखापरीक्षेच्या संंबंंधाात केलेला कोणतााही खर्चच, मंंडळााकडूून भाारताच्या

नि�यंंत्रक व महाालेखापरीक्षकाला प्रदेेय असेेल.

(४) मंंडळ

, लेखापरीक्षा केलेल्या लेख्यांंsची एक प्रत लेखापरीक्षकाच्या अहवाालासह, वि¦हि�त

करण्यात येईल अशाा दिि—नांंsकापूर्वी राज्य शासनााला साादर करीील.

(५) राज्य शाससन, वार्षि�िक अहवााल व लेखापरीक्षकाचाा अहवााल मि�ळााल्यानंतर, शक्य ति�तक्या

लवक

र, तो, राज्य वि¦धाानमंंडळाासमोोर मांंsडण्याची व्यवस्था करीील.

प्रकरण सहाा

इमारत काामगाारांं�चेे काामाचेे ताास, कल्यााणकाारी उपाययोोजना आणि� इतर सेवाशर्ती

२८.  (१) समुुचि�त शासनाासस, नि�यमांंsद्वाारे,—

(क) ज्यायोगे एक किं�ंवा अधि�क

वि¦नि�र्दिि—िष्ट मध्यंंतर समाावि¦ष्ट करून एखाद्या इमारत

कामगाारासााठीी साामान्य कामाचाा दिि—वसस घटि�त

होईल अशीी कामाच्या तासांंsची संंख्या नि�श्चिĐित करता

येईल.

(ख) प्रत्येक साात दिि—वसांंsच्या कालावधीीमध्ये एका वि¦श्रांंsतीीच्या दिि—वसााची तरतूद करता

येईल, जो सर्वव इमारत कामगाारांंsसााठीी आणिि” अशाा वि¦श्रांंsतीीच्या दिि—वसांंsच्या बाबतीीत पारि�श्रमि�क प्रदाान

करण्यासााठीी अनुुज्ञेय असेेल;

(ग) कलम

२९ मध्ये वि¦नि�र्दिि—िष्ट केलेल्या अति�काालि�क दरापेक्षा कमीी नसलेेल्या दराने

वि¦श्रांंsतीीच्या दिि—वशी केलेल्या कामाचे वेतन प्रदाान करण्याची तरतूद करता येईल.

अर्थसंंकल्प.

वार्षिि¨िक अहवााल.

लेखे व

लेखापरीक्षा.

साामान्य काामाच्याा

दि�वसााचेे ताास

नि�श्चिĐित करणे,

इत्याादीी.

16 भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण [ भााग बाारा

Gazette of India, Extraordinary

    [ Part XII

(२) पोट-कलम

(१) च्या तरतुदी, इमारत कामगाारांंsच्या पुढीील वर्गांंɕच्या संंबंंधाात केवळ, वि¦हि�त

करण्यात येतीील अशाा मर्या�देपर्यंंत व अशाा शर्तींना अधीीन राहून, लागू होतीील :—

(क) तातडीीच्या कामावर, किं�ंवा जि�चाा पूर्ववअंंदाज करता येऊ शकत नाही किं�ंवा जि�लाा प्रति�बंंध

करता येऊ शकत नाही अशाा कोणत्याही आपत्कालीीन परि�स्थि�ितीीमध्ये कामावर लावलेेल्या व्यक्तीी ;

(ख) जेे काम नि�यमांंsमध्ये नि�र्धाधाा�रि�त केलेल्या कामाच्या साामान्य वेळेपेक्षा अधि�क

वेळेत पार

पाडणे आवश्यक आहे अशाा पूर्ववतयारीच्या किं�ंवा पूरक स्वरूपाच्या कामावर लावलेेल्या व्यक्तीी;

(ग) जेे काम तांंsत्रि�क कारणामुळे दिि—वसस संंपण्यापूर्वी पूर्णण कराावयााचे आहे अशाा कोणत्याही

कामावर लावलेेल्या व्यक्तीी;

(घ) जेे काम, नैसर्गि�िक आपत्तीच्या अनि�यमि�त

घटनांंsवर अवलंंबूून असलेेलीी परि�स्थि�ितीी खेरीज

करून पार पाडलेे जाऊ शकणाार नाही अशाा एखाद्या कामावर लावलेेल्या व्यक्तीी;

२९.  (१) जेेव्हा कोणत्याही इमारत कामगााराला, साामान्य कामाचाा दिि—वसस घटि�त

होणाऱ्या तासांंsच्या

संंख्येपेक्षा अधि�क

तासस काम करण्याची आवश्यकताा असेेल त्याबाबतीीत, तो त्याच्या वेतनााच्या सर्ववसााधाारण

दरापेक्षा दुप्पट दराने वेतन मि�ळण्यासस हक्कदाार असेेल.

(२) या कलमााच्या प्रयोोजनाार्थथ, “वेतनांंsचे सर्ववसााधाारण दर” याचाा अर्थथ, कामगाार त्या त्या वेळीी

मि�ळण्यासस हक्कदाार असेेल असेे मूळ वेतन, अधि�क

भत्तेे, असाा आहे, परंतुु, त्यामध्ये कोणत्याही बोनससचाा

समाावेश होत नाही.

३०.  (१) प्रत्येक नि�योोक्ता, त्याने कामावर ठेवलेेल्या इमारत कामगाारांंsच्या बाबतीीत, त्यांंsनी केलेले

काम, ज्यायोगे त्यांंsचाा साामान्य कामाचाा दिि—वसस घटि�त

होईल त्या कामाच्या तासांंsची संंख्या, ज्या दिि—वशी त्यांंsना

वि¦श्रांंsतीी घेेण्याची मुभाा देण्यात येईल तो साात दिि—वसांंsच्या प्रत्येक कालावधीीतीील वि¦श्रांंsतीीचाा एक दिि—वसस, त्यांंsना

प्रदाान केलेले वेतन, त्यांंsनी दिि—लेल्या पावत्या आणिि” असाा इतर तपशील दर्शशवि¦णाऱ्या नोंदवह्याा व अभि�लेेख,

वि¦हि�त करण्यात येईल अशाा नमुन्यात ठेवील.

(२) प्रत्येक नि�योोक्ता, वि¦हि�त केलेल्या तपशि�लांंsचाा अंंतर्भाभाा�व असणााऱ्या वि¦हि�त नमुन्यातीील नोटि�साा,

जेेथे अशाा कामगाारांंsना नोकरीीवर ठेवताा येईल त्या ठि�कााणी, वि¦हि�त करण्यात येईल अशाा रीतीीने, प्रदर्शि�ित

करीील.

(३) समुुचि�त शासनाासस, एखाद्या आस्थापनेत नोकरीीवर ठेवलेेल्या इमारत कामगाारांंsना वेतन पुस्तकेे

किं�ंवा वेतन चि�ठ्ठ्याा देण्यासााठीी, आणिि” अशाा वेतन पुस्तकांंsमध्ये किं�ंवा वेतन चि�ठ्ठ्यांंsमध्ये नि�योोक्त्याकडूून

किं�ंवा त्याच्या अभि�कर्त्या�ा�कडूून ज्या रीतीीने नोंदी करण्यात येतीील व अधि�प्रमााणिि”त करण्यात येतीील तीी रीत

वि¦हि�त करण्यासााठीी नि�यमांंsद्वाारे तरतूद करता येईल.

३१.  नि�योोक्त्याला ज्या व्यक्तीीवि¦षयीी, तीी कर्णण बधि�र आहे किं�ंवा ति�चीी सदोोष दृष्टी आहे किं�ंवा ति�लाा

भोवळ येण्याची प्रवृृत्ती आहे, अशीी माहि�तीी असेेल किं�ंवा तसाा वि¦श्वासस ठेवण्यासस कारण असेेल तर, अशाा

कोणत्याही व्यक्तीीसस, ज्या कामामुळे एकतर स्वतःः त्या इमारत कामगााराला किं�ंवा इतर कोणत्याही व्यक्तीीला

कोणत्याही अपघाताची जोखीम होण्याचाा संंभव आहे अशाा कोणत्याही इमारतीीच्या नि�र्मा�ण कार्या�मध्ये किं�ंवा

इतर बांंsधकााम कामामध्ये काम करण्यासस भााग पाडलेे जाणार नाही किं�ंवा मुभाा दिि—लीी जाणार नाही.

३२.  (१) नि�योोक्ता, जेेथे इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

काम सुुरू असेेल अशाा प्रत्येक

ठि�कााणी, नोकरीीवर ठेवलेेल्या सर्वव व्यक्तींसााठीी सोोयीीस्कर असलेेल्या योग्य जागी, आरोग्यप्रद पि�ण्याच्या

पाण्याचाा पुरेसाा पुरवठाा करण्याची तरतूद करण्याकरि�ताा आणिि” तो सुुस्थि�ितीीत ठेवण्याकरि�ताा प्रभाावी व्यवस्था

करीील.

अति�काालि�क

काामाचेे वेतन.

नोंदवह्याा व

अभि�लेेख ठेवणे.

वि¦वक्षििȦत

इमारत व इतर

बांं�धकाामवि¦षयक

काामावर वि¦वक्षििȦत

व्यक्तींना

नोकरीीवर

ठेवण्याास मनााई

असणेे.

पि�ण्यााचेे पाणी.

अनुुभााग १ ]

भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण

17

SECTION 1 ]

Gazette of India, Extraordinary

(२) अशाा सर्वव जागी, अशाा ठि�कााणी नोकरीीसस असलेेल्या बहुुसंंख्य व्यक्तींना समजेेल अशाा भााषेत

“पि�ण्याचे पाणी” असाा मजकू

ूर सुुवाच्यपणे लि�हि�ण्यात येईल आणिि” अशीी कोणतीीही जागा ही, कोणतेेही

धुलाईचे ठि�कााण, मुतारी किं�ंवा शौचाालय यांंsपासूून सहाा मीटरच्या आत स्थि�ित

असणाार नाही.

३३.  जेेथे इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

काम चाालू आहे अशाा प्रत्येक ठि�कााणी, नि�योोक्ता,

वि¦हि�त करण्यात येईल अशाा प्रकााराच्या शौचाालयााची व मुतारीची पुरेशी व्यवस्था करीील आणिि” जेेव्हा इमारत

कामगाार अशाा ठि�कााणी अससतीील अशाा सर्वव वेळीी, त्यांंsना सहज

पणे ये-जा करता येईल अशाा सोोयीीस्कर

ठि�कााणी त्या अससतीील :

परंतुु, जेेथे पन्नासपेेक्षा कमीी व्यक्तीी नोकरीीवर ठेवलेेल्या अससतीील किं�ंवा जेेथे शौचाालयेे जलवा

ाहि�त

मलप्रणाालीीशी जोडलेेलीी अससतीील, अशाा कोणत्याही ठि�कााणी, स्वतंंत्र मुताऱ्यांंsची तरतूद करण्याची

आवश्यकताा असणाार नाही.

३४.  (१) नि�योोक्ता, इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

काम चाालू असेेल अशाा कालावधीीत

त्याने नोकरीीवर ठेवलेेल्या सर्वव इमारत कामगाारांंsसााठीी मोफत आणिि” कार्ययस्थळीी किं�ंवा शक्य असेेल तेथवर,

त्या कार्ययस्थळााच्या जवळ

तात्पुरत्या राहण्याच्या नि�वाससव्यवस्थेची तरतूद करीील.

(२) पोट-कलम

(१) अन्वयेे तरतूद केलेल्या तात्पुरत्या नि�वाससस्थानी, स्वतंंत्र स्वयंंपाकाची जागा,

अंंघोळीीच्या, धुण्याच्या व शौचाालयााच्या सुुवि¦धाा अससतीील.

(३) इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

काम पूर्णण झाल्यानंतर, शक्य ति�तक्या लवक

र, नि�योोक्ता,

त्याच्या स्वखचाा�ने, पोट-कलम

(१) अन्वयेे आवश्यक अससल्याप्रमााणे, इमारत कामगाारांंsना, राहण्यासााठीी

नि�वाससव्यवस्था, स्वयंंपाकाची जागा किं�ंवा इतर सुुवि¦धाा पुरवि¦ण्याच्या प्रयोोजनाार्थथ त्याने उभाारलेल्या तात्पुरत्या

संंरचनाा काढून टाकण्याची किं�ंवा त्या पाडून टाकण्याची व्यवस्था करीील आणिि” तीी जागा पूर्वववत सपााट व

स्वच्छ स्थि�ितीीत करीील.

(४) या कलमाान्वयेे, इमारत कामगाारांंsना तात्पुरतीी नि�वाससव्यवस्था पुरवण्याच्या प्रयोोजनाासााठीी,

नगरपालि�काा मंंडळााने किं�ंवा इतर कोणत्याही स्थानि�क प्राधि�करणाने कोणतीीही जमीीन नि�योोक्त्याला दिि—लीी

असेेल त्याबाबतीीत, तो, बांंsधकाामवि¦षयक

काम पूर्णण झाल्यानंतर शक्य ति�तक्या लवक

र, त्याला अशीी जमीीन

ज्या स्थि�ितीीत मि�ळाालीी होतीी त्याच स्थि�ितीीत त्या जमि�नी

ीचाा ताबा परत करीील.

३५.  (१) जेेथे सर्ववसााधाारणपणे पन्नासपेेक्षा अधि�क

महि�ला

ा इमारत कामगाार नोकरीीवर अससतीील

त्या प्रत्येक ठि�कााणी, अशाा महि�ला

ा कामगाारांंsच्या सहाा वर्षांंɕच्या आतीील बालकांंsच्या वापराकरि�ताा सुुयोग्य

खोलीी किं�ंवा खोल्या पुरवण्यात येतीील व त्यांंsची देखभााल करण्यात येईल.

(२) अशाा खोल्यांंsमध्ये, -

(क) पुरेशा नि�वाससव्यवस्थेची तरतूद असेेल;

(ख) पुरेसाा प्रकााश व वायुवीजन करण्यात येईल;

(ग) त्या स्वच्छ व आरोग्यदाायीी स्थि�ितीीत ठेवण्यात येतीील;

(घ) बालकांंsची व तान्ह्याा मुलांंsची काळजीी घेेण्यासााठीी प्रशि�क्षि�त

महि�ला

ा अससतीील.

३६.  प्रत्येक नि�योोक्ता, जेेथे इमारत बांंsधकााम किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

काम चाालू असेेल अशाा

सर्वव ठि�कााणी, वि¦हि�त करण्यात येतीील अशाा प्रथमो

ोपचााराच्या सुुवि¦धांंsची तरतूद करीील.

३७.  समुुचि�त शासनाासस, नि�यमांंsद्वाारे, नि�योोक्त्याला,—

(क) जेेथे सर्ववसााधाारणपणे दोनशे पन्नासपेेक्षा कमीी नससतीील इतकेे इमारत कामगाार नोकरीीवर

ठेवलेेले अससतीील तेथे, त्या कामगाारांंsच्या वापरासााठीी एक आहारगृह पुरवि¦ण्यासस व ते चाालवि¦ण्यासस ;

शौचालये व

मुतााऱ्याा.

नि�वाासव्यवस्थाा.

पाळणाघरे.

प्रथमोोपचार.

आहाारगृह,

इत्याादीी.

भााग बारा-(२३)—३

18 भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण [ भााग बाारा

Gazette of India, Extraordinary

    [ Part XII

(ख) इमारत कामगाारांंsच्या लाभाासााठीी वि¦हि�त करण्यात येतीील अशाा इतर कल्याणकाारी

उपाययोोजनांंsची तरतूद करण्यासस,

भााग पाडताा येईल.

प्रकरण साात

सुरक्षा व आरोग्यवि¦षयक उपाययोोजना

३८.  (१) जेेथे सााधाारणपणे पाचशेे किं�ंवा त्यापेक्षा अधि�क

इमारत कामगाार नोकरीीवर ठेवलेे

अससतीील अशाा प्रत्येक आस्थापनेत, नि�योोक्ता राज्य शासनााकडूून वि¦हि�त करण्यात येईल अशाा संंख्येतीील,

नि�योोक्त्याच्या व इमारत कामगाारांंsच्या प्रति�नि�धीं

ंचाा समाावेश असलेेलीी एक सुुरक्षा समि�तीी घटि�त

करीील :

परंतुु, कामगाारांंsचे प्रति�नि�धि�

त्व करणाऱ्या व्यक्तींची संंख्या, कोणत्याही परि�स्थि�ितीीत, नि�योोक्त्याचे

प्रति�नि�धि�

त्व करणाऱ्या व्यक्तींपेक्षा कमीी असणाार नाही.

(२) पोट-कलम

(१) मध्ये नि�र्दिि—िष्ट केलेल्या प्रत्येक आस्थापनेत, नि�योोक्ता, सुुरक्षा अधि�कााऱ्याची

देखील नि�युुक्तीी करीील, जो, वि¦हि�त करण्यात येतीील अशाा अर्हहता धाारण करीील व अशीी कर्ततव्ये पार पाडील.

३९.  (१) जेेव्हा अशा कोणत्याही आस्थापनेत अपघात घडतोो, त्या अपघातामुळे मृत्यू झाला असेेल

किं�ंवा त्यामुळे कोणत्याही व्यक्तीीला कोणतीीही शारीरि�क इजा झालीी असेेल त्या कारणामुळे, इजा झालेल्या

व्यक्तीीला अपघातानंतर तात्काळ अठ्ठेेचााळीीसस तासांंsच्या किं�ंवा त्यापेक्षा अधि�क

तासांंsच्या कालावधीीसााठीी

काम करण्यापासूून प्रति�बंंध

झाला असेेल किं�ंवा तो, वि¦हि�त करण्यात येईल अशाा स्वरुपाचाा असेेल त्याची

त्या बाबतीीत, नि�योोक्ता, वि¦हि�त करण्यात येईल अशाा नमुन्यात व अशाा वेळेत अशाा प्राधि�करणाला त्याची

लेखी नोटीसस देईल.

(२) पोट-कलम

(१) खालीील नोटीसस मि�ळााल्यावर, त्या पोट-कलमाामध्ये नि�र्दिि—िष्ट केलेल्या

प्राधि�करणासस, त्याला योग्य वाटेल, असेे अन्वेषण व अशीी चौकशीी करता येईल.

(३) जेेव्हा पोट-कलम

(१) खालीी दिि—लेलीी नोटीसस ही, पाच किं�ंवा त्यापेक्षा अधि�क

व्यक्तींचाा मृत्यू

झालेल्या अपघाताशी संंबंंधि�त असेेल त्या बाबतीीत, प्राधि�करण, नोटीसस मि�ळााल्यापासूून एका महि�न्याच्या

आत, अशाा अपघाताची चौकशीी करीील.

४०.  (१) समुुचि�त शासनाासस इमारत कामगाारांंsच्या नोकरीीच्या ओघात, त्यांंsची सुुरक्षा व आरोग्य

यांंsसााठीी हातीी घ्यावयााच्या उपाययोोजनाा आणिि” अशाा नोकरीीच्या कालावधीीत त्यांंsची सुुरक्षा, आरोग्य व संंरक्षण

यांंsची सुुनि�श्चिĐितीी करण्यासााठीी त्यांंsना पुरवण्याची आवश्यकताा असलेेलीी सााधन साामग्री व उपकरणे यांंsच्या

संंबंंधाात अधि�सूूचनेेद्वाारे, नि�यम करता येतीील.

(२) वि¦शेषत: आणिि” पूर्ववगामी अधि�कााराच्या सर्ववसााधाारणतेेला बाध न येता, अशाा नि�यमांंsत पुढीील सर्वव

किं�ंवा त्यापैकी कोणत्याही बाबींसााठीी तरतूद करता येईल, जसेे की,—

(क) जेेव्हा जमि�नी

ीवरून किं�ंवा इमारतीीच्या कोणत्याही भाागावरून किं�ंवा शि�डीवरून किं�ंवा

आधााराच्या अशाा इतर सााधनांंsवरून सुुरक्षि�तपणे काम केले जाऊ शकत नसेेल तेव्हा अशाा वेगवेगळ्या

टप्प्यांंsवर योग्य व पुरेशा परांंsची उभाारण्याची तरतूद करण्यासह कामाच्या कोणत्याही ठि�कााणी ये-जा

करण्याची सुुरक्षि�त सााधनेे आणिि” त्या ठि�कााणचीी सुुरक्षि�तताा;

(ख) ससक्षम व्यक्तीीच्या पर्यवेेक्षणाखालीी एखाद्या इमारतीीचाा किं�ंवा इतर संंरचनेेचाा संंपूूर्णण

किं�ंवा कोणतााही महत्त्वाचाा भााग पाडून टाकण्याच्या आणिि” सांंsगाडा असलेेल्या इमारतीीचाा किं�ंवा इतर

संंरचनेेचाा कोणतााही भााग काढून टाकतेे वेळीी, कोणत्याही इमारतीीला किं�ंवा इतर संंरचनेेला टेकू देऊन

किं�ंवा अन्यथाा तीी कोसळण्यापासूूनचाा धोका टाळण्याच्या संंबंंधाात घ्यावयााची खबरदारी;

सुरक्षा समि�तीी व

सुरक्षा अधि�काारी.

वि¦वक्षििȦत

अपघातांं�ची

नोटीीस.

इमारत

काामगाारां�चीी

सुरक्षा व आरोग्य

यांं�सााठी नि�यम

करण्यााचा

समुुचि�त

शासनााचा

अधि�काार.

अनुुभााग १ ]

भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण

19

SECTION 1 ]

Gazette of India, Extraordinary

(ग) ससक्षम व्यक्तींच्या नि�यंंत्रणााखालीी स्फोटकांंsची हाताळणीी करणे किं�ंवा त्यांंsचाा वापर करणे, जेेणेकरून

स्फोटापासूून किं�ंवा उडणाऱ्या सााधनांंsपासूून इजा होण्याचाा धोका होणार नाही;

(घ) रेल्वे इंजि�न, मालमोोटारी, मालडबेे व इतर वाहनेे आणिि” अनुुयाने यांंsसाारख्या वाहतूूक यंंत्रांंsची उभाारणी,

त्यांंsची मांंsडणी, त्यांंsचाा वापर व परि�रक्षण आणिि” अशीी सााधनसाामग्री चाालवण्यासााठीी किं�ंवा कार्या�न्वि�¦त करण्यासााठीी ससक्षम

व्यक्तींची नि�युुक्तीी;

(ङ) जेेथे आवश्यक असेेल तेथे, नि�यतकाालि�क चााचणीी व तपाासणीी आणिि” औष्मि��क

उपचाार यांंsसह, उच्चलन

यंंत्रे, उद्वााही उपकरणे आणिि” उद्वााही गि�अर यांंsची उभाारणी, मांंsडणी, त्यांंsचाा वापर व त्यांंsचे परि�रक्षण, भाार वर नेताना किं�ंवा

खालीी आणतााना घ्यावयााची खबरदारी, त्यांंsतून व्यक्तींची ने-आण करण्यावरील नि�र्बंंध आणिि” उच्चलन यंंत्रे किं�ंवा इतर

उद्वााही उपकरणे यांंsवरील ससक्षम व्यक्तींची नि�युुक्तीी.

(च) जेेथे उच्चलन यंंत्रे, उद्वााही उपकरणे किं�ंवा उद्वााही गि�अर यांंsचाा वापर करून वर नेण्याची किं�ंवा खालीी

आणण्याची कामेे केलीी जातात अशाा प्रत्येक कामाच्या ठि�कााणी, आणिि” प्रत्येक कामाच्या ठि�कााणाच्या पोच मार्गांंɕवर

आणिि” कामावर असलेेल्या इमारत कामगाारांंsना धोकादायक असलेेल्या अशाा सर्वव खुल्या जागी, पुरेशी व यथोोचि�त

प्रकााशयोजनाा;

(छ) कोणत्याही सााहि�त्याची भरडणी, चााळणीी, फवारणी किं�ंवा प्रक्रि�याा, यांंsदरम्यान धूळ, धूर, वायू किं�ंवा वाफ

श्वासाावाटे शरीरात जाण्यासस प्रति�बंंध

करण्यासााठीी घ्यावयााची खबरदारी, आणिि” प्रत्येक कामाच्या ठि�कााणी किं�ंवा बंदिि—स्त

जागेत पुरेसेे वायुवीजन करण्यासााठीी व ठेवण्यासााठीी कराावयााच्या उपाययोोजनाा;

(ज) सााहि�त्य किं�ंवा माल एका जागी, रचतााना किं�ंवा काढतााना, सााठवूून ठेवतााना किं�ंवा हलवता

ाना, हाताळणीी

करताना कराावयााच्या उपाययोोजनाा;

(झ) प्रत्येक जडच

क्र किं�ंवा मूळ गति�त्रााचाा प्रत्येक चल भााग आणिि” पारेषणााचाा किं�ंवा अन्य यंंत्रसाामग्रीचाा प्रत्येक

भााग, जर कोणत्याही परि�कर्माा�वर (ऑपरेशनवर) काम करणारा प्रत्येक कामगाार सुुरक्षि�त राहील अशाा स्थि�ितीीत किं�ंवा

अशाा बांंsधणीीचाा नसेेल तर, आणिि” जणूू काही तेथे सुुरक्षि�त कुं�पन घातलेेले नाही असेे समजूून, त्यांंsसस कुं�पन घालण्यासह

यंंत्रसाामग्रीसस संंरक्षक उपाययोोजनाा करणे;

(ञ) संंपीीडि�त वायुवर चाालणाारी हत्यारे व सााधनसाामग्री यांंsसह संंयंंत्रााची सुुरक्षि�त हाताळणीी व वापर;

(ट) आग लागल्यासस, घ्यावयााची खबरदारी;

(ठ) कामगाारांंsकडूून उचलल्या जाणाऱ्या किं�ंवा हलव

ल्या जाणाऱ्या वजनााची मर्या�दा;

(ड) कोणत्याही कामाच्या ठि�कााणापर्यंंत व ठि�कााणापासूून जलमा

ार्गा�ने कामगाारांंsची सुुरक्षि�त वाहतूूक आणिि”

बुडण्यापासूून बचााव करणाऱ्या सााधनांंsची तरतूद;

(ढ) वि¦द्युत यंंत्रसाामग्री व सााधनेे यांंsच्यासह वि¦द्युत प्रवााह सुुरू असलेेले तारमार्गग किं�ंवा उपकरण संंच यांंsच्यापासूून

आणिि” उपरि�ताारमार्गांंɕपासूून कामगाारांंsना होणारा धोका टाळण्यासााठीी कराावयााच्या उपाययोोजनाा;

(ण) जेेथे कामाच्या वि¦शेष स्वरुपामुळे किं�ंवा परि�स्थि�ितीीमुळे कामगाारांंsच्या सुुरक्षि�ततेेसााठीी त्यांंsना पुरवणे आवश्यक

असेेल तेथे सुुरक्षा जाळ्या, सुुरक्षा पत्रे व सुुरक्षा पट्टेे लावणे.

(त) परांंsची, शि�ड्याा व जि�नेे, उद्वााही उपकरणे, दोरखंड, सााखळ्या व उपसााधनेे, मातीी उचलणाारी यंंत्रे आणिि”

जलत

रण क्रि�याात्मक सााधनसाामग्री यांंsच्या संंबंंधाात अनुुपालन कराावयााची मानके;

(थ) ढीीग उपसणाारे वाहन चाालवणेे, क्राँ�क्रि�ट काम, उष्ण ॲस्फाल्ट, डांंsबर किं�ंवा इतर तत्सम वस्तूंंsसंंबंंधाातीील

काम, वि¦संंवहन कार्यय, पाडकााम कार्ये, उत्खनन, भुयारी बांंsधकााम व हाताळणीी सााहि�त्य यांंsच्या संंबंंधाात घ्यावयााची

खबरदारी;

भााग बारा-(२३)—३अ

20 भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण [ भााग बाारा

Gazette of India, Extraordinary

    [ Part XII

(द) इमारत व इतर बांंsधकाामवि¦षयक

कामांंsमध्ये कराावयााच्या कार्यांंɕसााठीी नि�योोक्ते व कंंत्रााटदार

यांंsनी तयाार कराावयााचे सुुरक्षा धोरण, म्हणजेेच, इमारत कामगाारांंsची सुुरक्षा व आरोग्य यांंsची सुुनि�श्चिĐितीी

करण्यासााठीी हातीी घ्यावयााच्या उपाययोोजनाा, त्यांंsच्यासााठीी प्रशाासकीीय व्यवस्था आणिि” त्यांंsच्याशी

संंबंंधि�त बाबीं;

(ध) इमारत व इतर बांंsधकाामवि¦षयक

कामासंंबंंधीी, भाारतीीय मानक ब्यूरो अधि�नि�यम, १९८६

अन्वयेे स्थापन केलेल्या भाारतीीय मानक ब्यूरोला त्या अधि�नि�यमा

ाखालीी समाावि¦ष्ट असलेेल्या

कोणत्याही वस्तूच्या वापरासंंबंंधीी किं�ंवा प्रक्रि�येेसंंबंंधीी साादर कराावयााची माहि�तीी;

(न) इमारत कामगाारांंsसााठीी वैद्यकीय सुुवि¦धांंsची तरतूद व परि�रक्षण;

(प) इमारतीीत व इतर बांंsधकाामवि¦षयक

कामावर करीीत असलेेल्या कोणत्याही परि�कर्माा�मध्ये,

काम करणाऱ्या कामगाारांंsची सुुरक्षा आणिि” त्यांंsचे आरोग्य यांंsसंंबंंधाातीील इतर कोणतीीही बाब.

४१.  केंंद्र ससरकारला, कलम

५ अन्वयेे घटि�त

केलेल्या तज्ज्ञ समि�तीीच्या शि�फारशी वि¦चाारात

घेेतल्यानंतर, कलम

४० मध्ये वि¦नि�र्दिि—िष्ट केलेल्या सर्वव किं�ंवा त्यापैकी कोणत्याही बाबींच्या संंबंंधाात, आदर्शश

नि�यम करता येतीील, आणिि” जेेव्हा अशाा कोणत्याही बाबींच्या संंबंंधाात असेे कोणतेेही आदर्शश नि�यम करण्यात

आले अससतीील तेव्हा, समुुचि�त शाससन, कलम

४० अन्वयेे त्या बाबीच्या संंबंंधाात कोणतेेही नि�यम करतेवेळीी,

व्यवहाार्यय असेेल तेथवर, अशाा आदर्शश नि�यमांंsना पुष्टी देईल.

प्रकरण आठ

नि�रीीक्षण कर्ममचारीवर्गग

४२.  (१) केंंद्र ससरकारला, अधि�सूूचनेेद्वाारे, त्या ससरकारच्या एखाद्या राजपत्रि�त अधि�कााऱ्याची

नि�रीक्षण महाासंंचाालक म्हणूून नि�युुक्तीी करता येईल, जो, नि�रीक्षणाची मानके नि�र्धाधाा�रि�त करण्यासााठीी जबााबदार

असेेल आणिि” ज्या आस्थापनांंsसााठीी केंंद्र ससरकार समुुचि�त शाससन असेेल त्या सर्वव आस्थापनांंsच्या संंबंंधाात,

तो, संंपूूर्णण भाारतभर नि�रीक्षकाच्या अधि�काारांंsचाादेखील वापर करीील.

(२) राज्य शासनाासस, अधि�सूूचनेेद्वाारे, त्या शासनााच्या एखाद्या राजपत्रि�त अधि�कााऱ्याची मुख्य

नि�रीक्षक, इमारत व बांंsधकााम नि�रीक्षण म्हणूून नि�युुक्तीी करता येईल, जो, त्या राज्यात या अधि�नि�यमा

ाच्या

तरतुदींची प्रभाावीपणे अंंमलबजा

ावणी करण्यासााठीी जबााबदार असेेल आणिि” ज्या आस्थापनांंsसााठीी राज्य

शाससन समुुचि�त शाससन असेेल त्या आस्थापनांंsच्या संंबंंधाात तो, संंपूूर्णण राज्यभर या अधि�नि�यमा

ाखालीील

नि�रीक्षकाच्या अधि�काारांंsचाादेखील वापर करीील.

(३) समुुचि�त शासनाासस, अधि�सूूचनेेद्वाारे, या अधि�नि�यमा

ाच्या प्रयोोजनांंsसााठीी, नि�रीक्षक म्हणूून, त्याला

योग्य वाटेल अशाा संंख्येतीील त्याच्या अधि�कााऱ्यांंsची नि�युुक्तीी करता येईल आणिि” त्याला योग्य वाटेल, अशाा

स्थानि�क सीीमा त्यांंsना नेमून देता येतीील.

(४) या कलमााअन्वयेे नि�युुक्त केलेला प्रत्येक नि�रीक्षक हा, महाासंंचाालक किं�ंवा यथाास्थि�िति�, मुख्य

नि�रीक्षक यांंsच्या नि�यंंत्रणााच्या अधीीन असेेल, आणिि” महाासंंचाालकााच्या किं�ंवा मुख्य नि�रीक्षकाच्या सर्ववसााधाारण

नि�यंंत्रणाासस आणिि” पर्यवेेक्षणासस अधीीन राहून, या अधि�नि�यमा

ाखालीील त्याच्या अधि�काारांंsचाा वापर करीील

आणिि” त्याची कार्ये पार पाडील.

(५) महाासंंचाालक, मुख्य नि�रीक्षक व प्रत्येक नि�रीक्षक हे, भाारतीीय दंड संंहि�ताा याच्या कलम २१ च्या

अर्थांंɕतर्गत लोकसेेवक अससल्याचे मानण्यात येतीील.

४३.  (१) याबाबतीीत केलेल्या कोणत्याही नि�यमांंsसस अधीीन राहून, नि�रीक्षकासस, ज्या स्थानि�क

सीीमांंsच्या बाबतीीत त्याची नि�युुक्तीी केलीी असेेल त्या स्थानि�क सीीमांंsमध्ये,—

(क) या अधि�नि�यमा

ाद्वाारे किं�ंवा त्यान्वयेे ठेवण्याची किं�ंवा प्रदर्शि�ित करण्याची आवश्यकताा

असलेेल्या कोणत्याही नोंदवहीीची किं�ंवा अभि�लेेखाची किं�ंवा नोटि�शींची तपाासणीी करण्याच्या

१९८६ चाा

६३.

सुरक्षा

उपाययोोजनांं�सााठी

आदर्शश नि�यम

तयाार करणे.

महाासंचालक,

मुख्य नि�रीीक्षक व

नि�रीीक्षक यांं�ची

नि�युुक्ती.

१८६० चाा

४५.

नि�रीीक्षकांं�चेे

अधि�काार.

अनुुभााग १ ]

भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण

21

SECTION 1 ]

Gazette of India, Extraordinary

प्रयोोजनाार्थथ, जेेथे इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

काम केले जात आहे अशाा कोणत्याही

परि�वास्तूंंsमध्ये किं�ंवा ठि�कााणी, त्याला योग्य वाटेल त्याप्रमााणे शासनााच्या किं�ंवा कोणत्याही स्थानि�क

किं�ंवा इतर साार्ववजनि�क प्राधि�करणाच्या सेेवेतीील व्यक्तीी असलेेल्या अशाा सहाायकांंsसह (कोणतेेही

अससल्यासस), सर्वव वाजवीी वेळेत प्रवेेश करता येईल आणिि” तपाासणीीसााठीी ते साादर करण्यासस भााग

पाडताा येईल;

(ख) त्याला, जी व्यक्तीी अशाा कोणत्याही परि�वास्तूंंsमध्ये किं�ंवा ठि�कााणी आढळेेल आणिि” जी

व्यक्तीी त्यामध्ये नोकरीीवर ठेवलेेलीी इमारत कामगाार आहे, असाा वि¦श्वासस ठेवण्यासस त्याला वाजवीी

कारण असेेल अशाा कोणत्याही व्यक्तीीची तपाासणीी करता येईल;

(ग) कोणत्याही इमारत कामगााराला इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

काम देणाऱ्या

कोणत्याही व्यक्तीीला, ज्यांंsच्यासााठीी व ज्यांंsना इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

काम दिि—ले आहे

किं�ंवा प्राप्त झाले आहे त्या व्यक्तींची नावे व पत्तेे याबाबतीीत, आणिि” इमारत व इतर बांंsधकाामवि¦षयक

कामाबद्दल द्यावयााच्या प्रदाानांंsच्या बाबतीीत जी माहि�तीी देणे ति�च्या अधि�काारात आहे अशीी कोणतीीही

माहि�तीी देण्यासााठीी भााग पाडताा येईल;

(घ) नि�योोक्त्याने जो अपराध केला आहे असाा वि¦श्वासस ठेवण्यासस त्याला कारण असेेल अशाा

या अधि�नि�यमा

ाखालीील कोणत्याही अपराधााच्या बाबतीीत त्याला संंबद्ध वाटेल, अशाा नोंदवहीीच्या

वेतनााच्या अभि�लेेखाच्या किं�ंवा नोटि�शींच्या किं�ंवा ति�च्या भाागांंsच्या प्रतीी जप्त करता येतीील किं�ंवा घेेता

येतीील;

(ङ) वि¦हि�त करण्यात येईल अशाा अन्य अधि�काारांंsचाा वापर करता येईल.

(२) या कलमााच्या प्रयोोजनाार्थथ, महाासंंचाालकाासस किं�ंवा यथाास्थि�िति�, मुख्य नि�रीक्षकासस, वि¦हि�त

करण्यात येईल अशीी अर्हहता व अनुुभव असलेेल्या तज्ज्ञांंsची किं�ंवा अभि�क

रणांंsची आणिि” अशाा अटीी व

शर्तींवर नेमणूूक करता येईल.

(३) पोट-कलम

(१) अन्वयेे, नि�रीक्षकाने मागि�तलेेला कोणतााही दस्तऐवज साादर करण्यासस किं�ंवा

कोणतीीही माहि�तीी देण्यासस भााग पाडलेेलीी कोणतीीही व्यक्तीी, भाारतीीय दंड संंहि�ताा याच्या कलम

१७५ व १७६

च्या अर्थांंɕतर्गत तसेे करण्यासस कायद्याने बांंsधील अससल्याचे मानण्यात येईल.

(४) फौजदारी प्रक्रि�याा संंहि�ताा, १९७३ याच्या तरतुदी, शक्य असेेल तेथवर, उक्त संंहि�तेेच्या कलम

९४ अन्वयेे काढलेेल्या वॉरंंटच्या प्राधि�कााराखालीी केलेल्या कोणत्याही झडतीीला किं�ंवा जप्तीीला जशाा लागू

होतात तशााच त्या पोट-कलम

(१) खालीील अशाा झडतीीला किं�ंवा जप्तीीला लागू अससतीील.

प्रकरण नऊ

वि¦शेष तरतुदीी

४४.  नि�योोक्ता, सुुरक्षेच्या संंबंंधाात या अधि�नि�यमा

ाच्या तरतुदींचे पालन करण्याची सुुनि�श्चिĐितीी

करण्याकरि�ताा, त्याच्या आस्थापनेतीील कोणत्याही इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

कामाचे नि�रंतर व पुरेसेे

पर्यवेेक्षण करण्यासााठीी आणिि” अपघातांंsना प्रति�बंंध

करण्यासााठीी आवश्यक त्या सर्वव व्यवहाार्यय उपाययोोजनाा

हातीी घेेण्यासााठीी जबााबदार असेेल.

४५.  (१) नि�योोक्ता, त्याने नोकरीीवर ठेवलेेल्या प्रत्येक इमारत कामगााराला वेतनााचे प्रदाान

करण्यासााठीी जबााबदार असेेल आणिि” असेे वेतन, वि¦हि�त करण्यात येईल अशाा दिि—नांंsकासस किं�ंवा त्यापूर्वी

प्रदाान करण्यात येईल.

(२) कंंत्रााटदार, त्याने नोकरीीवर ठेवलेेल्या एखाद्या इमारत कामगााराच्या बाबतीीत, भरपाईची रक्कम

जेेव्हा देय होईल तेव्हा तीी प्रदाान करण्यासस तो जेेव्हा दायीी असेेल तेव्हा, तीी प्रदाान करण्यात कसूूर करीील

किं�ंवा ति�चेे कमीी प्रदाान करीीत असेेल अशाा प्रकरणी, कामगााराचाा मृत्यू झाला असेेल किं�ंवा तो वि¦कलांंsग

१९६०

चाा ४५.

१९७४

चाा २.

नि�योोक्त्यांं�ची

जबााबदाारी.

वेतन व नुुकसाान

भरपाई यांं�च्याा

प्रदाानाची

जबााबदाारी.

22 भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण [ भााग बाारा

Gazette of India, Extraordinary

    [ Part XII

झाला असेेल त्याबाबतीीत, नि�योोक्ता, श्रमि�क भरपाई अधि�नि�यम

, १९२३ याच्या तरतुदींनुसाार देय असलेेल्या

नुकसाान भरपाईचे संंपूूर्णण प्रदाान करण्यासस किं�ंवा प्रदाान न केलेल्या शि�ल्लक रकमेेचे प्रदाान करण्यासस दायीी

असेेल आणिि” तो, अशाा प्रकाारे प्रदाान केलेलीी रक्कम, एकतर त्या कंंत्रााटदाराला कोणत्याही कंंत्रााटाखालीी

प्रदेेय असलेेल्या कोणत्याही रकमेेतून वजाात करून किं�ंवा कंंत्रााटदाराकडूून येणे असलेेले कर्जज म्हणूून

कंंत्रााटदाराकडूून वसूूल करीील.

४६.  (१) नि�योोक्ता, कोणत्याही इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

कामाची सुुरूवात करण्यापूर्वी,

कि�माान तीीसस दिि—वसस अगोोदर, जेेथे प्रस्तावि¦त इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

काम कराावयााचे आहे त्या

क्षेत्राातीील अधि�काारि�ताा असलेेल्या नि�रीक्षकाला पुढीील बाबी अंंतर्भू�त असलेेलीी एक लेखी नोटीसस पाठवीील

किं�ंवा पाठवण्याची व्यवस्था करीील.

(क) जेेथे इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

काम करण्याचे प्रस्तावि¦त आहे, त्या ठि�कााणाचे

नाव व परि�स्थि�ितीी;

(ख) जि�नेे इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

काम हातीी घेेतलेे आहे, त्या व्यक्तीीचे नाव व

पत्ता;

(ग) इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

कामाशी संंबंंधि�त असणाारा पत्रव्यवहाार ज्या पत्त्यावर

पाठवताा येईल तो पत्ता;

(घ) अंंतर्भू�त असलेेल्या कामाचे स्वरुप आणिि” पुरवि¦लेले कोणतेेही संंयंंत्र व यंंत्रसाामग्री यांंsसह

सुुवि¦धाा;

(ङ) इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

कामात वापरावयााच्या स्फोटकांंsचाा, कोणतााही

अससल्यासस, सााठा करून ठेवण्याची व्यवस्था;

(च) इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

कामाच्या वि¦वि¦ध टप्प्यांंsमध्ये, नोकरीीवर ठेवण्याची

शक्यताा असलेेल्या कामगाारांंsची संंख्या;

(छ) ज्या व्यक्तीीकडेे स्थळाावरील इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

कामाचाा संंपूूर्णण प्रभाार

असेेल त्या व्यक्तीीचे नाव व पदनाम;

(ज) कामाचाा अंंदाजेे कालावधीी;

(झ) वि¦हि�त करण्यात येतीील अशाा इतर बाबी.

(२) जेेव्हा पोट-कलम

(१) अन्वयेे साादर केलेल्या कोणत्याही तपशि�लाामध्ये कोणतााही बदल घडूून

आला असेेल त्याबाबतीीत, नि�योोक्ता, असाा बदल झाल्यापासूून दोन दिि—वसांंsच्या आत, नि�रीक्षकाला, असाा

बदल कळवीील.

(३) पोट-कलम

(१) मध्ये अंंतर्भू�त असलेेलीी कोणतीीही गोष्ट, समुुचि�त शासनाासस, अधि�सूूचनेेद्वाारे

आपत्कालीीन कामेे म्हणूून वि¦नि�र्दिि—िष्ट करता येतीील अशाा इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक

कामाच्या

वर्गा�च्या बाबतीीत, लागू असणाार नाही.

प्रकरण दहाा

शास्ती व काार्यपद्धती

४७. (१) जो कोणी, कलम ४० अन्वयेे केलेल्या कोणत्याही नि�यमांंsच्या तरतुदींचे उल्लंंघन करीील,

तो, तीीन महि�न्यांंsपर्यंंत वाढवि¦ता येईल इतक्या मुदतीीच्या कारावासााच्या किं�ंवा दोन हजाार रुपयांंsपर्यंंत वाढवि¦ता

येईल इतक्या द्रव्यदंंडाच्या शि�क्षेसस किं�ंवा त्या दोन्ही शि�क्षांंsसस पात्र असेेल, आणिि” असेे उल्लंंघन करणे सतत

सुुरू राहि�ल्यासस, अशाा पहि�ल्या उल्लंंघनााच्या दोषसि�ध्दीनंतर, ज्या कालावधीीत असेे उल्लंंघन करणे चाालू

राहि�लेे असेेल त्या कालावधीीतीील प्रत्येक दिि—वसााकरि�ताा, शंभर रुपयापर्यंंत वाढवि¦ता येईल इतक्या अति�रि�क्त

द्रव्यदंंडाच्या शि�क्षेसस पात्र असेेल.

१९२३

चाा ८.

इमारत किं�ंवा इतर

बांं�धकाामवि¦षयक

कााम सुरू

करण्यााची नोटीीस.

सुरक्षा

उपाययोोजनांं�शी

संबंंधि�त

असणााऱ्याा

तरतुदींंचेे उल्लंघन

केल्यााबद्दल

शास्ती.

अनुुभााग १ ]

भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण

23

SECTION 1 ]

Gazette of India, Extraordinary

(२) ज्या व्यक्तीीसस, पोट-कलम

(१) खालीील शि�क्षापात्र असलेेल्या कोणत्याही अपराधााबद्दल

दोषसि�द्ध ठरवि¦ण्यात आले असेेल अशीी कोणतीीही व्यक्तीी, उल्लंंघनााचाा अंंतर्भाभाा�व असलेेल्या अपराधााबद्दल

पुन्हा दोषी ठरलीी असेेल किं�ंवा ति�नेे त्याच तरतुदीचे अनुुपालन करण्यात कसूूर केलीी असेेल तर, तीी, नंतरच्या

दोषसि�द्धीीबद्दल सहाा महि�न्यापर्यंंत वाढवि¦ता येईल इतक्या मुदतीीच्या कारावासााच्या किं�ंवा पाचशेे रुपयांंsपेक्षा

कमीी नसेेल परंतुु दोन हजाार रुपयांंsपर्यंंत वाढवि¦ता येईल इतक्या द्रव्यदंंडाच्या शि�क्षेसस किं�ंवा त्या दोन्ही शि�क्षांंsसस

पात्र असेेल :

परंतुु, या पोट-कलमााच्या प्रयोोजनाार्थथ, नंतरच्या ज्या अपराधााबद्दल त्या व्यक्तीीला दोषी ठरवलेे जात

असेेल, तो अपराध केल्याच्या दोन वर्षांंɕपेक्षा अधि�क

काळापूर्वी घडलेेल्या कोणत्याही दोषसि�ध्दीची दखल

घेेतलीी जाणार नाही :

परंतुु आणखी असेे की, शास्तीी लादणाऱ्या प्राधि�कााऱ्यासस, जर अशाा कार्यवााहीचे समर्थथन करणाऱ्या

अपवादात्मक परि�स्थि�ितीी आहेत याबद्दल त्याची खात्री पटलीी असेेल तर, त्याबद्दलचीी कारणे लेखी नमूद

केल्यानंतर, पाचशेे रुपयांंsपेक्षा कमीी असेेल इतकाा द्रव्यदंंड लादताा येईल.

४८.  जेेव्हा नि�योोक्त्याने, कलम

४६ अन्वयेे इमारत किं�ंवा इतर बांंsधकाामवि¦षयक काम सुुरू

करण्याबाबतचीी नोटीसस देण्यात कसूूर केलीी असेेल त्याबाबतीीत, तो तीीन महि�न्यांंsपर्यंंत वाढवि¦ता येईल इतक्या

मुदतीीच्या कारावासााच्या किं�ंवा दोन हजाार रुपयांंsपर्यंंत वाढवि¦ता येईल इतक्या द्रव्यदंंडाच्या शि�क्षेसस किं�ंवा त्या

दोन्ही शि�क्षांंsसस पात्र असेेल.

४९.  (१) जो कोणी, नि�रीक्षकाला, या अधि�नि�यमा

ाखालीील त्याची कर्ततव्ये पार पाडतााना अडथळाा

आणील किं�ंवा एखाद्या आस्थापनेच्या संंबंंधाात, या अधि�नि�यमा

ाद्वाारे किं�ंवा त्याअन्वयेे प्राधि�कृृत केलेले

कोणतेेही नि�रीक्षण, तपाासणीी, चौकशीी किं�ंवा अन्वेषण करण्यासााठीी त्या नि�रीक्षकाला कोणतीीही वाजवीी

सुुवि¦धाा देण्यासस नकार देईल किं�ंवा बुद्धि�पुरस्ससर दुर्ललक्ष करीील, तो, तीीन महि�न्यांंsपर्यंंत वाढवि¦ता येईल इतक्या

मुदतीीच्या कारावासााच्या किं�ंवा एक हजाार रुपयांंsपर्यंंत असूू शकेल इतक्या द्रव्यदंंडाच्या शि�क्षेसस किं�ंवा त्या

दोन्ही शि�क्षांंsसस पात्र असेेल.

(२) जो कोणी, या अधि�नि�यमा

ानुसाार ठेवलेेल्या कोणत्याही नोंदवहीीची किं�ंवा इतर दस्तऐवजााची,

नि�रीक्षकाने मागणी केल्यावर, ते साादर करण्यासस बुद्धि�पुरस्ससर नकार देईल किं�ंवा या अधि�नि�यमा

ाखालीील

त्याच्या कर्ततव्यांंsच्या अनुुषंंगाने कार्यय करणाऱ्या नि�रीक्षकासमोोर हजर होण्यापासूून किं�ंवा त्याच्याकडूून तपाासणीी

केलीी जाण्यासस कोणत्याही व्यक्तीीला प्रति�बंंध

करीील, किं�ंवा प्रति�बंंध

करण्याचाा प्रयत्न करीील, किं�ंवा प्रति�बंंध

करण्याचाा संंभव असेेल, असाा वि¦श्वासस ठेवण्यासस त्याला कारण असेेल अशीी कोणतीीही गोष्ट करीील,

तो, तीीन महि�न्यांंsपर्यंंत वाढवि¦ता येईल इतक्या मुदतीीच्या कारावासााच्या शि�क्षेसस किं�ंवा एक हजाार रुपयांंsपर्यंंत

वाढवि¦ता येईल इतक्या द्रव्यदंंडाच्या शि�क्षेसस, किं�ंवा त्या दोन्ही शि�क्षांंsसस पात्र असेेल.

५०.  (१) जो कोणी, या अधि�नि�यमा

ाच्या इतर कोणत्याही तरतुदीचे किं�ंवा त्याखालीी केलेल्या

कोणत्याही नि�यमांंsचे उल्लंंघन करीील किं�ंवा जो या अधि�नि�यमा

ाच्या कोणत्याही तरतुदीचे किं�ंवा त्याखालीी

केलेल्या कोणत्याही नि�यमांंsचे अनुुपालन करण्यात कसूूर करीील तो, जेेव्हा अशाा उल्लंंघनााबद्दल किं�ंवा

कसुुरीबद्दल कोणत्याही शास्तीीची अन्यत्र स्पष्ट तरतूद केलीी नसेेल त्याबाबतीीत, अशाा प्रत्येक उल्लंंघनााबद्दल

किं�ंवा यथाास्थि�िति�, कसुुरीबद्दल एक हजाार रुपयांंsपर्यंंत वाढवि¦ता येईल इतक्या द्रव्यदंंडाच्या शि�क्षेसस पात्र

असेेल, आणिि” असेे उल्लंंघन किं�ंवा, यथाास्थि�िति�, कसूूर करण्याचे सतत

चाालू राहि�लेे असेेल त्याबाबतीीत,

अशाा पहि�ल्या उल्लंंघनााच्या किं�ंवा कसुुरीच्या दोषसि�द्धीीनंतर, ज्या कालावधीीत असेे उल्लंंघन किं�ंवा कसूूर

करणे चाालू राहि�लेे असेेल अशाा कालावधीीतीील प्रत्येक दिि—वसाासााठीी शंभर रुपयांंsपर्यंंत वाढवि¦ता येईल इतक्या

अति�रि�क्त द्रव्यदंंडाच्या शि�क्षेसस पात्र असेेल.

इमारत किं�ंवा

इतर बांं�धकााम

सुरू करण्यााची

नोटीीस देदेेण्याात

कसूूर केल्यााबद्दल

शास्ती.

अडथळेे

आणल्यााबद्दल

शास्ती.

इतर अपराधांं�बद्दल

शास्ती.

24 भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण [ भााग बाारा

Gazette of India, Extraordinary

    [ Part XII

(२) पोट-कलम

(१) खालीील शास्तीी,—

(क) ज्या बाबींच्या संंबंंधाात समुुचि�त शाससन हे केंंद्र ससरकार असेेल, अशाा बाबींशी संंबंंधि�त

असलेेल्या उल्लंंघनााच्या किं�ंवा कसुुरीच्या बाबतीीत, महाासंंचाालकााकडूून; आणिि”

(ख) ज्या बाबींच्या संंबंंधाात समुुचि�त शाससन हे राज्य शाससन असेेल अशाा बाबींशी संंबंंधि�त

असलेेल्या उल्लंंघनााच्या किं�ंवा कसुुरीच्या बाबतीीत, मुख्य नि�रीक्षकाकडूून,

लादताा येईल.

(३) संंबंंधि�त व्यक्तीीला, —

(क) ज्या कारणांंsवरुन शास्तीी लादण्याचे प्रस्तावि¦त केले आहे तीी कारणे कळवि¦णारी ; आणिि”

(ख) नोटि�शीत नमूद केलेलीी शास्तीी लादण्यावि¦रुद्ध, तीीमध्ये वि¦नि�र्दिि—िष्ट करण्यात येईल अशाा

वाजवीी मुदतीीत लेखी अभि�वेेदन साादर करण्याची, आणिि” ति�चीी तशीी इच्छा अससल्यासस, त्या प्रकरणी

म्हणणेे मांंsडण्याची वाजवीी संंधीी ति�लाा देणारी,

लेखी नोटीसस दिि—ल्याशि�वाय, अशीी कोणतीीही शास्तीी लादण्यात येणार नाही.

(४) या अधि�नि�यमा

ात अंंतर्भू�त असलेेल्या इतर कोणत्याही तरतुदीला बाध न येता, महाासंंचाालकाासस

व मुख्य नि�रीक्षकासस, या कलमााखालीील कोणत्याही अधि�काारांंsचाा वापर करताना, पुढीील बाबींच्या संंबंंधाात,

दिि—वाणी प्रक्रि�याा संंहि�ताा, १९०८ अन्वयेे एखाद्या दिि—वाणी न्यायालयााचे सर्वव अधि�काार अससतीील, जसेे की,—

(क) सााक्षीदारांंsना समन्सस पाठवि¦णे व उपस्थि�ित

राहण्यासस भााग पाडणे;

(ख) कोणत्याही दस्तऐवजााचाा शोध घेेण्यासस व तो साादर करण्यासस फर्मा�वि¦णे;

(ग) कोणत्याही न्यायालयााकडूून किं�ंवा कार्या�लयााकडूून कोणत्याही साार्ववजनि�क अभि�लेेखाची

किं�ंवा त्याच्या प्रतीीची मागणी करणे;

(घ) प्रति�ज्ञाापत्राावर पुरावा स्वीकारणे; आणिि”

(ङ) सााक्षीदारांंsची व दस्तऐवजांंsची तपाासणीी करण्यासााठीी आयोगपत्रे काढणेे.

(५) या कलमाात अंंतर्भू�त असलेेल्या कोणत्याही गोष्टीमुळे, या अधि�नि�यमा

ाद्वाारे किं�ंवा यथाास्थि�िति�, इतर

कोणत्याही कायद्याद्वाारे शि�क्षापात्र असलेेल्या कोणत्याही अपराधााबद्दल या अधि�नि�यमा

ाच्या इतर कोणत्याही

तरतुदीअन्वयेे किं�ंवा इतर कोणत्याही कायद्यान्वयेे खटला भरण्यापासूून, अथवाा या कलमााद्वाारे अशाा

अपराधाासााठीी तरतूद केल्यापेक्षा अन्य कोणत्याही, किं�ंवा उच्चतर शास्तीीसस किं�ंवा शि�क्षेसस या अधि�नि�यमा

ान्वयेे

किं�ंवा अशाा कोणत्याही कायद्यान्वयेे पात्र ठरवि¦लीी जाण्यासस, संंबंंधि�त व्यक्तीीला प्रति�बंंध

होतो, असाा

अन्वयाार्थथ लावलाा जाणार नाही :

परंतुु, कोणत्याही व्यक्तीीसस एकाच अपराधााबद्दल दोन वेळा शि�क्षा केलीी जाणार नाही.

५१.  (१) कलम

५० खालीील कोणतीीही शास्तीी लादल्यामुळे व्यथि�त

झालेल्या कोणत्याही

व्यक्तीीसस, अशीी शास्तीी लादल्याचे अशाा व्यक्तीीला कळवि¦ण्यात आल्याच्या दिि—नांंsकापासूून तीीन महि�न्यांंsच्या

कालावधीीत,—

(क) जेेव्हा शास्तीी, महाासंंचाालकााकडूून लादण्यात आलीी असेेल त्याबाबतीीत, केंंद्र ससरकारकडेे,

(ख) जेेव्हा शास्तीी मुख्य नि�रीक्षकाकडूून लादण्यात आलीी असेेल त्याबाबतीीत, राज्य

शासनााकडेे,

अपीील करता येईल :

परंतुु, केंंद्र ससरकारला, किं�ंवा यथाास्थि�िति�, राज्य शासनााला, उपरोक्त तीीन महि�न्यांंsच्या कालावधीीत

अपीील करण्यापासूून अपीीलकर्त्या�ा�लाा पुरेशा कारणांंsमुळे प्रति�बंंध

झाला होता याबाबत खात्री पटलीी असेेल

तर, आणखी तीीन महि�न्यांंsच्या कालावधीीत असेे अपीील दाखल करून घेेण्यासस मुभाा देता येईल.

१९०८

चाा ५.

अपील.

अनुुभााग १ ]

भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण

25

SECTION 1 ]

Gazette of India, Extraordinary

(२) अपीील प्राधि�कााऱ्यासस, जर अपीीलकर्त्या�ा�चीी, आपले म्हणणेे मांंsडण्याची इच्छा असेेल तर,

त्याला आपले म्हणणेे मांंsडण्याची संंधीी दिि—ल्यानंतर, आणिि” त्याला आवश्यक वाटेल अशीी आणखी चौकशीी,

कोणतीीही अससल्यासस, केल्यानंतर, त्याला योग्य वाटेल त्याप्रमााणे, ज्या वि¦रूद्ध अपीील केले असेेल तो

आदेश कायम करणारा, त्यात सुुधाारणा करणारा किं�ंवा तो फि�रवणारा आदेश देता येईल किं�ंवा नव्याने नि�र्णणय

करण्यासााठीी त्याला योग्य वाटतीील अशाा नि�देशांंsसह, ते प्रकरण परत पाठवताा येईल.

५२.  जेेव्हा कलम

५० अन्वयेे कोणत्याही व्यक्तीीवर लादलेेलीी कोणतीीही शास्तीी प्रदाान केलीी नसेेल

त्याबाबतीीत,—

(एक) महाासंंचाालकाासस, किं�ंवा, यथाास्थि�िति�, मुख्य नि�रीक्षकासस, अशाा व्यक्तीीसस देणे असलेेल्या

त्याच्या नि�यंंत्रणााखालीी अससतीील अशाा कोणत्याही पैशातून, अशाा प्रकाारे प्रदेेय असलेेलीी रक्कम वजाा

करता येईल; किं�ंवा

(दोन) महाासंंचाालकाासस, किं�ंवा, यथाास्थि�िति�, मुख्य नि�रीक्षकासस, अशाा व्यक्तीीच्या मालकीीचाा

जो माल त्याच्या नि�यंंत्रणााखालीी असेेल तो माल अडकाावून ठेवून किं�ंवा त्याची वि¦क्री करून, अशाा

प्रकाारे प्रदेेय असलेेल्या रकमेेची वसुुलीी करता येईल; किं�ंवा

(तीीन) जर खंड (एक) किं�ंवा खंड (दोन) मध्ये तरतूद केलेल्या रीतीीने, अशाा व्यक्तीीकडूून

रक्कम वसूूल करणे शक्य झाले नसेेल तर, महाासंंचाालकाासस किं�ंवा, यथाास्थि�िति�, मुख्य नि�रीक्षकासस,

अशाा व्यक्तीीकडूून येणे असलेेलीी रक्कम वि¦नि�र्दिि—िष्ट करून, आपल्या स्वाक्षरीनि�शी एक प्रमााणपत्र

तयाार करता येईल आणिि” ज्या जि�ल्ह्याामध्ये अशाा व्यक्तीीच्या मालकीीची कोणतीीही मालमत्ताा आहे

किं�ंवा तीी राहतेे किं�ंवा व्यवसााय करते, त्या जि�ल्ह्यााच्या जि�ल्हाधि�कााऱ्याला ते प्रमााणपत्र पाठवि¦ता येईल

आणिि” उक्त जि�ल्हाधि�काारी असेे प्रमााणपत्र प्राप्त झाल्यावर, जणूू काही तीी रक्कम जमीीन महसु

ुलाची

थकबााकी होतीी असेे समजूून त्यामध्ये वि¦नि�र्दिि—िष्ट केलेलीी रक्कम, अशाा व्यक्तीीकडूून वसूूल करण्याची

कार्यवााही करीील.

५३.  (१) जेेव्हा या अधि�नि�यमा

ाखालीील अपराध एखाद्या कंंपनीने केला असेेल तेव्हा, अपराध

घडलाा त्यावेळीी जी व्यक्तीी कंंपनीची प्रभाारी होतीी आणिि” त्या कंंपनीचे कामकााज चाालवि¦ण्यासााठीी कंंपनीसस

जबााबदार होतीी, अशीी प्रत्येक व्यक्तीी तसेेच तीी कंंपनी, त्या अपराधााबद्दल दोषी अससल्याचे मानण्यात येईल

आणिि” त्यांंsच्यावि¦रुद्ध कार्यवााही केलीी जाण्यासस व त्यानुसाार शि�क्षा होण्यासस पात्र अससतीील :

परंतुु, तो अपराध आपल्या नकळत

घडलाा होता किं�ंवा असाा अपराध घडण्यासस प्रति�बंंध

करण्यासााठीी

आपण सर्वव प्रकाारे योग्य तत्परता दाखवलीी होतीी, असेे कोणत्याही व्यक्तीीने शाबीत केले तर, या पोट-कलमाात

अंंतर्भू�त असलेेल्या कोणत्याही गोष्टीमुळे, अशीी कोणतीीही व्यक्तीी, कोणत्याही शि�क्षेसस पात्र असणाार नाही.

(२) पोट-कलम

(१) मध्ये काहीही अंंतर्भू�त असलेे तरीी, जेेव्हा या अधि�नि�यमा

ाखालीील कोणतााही

अपराध एखाद्या कंंपनीने केला असेेल आणिि” असाा अपराध हा त्या कंंपनीचाा कोणतााही संंचाालक,

व्यवस्थापक, सचि�व

किं�ंवा अन्य अधि�काारी यांंsच्या संंमतीीने किं�ंवा मूकानुमतीीने करण्यात आला असेेल

किं�ंवा त्या अपराधााचाा त्याने केलेल्या कोणत्याही प्रकाारच्या हलगर्जीपणाशी संंबंंध जोडताा येण्यासाारखा आहे

असेे शाबीत झाले तर, असाा संंचाालक, व्यवस्थापक, सचि�व

किं�ंवा अन्य अधि�काारी त्या अपराधााबद्दल दोषी

अससल्याचे मानण्यात येईल आणिि” त्याच्यावि¦रुद्ध कार्यवााही केलीी जाण्यासस व तद्नुसाार शि�क्षा होण्यासस पात्र

असेेल.

स्पष्टीीकरण.— या कलमााच्या प्रयोोजनाार्थथ,—

(क) “कंंपनी” याचाा अर्थथ, कोणतााही नि�गम नि�कााय, असाा आहे, आणिि” त्यामध्ये, एखादी भाागीदारी

संंस्था किं�ंवा इतर व्यक्तींचाा संंघ, याचाा समाावेश होतो; आणिि”

(ख) भाागीदारी संंस्थेच्या संंबंंधाातीील “संंचाालक” याचाा अर्थथ, त्या भाागीदारी संंस्थेमधीील भाागीदार,

असाा आहे.

कंपन्यांं�नी केलेले

अपराध.

शास्तीची वसुुली.

भााग बारा-(२३)—४

26 भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण [ भााग बाारा

Gazette of India, Extraordinary

    [ Part XII

५४.  (१) कोणतेेही न्यायालय,—

(क) महाासंंचाालकााने किं�ंवा मुख्य नि�रीक्षकाने केलेल्या किं�ंवा त्याच्या लेखी पूर्ववमंजुुरीने

केलेल्या; किं�ंवा

(ख) सोोसाायटीी नोंदणी अधि�नि�यम

, १८६० खालीी नोंदणी केलेल्या स्वयंंसेेवी संंघटनेच्या

पदाधि�कााऱ्याने केलेल्या; किं�ंवा

(ग) व्यवसााय संंघ अधि�नि�यम

, १९२६ खालीी नोंदणी केलेल्या कोणत्याही संंबंंधि�त व्यवसााय

संंघााच्या पदाधि�कााऱ्याने केलेल्या,

तक्रारीखेरीज, या अधि�नि�यमा

ाखालीी शि�क्षापात्र असलेेल्या कोणत्याही अपराधााची दखल घेेणार नाही.

(२) महाानगर दंडााधि�काारी किं�ंवा प्रथम

वर्गग न्यायदंंडाधि�काारी यांंsच्या न्यायालयाासस दुय्यम

असलेेले कोणतेेही न्यायालय या अधि�नि�यमा

ान्वयेे शि�क्षापात्र असलेेल्या कोणत्याही अपराधााची

न्यायचौौकशीी करणार नाही.

५५.  कोोणतेही न्यायालय, ज्या दिि—नांंsकासस अभि�कथि�त

अपराध घडल्याचे महाासंंचाालक, मुख्य

नि�रीक्षक, स्वयंंसेेवी संंघटनेचाा पदाधि�काारी, किं�ंवा, यथाास्थि�िति�, कोणत्याही संंबंंधि�त व्यवसााय संंघााचाा

पदाधि�काारी यांंsच्या नि�दर्शशनासस आल्याच्या दिि—नांंsकापासूून तीीन महि�न्यांंsच्या आत, त्या अपराधााची तक्रार

केल्याखेरीज, या अधि�नि�यमा

ाखालीील शि�क्षापात्र असलेेल्या अपराधााची दखल घेेणार नाही.

प्रकरण अकराा

संकीर्णण

५६. मंंडळासस सर्ववसााधाारण किं�ंवा वि¦शेष आदेशाद्वाारे, त्याला आवश्यक वाटतीील असेे, या

अधि�नि�यमा

ाखालीील त्याचे अधि�काार व अशीी कर्ततव्ये, त्या आदेशात वि¦नि�र्दिि—िष्ट करण्यात येतीील अशाा शतीी

व मर्या�दांंsना, कोणत्याही अससल्यासस, अधीीन राहून, मंंडळााचाा अध्यक्ष किं�ंवा इतर कोणतााही सदस्य अथवाा

सचि�व

किं�ंवा इतर कोणतााही अधि�काारी किं�ंवा कर्ममचाारी यांंsना प्रत्यायोजि�त करता येतीील.

५७.  प्रत्येक मंंडळ

, केंंद्र ससरकार व राज्य शाससन मागणी करतीील अशीी वि¦वरणे, वेळोवेळीी त्यांंsना

साादर करीील.

५८.  काामगाार भरपाई अधि�नि�यम

, १९२३ याच्या तरतुदी, शक्य असेेल तेथवर, जणूू काही हा

अधि�नि�यम

ज्या रोजगााराला लागू होतो, त्या रोजगााराचाा त्या अधि�नि�यमा

ाच्या दुससऱ्या अनुुसूूचीमध्ये समाावेश

केला होता असेे समजूून, इमारत कामगाारांंsना लागू होतीील.

५९.  (१) या अधि�नि�यमा

ाच्या किं�ंवा त्याखालीी केलेल्या कोणत्याही नि�यमााच्या किं�ंवा काढलेेल्या

आदेशाच्या अनुुसाार ससद्भाावपूर्ववक केलेल्या किं�ंवा करण्याचे अभि�प्रेत असलेेल्या कोणत्याही गोष्टीबद्दल,

कोणत्याही व्यक्तींवि¦रुद्ध कोणतााही दावा, खटला किं�ंवा इतर कायदेेशीर कार्यवााही केलीी जाणार नाही.

(२) या अधि�नि�यमा

ाच्या किं�ंवा त्याखालीी केलेल्या कोणत्याही नि�यमााच्या किं�ंवा काढलेेल्या आदेशाच्या

अनुुसाार, ससद्भाावपूर्ववक केलेल्या किं�ंवा करण्याचे अभि�प्रेत असलेेल्या कोणत्याही गोष्टीमुळे घडूून आलेल्या

किं�ंवा घडण्याचाा संंभव असलेेल्या कोणत्याही नुकसाानीबद्दल, शाससन, या अधि�नि�यमा

ान्वयेे घटि�त

केलेले

कोणतेेही मंंडळ

किं�ंवा समि�त्या किं�ंवा अशाा मंंडळााचाा कोणतााही सदस्य किं�ंवा शासनााचाा कोणतााही अधि�काारी

किं�ंवा कर्ममचाारी किं�ंवा शासनााने किं�ंवा कोणत्याही मंंडळााने किं�ंवा समि�तीीने प्राधि�कृृत केलेलीी इतर कोणतीीही

व्यक्तीी यांंsच्यावि¦रुद्ध, कोणतााही खटला किं�ंवा इतर कायदेेशीर कार्यवााही केलीी जाणार नाही.

१८६० चाा

२१.

१९२६ चाा

१६.

खटल्यांं�ची मुदत.

अधि�काारांं�चेे

प्रत्याायोजन.

वि¦वरणे.

इमारत

काामगाारां�नाा

१९२३ चा

अधि�नि�यम

क्रमांं�क

८ लागू असणेे.

सद्‌‌भाावपूर्ववक

केलेल्याा कृतीस

संरक्षण.

अपराधांं�ची

दखल.

अनुुभााग १ ]

भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण

27

SECTION 1 ]

Gazette of India, Extraordinary

६०.  केंंद्र ससरकारला, या अधि�नि�यमा

ाच्या कोणत्याही तरतुदींची त्या राज्यात अंंमलबजाावणी

करण्याबाबत, कोणत्याही राज्य शासनााला किं�ंवा मंंडळााला नि�देश देता येतीील.

६१.  (१) या अधि�नि�यमा

ाच्या तरतुदींची अंंमलबजा

ावणी करताना, जर कोणतीीही अडचण

उद्भवलीी तर, केंंद्र ससरकारला, राजपत्रात प्रसि�द्ध केलेल्या आदेशाद्वाारे, तीी अडचण

दूर करण्यासााठीी, त्यासस

आवश्यक किं�ंवा इष्ट वाटतीील अशाा, या अधि�नि�यमा

ाच्या तरतुदींशी वि¦संंगत नसलेेल्या तरतुदी करता येतीील :

परंतुु, या अधि�नि�यमा

ाच्या प्रारंंभााच्या दिि—नांंsकापासूून दोन वर्षे समााप्त झाल्यानंतर, असाा कोणतााही

आदेश काढताा येणार नाही.

(२) या कलमाान्वयेे काढलेेला प्रत्येक आदेश, तो काढल्यानंतर, शक्य ति�तक्या लवक

र, संंसदेेच्या

प्रत्येक ससभाागृहासमोोर ठेवण्यात येईल.

६२.  (१) समुुचि�त शासनाासस तज्ज्ञ समि�तीीशी वि¦चाारवि¦नि�मय केल्यानंतर, अधि�सूूचनेेद्वाारे, या

अधि�नि�यमा

ाच्या तरतुदींची अंंमलबजा

ावणी करण्यासााठीी नि�यम करता येतीील.

(२) वि¦शेषत: व पूर्ववगामी अधि�काारांंsच्या सर्ववसााधाारणतेेला बाध न येता, अशाा नि�यमांंsत, पुढीील सर्वव

किं�ंवा त्यांंsपैकी कोणत्याही बाबींसााठीी तरतूद करता येईल :—

(क) कलम

३ च्या पोट-कलम

(३) किं�ंवा, यथाास्थि�िति�, कलम

४ च्या पोट-कलम

(३)

अन्वयेे, केंंद्रीीय ससल्लागार समि�तीीवर व राज्य ससल्लागार समि�त्यांंsवर वेगवेगळ्या हि�तसंंबंंधांंsचे

प्रति�नि�धि�

त्व करणारे सदस्य म्हणूून नि�युुक्त कराावयााच्या व्यक्तींची संंख्या, त्यांंsचाा पदावधीी व सेेवेच्या

इतर शतीी, त्यांंsची कार्ये पार पाडतााना अनुुसराावयााची कार्ययपद्धतीी आणिि” रि�क्त जागा भरण्याची रीत;

(ख) कलम

५ च्या पोट-कलम

(२) अन्वयेे, तज्ज्ञ समि�तीीच्या बैठकींंंना उपस्थि�ित

राहण्यासााठीी

त्या समि�तीीच्या सदस्यांंsना प्रदाान करण्यात येतीील असेे शुल्क व भत्तेे;

(ग) कलम

७ च्या पोट-कलम

(२) खालीील, आस्थापनेची नोंदणी करण्याच्या अर्जा�चाा

नमुना, त्यासााठीी फी आकारणे आणिि” त्यात अंंतर्भू�त करता येतीील असेे तपशील;

(घ) कलम

७ च्या पोट-कलम

(३) खालीील, नोंदणी प्रमााणपत्रााचाा नमुना, ज्या मुदतीीत व ज्या

शर्तींच्या अधीीन राहून असेे प्रमााणपत्र देण्यात येईल तीी मुदत व शतीी;

(ङ) कलम

७ च्या पोट-कलम

(४) अन्वयेे, ज्या नमुन्यात मालकीी किं�ंवा व्यवस्थापन किं�ंवा

इतर तपशील यांंsमधीील बदल, नोंदणी अधि�कााऱ्याला कळवि¦ण्यात येतीील तो नमुना;

(च) कलम

१२ च्या पोट-कलम

(२) अन्वयेे, लाभााथीी म्हणूून नोंदणीसााठीी ज्या नमुन्यात

अर्जज करण्यात येईल तो नमुना;

(छ) कलम

१२ च्या पोट-कलम

(३) अन्वयेे, अर्जा�सोोबत जोडण्यात येईल तो दस्तऐवज व

शुल्क;

(ज) कलम

१२ च्या पोट-कलम

(६) अन्वयेे, मंंडळााचाा सचि�व

, ज्या ठेवण्याची व्यवस्था

करीील त्या नोंदवह्याा;

(झ) कलम

१४ च्या पोट-कलम

(२) अन्वयेे देण्यात येतीील असेे लाभ;

(ञ) कलम

१५ अन्वयेे ज्या नमुन्यात लाभााथीी नोंदवहीी ठेवण्यात येईल तो नमुना;

नि�देदेेश देदेेण्यााचा

केंद्र सरकाारचा

अधि�काार.

अडचणीी दूूर

करण्यााचा

अधि�काार.

नि�यम करण्यााचा

अधि�काार.

भााग बारा-(२३)—४अ

28 भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण [ भााग बाारा

Gazette of India, Extraordinary

    [ Part XII

(ट) कलम

१८ च्या पोट-कलम

(४) अन्वयेे, मंंडळााचाा अध्यक्ष व इतर सदस्य यांंsच्या

नि�युुक्तीीच्या अटीी व शतीी, त्यांंsना प्रदेेय असलेेले वेतन व भत्तेे आणिि” त्यांंsची नैमि�त्ति�क रि�क्त पदे

भरण्याची रीत;

(ठ) कलम

१९ च्या पोट-कलम

(३) अन्वयेे, मंंडळााचाा सचि�व

व इतर अधि�काारी आणिि”

कर्ममचाारी यांंsच्या सेेवेच्या अटीी व शतीी आणिि” त्यांंsना प्रदेेय असलेेले वेतन व भत्तेे;

(ड) कलम

२० च्या पोट-कलम

(१) अन्वयेे, मंंडळााच्या बैठकीीची वेळ व ठि�कााण आणिि”

अशाा बैठकीीचे कामकााज चाालवण्यासााठीी आवश्यक असलेेल्या गणपूतीीसह बैठकीीत अनुुसराावयााचे

कार्ययपद्धतीीवि¦षयक

नि�यम;

(ढ) कलम

२२ च्या पोट-कलम

(१) च्या खंड (ग) अन्वयेे, घर बांंsधणीी कर्जे किं�ंवा

अग्रि�मेे म्हणूून प्रदेेय असलेेलीी रक्कम, अशाा प्रदाानाच्या अटीी व शतीी, खंड (ङ) अन्वयेे शैक्षणिि”क

सहााय्य, खंड (च) अन्वयेे, प्रदेेय असलेेला वैद्यकीय खर्चच आणिि” लाभााथीीवर अवलंंबूून अससतीील

अशाा व्यक्तीी, आणिि” खंड (ज) अन्वयेे, ज्यासााठीी तरतूद करण्यात येईल अशाा इतर कल्याणकाारी

उपाययोोजनाा;

(ण) कलम

२२ च्या पोट-कलम

(३) च्या खंड (ख) अन्वयेे, स्थानि�क प्राधि�करणांंsना आणिि”

नि�योोक्त्यांंsना प्रदेेय असलेेल्या सहााय्यक अनुुदानाची मर्या�दा;

(त) कलम

२५ अन्वयेे, ज्या नमुन्यात व ज्या कालावधीीत मंंडळााचाा अर्थथसंंकल्प तयाार

करण्यात येईल व ससरकारला पाठवि¦ण्यात येईल, तो नमुना व तो कालावधीी;

(थ) कलम

२६ अन्वयेे, ज्या नमुन्यात व ज्या कालावधीीत, मंंडळााचाा वार्षि�िक अहवााल राज्य

शासनााला व केंंद्र ससरकारला साादर करण्यात येईल, तो नमुना व तो कालावधीी;

(द) कलम

२७ च्या पोट-कलम

(१) खालीील वार्षि�िक लेखा वि¦वरणपत्रााचाा नमुना, आणिि”

पोट-कलम

(४) अन्वयेे, ज्या दिि—नांंsकापूर्वी लेखापरीक्षकाच्या अहवाालासह लेख्यांंsची लेखापरीक्षा

केलेलीी प्रत साादर करण्यात येईल तो दिि—नांंsक;

(ध) कलम

२८ च्या पोट-कलम

(१) अन्वयेे, तरतूद करण्याची आवश्यकताा असलेेल्या

बाबी, आणिि” त्या कलमााच्या पोट-कलम

(२) अन्वयेे, इमारत कामगाारांंsना ज्या मर्या�देपर्यंंत व ज्या

शर्तींना अधीीन राहून, त्या पोट-कलमााच्या तरतुदी लागू होतीील तीी मर्या�दा व त्या शतीी;

(न) कलम

३० च्या पोट-कलम

(१) अन्वयेे, नि�योोक्त्याकडूून ठेवण्यात येतीील त्या नोंदवह्याा

व अभि�लेेख आणिि” अशाा नोंदवह्याा व अभि�लेेख ज्या नमुन्यात ठेवण्यात येतीील तो नमुना आणिि”

त्यामध्ये अंंतर्भू�त कराावयााचे तपशील;

(प) कलम

३० च्या पोट-कलम

(२) अन्वयेे, ज्या नमुन्यात व ज्या रीतीीने नोटीसस प्रदर्शि�ित

करण्यात येईल तो नमुना व तीी रीत आणिि” तीीमध्ये अंंतर्भू�त असलेेले तपशील;

(फ) कलम

३० च्या पोट-कलम

(३) अन्वयेे, इमारत कामगाारांंsना वेतन पुस्ति�िकाा आणिि” वेतन

चि�ठ्ठीी देणे आणिि” वेतन पुस्ति�िकाा किं�ंवा वेतन चि�ठ्ठ्याा यांंsमध्ये ज्या रीतीीने नोंदी करण्यात येतीील व त्या

अधि�प्रमााणिि”त करण्यात येतीील तीी रीत;

अनुुभााग १ ]

भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण

29

SECTION 1 ]

Gazette of India, Extraordinary

(ब) कलम

३३ अन्वयेे, तरतूद करण्याची आवश्यकताा असलेेल्या शौचाालयांंsचे व मुताऱ्यांंsचे

प्रकाार;

(भ) कलम

३६ अन्वयेे, ज्यांंsची तरतूद कराावयााची आहे अशाा प्रथमो

ोपचाार सुुवि¦धाा;

(म) कलम

३७ च्या खंड (क) अन्वयेे, ज्यांंsची तरतूद कराावयााची आहे त्या उपाहारगृह

सुुवि¦धाा;

(य) कलम

३७ च्या खंड (ख) अन्वयेे, ज्यांंsची तरतूद कराावयााची आहे अशाा कल्याणकाारी

उपाययोोजनाा;

(यक) कलम

३८ च्या पोट-कलम

(१) अन्वयेे, नि�योोक्ता व इमारत कामगाार यांंsच्या

प्रति�नि�धीं

ंची संंख्या आणिि” त्या कलमांंsच्या पोट-कलम

(२) अन्वयेे, सुुरक्षा अधि�कााऱ्यांंsच्या अर्हहता व

त्यांंsनी पार पाडावयााची कर्ततव्ये;

(यख) कलम

३९ च्या पोट-कलम

(१) अन्वयेे, देण्यात येईल अशाा अपघाताच्या नोटि�शीचाा

नमुना, याबाबतीीत तरतूद कराावयााच्या इतर बाबी आणिि” ज्या वेळेत अशीी नोटीसस देण्यात येईल तीी वेळ;

(यग) कलम

४० अन्वयेे, इमारत कामगाारांंsची सुुरक्षा आणिि” आरोग्य यांंsबाबतीीत केले जाणारे

नि�यम;

(यघ) कलम

४३ च्या पोट-कलम

(१) च्या खंड (ङ) अन्वयेे, नि�रीक्षकाला वापर करता

येतीील असेे अधि�काार आणिि” त्या कलमााच्या पोट-कलम

(२) अन्वयेे, नि�युुक्त केलेल्या तज्ज्ञ व्यक्तीी

किं�ंवा अभि�क

रणे ज्या अर्हहता व अनुुभव धाारण करतीील त्या अर्हहता व अनुुभव आणिि” अशाा तज्ज्ञ

व्यक्तीी किं�ंवा अभि�क

रणे यांंsची ज्या अटीं व शर्तींवर नि�युुक्तीी करण्यात येईल, त्या अटीी व शतीी;

(यङ) कलम

४५ अन्वयेे, ज्या दिि—नांंsकासस किं�ंवा दिि—नांंsकापूर्वी इमारत कामगाारांंsना मजुुरी प्रदाान

करण्यात येईल तो दिि—नांंsक;

(यच) कलम

४६ च्या पोट-कलम

(१) च्या खंड (झ) अन्वयेे, ज्या वि¦हि�त करण्याची

आवश्यकताा आहे, अशाा बाबी;

(यछ) वि¦हि�त करण्याची आवश्यकताा असेेल किं�ंवा वि¦हि�त करता येईल, अशीी अन्य कोणतीीही

बाब.

(३) केंंद्र ससरकारने या अधि�नि�यमा

ान्वयेे केलेला प्रत्येक नि�यम, तो केल्यानंतर होईल ति�तक्या लवक

र,

संंसदेेच्या प्रत्येक ससभाागृहासमोोर, एकाच ससत्राात, अथवाा दोन किं�ंवा अधि�क

क्रमवर्तीतीी सत्रांंsत मि�ळूून एकूण

तीीसस दिि—वसांंsचाा होईल इतक्या कालावधीीकरि�ताा ते ससत्राासीीन असतााना, ठेवण्यात येईल, आणिि” जर, पूर्वोक्त सस

त्रााच्या किं�ंवा क्रमवर्तीतीी सत्रांंsच्या लागोपाठचेे सत्र समााप्त होण्यापूर्वी, त्या नि�यमाात कोणतााही फेरबदल

करण्याबाबत दोन्ही ससभाागृहांंsचे मतैैक्य झाले, किं�ंवा तो नि�यम करण्यात येऊ नये याबाबत दोन्ही ससभाागृहांंsचे

मतैैक्य झाले तर, त्यानंतर तो नि�यम, केवळ अशाा फेरबदल केलेल्या स्वरुपात अंंमलाात येईल, किं�ंवा

यथाास्थि�िति�, मुळीीच अंंमलाात येणार नाही, तथाापि�, अशाा कोणत्याही फेरबदलाामुळे किं�ंवा वि¦लोपनामुळे त्या

नि�यमाान्वयेे पूर्वी केलेल्या कोणत्याही गोष्टीच्या वि¦धि�ग्रााह्यतेेसस बाध येणार नाही.

30 भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण [ भााग बाारा

Gazette of India, Extraordinary

    [ Part XII

(४) या अधि�नि�यमा

ान्वयेे राज्य शासनााने केलेला प्रत्येक नि�यम, तो केल्यानंतर, होईल ति�तक्या

लवक

र, जेेथे राज्य वि¦धाानमंंडळ

दोन ससभाागृहांंsनी मि�ळूून बनलेले असेेल तेथे त्या प्रत्येक ससभाागृहासमोोर,

किं�ंवा जेेथे राज्य वि¦धाानमंंडळ

एका ससभाागृहाने मि�ळूून बनलेले असेेल, तेथे त्या ससभाागृहासमोोर मांंsडण्यात

येईल.

६३.  याा अधि�नि�यमा

ात अंंतर्भू�त असलेेल्या कोणत्याही गोष्टीमुळे, या अधि�नि�यमा

ाद्वाारे किं�ंवा

त्याअन्वयेे केलेल्या तरतुदींपेक्षा ज्या इमारत व इतर बांंsधकााम कामगाारांंsसााठीी अधि�क

लाभकाारक आहेत

अशाा कल्याणकाारी योजनांंsची तरतूद करणाऱ्या राज्यांंsतीील कोणत्याही तत्सम कायद्यांंsच्या अंंमलबजा

ावणीवर

कोणतााही परि�णाम होणार नाही.

६४.  (१) इमारत व इतर बांंsधकााम कामगाार (रोजगाार व सेेवा शतीीचे वि¦नि�यमन) तृतीीय अध्यादेश,

१९९६ याद्वाारे नि�रसि�त केला आहे.

(२) असेे नि�रससन झाले असलेे तरीी, उक्त अध्यादेशान्वयेे केलेलीी कोणतीीही गोष्ट किं�ंवा हातीी

घेेतलेेलीी कोणतीीही कार्यवााही ही, या अधि�नि�यमा

ाच्या तत्सम तरतुदींअन्वयेे केलेलीी अससल्याचे किं�ंवा हातीी

घेेण्यात आलेलीी अससल्याचे मानण्यात येईल.

वि¦वक्षििȦत

काायद्यांं�चीी

व्याावृत्तीी.

नि�रसन व

व्याावृत्तीी.

१९९६ चाा

अध्यादेश

२५.

अनुुभााग १ ]

भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण

31

SECTION 1 ]

Gazette of India, Extraordinary

तृतीयपंंथी व्यक्ती (हक्कांं�चेे संरक्षण) अधि�नि�यम

, २०१९

(२०१९ चा अधि�नि�यम

क्रमांं�क ४०)

(२६ ससप्टेंबर, २०२५ रोजी यथाावि¦द्यमान)

(५ डि�सेंंबर, २०१९.)

तृतीीयपंंथीी व्यक्तींच्या हक्कांंsचे संंरक्षण करण्यासााठीी व त्यांंsच्या कल्याणासााठीी आणिि” तत्संंबंंधि�त व

तदाानुषंंगि�क बाबींसााठीी तरतूद करण्याकरि�ताा अधि�नि�यम

.

तो, भाारतीीय गणराज्याच्या सत्तरााव्या वर्षी संंसदेेकडूून, पुढीीलप्रमााणे अधि�नि�यमि�त

होवो :—

प्रकरण एक

प्रारंभि�क

१.  (१) या अधि�नि�यमा

ासस, तृतीीयपंंथीी व्यक्तीी (हक्कांंsचे संंरक्षण) अधि�नि�यम

, २०१९, असेे

म्हणाावे.

(२) त्याचाा वि¦स्तार संंपूूर्णण भाारतभर असेेल.

(३) तो, केंंद्र ससरकार, राजपत्रातील अधि�सूूचनेेद्वाारे नि�यत करीील अशाा दिि—नांंsकासस

१ अंंमलाात येईल.

२.  याा अधि�नि�यमा

ात, संंदर्भाभाा�नुसाार दुसराा अर्थथ आवश्यक नसेेल तर,—

(क) “समुुचि�त शाससन” याचाा अर्थथ,—

(एक) केंंद्र ससरकारच्या किं�ंवा त्या ससरकारने संंपूूर्णणतः किं�ंवा भरीीव प्रमााणात वि¦त्त पुरवठाा

केलेल्या कोणत्याही आस्थापनेच्या संंबंंधाात, केंंद्र ससरकार;

(दोन) राज्य शासनााच्या किं�ंवा त्या शासनााने संंपूूर्णणतः किं�ंवा भरीीव प्रमााणात वि¦त्त पुरवठाा

केलेल्या कोणत्याही आस्थापनेच्या, किं�ंवा कोणत्याही स्थानि�क प्राधि�करणाच्या संंबंंधाात, राज्य

शाससन,

असाा आहे;

(ख) “आस्थापना” याचाा अर्थथ,—

(एक) एखाद्या केंंद्रीीय अधि�नि�यमा

ाद्वाारे किं�ंवा राज्य अधि�नि�यमा

ाद्वाारे किं�ंवा त्याअन्वयेे

स्थापन केलेला कोणतााही नि�कााय किं�ंवा प्राधि�करण अथवाा शासनााची मालकीी किं�ंवा नि�यंंत्रण

असलेेले किं�ंवा त्याचे सहााय्य मि�ळाालेले प्राधि�करण किं�ंवा नि�कााय किं�ंवा स्थानि�क प्राधि�करण,

किं�ंवा कंंपनी अधि�नि�यम

२०१३ याच्या कलम

२ मध्ये व्याख्या केल्याप्रमााणे शासकीीय कंंपनी,

असाा आहे आणिि” त्यात शासनााच्या वि¦भाागाचाा समाावेश होतो; किं�ंवा

(दोन) कोणतीीही कंंपनी किं�ंवा नि�गम नि�कााय किं�ंवा व्यक्तींचाा अधि�संंघ किं�ंवा नि�कााय,

भाागीदारी संंस्था, सहकाारी किं�ंवा अन्य सोोसाायटीी, अधि�संंघ, न्यासस, अभि�क

रण संंस्था, असाा

आहे;

(ग) “कुटुंȾब” याचाा अर्थथ, रक्ताचे किं�ंवा वैवाहि�क किं�ंवा कायद्यानुसाार केलेल्या दत्तक ग्रहणा

ाने

नातेसंंबंंध असलेेल्या व्यक्तींचाा गट, असाा आहे;

संक्षििȦप्त नाव,

व्यााप्ती व प्रारंभ.

व्यााख्याा.

२०१३ चाा

१८.

१.  १० जानेवारी, २०२० पहा. अधि�सूूचनाा क्रमांंsक एससओ १३५ (ई), दिि—. १० जानेवारी, २०२०, पहा. भाारतााचेे राजपत्र,

असााधाारण भााग दोन, अनुुभााग (२) (दोन).

32 भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण [ भााग बाारा

Gazette of India, Extraordinary

    [ Part XII

(घ) “समाावेशक शि�क्षण” याचाा अर्थथ, ज्यामध्ये तृतीीयपंंथीी वि¦द्याथीी हे, भेदभााव, उपेक्षा,

सताावणूक किं�ंवा धााकदपटशा यांंsची भीतीी न बाळगता इतर वि¦द्यार्थ्यां�ंɕबरोबर एकत्र शि�कताात आणिि”

अशाा वि¦द्यार्थ्यां�ंɕच्या अध्ययनााच्या गरजा भाागवि¦ण्यासााठीी अध्ययन आणिि” अध्यापन पद्धतीीत सुुयोग्य

बदल केले आहेत अशीी शि�क्षण पद्धतीी, असाा आहे;

(ङ) “संंस्था” याचाा अर्थथ, तृतीीयपंंथीी व्यक्तींचाा स्वीकार, संंगोोपन, संंरक्षण, शि�क्षण, प्रशि�क्षण

किं�ंवा अन्य कोणत्याही सेेवा यासााठीी असलेेलीी एखादी संंस्था- मग तीी साार्ववजनि�क किं�ंवा खाजगीी

असोो, असाा आहे;

(च) “स्थानि�क प्राधि�करण” याचाा अर्थथ, त्याच्या अधि�काारि�तेेखालीील क्षेत्रांंsच्या संंबंंधाात

नगरपालि�काा सेेवा किं�ंवा, यथाास्थि�ितीी, मूलभूूत सेेवा पुरवण्यासााठीी, त्या त्या वेळीी अंंमलाात असलेेल्या

कोणत्याही कायद्यान्वयेे घटि�त

केलेलीी महाानगरपालि�काा किं�ंवा नगरपालि�काा किं�ंवा पंंचाायत किं�ंवा इतर

कोणतााही स्थानि�क नि�कााय, असाा आहे;

(छ) “राष्ट्रीय परि�षद” याचाा अर्थथ, कलम

१६ अन्वयेे स्थापन केलेलीी तृतीीयपंंथीी व्यक्तींची

राष्ट्रीय परि�षद असाा आहे;

(ज) “अधि�सूूचनाा” याचाा अर्थथ, राजपत्रात प्रसि�द्ध केलेलीी अधि�सूूचनाा, असाा आहे;

(झ) “मध्यलिं�ंगीी भि�न्नता असलेेलीी व्यक्तीी” याचाा अर्थथ, जी, पुरुषाच्या किं�ंवा स्त्रीच्या शारीरि�क

प्रमााणस्थापक मानकापासूून, त्याची किं�ंवा ति�चीी प्राथमि�क

लैंगि�क अभि�ल

क्षणे, बाह्य जननेंद्रि�येे, गुणसूूत्रे

किं�ंवा संंप्रेेरके यांंsमध्ये, जन्मतःः भि�न्नता दर्शशवि¦ते, अशीी कोणतीीही व्यक्तीी, असाा आहे;

(ञ) “वि¦हि�त” याचाा अर्थथ, या अधि�नि�यमा

ाखालीी समुुचि�त शासनााने केलेल्या नि�यमांंsद्वाारे वि¦हि�त

केलेले, असाा आहे;

(ट) “तृतीीयपंंथीी व्यक्तीी” याचाा अर्थथ, जि�चाा लिं�ंगभााव, त्या व्यक्तीीला जन्मतःः प्राप्त झालेल्या

लिं�ंगभाावाशी अनुुरूप नसतोो, अशीी कोणतीीही व्यक्तीी, असाा आहे आणिि” त्यामध्ये, तृतीीयपंंथीी पुरुष

किं�ंवा तृतीीयपंंथीी स्त्री ( मग अशाा व्यक्तीीने लिं�ंग प्रति�रोोपण शस्त्रक्रि�याा किं�ंवा संंप्रेेरक उपचाार किं�ंवा लेससर

उपचाार किं�ंवा यांंsसाारखा अन्य उपचाार केलेला असोो किं�ंवा नसोो), मध्यलिं�ंगीी भि�न्नता, मि�श्रलिं�ंगभााव

असलेेलीी व्यक्तीी आणिि” कि�न्नर, हि�जडाा, अरवणी व जोगता अशीी साामाजि�क-सांंsस्कृति�क ओळख

असलेेलीी व्यक्तीी, यांंsचाा समाावेश होतो.

प्रकरण दोोन

भेदभााव करण्याास मनााई

३.  कोोणतीीही व्यक्तीी किं�ंवा आस्थापना, कोणत्याही तृतीीयपंंथीी व्यक्तीीशी पुढीीलपैैकी कोणत्याही

कारणावरून भेदभााव करणार नाही :—

(क) शैक्षणिि”क आस्थापना व त्यांंsच्या सेेवा नाकारणे, किं�ंवा खंडि�त करणे, अथवाा त्यांंsमध्ये

अनुुचि�त वागणूक देणे;

(ख) रोजगाारामध्ये किं�ंवा व्यवसाायामध्ये, अथवाा त्याबाबतीीत अनुुचि�त वागणूक देणे;

(ग) रोजगाार किं�ंवा व्यवसााय नाकारणे, किं�ंवा तो रोजगाार किं�ंवा व्यवसााय समााप्त करणे;

(घ) आरोग्य देखभााल सेेवा नाकारणे, किं�ंवा खंडि�त करणे किं�ंवा त्यामध्ये अनुुचि�त वागणूक

देणे;

भेदभााव करण्याास

मनााई असणेे.

अनुुभााग १ ]

भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण

33

SECTION 1 ]

Gazette of India, Extraordinary

(ङ) सर्ववसाामान्य जनतेच्या वापरासााठीी समर्पि�ित केलेल्या किं�ंवा रुढीीगतपणे जनतेसााठीी उपलब्ध

असलेेल्या कोणत्याही वस्तू, जागा, सेेवा, सुुवि¦धाा, लाभ, वि¦शेषाधि�काार किं�ंवा संंधीी नाकारणे किं�ंवा

खंडि�त करणे, किं�ंवा त्या मि�ळण्याच्या किं�ंवा पुरवि¦ण्याच्या किं�ंवा त्यांंsचाा उपभोग घेेण्याच्या संंबंंधाात,

किं�ंवा त्यांंsचाा वापर करण्याच्या संंबंंधाात अनुुचि�त वागणूक देणे;

(च) संंचाार करण्याचाा हक्क नाकारणे, किं�ंवा खंडि�त करणे किं�ंवा त्यासंंबंंधाात अनुुचि�त

वागणूक देणे;

(छ) कोणत्याही मालमत्तेेत राहण्याचाा, तीी खरेदी करण्याचाा, भााड्यााने घेेण्याचाा, किं�ंवा अन्यथाा

ति�चाा भोगवटा करण्याचाा हक्क नाकारणे, किं�ंवा खंडि�त करणे किं�ंवा त्यासंंबंंधाात अनुुचि�त वागणूक

देणे;

(ज) साार्ववजनि�क किं�ंवा खाजगीी पदाकरि�ताा उभे राहण्याची किं�ंवा ते पद धाारण करण्याची संंधीी

नाकारणे किं�ंवा खंडि�त करणे किं�ंवा त्यासंंबंंधाात अनुुचि�त वागणूक देणे; आणिि”

(झ) जि�च्या नि�गराणीत किं�ंवा अभि�रक्षेत तृतीीयपंंथीी व्यक्तीीसस ठेवताा येईल त्या अशाा शासकीीय

किं�ंवा खाजगीी आस्थापनांंsमध्ये प्रवेेश नाकारणे किं�ंवा त्यातून काढून टाकणेे किं�ंवा त्यामध्ये अनुुचि�त

वागणूक देणे.

प्रकरण तीन

तृतीयपंंथी व्यक्तींच्याा ओळखीस मान्यताा

४.  (१) तृतीीयपंंथीी व्यक्तीीसस या अधि�नि�यमा

ाच्या तरतुदींना अनुुससरून, अशीी तृतीीयपंंथीी व्यक्तीी

म्हणूून मान्यताा प्राप्त करण्याचाा हक्क असेेल.

(२) पोट-कलम

(१) अन्वयेे तृतीीयपंंथीी म्हणूून मान्यताा दिि—लेल्या प्रत्येक व्यक्तीीसस स्व-संंवेेदिि—त

लिं�ंगभााव ओळख प्राप्त करण्याचाा हक्क असेेल.

५.  तृृतीीयपंंथीी व्यक्तीीसस, तृतीीयपंंथीी व्यक्तीीचे ओळख प्रमााणपत्र देण्याकरि�ताा वि¦हि�त करण्यात येईल

अशाा नमुन्यात व अशाा रीतीीने आणिि” सोोबत जोडलेेल्या अशाा कागदपत्रांंsसह जि�ल्हा दंडााधि�कााऱ्याकडेे अर्जज

करता येईल :

परंतुु, अज्ञान बालकााच्या बाबतीीत, अशाा बालकााच्या मातापि�त्याद्वाारे किं�ंवा पालकााद्वाारे असाा अर्जज,

करण्यात येईल.

६.  (१) जि�ल्हा दंडााधि�काारी, कलम

५ अन्वयेे अर्जजदााराला, वि¦हि�त करण्यात येईल अशाा

कार्ययपद्धतीीचे अनुुससरण करून आणिि” अशाा नमुन्यात व रीतीीने अशाा मुदतीीत तृतीीयपंंथीी म्हणूून अशाा व्यक्तीीचाा

लिं�ंगभााव दर्शशवि¦णारे, तृतीीयपंंथीी व्यक्तीी अससल्याचे ओळख प्रमााणपत्र देईल.

(२) पोट-कलम

(१) अन्वयेे दिि—लेल्या प्रमााणपत्राासस अनुुससरून सर्वव शासकीीय दस्तऐवजांंsमध्ये

तृतीीयपंंथीी व्यक्तीीच्या लिं�ंगभाावाची नोंद करण्यात येईल.

(३) पोट-कलम

(१) अन्वयेे एखाद्या व्यक्तीीला दिि—लेल्या प्रमााणपत्राामुळे तृतीीयपंंथीी व्यक्तीीचे हक्क

प्रदाान होतीील आणिि” तृतीीयपंंथीी व्यक्तीी म्हणूून ति�च्या ओळखीीच्या मान्यतेेचाा ते एक पुरावा असेेल.

७.  (१) कलम

६ च्या पोट-कलम

(१) अन्वयेे प्रमााणपत्र दिि—ल्यानंतर, जर एखाद्या तृतीीयपंंथीी

व्यक्तीीने, एकतर पुरुष किं�ंवा स्त्री म्हणूून लिं�ंगभाावात बदल करण्यासााठीी शस्त्रक्रि�याा करून घेेतलीी असेेल

तर, अशाा व्यक्तीीसस, ज्या वैद्यकीय संंस्थेतून त्या व्यक्तीीने अशीी शस्त्रक्रि�याा करून घेेतलीी असेेल त्या वैद्यकीय

संंस्थेच्या वैद्यकीय अधीीक्षकाने किं�ंवा मुख्य वैद्यकीय अधि�कााऱ्याने तशाा आशयाच्या दिि—लेल्या प्रमााणपत्राासह,

सुुधाारि�त प्रमााणपत्रााकरि�ताा वि¦हि�त करण्यात येईल अशाा नमुन्यात व अशाा रीतीीने, जि�ल्हा दंडााधि�कााऱ्याकडेे

अर्जज करता येईल.

तृतीयपंंथी

व्यक्तीच्याा

ओळखीस

मान्यताा.

ओळख

प्रमाणपत्रासााठी

अर्जज.

ओळख प्रमाणपत्र देदे

ेणे.

लिं�ंगभाावात बदल

करणे.

भााग बारा-(२३)—५

34 भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण [ भााग बाारा

Gazette of India, Extraordinary

    [ Part XII

(२) जि�ल्हा दंडााधि�काारी, वैद्यकीय अधीीक्षकाने किं�ंवा मुख्य वैद्यकीय अधि�कााऱ्याने दिि—लेल्या

प्रमााणपत्राासह अर्जज प्राप्त झाल्यावर, आणिि” अशाा प्रमााणपत्रााच्या अचूूकतेेवि¦षयीी खात्री पटल्यावर, वि¦हि�त

करण्यात येईल अशाा नमुन्यात व अशाा रीतीीने आणिि” अशाा मुदतीीत लिं�ंगभाावात बदल दर्शशवि¦णारे प्रमााणपत्र

देईल.

(३) जि�लाा कलम

६ अन्वयेे ओळख प्रमााणपत्र किं�ंवा पोट-कलम

(२) अन्वयेे सुुधाारि�त प्रमााणपत्र

देण्यात आले आहे तीी व्यक्तीी, जन्म दाखल्यातीील आणिि” अशाा व्यक्तीीच्या ओळखीीच्या संंबंंधाातीील इतर सर्वव

शासकीीय दस्तऐवजांंsमधीील पहि�लेे नाव बदलूून घेेण्यासस हक्कदाार असेेल:

परंतुु, लिं�ंगभाावातीील अशाा बदलाामुळे आणिि” पोट-कलम

(२) अन्वयेे सुुधाारि�त प्रमााणपत्र दिि—ल्यामुळे,

या अधि�नि�यमा

ाखालीील अशाा व्यक्तीीच्या हक्कांंsवर व हक्कदाारींवर कोणतााही परि�णाम होणार नाही.

प्रकरण चार

शासनााकडूून कल्यााणकाारी उपाययोोजना

८.  (१) समुुचि�त शाससन, तृतीीयपंंथीी व्यक्तींचाा समााजातीील पूर्णण व प्रभाावी सहभााग आणिि”

समााजातीील त्यांंsचाा समाावेश सुुनि�श्चिĐित करण्यासााठीी उपाययोोजनाा करीील.

(२) समुुचि�त शाससन, तृतीीयपंंथीी व्यक्तींच्या हक्कांंsचे आणिि” हि�तसंंबंंधांंsचे रक्षण करण्यासााठीी, वि¦हि�त

करण्यात येतीील अशाा कल्याणकाारी उपाययोोजनाा करीील, आणिि” त्या शासनााने तयाार केलेल्या कल्याणकाारी

योजनांंsच्या सवल

तीी मि�ळण्याचाा त्यांंsचाा मार्गग सुुकर करीील.

(३) समुुचि�त शाससन, तृतीीयपंंथीीप्रतीी संंवेेदनशील, अलांंsछनकारी व भेदभाावरहि�त असलेेल्या

कल्याणकाारी योजनाा व कार्ययक्रम तयाार करीील.

(४) समुुचि�त शाससन, तृतीीयपंंथीी व्यक्तींच्या गरजा भाागवि¦ण्यासााठीी, अशाा व्यक्तींची सुुटका, संंरक्षण

व पुनर्ववससन करण्यासााठीी उपाययोोजनाा हातीी घेेईल.

(५) समुुचि�त शाससन, सांंsस्कृति�क व मनोोरंजनपर उपक्रमांंsमध्ये सहभााग घेेण्याच्या तृतीीयपंंथीी व्यक्तींच्या

हक्कांंsना चाालनाा देण्यासााठीी आणिि” त्यांंsचे संंरक्षण करण्यासााठीी यथोोचि�त उपाययोोजनाा करीील.

प्रकरण पाच

आस्थाापना व अन्य व्यक्ती यांं�चेे आबंंधन

९.  कोोणतीीही आस्थापना, सेेवाभरतीी, पदोन्नतीी व इतर संंबंंधि�त वि¦षयांंsसह परंतुु त्यापुरतेच मर्या�दिि—त

न राहताा, रोजगााराशी संंबंंधि�त असणााऱ्या कोणत्याही बाबींमध्ये कोणत्याही तृतीीयपंंथीी व्यक्तीीशी भेदभााव

करणार नाही.

१०.  प्रत्येक आस्थापना, या अधि�नि�यमा

ाच्या तरतुदींच्या अनुुपालनााची सुुनि�श्चिĐितीी करीील आणिि”

वि¦हि�त करण्यात येतीील अशाा सुुवि¦धाा तृतीीयपंंथीी व्यक्तींना पुरवील.

११.  प्रत्येक आस्थापना, या अधि�नि�यमा

ाच्या तरतुदींच्या उल्लंंघनााशी संंबंंधि�त असणााऱ्या तक्रारींवर

कार्यवााही करण्याकरि�ताा एका व्यक्तीीसस, तक्रार अधि�काारी म्हणूून पदनि�र्देशि�त करीील.

१२.  (१) कोणत्याही बालकाासस, अशाा बालकााच्या हि�ताार्थथ एखाद्या सस

क्षम न्यायालयााच्या

आदेशावरून असेेल त्याखेरीज, तृतीीयपंंथीी अससण्याच्या कारणावरून मातापि�त्यापासूून किं�ंवा नि�कटवर्तीतीी

कुटुंȾबापासूून वि¦भक्त केले जाणार नाही.

समुुचि�त शासनााचेे

आबंंधन.

रोजगारात

भेदभााव न करणे.

आस्थाापनांं�ची

आबंंधनेे.

तक्रार नि�वाारण

यंत्रणा.

नि�वाासााचा हक्क.

अनुुभााग १ ]

भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण

35

SECTION 1 ]

Gazette of India, Extraordinary

(२) प्रत्येक तृतीीयपंंथीी व्यक्तीीसस,—

(क) जेेथे मातापि�ताा किं�ंवा नि�कटवर्तीतीी कुटुंȾबातीील सदस्य राहताात त्या घराात राहण्याचाा हक्क

असेेल;

(ख) अशाा घराातून किं�ंवा त्याच्या कोणत्याही भाागापासूून काढून टाकलीी न जाण्याचाा हक्क

असेेल; आणिि”

(ग) अशाा घराातीील सुुवि¦धांंsचाा भेदभाावरहि�त रीतीीने उपभोग घेेण्याचाा व वापर करण्याचाा हक्क

असेेल.

(३) जेेव्हा तृतीीयपंंथीी व्यक्तीीचे मातापि�ताा किं�ंवा ति�च्या नि�कटवर्तीतीी कुटुंȾबातीील सदस्य, यापैकी

कोणीही ति�चेे संंगोोपन करण्यासस असमर्थथ असेेल त्याबाबतीीत, ससक्षम न्यायालय, आदेशाद्वाारे, अशाा व्यक्तीीला

पुनर्ववससन केंंद्रात ठेवलेे जाण्याचाा नि�र्देश देईल.

प्रकरण सहाा

तृतीयपंंथी व्यक्तींचेे शि�क्षण, साामाजि�क सुरक्षा व आरोग्य

१३.  समुुचि�त शासनााकडूून नि�धीी पुरवठाा केलेलीी किं�ंवा मान्यताा दिि—लेलीी प्रत्येक शि�क्षणसंंस्था,

भेदभााव न करता, इतरांंsबरोबर समाान तत्त्वावर तृतीीयपंंथीी व्यक्तींना समाावेशक शि�क्षण आणिि” क्रीडा, मनोोरंजन

व छंदपोक्रम यांंsच्या संंधीी पुरवील.

१४.  समुुचि�त शाससन, तृतीीयपंंथीी व्यक्तींची, उपजीवि¦का सुुकर होण्यासााठीी व त्यांंsना सहााय्य

होण्यासााठीी, त्यांंsचे व्यवसााय प्रशि�क्षण व स्वयंं-रोजगाार यांंsसह कल्याणकाारी योजनाा व कार्ययक्रम तयाार करीील.

१५.  समुुचि�त शाससन, तृतीीयपंंथीी व्यक्तींच्या संंबंंधाात पुढीील उपाययोोजनाा करीील :—

(क) राष्ट्रीय एड्स नि�यंंत्रण संंस्थेने याबाबतीीत जारी केलेल्या मार्गगदर्शशक तत्त्वांंsना अनुुससरून

अशाा व्यक्तींचे सीीरम संंनि�रीीक्षण करण्याकरि�ताा स्वतंंत्र मानवी प्रति�क्षमहीीनता वि¦षाणू सीीरम संंनि�रीीक्षण

केंंद्रे उभाारणे;

(ख) लिं�ंग प्रति�रोोपण शस्त्रक्रि�याा व संंप्रेेरक उपचाार यांंsसह वैद्यकीय देखभााल सुुवि¦धेची तरतूद

करणे;

(ग) लिं�ंग प्रति�रोोपण शस्त्रक्रि�याा व संंप्रेेरक उपचाार घेेण्यापूर्वी व त्यानंतर समुुपदेशन करणे;

(घ) तृतीीयपंंथीीच्या जागति�क व्यावसाायि�क अधि�संंघााच्या आरोग्यवि¦षयक

मार्गगदर्शशक

तत्त्वांंsनुसाार, लिं�ंग प्रति�रोोपण शस्त्रक्रि�येेशी संंबंंधि�त असलेेलीी एक आरोग्यवि¦षयक

नि�यमपुुस्ति�िकाा

प्रसि�द्ध करणे;

(ङ) त्यांंsच्या वि¦शि�ष्ट आरोग्यवि¦षयक

समस्यांंsचे नि�वारण करण्याकरि�ताा वैद्यकीय अभ्याससक्रमाचे

व डॉक्टरांंsच्या संंशोोधनााचे पुनवि¦िलोोकन करणे;

(च) रुग्णालयेे व इतर आरोग्य देखभााल संंस्था आणिि” केंंद्र यांंsमधीील तृतीीयपंंथीी व्यक्तींचाा

प्रवेेश सुुकर करणे;

(छ) तृतीीयपंंथीी व्यक्तींची लिं�ंग प्रति�रोोपण शस्त्रक्रि�याा, संंप्रेेरक उपचाार, लेससर उपचाार किं�ंवा

अन्य कोणत्याही आरोग्यवि¦षयक

समस्या यांंsकरि�ताा समाावेशक वि¦मा योजनेेद्वाारे वैद्यकीय खचाा�च्या

प्रति�पू

ूतीीची तरतूद करणे.

तृतीयपंंथी

व्यक्तींना

समाावेशक

शि�क्षण देदेेण्यााचेे

शैक्षणि�क संस्थांं�चेे

आबंंधन.

व्यवसााय

प्रशि�क्षण व

स्वयंं-रोजगार.

आरोग्य देदेेखभााल

सुवि¦धाा.

भााग बारा-(२३)—५अ

36 भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण [ भााग बाारा

Gazette of India, Extraordinary

    [ Part XII

प्रकरण साात

तृतीयपंंथी व्यक्तींची राष्ट्रीय परि�षद

१६.  (१) केंंद्र ससरकार, अधि�सूूचनेेद्वाारे, या अधि�नि�यमा

ान्वयेे प्रदाान केलेल्या अधि�काारांंsचाा वापर

करण्यासााठीी आणिि” नेमून दिि—लेलीी कार्ये पार पाडण्यासााठीी, तृतीीयपंंथीी व्यक्तींची एक राष्ट्रीय परि�षद घटि�त

करीील.

(२) राष्ट्रीय परि�षदेेत—

(क) साामाजि�क न्याय व ससक्षमीकरण मंंत्राालयााचाा प्रभाारी केंंद्रीीय मंंत्री, पदसि�द्ध अध्यक्ष;

(ख) शासनााच्या साामाजि�क न्याय व ससक्षमीकरण मंंत्राालयााचाा प्रभाारी राज्यमंंत्री, पदसि�द्ध

उपाध्यक्ष;

(ग) साामाजि�क न्याय व ससक्षमीकरण मंंत्राालयााचाा प्रभाारी असलेेला भाारत ससरकारचाा सचि�व

,

पदसि�द्ध सदस्य;

(घ) आरोग्य व कुटुंȾब कल्याण, गृह कार्यय, गृहनि�र्मा�ण व नगर कार्यय, अल्पसंंख्याक कार्यय,

मानव संंसााधन वि¦कासस, ग्राामीण वि¦कासस, श्रम व रोजगाार मंंत्राालयेे आणिि” वि¦धि� कार्ये, नि�वृत्ति�वेेतन

व नि�वृत्ति�वेेतनधाारक कल्याण वि¦भााग आणिि” राष्ट्रीय भाारत परि�वर्ततन आयोग संंस्था यांंsमधीील भाारत सस

रकारच्या सहसचि�वा

ाच्या दर्जा�पेक्षा कमीी दर्जा� नसलेेला प्रत्येकी एक प्रति�नि�धी

ी, पदसि�द्ध सदस्य;

(ङ) राष्ट्रीय मानव अधि�काार आयोग व राष्ट्रीय महि�ला

ा आयोग यांंsचाा, भाारत ससरकारच्या

सहसचि�वा

ाच्या दर्जा�पेक्षा कमीी दर्जा� नसलेेला प्रत्येकी एक प्रति�नि�धी

ी, पदसि�द्ध सदस्य;

(च) राज्य शासनााचाा व केंंद्र शासि�त प्रदेेशांंsचाा, केंंद्र ससरकारकडूून, आळीीपाळीीने, नामनि�र्देशि�त

कराावयााचाा उत्तर, दक्षि�ण, पूर्वव, पश्चिĐिम व ईशान्य प्रदेेशांंsतीील प्रत्येकी एक प्रति�नि�धी

ी पदसि�द्ध सदस्य;

(छ) राज्य शासनाातून व संंघ राज्यक्षेत्राातून केंंद्र ससरकारकडूून, आळीीपाळीीने नामनि�र्देशि�त

कराावयााचे, उत्तर, दक्षि�ण, पूर्वव, पश्चिĐिम व ईशान्य प्रदेेशांंsतीील प्रत्येकी एक याप्रमााणे तृतीीयपंंथीी

समुुदायाचे पाच प्रति�नि�धी

ी, सदस्य;

(ज) केंंद्र ससरकारकडूून नामनि�र्देशि�त कराावयााचे, तृतीीयपंंथीी व्यक्तींच्या कल्याणार्थथ काम

करणाऱ्या अशाासकीीय संंघटना किं�ंवा अधि�संंघ यांंsचे प्रति�नि�धि�

त्व करणारे पाच तज्ज्ञ सदस्य;

(झ) तृतीीयपंंथीी व्यक्तींच्या कल्याणाशी संंबंंधि�त असलेेल्या साामाजि�क न्याय व ससक्षमीकरण

मंंत्राालयाातीील भाारत ससरकारचाा सहसचि�व

, पदसि�द्ध सदस्य-सचि�व

,

यांंsचाा समाावेश असेेल.

(३) पदसि�द्ध सदस्याव्यति�रि�क्त, राष्ट्रीय परि�षदेेचाा कोणतााही सदस्य, त्याच्या नामनि�र्देशनाच्या

दिि—नांंsकापासूून तीीन वर्षांंɕच्या मुदतीीसााठीी पद धाारण करीील.

१७.  राष्ट्रीय परि�षद पुढीील कार्ये पार पाडील, तीी अशीी :—

(क) तृतीीयपंंथीी व्यक्तींच्या बाबतीीतीील धोरणे, कार्ययक्रम, वि¦धि�वि¦धाान व प्रकल्प तयाार

करण्याबाबत केंंद्र ससरकारला ससल्ला देणे;

(ख) समाानता व तृतीीयपंंथीी व्यक्तींचाा संंपूूर्णण सहभााग सााध्य करण्याकरि�ताा तयाार केलेल्या

धोरणांंsचे व कार्ययक्रमांंsचे संंनि�यंंत्रण करणे व त्यांंsच्या परि�णामांंsचे मूल्यमाापन करणे;

तृतीयपंंथी

व्यक्तींची राष्ट्रीय

परि�षद.

परि�षदेदेेची काार्ये.

अनुुभााग १ ]

भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण

37

SECTION 1 ]

Gazette of India, Extraordinary

(ग) जेे तृतीीयपंंथीी व्यक्तींशी संंबंंधि�त असणााऱ्या बाबींवर कार्यवााही करतात असेे शासनााचे

सर्वव वि¦भााग आणिि” अन्य शासकीीय व अशाासकीीय संंघटना, यांंsच्या उपक्रमांंsचाा आढावा घेेणे व त्यात

समन्वय सााधणेे;

(घ) तृतीीयपंंथीी व्यक्तींच्या तक्रारींचे नि�वारण करणे; आणिि”

(ङ) केंंद्र ससरकारकडूून वि¦हि�त करण्यात येतीील अशीी, अन्य कार्ये पार पाडणे.

प्रकरण आठ

अपराध व शास्ती

१८.  जोो कोणी,—

(क) ससरकारद्वाारे साार्ववजनि�क प्रयोोजनाार्थथ लादलेेल्या कोणत्याही अनि�वाार्यय सेेवांंsव्यति�रि�क्त

वेठबििगार किं�ंवा बंधबििगार म्हणूून काम करण्यासााठीी तृतीीयपंंथीी व्यक्तीीसस, भााग पाडील किं�ंवा भुरळ

पाडील;

(ख) तृतीीयपंंथीी व्यक्तीीचाा साार्ववजनि�क ठि�कााणी जाण्याचाा हक्क नाकारील किं�ंवा ज्या

साार्ववजनि�क ठि�कााणी इतर व्यक्तींना प्रवेेश आहे किं�ंवा त्याचाा वापर करण्याचाा हक्क आहे, अशाा

साार्ववजनि�क ठि�कााणाचाा वापर करण्यापासूून किं�ंवा तेथे प्रवेेश करण्यापासूून अशाा व्यक्तींना अडथळाा

करीील;

(ग) तृतीीयपंंथीी व्यक्तींसस घर, गाव किं�ंवा नि�वासााचे अन्य ठि�कााण सोोडण्यासस भााग पाडील

किं�ंवा तसेे करण्यासस कारणीभूत ठरीील;

(घ) तृतीीयपंंथीी व्यक्तीीचे जीवि¦त, सुुरक्षा, आरोग्य व कल्याण यासस हानी किं�ंवा क्षतीी किं�ंवा

धोका पोहोचवीील- मग तो मानसि�क किं�ंवा शारीरि�क असोो, किं�ंवा ति�च्या शारीरि�क दुरुपयोगासस, लैंगि�क

दुरुपयोगासस, शाब्दि�िक

व भाावनि�क दुरुपयोगासस आणिि” आर्थि�िक दुरुपयोगासस कारणीभूत ठरण्याचाा

समाावेश असणाारी कृत्ये करण्याकडेे कल असेेल,

तो, सहाा महि�न्यांंsपेक्षा कमीी नसेेल परंतुु दोन वर्षांंɕपर्यंंत वाढवि¦ता येईल इतक्या मुदतीीच्या कारावासााच्या आणिि”

द्रव्यदंंडाच्या शि�क्षेसस पात्र असेेल.

प्रकरण नऊ

संकीर्णण

१९.  केंंद्र ससरकार, याबाबतीीत कायद्याद्वाारे संंसदेेने वेळोवेळीी केलेल्या नि�यत वि¦नि�योजनाानंतर, या

अधि�नि�यमा

ाची प्रयोोजनेे पार पाडण्यासााठीी आवश्यक अससतीील अशाा रकमाा, राष्ट्रीय परि�षदेेकडेे जमाा करीील.

२०.  याा अधि�नि�यमा

ाच्या तरतुदी, त्या त्या वेळीी अंंमलाात असलेेल्या इतर कोणत्याही कायद्याशि�वाय

अससतीील आणिि” त्याचे न्यूनकरण करणार नाहीत.

२१.  याा अधि�नि�यमा

ाच्या तरतुदींनुसाार किं�ंवा त्याखालीी केलेल्या नि�यमांंsनुसाार सस

द्भाावपूर्ववक

केलेल्या किं�ंवा करण्याचे उद्देशि�त असलेेल्या कोणत्याही गोष्टीच्या बाबतीीत समुुचि�त शाससन किं�ंवा कोणतेेही

स्थानि�क प्राधि�करण किं�ंवा शासनााचाा कोणतााही अधि�काारी यांंsच्या वि¦रुद्ध कोणतााही दावा, खटला किं�ंवा अन्य

कायदेेशीर कार्यवााही दाखल करण्यात येणार नाही.

केंद्र

सरकाारकडूून

अनुुदााने.

अपराध व शास्ती.

अधि�नि�यम

इतर कोणत्यााही

काायद्याला

न्यूनकाारी नसणेे.

सद्भाावपूर्ववक

केलेल्याा कृतीस

संरक्षण.

38 भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण [ भााग बाारा

Gazette of India, Extraordinary

    [ Part XII

२२.  (१) समुुचि�त शासनाासस, पूर्वव प्रसि�द्धीीच्या शतीीसस अधीीन राहून, अधि�सूूचनेेद्वाारे, या

अधि�नि�यमा

ाच्या तरतुदी अंंमलाात आणण्याकरि�ताा नि�यम करता येतीील.

(२) वि¦शेषतःः आणिि” पूर्ववगामी अधि�काारांंsच्या सर्ववसााधाारणतेेसस बाध न येता, अशाा नि�यमांंsत पुढीील सर्वव

किं�ंवा त्यापैकी कोणत्याही बाबींसााठीी तरतूद करता येईल :—

(क) कलम

५ अन्वयेे ज्या नमुन्यात व ज्या रीतीीने अर्जज करण्यात येईल तो नमुना व तीी रीत;

(ख) कलम

६ च्या पोट-कलम

(१) अन्वयेे ज्या कार्ययपद्धतीीनुसाार, ज्या नमुन्यात व ज्या

रीतीीने आणिि” ज्या कालावधीीत ओळख प्रमााणपत्र देण्यात येईल तीी कार्ययपद्धतीी, तो नमुना व तीी रीत

आणिि” तो कालावधीी;

(ग) कलम

७ च्या पोट-कलम

(१) अन्वयेे ज्या नमुन्यात व ज्या रीतीीने एखादा अर्जज करण्यात

येईल तो नमुना व तीी रीत;

(घ) कलम

७ च्या पोट-कलम

(२) अन्वयेे सुुधाारि�त प्रमााणपत्र देण्याच्या अर्जा�चाा नमुना,

कालावधीी व रीत;

(ङ) कलम

८ च्या पोट-कलम

(२) अन्वयेे तरतूद कराावयााच्या कल्याणकाारी उपाययोोजनाा;

(च) कलम

१० अन्वयेे तरतूद कराावयााच्या सुुवि¦धाा;

(छ) कलम

१७ च्या खंड (ङ) खालीील राष्ट्रीय परि�षदेेची इतर कार्ये; आणिि”

(ज) वि¦हि�त करण्याची आवश्यकताा असेेल किं�ंवा वि¦हि�त करता येईल, अशीी अन्य

कोणतीीही बाब.

(३) केंंद्र ससरकारने पोट-कलम

(१) अन्वयेे केलेला प्रत्येक नि�यम, तो केल्यानंतर होईल ति�तक्या

लवक

र, संंसदेेच्या प्रत्येक ससभाागृहासमोोर, एकाच ससत्राात अथवाा दोन किं�ंवा अधि�क

क्रमवर्तीतीी सत्रांंsत मि�ळूून

एकूण तीीसस दिि—वसांंsचाा होईल इतक्या कालावधीीकरि�ताा, ते ससत्राासीीन असतााना ठेवण्यात येईल; आणिि” जर,

पूर्वोक्त ससत्रााच्या किं�ंवा क्रमवर्तीतीी सत्रांंsच्या लागोपाठचेे सत्र समााप्त होण्यापूर्वी, त्या नि�यमाात कोणतााही

फेरबदल करण्याबाबत दोन्ही ससभाागृहांंsचे मतैैक्य झाले किं�ंवा तो नि�यम करण्यात येऊ नये याबाबत दोन्ही सस

भाागृहांंsचे मतैैक्य झाले तर, त्यानंतर तो नि�यम केवळ अशाा फेरबदल केलेल्या स्वरुपात अंंमलाात येईल,

किं�ंवा यथाास्थि�िति�, मुळीीच अंंमलाात येणार नाही; तथाापि�, अशाा कोणत्याही फेरबदलाामुळे किं�ंवा वि¦लोपनामुळे

त्या नि�यमाान्वयेे पूर्वी केलेल्या कोणत्याही गोष्टीच्या वि¦धि�ग्रााह्यतेेसस बाध येणार नाही.

(४) पोट-कलम

(१) अन्वयेे राज्य शासनााने केलेला प्रत्येक नि�यम, तो केल्यानंतर होईल ति�तक्या

लवक

र, जेेथे राज्य वि¦धि�मंंडळ

दोन ससभाागृहांंsचे मि�ळूून बनलेले असेेल तेथे त्या प्रत्येक ससभाागृहासमोोर किं�ंवा

जेेथे राज्य वि¦धि�मंंडळ

एका ससभाागृहाने बनलेले असेेल तेथे, त्या ससभाागृहासमोोर मांंsडण्यात येईल.

२३.  (१) जर या अधि�नि�यमा

ाच्या तरतुदींची अंंमलबजा

ावणी करताना, कोणतीीही अडचण

उद्भवलीी तर, केंंद्र ससरकारला, राजपत्रात प्रसि�द्ध केलेल्या आदेशाद्वाारे, त्या अडचणीी दूर करण्याकरि�ताा,

त्यासस आवश्यक किं�ंवा इष्ट वाटतीील अशाा, या अधि�नि�यमा

ाच्या तरतुदींशी वि¦संंगत नसलेेल्या तरतुदी करता

येतीील :

नि�यम करण्यााचा

समुुचि�त

शासनााचा

अधि�काार.

अडचणीी दूूर

करण्यााचा

अधि�काार.

अनुुभााग १ ]

भाारतााचेे राजपत्र, असााधाारण

39

SECTION 1 ]

Gazette of India, Extraordinary

परंतुु, या अधि�नि�यमा

ाच्या प्रारंंभााच्या दिि—नांंsकापासूून दोन वर्षांंɕचाा कालावधीी संंपल्यानंतर, असाा कोणतााही

आदेश काढताा येणार नाही.

(२) या कलमाान्वयेे काढलेेला प्रत्येक आदेश, तो काढल्यानंतर, शक्य ति�तक्या लवक

र, संंसदेेच्या

प्रत्येक ससभाागृहासमोोर ठेवण्यात येईल.

ड

ॉॉ. राजीव मणि�,

स

चि�व

,

भाारत ससरकार.

ON BEHALF OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, PRINTED AND PUBLISHED BY DIRECTOR,

RUPENDRA DINESH MORE, PRINTED AT GOVERNMENT CENTRAL PRESS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD,

MUMBAI 400 004 AND PUBLISHED AT DIRECTORATE OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATIONS,

21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004. EDITOR : DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE.