सन २०२६ चाा महाारााष्ट्र अध‍ि˜िन‍ि�ियम क्रमांंsक ४.

(मााननीय रााज्यपाालांंsचीी संंमतीी मि�ळााल्यानंतर “महाारााष्ट्र शाासन रााजपत्राात” दिि—नांंsक १३ मााच २०२६

रोजीी प्रथम प्रसि�द्ध केलेलाा अधिि˜नि�यम.)

महाारााष्ट्र रााज्यातील काराागृृहे, कैदीी व सुधार सेवा यांंsच्याशी संंबंंधिि˜त असणााऱ्या कायद्यांंsचे

एकत्रीकरण करण्याकरि�ताा आणि� त्यांंsचे वि�नि�यमन करण्यासाठीी तरतूूद करण्याकरि�ताा आणि�

तत्संंबंंधिि˜त किं�ंवा तदानुषंंगि�क बाबींंसाठीी तरतूूद करण्यासाठीी अधिि˜नि�यम.

ज्याअर्थीी, महाारााष्ट्र रााज्यातीील काराागृृहे, कैदी व सुधार सेवा यांंsच्याशीी संंबंंधिि˜त असणााऱ्या कायद्यांंsचे

एकत्रीीकरण करणेे आणि� त्यांंsचे वि�नि�यमन करण्यासाठीी तरतूूद करणेे आणि� तत्संंबंंधिि˜त किं�ंवा तदाानुषंंगि�क

बाबींंसाठीी तरतूूद करणेे इष्ट आहे ; त्याअर्थीी, भाारतीीय गणरााज्याच्या शहाात्तरााव्या वर्षी, याद्वाारे, पुढीील

अधिि˜नि�यम करण्यात येत आहे :—

RNI No. MAHBIL /2009/35530

महाारााष्ट्रट शाासन रााजपत्र

असाधारण भााग चाार

वर्ष १२, अंंक ५]

शुक्रवार, मार्चच १३, २०२६/फााल्गुन २२, शकेे १९४७

[पृष्ठे 25, किं�ंमत : रुपये २३.००

असाधारण क्रमांंsक ६

प्रााधिि˜कृत प्रकााशन

महाारााष्ट्र वि�धाानमंंडळााचे अधिि˜नि�यम व रााज्यपालांंsनी प्रख्यापि�त केलेले अध्यादेश व केलेले वि�नि�यम.

अनुक्रमणि�काा

सन २०२६ चाा महाारााष्ट्र अधिि˜नि�यम क्रमांंsक ४.—महाारााष्ट्र रााज्ययातीील काराागृृहे, कैदी व सुधार सेवा यांंsच्याशीी संंबंंधिि˜त

असणााऱ्या कायद्यांंsचे एकत्रीीकरण करण्याकरि�ताा आणि� त्यांंsचे वि�नि�यमन करण्यासाठीी तरतूूद करण्याकरि�ताा आणि� तत्संंबंंधिि˜त

किं�ंवा तदाानुषंंगि�क बाबींंसाठीी तरतूूद करण्यासाठीी अधिि˜नि�यम.        . .        . .        . .

पृष्ठे

१-25

दिि—नांंsक १२ मााच २०२६ रोजीी रााज्यपाालांंsनी संंमतीी दिि—लेलाा महाारााष्ट्र वि�धानमंंडळााचा पुढीील अधिि˜नि�यम मााहि�तीीसाठीी, याद्वाारे, प्रसि�द्ध

करण्यात येत आहे.

सत‍ि�िश वाघाेे�ले,

सचि�व (व‍‍ि�ि�ध‍िि˜ि व‍ि�िधान),

म

हाारााष्ट्र शासन,

वि�धिि˜ व न्याय वि�भााग.

भाग चार-६–१

(1)

2

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

प्रकरण एक

प्राारंंभि�क.

१.(१) या अधिि˜नि�यमाास, महाारााष्ट्र काराागृृहे व सुधार सेवा अधिि˜नि�यम, २०२५, असे म्हणाावे.

(२) तो, रााज्य शासन, शाासकीय रााजपत्राातील अधिि˜सूचनेेद्वाारे नि�यत करील अशा दिि—नांंsकास

अंमलात येईल.

२.  (१) या अधिि˜नि�यमाात, संंदर्भाभााɑनुसार अन्यथा दुसराा अर्थथ आवश्यक नसेल तर,—

(क) “सुटकेनंतरचीी देखभााल सेवा” याचा अर्थथ, सुटका झाालेल्या कैद्याालाा, एक कर्ततव्यनि�ष्ठ

नागरि�क म्हणूून सुधारणाात्मक जीीवनाकडे वाटचाल करणेे शक्य व्हाावे यासाठीी त्याचे पुनर्ववसन

करण्याचा उद्देेश असलेेली सेवा किं�ंवा उपक्रम, असा आहेे� ;

(ख) “दिि—वाणी कैदी” याचा अर्थथ, जो फौौजदाारी कैदी नाही असा कोणतााही कैदी, असा आहेे� ;

(ग) “संंदेशवहन साधने” याचा अर्थथ, मााहि�तीी तंंत्रज्ञाान अधिि˜नि�यम, २००० याच्या कलम २ च्या

पोट-कलम (१) च्या खंंड (जक) अन्वये व्याख्या केलेले संंदेशवहन साधन, असा आहेे� ;

(घ) “दोषसि�द्ध कैदी” याचा अर्थथ, जीी व्यक्तीी, एखाद्याा अपरााधाबद्दल दोषी असल्याचे आढळूून

आली असेल आणि� जीी काराागृृहाात शि�क्षाा भोगत असेल अशीी व्यक्तीी, असा आहेे� ;

(ङ) “दयेचा अर्जज फेटाळलेेलाा मृत्युदंडि�त कैदी” याचा अर्थथ, एखाद्याा सक्षम न्यायालयााने

मृत्युदंडााचीी शि�क्षाा दिि—लेलाा आणि� दयेचा अर्जज फेटाळण्यात आलेलाा कैदी, असा आहेे� ;

(च) “सुधार सेवा” याचा अर्थथ, कैद्यााच्या सुधारणेेसाठीी व त्याचे पुनर्ववसन करण्यासाठीी उद्देेशि�त

असलेेली कोणतीीही सेवा किं�ंवा कार्ययक्रम, असा आहे, आणि� त्यात, कैद्यााचे पर्यवेेक्षण, प्रशि�क्षण,

नि�यंत्रण व अभि�रक्षाा यांंsच्याशीी संंबंंधिि˜त असलेेल्या सेवांंsचा समाावेश होतोेे� ;

(छ) “न्यायालय” यात, दिि—वाणी, फौौजदाारी किं�ंवा महसुुली अधिि˜कारि�तेेचा कायदेशीीरपणेे वापर

करणााऱ्या कोणत्याही अधिि˜काऱ्याचा समाावेश होतोेे� ;

(ज) “फौौजदाारी कैदी” याचा अर्थथ, जो कैदी, न्यायालयााच्या किं�ंवा लष्करी न्यायालयााच्या

शि�क्षेेस अधीन आहे असा कोणतााही कैदी, असा आहे, आणि� त्यात, भाारतीीय नागरि�क सुरक्षाा संंहि�ता,

२०२३ याच्या प्रकरण नऊच्या तरतुुदींन्वये काराागृृहाात स्थानबद्ध केलेल्या व्यक्तीीचा समाावेश होतोेे� ;

(झ) “स्थानबद्ध व्यक्तीी” याचा अर्थथ, प्रति�बंंधक स्थानबद्धतेचीी तरतूूद करणााऱ्या कोणत्याही

कायद्यााखाली सक्षम प्राधिि˜करणााच्या आदेशांंsवरून काराागृृहाात स्थानबद्ध केलेली कोणतीीही व्यक्तीी,

असा आहेे� ;

(ञ) (१) “महाासंंचाालक” याचा अर्थथ, महाासंंचाालक, काराागृृहे व सुधार सेवा, असा आहेे�;

(२) “वि�शेेष महाानि�रीीक्षक” याचा अर्थथ, वि�शेेष महाानि�रीीक्षक, काराागृृहे व सुधार सेवा, असा

आहे ;

(३) “उप महाानि�रीीक्षक” याचा अर्थथ, उप महाानि�रीीक्षक, काराागृृहे व सुधार सेवा, असा आहेे�;

(४) “अधीक्षक” याचा अर्थथ, अधीक्षक, मध्यवतीी काराागृृह व सुधार सेवा, असा आहेे� ;

(५) “अपर अधीक्षक” याचा अर्थथ, अपर अधीक्षक, मध्यवतीी काराागृृह व सुधार सेवा, असा आहेे�;

(६) “उप अधीक्षक” याचा अर्थथ, उप अधीक्षक, मध्यवतीी काराागृृह व सुधार सेवा, असा आहेे�;

(७) “तुरुंंगााधिि˜कारी” याचा अर्थथ, तुरुंंगााधिि˜कारी, काराागृृह व सुधार सेवा, असा आहेे� ;

संंक्षि�प्त नाव व

प्रारंंभ.

व्याख्या.

२००० चा

२१.

२०२३ चा

४६.

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

3

(८) “उप तुरुंंगााधिि˜कारी” याचा अर्थथ, उप तुरुंंगााधिि˜कारी, काराागृृह व सुधार सेवा, असा आहेे�;

(९) “सहाायक तुरुंंगााधिि˜कारी” याचा अर्थथ, सहाायक तुरुंंगााधिि˜कारी, काराागृृह व सुधार सेवा,

असा आहेे� ;

(ट) “वि�देशीी कैदी” याचा अर्थथ, जो भाारतीीय नागरि�क नाही असा कोणतााही कैदी, असा

आहेे� ;

(ठ) “संंचि�त रजाा” याचा अर्थथ, शि�क्षेेचा वि�हि�त कालाावधी भोगल्यानंतर, काराागृृहाात चांंsगलेे

वर्ततन ठेवल्याबद्दल प्रोत्साहन म्हणूून, दोषसि�द्ध ठरवि�ले

ेल्या कैद्याालाा मंंजूर केलेली अल्प कालाावधीचीी

रजाा, असा आहे ;

(ड) “अभ्यस्त अपरााधी” याचा अर्थथ, महाारााष्ट्र अभ्यस्त अपरााधी अधिि˜नि�यमााच्या कलम २

याच्या खंंड (इ) अन्वये व्याख्या केलेलाा अभ्यस्त अपरााधी, असा आहेे� ;

(ढ) “अति�-जोखमीचा कैदी” याचा अर्थथ, हिं�ंसाा करणेे, पळूून जाणे, स्वतःलाा इजा करून

घेणे, गैर वर्तणूूक करणेे याकडे अधिि˜क कल असलेेलाा, काराागृृहाात अशांंsतताा नि�र्मामााɑण करण्याचा व

सार्ववजनि�क सुव्यवस्थेलाा धोका नि�र्मामााɑण करण्याचा संंभव असलेेलाा कैदी, असा आहे आणि� त्यात,

संंघटि�त गुन्हेगारी, अंमली पदाार्थथ, माानवी अपव्यापाार व दहशतवाादी कारवााया करीत असलेेले कैदी,

यांंsचा आणि� धोकादायक कैदी, नि�र्ढाɑवलेले गुन्हेगार, अभ्यस्त अपरााधी, इतर कैद्यांंsवर नकाराात्मक

प्रभााव पााडण्याचीी क्षमता

ा असलेेले कैदी, इत्यादींसारख्या कैद्यांंsचा समाावेश होतोेे� ;

(ण) “अति� संंरक्षि�त काराागृृह” याचा अर्थथ, अति� जोखमीच्या कैद्यांंsना ठेवण्यासाठीी स्वतंंत्र

न्यायालय संंकुल, इत्यादींच्या तरतुुदीसह गति�माान व भक्कम सुरक्षाा यंत्रणाा असलेेले एक स्वतंंत्र

स्वयंपूूर्णण काराागृृह संंकुल, असा आहेे� ;

(त) “वृत्तपत्रक (कैद्यांंsचा पूर्वेति�हाास)” याचा अर्थथ, एखाद्याा कैद्यााच्या बाबतीीतीील सर्वव संंबंंधिि˜त

मााहि�तीीचा अंतर्भाभााɑव असणााराा एकतर, प्रत्यक्ष किं�ंवा इलेक्ट्रॉनि�क स्वरूपाातीील अभि�लेेख, असा आहेे�;

(थ) काराागृृहांंsच्या संंबंंधात, “वैद्यकीीय अधिि˜कारी” याचा अर्थथ, काराागृृहााचा वैद्यकीीय अधिि˜कारी

म्हणूून प्रति�नि�युुक्तीी केलेलाा शासनााचा अर्हतााप्राप्त वैद्यक व्यवसायी, असा आहेे� ;

(द) “वैद्यकीीय दुय्यम कर्मचाारी वर्गग” याचा अर्थथ, काराागृृहाामध्ये प्रति�नि�युुक्तीी केलेले

औषधनि�र्मामााɑता, परि�चाारि�काा, प्रयोगशााळाा तंंत्रज्ञ, इत्यादींसारखेे, अर्हतााप्राप्त वैद्यकीीय सहाायक, असा आहेे�;

(ध) “काराागृृहााचा प्रभाारी अधिि˜कारी” याचा अर्थथ, काराागृृहााचा प्रभाारी म्हणूून सक्षम प्राधिि˜काऱ्याने

नि�युक्त केलेलाा अधिि˜कारी, असा आहेे� ;

(न) “अभि�वचन रजाा” याचा अर्थथ, वि�हि�त करण्यात येतीील अशा नि�कडींच्या प्रसंंगीी उपस्थि�ित

रााहण्याकरि�ताा दोषसि�द्ध कैद्यााचीी अल्प कालाावधीसाठीी काराागृृहाामधूून तात्पुरतीी सुटका करणेे, असा आहेे�;

(प) “वि�हि�त” याचा अर्थथ, या अधिि˜नि�यमााखाली केलेल्या नि�यमांंsद्वाारे वि�हि�त केलेले, असा आहेे�;

(फ) “काराागृृह”� याचा अर्थथ, कैद्यांंsना स्थानबद्ध करण्यासाठीी व त्यांंsना सुधार सेवा पुरवि�ण्यासाठीी

शासनााच्या सर्वसााधारण किं�ंवा वि�शेेष आदेशांंsन्वये कायमस्वरुपीी किं�ंवा तात्पुरत्या स्वरुपाात वापरलेेली

कोणतीीही जागा किं�ंवा इमाारत, असा आहे आणि� त्यात, त्यास अनुलग्न असलेेल्या सर्वव जमि�नींचा

व इमाारतींचा समाावेश होतो, परंंतुु त्यात,—

(एक) जे कैदी, सर्ववस्वी पोलि�सांंsच्या कोठडीीत असताात अशा कैद्यांंsना बंंदिि—वासात

ठेवण्याच्या कोणत्याही जागेचा ;

(दोन) भाारतीीय नागरि�क सुरक्षाा संंहि�ताा, २०२३ याच्या कलम ४५७ अन्वये रााज्य

शासनााने वि�शेेष करून नेमून दिि—लेल्‍याा कोणत्‍‍याही जागेचा, किं�ंवा ;

१९५९ चा

६१.ाु

२०२३ चा

४६.

भाग चार-६–१अ

4

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

(तीीन) जीी जागा, सर्वसााधारण किं�ंवा वि�शेेष आदेशाद्वाारे दुय्यम तुरुंंग म्हणूून रााज्य

शासनााकडून घोषि�त करण्यात आलेली आहे अशा कोणत्याही जागेचा,

समाावेश होत नाही ;

(ब) “काराागृृह दल” याचा अर्थथ, अधिि˜नि�यमााच्या कलम ५ मध्ये वि�नि�र्दिि—िष्ट केलेले काराागृृह

व सुधार सेवा दल, असा आहे ;

(भ) “कैदी” याचा अर्थथ, कोणत्याही न्यायालयााच्या किं�ंवा सक्षम प्राधिि˜करणााच्या रि�ट अन्वये,

अधिि˜पत्रान्वये किं�ंवा आदेशान्वये एखाद्याा काराागृृहाातीील कोठडीीत पााठवि�लेेली व्यक्तीी, असा आहे,

आणि� त्यात, फौौजदाारी कैदी, दिि—वाणी कैदी, न्यायचौकशीीधीन कैदी, न्यायालयााने किं�ंवा लष्करी

न्यायालयााच्या आदेशाद्वाारे, काराागृृह कोठडीीत परत

पााठवि�लेेलाा (रि�मांंsड दिि—लेलाा) कैदी सक्षम

प्राधिि˜करणााच्या आदेशांंsन्वये काराागृृह कोठडीीत पााठवि�लेेली व स्थानबद्ध व्यक्तीी, यांंsचा समाावेश

होतो ;

(म) “मनााई केलेली वस्तू” याचा अर्थथ, या अधिि˜नि�यमाान्वये केलेल्या कोणत्याही नि�यमांंsद्वाारे,

जीी वस्तू, काराागृृहाात आणण्यास किं�ंवा काराागृृहाातून बाहेर नेण्यास मनााई केलेली आहे तीी वस्तू, असा

आहेे� ;

(य) “शि�क्षाा-नोंदवही” याचा अर्थथ, ज्या नोंदवहीमध्ये, ठोठावलेली प्रत्येक शि�क्षाा, कैद्यााचे

नाव, कैद्यााचा ओळख क्रमांंsक व तो ज्या वर्गाɑतीील आहे तो वर्गग (मग तो अभ्यस्त असो किं�ंवा नसो),

तो ज्या अपरााधाबद्दल दोषी आहे तो काराागृृह-अपरााध, ज्या दिि—नांंsकास काराागृृह-अपरााध घडलाा होता,

तो दिि—नांंsक, कैद्यााने केलेल्या पूर्वीच्या काराागृृह-अपरााधांंsचीी संंख्या आणि� असे पूर्वीचे काराागृृह-अपरााध

घडल्याचा दिि—नांंsक आणि� ठोठावलेल्या शि�क्षेेचा दिि—नांंsक, कालाावधी व प्रकार यांंsच्या बाबतीीतीील

अभि�लेेख अंतर्भूɑत असलेेली नोंदवही, असा आहेे� ;

(कक) “सरााईत गुन्हेगार” याचा अर्थथ, गुन्ह्यााबद्दल एकापेक्षाा अधिि˜क वेळाा दोषसि�द्ध झाालेलाा

कोणतााही कैदी, असा आहेे� ;

(कख) “मााफी” याचा अर्थथ, ज्याचा परि�णााम, कैद्यााचीी शि�क्षाा कमी होण्यात होऊ शकेेल अशीी,

सक्षम प्राधिि˜करणााने दोषसि�द्ध ठरलेेल्या पाात्र कैद्याालाा दिि—लेली, वि�हि�त करण्यात येईल अशीी सवलत,

असा आहेे� ;

(कग) “नि�यम” याचा अर्थथ, या अधिि˜नि�यमाान्वये केलेले नि�यम, असा आहे ;

(कघ) “रााज्य शासन” किं�ंवा “शासन” याचा अर्थथ, महाारााष्ट्र शासन, असा आहे ;

(कङ) “न्यायचौकशीीधीन कैदी” याचा अर्थथ, जीी दोषसि�द्ध ठरलेेली नाही आणि� पोलि�सांंsद्वाारे

केले जाणाारे अन्वेषण प्रलंंबि�त

असतााना किं�ंवा सक्षम अधिि˜कारि�तेेच्या न्यायालयााद्वाारे केली जाणाारी

न्यायचौकशीी प्रलंंबि�त

असतााना, जि�लाा न्यायालयीीन कोठडीीमध्ये ठेवण्यात आले आहे अशीी व्यक्तीी,

असा आहेे� ;

(कच) “तरुण अपरााधी” याचा अर्थथ, ज्याने, अठराा वर्षे वय पूर्णण केले आहे आणि� एकवीस

वर्षे वय पूर्णण केलेले नाही असा कैदी, असा आहे.

(२) या अधिि˜नि�यमाामध्ये वापरलेेले व व्याख्या न केलेले, परंंतुु, मााहि�तीी तंंत्रज्ञाान अधिि˜नि�यम, २०००,

भाारतीीय न्याय संंहि�ताा, २०२३ आणि� भाारतीीय नागरि�क सुरक्षाा संंहि�ताा, २०२३ यांंsमध्ये व्याख्या केलेले शब्द

व संंज्ञाा यांंsना, अनुक्रमे, उक्त अधिि˜नि�यमाामध्ये व संंहि�तांंsमध्ये जे अर्थथ नेमून दिि—लेले आहेत तेच अर्थथ असतीील.

२००० चा २१.

२०२३ चा ४५.

२०२३ चा ४६.

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

5

प्रकरण दोन

काराागृृह व त्यांंsचे प्रकाार.

३.  (१) रााज्य शासन, कैद्याालाा ठेवण्यासाठीी पुरेशा संंख्येतीील काराागृृहे उपलब्ध करून देईल.

(२) काराागृृहाामध्ये, कैद्याालाा, सुरक्षि�त अभि�रक्षेेत ठेवण्यात येईल.

(३) काराागृृहाामध्ये, कैद्यांंsच्या सुरक्षेसाठीी व संंरक्षणाासाठीी योग्य उपााययोजनाा करण्यात येतीील.

(४) काराागृृहाामध्ये, या अधिि˜नि�यमााच्या तरतुुदी व त्याखाली केलेले नि�यम यांंsनुसार, शि�स्त व दिि—नचर्याɑ

रााखण्यात येईल.

(५) काराागृृहाामध्ये, कैद्यांंsना, अन्न, कपडेे, नि�वासव्यवस्था, इतर गरजाा व वैद्यकीीय उपचाार आणि�

वि�हि�त करण्यात येतीील अशा इतर सुवि�धा पुरवि�ण्यात येतीील.

(६) कायद्यााचे पाालन करणाारे नागरि�क म्हणूून कैद्यांंsचे समााजात पुनर्ववसन करण्याच्या उद्देेशाने कैद्यांंsना,

सुधार सेवा आणि� सुटकेनंतरच्या देखभााल सेवा पुरवि�ण्यात येतीील.

४.  (१) शासन, पुढीील प्रकारच्या काराागृृहांंsचीी स्थापनाा करील :—

(क) मध्यवतीी काराागृृह : ८०० व त्यापेक्षाा अधिि˜क कैद्यांंsचीी क्षमता

ा असलेेली काराागृृहे ;

(ख) जि�ल्हाा काराागृृह वर्गग-एक : ३०० ते ७९९ कैद्यांंsचीी क्षमता

ा असलेेली काराागृृहे ;

(ग) जि�ल्हाा काराागृृह वर्गग-दोन : १५१ ते २९९ कैद्यांंsचीी क्षमता

ा असलेेली काराागृृहे ;

(घ) जि�ल्हाा काराागृृह वर्गग-तीीन : ५१ ते १५० कैद्यांंsचीी क्षमता

ा असलेेली काराागृृहे ;

(ङ) वि�शेेष काराागृृह : जेथे कैद्यांंsना शि�स्तीीच्या कारणांंsवरून स्थानांंsतरि�त केले जाते आणि� ते

मााफी व संंचि�त रजाा यांंsसारख्या काही वि�शेेषाधिि˜कारांंsना अपाात्र ठरताात, असे रााज्य शासनााच्या

आदेशाद्वाारे, वि�शेेष काराागृृह म्हणूून नि�र्देशि�त केलेले जि�ल्हाा काराागृृह ;

(च) खुले काराागृृह : कैद्यांंsचीी सुटका केल्यानंतर, त्यांंsचे पुनर्ववसन करणेे सुलभ होण्यासाठीी

नि�यमि�त काराागृृहााच्या बाहेर त्यांंsना अधिि˜क स्वातंंत्र्य देण्यासाठीी, वि�हि�त करण्यात येतीील अशा शर्तींवर,

पाात्र कैद्यांंsना बंंदिि—वासात ठेवण्याचे काराागृृह ;

(छ) महि�लाा काराागृृह : केवळ महि�लाा कैद्यांंsना बंंदिि—वासात ठेवण्यासाठीी नि�र्देे�शि�त केलेले

काराागृृह ;

(ज) तात्पुरतेे काराागृृह : आणीबाणीच्या किं�ंवा साथरोगाच्या किं�ंवा तुरुंंगाातीील अति� गर्दीच्या

बाबतीीत, वि�नि�र्दिि—िष्ट केलेल्या कालमर्यााɑदेसाठीी कैद्यांंsना स्थानबद्ध करण्यासाठीी, शासनााने किं�ंवा

शासनााद्वाारे प्राधिि˜कृत करण्यात येईल अशा कोणत्याही प्राधिि˜करणााने, काराागृृह म्हणूून घोषि�त केलेली

कोणतीीही जागा किं�ंवा इमाारत ;

(झ) खुली वसाहत : पाात्र कैद्यांंsना अधिि˜क स्वातंंत्र्य देण्यासाठीी, वि�हि�त करण्यात येतीील अशा

शर्तींवर, कैद्यांंsना त्यांंsच्या कुटुंȾबासह जेथे रााहण्याचा पर्याɑय दिि—लाा आहे, अशीी पाात्र कैद्यांंsना बंंदिि—वासात

ठेवण्याचीी जागा ;

(ञ) कि�शोोर सुधाराालय : तरूण अपरााध्यांंsना बंंदिि—वासात ठेवण्याचीी जागा.

(२) शासनाास, पोट-कलम (१) मध्ये नमूद केलेल्या कोणत्याही प्रकारच्या काराागृृहांंsचीी संंख्या

आणि� ज्या ठि�कााणी तीी स्थापन करताा येतीील तीी जागा, नि�र्धाɑरि�त करताा येईल.

(३) प्रत्येक मध्यवतीी काराागृृहाात आणि� जि�ल्हाा काराागृृहाात, इतर कैद्यांंsचे वि�लगीीकरण व संंरक्षण

करण्याचीी सुनि�श्चि�ितीी करण्याकरि�ताा अति�-जोखमीचे कैदी, अभ्यस्त अपरााधी आणि� सरााईत गुन्हेगार यांंsना

ठेवण्याकरि�ताा स्वतंंत्र बंंदीकक्षााचीी किं�ंवा कोठडीीचीी तरतूूद असेल.

काराागृृह.

काराागृृहांंsचे प्रकार.

6

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

(४) सर्वव मध्यवतीी किं�ंवा जि�ल्हाा काराागृृहांंsमध्ये, अति�-जोखमीच्या कैद्यांंsच्या बंंदी कक्षाासाठीी, यथोचि�त

व प्रगत सुरक्षाा वि�षयक पाायाभूत सुवि�धा व कार्यय प्रक्रि�या करण्यात येतीील. अशा काराागृृहांंsमध्ये, न्यायालयीीन

सुनावणी किं�ंवा न्यायचौकशीी करण्यासाठीी स्वतंंत्र न्यायालय संंकुलााच्या यथोचि�त तरतुुदी करण्यात येतीील.

प्रकरण तीन

काराागृृहांंsची व सुधार सेवांंsची संघटनात्मक संरचनाा.

५.(१) महाारााष्ट्र रााज्यासाठीी, पुढीील अधिि˜काऱ्यांंsचा समाावेश असलेेले काराागृृह दल असेल :—

(क) महाासंंचाालक, काराागृृहे व सुधार सेवा ;

(ख) वि�शेेष महाानि�रीीक्षक, काराागृृहे व सुधार सेवा ;

(ग) उप महाानि�रीीक्षक, काराागृृहे व सुधार सेवा ;

(घ) अधीक्षक, मध्यवतीी काराागृृह व सुधार सेवा ;

(ङ) अपर अधीक्षक, मध्यवतीी काराागृृह व सुधार सेवा किं�ंवा अधीक्षक, जि�ल्हाा काराागृृह व

सुधार सेवा, वर्गग-एक ;

(च) उप अधीक्षक, मध्यवतीी काराागृृह व सुधार सेवा किं�ंवा अधीक्षक, जि�ल्हाा काराागृृह व

सुधार सेवा, वर्गग-दोन ;

(छ) तुरुंंगााधिि˜कारी किं�ंवा अधीक्षक, जि�ल्हाा काराागृृह, वर्गग-तीीन ;

(ज) उप तुरुंंगााधिि˜कारी, सहाायक तुरुंंगााधिि˜कारी ;

(झ) सुभेदार, हवाालदाार, काराागृृह शि�पााई ;

(ञ) वि�हि�त करण्यात येईल असा, इतर कोणतााही अधिि˜कारी.

(२) काराागृृह दलाास, या अधिि˜नि�यमाामध्ये व नि�यमांंsमध्ये वि�नि�र्दिि—िष्ट करण्यात येतीील असे अधिि˜कार

असतीील, ते, अशीी कार्ये पाार पााडील आणि� अशीी कर्ततव्ये पाार पााडील.

(३) काराागृृह दलााच्या प्रत्येक सदस्यालाा, त्याचीी कर्ततव्ये पाार पााडण्यासाठीी आवश्यक असतीील

अशीी, वाटप केलेली शस्त्रे वापरण्याचा अधिि˜कार असेल.

(४) काराागृृह दलााचीी भरतीी, वेतन, भत्ते व इतर सर्वव सेवाशर्तीतीी, वि�हि�त करण्यात येतीील त्याप्रमााणे

असतीील.

६.(१) काराागृृहे व सुधार सेवा यांंsचे अधीक्षण, रााज्य शासनााच्या गृृह वि�भाागाकडे नि�हि�त असेल.

(२) महाासंंचाालक, रााज्य शासनााच्या आदेशांंsस अधीन रााहून, काराागृृहे व सुधार सेवा यांंsचे

सर्वसााधारण नि�यंत्रण व अधीक्षण करील.

(३) शासनाास, एक किं�ंवा अधिि˜क वि�शेेष महाानि�रीीक्षक आणि� उप महाानि�रीीक्षक यांंsचीी नि�युक्तीी करताा

येईल.

(४) शासनाास, असा नि�देश देता येईल की, या अधिि˜नि�यमाान्वये किं�ंवा त्या त्या वेळी अंमलात

असलेेल्या कोणत्याही कायद्याान्वये, महाासंंचाालकाास असलेेले कोणतेेही अधिि˜कार, कार्ये, कर्ततव्ये व

जबााबदााऱ्या, रााज्यामध्ये स्थि�ित असलेेल्या सर्वव काराागृृहांंsच्या बाबतीीत, वि�शेेष महाानि�रीीक्षकााद्वाारे वापरताा

येतीील, पाार पााडता येतीील, किं�ंवा, यथास्थि�िति�, करताा येतीील.

(५) महाासंंचाालकाास, असा नि�देश देता येईल की, या अधिि˜नि�यमाान्वये किं�ंवा त्या त्या वेळी अंमलात

असलेेल्या कोणत्याही कायद्याान्वये असलेेले त्याचे कोणतेेही अधिि˜कार, कार्ये, कर्ततव्ये व जबााबदााऱ्या आणि�

प्राधिि˜कार, त्यांंsच्या अधिि˜कारि�तेेखालील क्षेत्रांंsत स्थि�ित असलेेल्या सर्वव काराागृृहांंsच्या बाबतीीत,

उप महाानि�रीीक्षकााद्वाारे वापरताा येतीील, पाार पााडता येतीील, किं�ंवा यथास्थि�िति�, करताा येतीील.

काराागृृह दलााचीी

स्थापनाा.

काराागृृहे व सुधार

सेवा यांंsचे

अधीक्षण.

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

7

(६) प्रत्येक मध्यवतीी काराागृृहाासाठीी, अधीक्षक, अपर अधीक्षक व उप अधीक्षक असतीील.

(७) अधीक्षक हाा, काराागृृहााचा प्रभाारी अधिि˜कारी असेल आणि� इतर सर्वव अधिि˜कारी व कर्मचाारी,

त्यास दुय्यम असतीील आणि� ते, त्याचे आदेश, सूचनाा व नि�देश यांंsचे पाालन करतीील.

(८) अपर अधीक्षक व उप अधीक्षक, उप महाानि�रीीक्षकााच्या सर्वसााधारण किं�ंवा वि�शेेष आदेशांंsस

अधीन रााहून, या अधिि˜नि�यमाान्वये तरतूूद केलेले अधीक्षकााचे सर्वव किं�ंवा त्यापैकी कोणतेेही अधिि˜कार, कर्ततव्ये

व कार्ये, जर त्यांंsना सोपवि�लेेली असतीील तर, त्यांंsचा वापर करतीील व तीी पाार पााडतीील.

(९) (क) मध्यवतीी काराागृृहाासाठीी, अधीक्षक दर्जाɑचा एक प्रभाारी अधिि˜कारी असेल.

(ख) जि�ल्हाा काराागृृह (वर्गग एक) साठीी, अपर अधीक्षक दर्जाɑचा एक प्रभाारी अधिि˜कारी असेल.

(ग) जि�ल्हाा काराागृृह (वर्गग दोन) साठीी, उप अधीक्षक दर्जाɑचा एक प्रभाारी अधिि˜कारी असेल.

(घ) जि�ल्हाा काराागृृह (वर्गग तीीन) साठीी, तुरुंंगााधिि˜कारी दर्जाɑचा एक प्रभाारी अधिि˜कारी असेल.

(१०) प्रत्येक काराागृृहाात लि�पि�कवर्गीय, तांंsत्रि�क आणि� अध्यापन कर्मचाारीवर्गग देखील असेल.

७.  शासनाास, काराागृृहांंsच्या योग्य प्रशासनाासाठीी, त्यास आवश्यक वाटेल अशा इतर कर्मचाारीवर्गाɑचीी

नि�यमि�त तत्त्वावर किं�ंवा प्रति�नि�युुक्तीीवर किं�ंवा कंत्राटी तत्त्वावर नि�युक्तीी करताा येईल.

८.  ज्यांंsचीी दोषसि�द्ध अवेक्षक म्हणूून नि�युक्तीी करण्यात आली आहे असे कैदी, भाारतीीय न्याय

संंहि�ताा, २०२३ याच्या कलम २ च्या खंंड (२८) च्या अर्थांंɕतर्गगत, लोकसेवक असल्याचे माानण्यात येईल.

प्रकरण चाार

काराागृृहांंsचे अधिि˜कारी व कर्ममचाारी यांंsची कार्ये, कर्ततव्ये व अधिि˜कार.

९.(१) या अधिि˜नि�यमााच्या तरतुुदींना व नि�यमांंsना आणि� महाासंंचाालकााचे आदेश व नि�देश यांंsस

अधीन रााहून, काराागृृहााचा प्रभाारी अधिि˜कारी, इतर दुय्यम अधिि˜कारी व कर्मचाारी यांंsच्या मदतीीने व सहााय्याने,

कैद्यांंsचा प्रवेश, काराागृृहााचीी सुरक्षाा, सुधार कार्ययक्रम, काराागृृहाात येण्यास अभ्यागतांंsना परवाानगी, खर्चच,

शि�स्त, शि�क्षाा व कैद्यांंsचे नि�यंत्रण आणि� कैद्यांंsचीी सुटका यांंsसह काराागृृहााच्या सर्वव बाबींंचे व्यवस्थापन करील.

(२) काराागृृहााचा प्रभाारी अधिि˜कारी, काराागृृहााच्या व्यवस्थापनााच्या सर्वव बाबींंसाठीी, शि�स्त, मजुुरी,

खर्चच, काराागृृहााचीी योग्य देखरेख आणि� सर्वव साधनसामग्रीी व यंत्रसामग्रीी, शि�क्षाा व नि�यंत्रण यांंsच्याशीी संंबंंधिि˜त

असलेेल्या सर्वव बाबींंकरि�ताा जबााबदाार असेल आणि� तो, वरि�ष्ठ प्राधिि˜काऱ्यांंsच्या आदेशानुसार कार्यय करील.

(३) काराागृृहााचा प्रभाारी अधिि˜कारी, त्याच्या देखरेखीखालील इलेक्ट्रॉनि�क स्वरूपाातीील अभि�लेेखांंsसह,

सर्वव दस्तऐवज किं�ंवा अभि�लेेख आणि� कैद्यांंsकडून घेतलेेले पैसे व इतर वस्तू सुरक्षि�त अभि�रक्षेेत ठेवण्यासाठीी

जबााबदाार असेल आणि� वि�हि�त करण्यात येतीील अशीी इतर कर्ततव्ये पाार पााडील आणि� अशीी इतर कार्ये पाार

पााडील.

(४) काराागृृहााचा प्रभाारी अधिि˜कारी, कैद्यांंsचे वि�नि�यमन करण्यासाठीी, काराागृृहाात शि�स्त रााखण्यासाठीी

आणि� अति�सुुरक्षि�त बंंदी कक्षाासह, काराागृृहााचे उचि�त व्यवस्थापन करण्यासाठीी, या अधिि˜नि�यमाान्वये किं�ंवा

वि�हि�त करण्यात येईल त्याप्रमााणे त्यालाा नेमून दिि—लेल्या अशा शि�स्तवि�ष

यक अधिि˜कारांंsचा वापर करील.

(५) काराागृृहााच्या प्रभाारी अधिि˜काऱ्यास, काराागृृहांंsच्या परि�सरााच्या आणि� गृृहव्यवस्थेच्या दैनंदिि—न

देखभाालीसाठीी, नि�यमांंsनुसार कैद्यांंsच्या सेवांंsचा वापर करताा येईल.

(६) काराागृृहााचा प्रभाारी अधिि˜कारी, पुढीील अभि�लेेख ठेवील किं�ंवा ठेवण्याचीी व्यवस्था करील :-

(क) प्रवेश दिि—लेल्या कैद्यांंsचीी नोंदवही ;

इतर कर्मचाारी वर्गग.

दोषसि�द्ध अवेक्षक.

२०२३ चा

४५.

काराागृृहााच्या

प्रभाारी

अधिि˜काऱ्याचीी

कार्ये व कर्ततव्ये.

8

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

(ख) प्रत्येक कैद्यााचीी सुटका केव्हाा होणाार आहे याचा उल्लेख असणाारी नोंद पुस्ति�िका

ा ;

(ग) काराागृृह अपरााधांंsसाठीी कैद्यांंsना झाालेल्या शि�क्षेेचीी नोंद करण्यासाठीी शि�क्षाा-नोंदवही ;

(घ) काराागृृहााच्या प्रशासनााशीी संंबंंधिि˜त असलेेल्या कोणत्याही बाबींंच्या संंबंंधात अभ्यागतांंsनी

दिि—लेल्या कोणत्याही अभि�प्राायांंsचीी नोंद करण्यासाठीी अभ्यागत नोंदवही ;

(ङ) काराागृृहाात प्रवेश करतेेवेळी कैद्यांंsकडून घेतलेेले पैसे व इतर वस्तू यांंsचा अभि�लेेख ;

(च) वि�हि�त करण्यात येतीील असे इतर कोणतेेही अभि�लेेख.

१०.(१) प्रत्येक काराागृृहाासाठीी एक वैद्यकीीय अधिि˜कारी असेल.

(२) वैद्यकीीय अधिि˜कारी, कैद्यांंsच्या उपचााराासाठीी आवश्यक उपााययोजनाा करील आणि� काराागृृहााच्या

स्वच्छतावि�षयक प्रशासनाासाठीी जबााबदाार असेल आणि� अधीक्षकााच्या नि�यंत्रणाास अधीन रााहून, वि�हि�त

करण्यात येतीील अशीी इतर कर्ततव्ये पाार पााडील.

(३) जर वैद्यकीीय अधिि˜काऱ्याचे पद रि�क्त असेल तर, नि�वासी वैद्यकीीय अधिि˜कारी किं�ंवा शासकीीय

रुग्णाालयााच्या प्रभाारी डॉक्टरनेे पदनि�र्देशि�त केलेलाा अन्य कोणतााही वैद्यकीीय अधिि˜कारी, काराागृृहााचा वैद्यकीीय

अधिि˜कारी म्हणूून काम करील, तो, पंंधरवड्याातून कि�माान एकदा मध्यवतीी किं�ंवा, यथास्थि�िति�, जि�ल्हाा

काराागृृहाालाा भेट देईल. असा वैद्यकीीय अधिि˜कारी, जेव्हाा केव्हाा कैद्यांंsच्या कोणत्याही आजाराावि�षयीी

काराागृृहाातीील कोणत्याही अधिि˜काऱ्याकडून किं�ंवा कर्मचााऱ्याकडून त्यालाा मााहि�तीी मि�ळेेल तेव्हाा, कैद्यांंsच्या

उपचााराासाठीी आवश्यक त्या उपााययोजनाा करील.

११.  (१) जेव्हाा जेव्हाा वैद्यकीीय अधिि˜काऱ्यास, एखाद्याा कैद्यााच्या मनाावर शि�स्तीीचा किं�ंवा त्यालाा

दिि—लेल्या उपचाारााचा प्रति�कूूल परि�णााम झाालाा आहे किं�ंवा होण्याचा संंभव आहे, असे समज

ण्यास कारण

असेल तेव्हाा, वैद्यकीीय अधिि˜कारी, त्यालाा योग्य वाटेल अशा नि�रीीक्षणांंsसह प्रकरण, लेखी स्वरूपाात

अधीक्षकाालाा कळवीील.

(२) हाा अहवााल, त्यावरील अधीक्षकााच्या आदेशांंsसह, मााहि�तीीकरि�ताा उप महाानि�रीीक्षकाास तात्काळ

पााठवि�ण्यात येईल.

१२.  (१) वैद्यकीीय अधिि˜कारी, कोणत्याही कैद्यााचा मृत्यू झााल्यावर, खाली वि�नि�र्दिि—िष्ट केल्याप्रमााणे

प्रकरणााचीी सर्वव संंबंंधिि˜त मााहि�तीी व तपशीील तात्काळ नोंदवील, आणि� काराागृृहााच्या प्रभाारी अधिि˜काऱ्यालाा

पुढीीलप्रमााणे अहवााल पााठवीील :—

(क) ज्या दिि—वशीी, मृत व्यक्तीीने, पहि�ल्यांंsदा आजारी असल्याचीी तक्रार केली होतीी किं�ंवा तीी

आजारी असल्याचे दिि—सून आले तो दिि—वस ;

(ख) त्या दिि—वशीी तीी, जीी मजुुरी, कोणतीीही असल्यास, करीत होता तीी मजुुरी ;

(ग) त्या दिि—वशीीच्या त्याच्या आहाारााचे प्रमााण ;

(घ) ज्या दिि—वशीी, त्यालाा रुग्णाालयाात दाखल करण्यात आले होते तो दिि—वस ;

(ङ) ज्या दिि—वशीी, तो आजारी असल्याचे पहि�ल्यांंsदा वैद्यकीीय अधिि˜काऱ्यालाा कळवि�लेे होते

तो दिि—वस ;

(च)रोोगाचेे� स्वरूप ;

(छ)मृृत व्यक्तीीलाा, ति�च्या मृत्यूपूर्वी, वैद्यकीीय अधिि˜काऱ्याने किं�ंवा दुय्यम वैद्यकीीय

अधिि˜काऱ्याने जेव्हाा शेवटचे बघि�तलेे होते तो दिि—वस ;

काराागृृहााचा वैद्यकीीय

अधिि˜कारी व त्याचीी

कर्ततव्ये.

वि�वक्षि�त प्रकरणीी

वैद्यकीीय

अधिि˜काऱ्याने

अहवााल देणे.

कैद्यााच्या

मृत्यूबाबत

अहवााल.

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

9

(ज)कैैद्यााच्या मृत्यूचा दिि—नांंsक व वेळ , आणि�

(झ) ज्या प्रकरणीी, शववि�च्छेदन तपाासणीी केली असेल, त्या प्रकरणीी, वैद्यकीीय अधिि˜काऱ्याच्या

नि�दर्शनाास आलेल्या इतर कोणत्याही तपशि�लांंsसह, मृत्यू नंतर दिि—सून आलेली परि�स्थि�ितीी ;

(२) काराागृृहााचा प्रभाारी अधिि˜कारी, कैद्यााच्या मृत्यूबाबतचीी मााहि�तीी, तात्काळ, उप महाानि�रीीक्षकाालाा

व महाासंंचाालकाालाा कळवीील. तो, रााष्ट्रीय माानवी हक्क आयोगालाा व शासनााच्या सर्वसााधारण किं�ंवा वि�शेेष

आदेशांंsमध्ये वि�नि�र्दिि—िष्ट करण्यात येईल अशा इतर प्राधिि˜करणांंsना देखील कळवीील.

१३.  तुरुंंगााधिि˜कारी, उप तुरुंंगााधिि˜कारी किं�ंवा सहाायक तुरुंंगााधिि˜कारी हे, अधीक्षकााच्या नि�यंत्रणाास

व पर्यवेेक्षणाास अधीन रााहून,—

(क) कैद्यांंsचे व कैद्यांंsच्या माालमत्तांंsचे प्रभाारी व अभि�रक्षक असतीील ;

(ख) काराागृृहाात कैद्यााचा मृत्यू झााल्यावर, ज्या परि�स्थि�ितीीत कैद्यााचा मृत्यू झाालाा, त्या परि�स्थि�ितीीचे

संंक्षि�प्त वर्णणन असलेेलाा अशा मृत्यूचा अहवााल, ताबडतोब अधीक्षकाालाा व वैद्यकीीय

अधिि˜काऱ्यालाा देतीील ;

(ग) प्रवेश करतेे वेळी, कैद्यांंsनी जमाा केलेले पैसे व इतर वस्तू यांंsच्या सुरक्षि�त अभि�रक्षेेकरि�ताा

जबााबदाार असतीील ;

(घ)वि�हि�त करण्यात येतीील अशीी इतर कर्ततव्ये पाार पााडतीील आणि� अशीी इतर कार्ये पाार

पााडतीील.

१४. 

प्रवेशद्वाार अधिि˜कारी म्हणूून अधीक्षकााने पदनि�र्देशि�त केलेलाा काराागृृहााचा कर्मचाारी किं�ंवा

अधिि˜कारी, काराागृृहाात आणलेेल्या किं�ंवा काराागृृहााबाहेर नेण्यात येणााऱ्या प्रत्येक गोष्टीचीी तपाासणीी करील,

आणि� मनााई केलेली कोणतीीही वस्तू काराागृृहाात किं�ंवा त्याबाहेर आणल्याचा किं�ंवा काराागृृहाातीील कोणतीीही

माालमत्ताा बाहेर नेत असल्याचा संंशय असलेेल्या कोणत्याही व्यक्तीीलाा थांंsबवतीील आणि� तो, ति�चीी झडतीी

घेऊ शकेेल किं�ंवा झडतीी घेण्याचीी व्यवस्था करू शकेेल आणि� ति�च्याकडे अशीी कोणतीीही वस्तू किं�ंवा

माालमत्ताा आढळूून आल्यास, त्याचीी मााहि�तीी, तात्काळ काराागृृहााच्या प्रभाारी अधिि˜काऱ्यास देईल.

१५.(१) महाासंंचाालक, वि�शेेष महाानि�रीीक्षक किं�ंवा उप महाानि�रीीक्षक, दर्जाɑने त्याच्यापेक्षाा दुय्यम

असणााऱ्या काराागृृहााच्या कोणत्याही अधिि˜काऱ्यावि�रुद्ध किं�ंवा कर्मचााऱ्यावि�रुद्ध, कोणत्याही गैरवर्तनाासाठीी,

वि�हि�त करण्यात येईल अशीी शि�स्तभंंगााचीी कारवााई करू शकेेल.

(२) या अधिि˜नि�यमााखाली केलेल्या नि�यमांंsनुसार तरतूूद केलेल्या शि�क्षाा, महाारााष्ट्र नागरीी सेवा (शि�स्त

व अपील) नि�यम, १९७९ मध्ये वि�हि�त केलेल्या शि�क्षांंsव्यति�रि�क्त असतीील.

१६.  काराागृृहााचे सर्वव अधिि˜कारी व कर्मचाारी हे, नेहमीी कर्ततव्यावर असल्याचे माानण्यात येतीील,

आणि� ते, रााज्यातीील काराागृृहााच्या कोणत्याही भाागात किं�ंवा इतर कोणत्याही ठि�कााणी तैनात करण्यासाठीी

उपलब्ध असतीील.

प्रकरण पाच

काराागृृहााचे अधिि˜कारी व कर्ममचाारी यांंsची सर्ववसाधारण वर्ततणूक.

१७.  काराागृृहाातीील सर्वव अधिि˜कारी व कर्मचाारी यांंsचे, महाारााष्ट्र नागरीी सेवा (वर्तणूूक) नि�यम,

१९७९ व महाारााष्ट्र नागरीी सेवा (शि�स्त व अपील) नि�यम, १९७९ आणि� वि�हि�त करण्यात येतीील असे इतर

कोणतेेही नि�यम यांंsद्वाारे नि�यमन करण्यात येईल.

१८. 

काराागृृहााचे अधिि˜कारी व कर्मचाारी आणि� त्यांंsचे नातेवाईक यांंsना, कैद्यांंsशीी प्रत्यक्ष किं�ंवा

अप्रत्यक्षपणे

े व्यावसायि�क व्यवहाार करताा येणाार नाही आणि� काराागृृह कंत्राटांंsमध्ये कोणतााही हि�तसंंबंंध ठेवता

येणाार नाही.

तुरुंंगााधिि˜कारी, उप

तुरुंंगााधिि˜कारी,

सहाायक

तुरुंंगााधिि˜कारी यांंsचीी

कर्ततव्ये.

प्रवेशद्वाार

अधिि˜काऱ्याचीी

कर्ततव्ये.

कोणत्याही दुय्यम

अधिि˜काऱ्यावि�रुद्ध

किं�ंवा

कर्मचााऱ्यावि�रुद्ध

शि�स्तभंंगााचीी

कारवााई.

अधिि˜कारी व

कर्मचाारी हे नेहमीी

कर्ततव्यावर

असल्याचे माानणे.

वर्तणूूक नि�यम.

व्यावसायि�क

व्यवहाारांंsस मनााई.

भाग चार-६–२

10

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

१९.  काराागृृहााचे अधिि˜कारी व कर्मचाारी आणि� त्यांंsचे नातेवाईक हे, कैद्यांंsकडून किं�ंवा कैद्यांंsच्या

नातेवाईकांंsकडून किं�ंवा त्यांंsच्या मि�त्रांंsकडून किं�ंवा काराागृृहांंsच्या कोणत्याही व्यवहाारांंsशीी संंबंंधिि˜त असलेेल्या

एखाद्याा व्यक्तीीकडून कोणतीीही भेटवस्तू स्वीकारणाार नाहीत.

२०.  काराागृृहााचे अधिि˜कारी व कर्मचाारी, कोणत्याही संंघात किं�ंवा संंघटनेत सामील होेे�णाार नाहीत

किं�ंवा काराागृृहााचीी सुरक्षाा, शि�स्त आणि� सुरळीीत कामकााज यास हाानीकारक ठरेेल अशीी कोणतीीही कृतीी

करणाार नाहीत.

२१.  काराागृृहााचे अधिि˜कारी व कर्मचाारी, अन्य ठि�कााणी रााहण्यासाठीी अधीक्षकााने लेखी परवाानगी

दिि—ली नसेल तर, काराागृृह नि�वासस्थाने, उपलब्ध असल्यास, काराागृृह नि�वासस्थानामध्ये रााहतीील.

२२.  काराागृृहाातीील कोणतााही कर्मचाारी, अधीक्षकााकडून परवाानगी घेतल्याशि�वााय, राात्रीीच्या वेळी

काराागृृह नि�वासस्थानी अनुपस्थि�ित रााहणाार नाही आणि� जर काराागृृहाातीील कर्मचाारी, परवाानगी न घेता, काही

अपरि�हाार्यय नि�कडीसाठीी काराागृृह नि�वासस्थानी अनुपस्थि�ित रााहि�लाा असेल तर, तो, त्याबाबतचीी कारणेे

अधीक्षकाालाा तात्काळ कळवीील.

२३.  काराागृृहााचे सर्वव अधिि˜कारी व कर्मचाारी, त्यांंsच्या वरि�ष्ठ प्राधिि˜काऱ्यांंsच्या कायदेशीीर आदेशांंsचे

व नि�र्देशांंsचे पाालन करतीील.

प्रकरण सहाा

कल्याण नि�धीी.

२४.(१) शासन, रााज्यातीील काराागृृहांंsचे व सुधार सेवांंsचे सर्वव अधिि˜कारी व कर्मचाारी यांंsच्या

कल्याणाासाठीी, कल्याण नि�धी घटि�त करील आणि� वि�हि�त करण्यात येतीील अशा प्रयोजनांंsसाठीी त्याचा

वि�नि�योग करताा येईल.

(२) कल्याण नि�धीमध्ये, पुढीील पैसे जमाा करण्यात येतीील :—

(क) रााज्य शासनााने दिि—लेले कोणतेेही अनुदान ;

(ख) काराागृृहााच्या सर्वव अधिि˜काऱ्यांंsकडून व कर्मचााऱ्यांंsकडून घेतलेेली माासि�क वर्गणीी ;

(ग)कोोणत्याही व्यक्तीीने किं�ंवा संंघटनेने दिि—लेले कोणतेेही मृत्यूपत्रि�त दान, देणगीी, दाननि�धी

किं�ंवा इतर अनुदाने ;

(घ) नि�धीच्या शि�ल्लक रकमेच्या गुंंsतवणुकीतून उपाार्जि�ित होणाारे व्याज ;

(ङ) वि�हि�त करण्यात येईल अशीी इतर कोणतीीही रक्कम.

प्रकरण सात

काराागृृहांंsचे नि�रीीक्षण.

२५.  महाासंंचाालक, वि�हि�त करण्यात येतीील अशा नि�यत कालांंsतरााने समुुचि�त दर्जाɑच्या एखाद्याा

अधिि˜काऱ्याद्वाारे सर्वव काराागृृहांंsचे नि�रीीक्षण केले जात आहे याचीी सुनि�श्चि�ितीी करील.

२६.(१) प्रत्येक काराागृृहाात, अध्यक्ष म्हणूून जि�ल्हााधिि˜कारी व जि�ल्हाा दंडााधिि˜कारी आणि� वि�हि�त

करण्यात येतीील अशा संंख्येतीील इतर सदस्य यांंsचा समाावेश असलेेले एक अभ्यागत मंंडळ असेल.

(२) मंंडळ, या अधिि˜नि�यमााच्या तरतुुदींचे आणि� त्याखाली केलेल्या नि�यमांंsचे अनुपाालन केले जात

असल्याचीी सुनि�श्चि�ितीी करण्यासाठीी दर तीीन महि�न्यांंsतून एकदा काराागृृहााचे नि�रीीक्षण करील.

(३) प्रत्येक नि�रीीक्षणाानंतर, मंंडळााचे नि�र्देश व सूचनाा यांंsसह अहवााल, संंबंंधिि˜त उप महाानि�रीीक्षकााकडे

व महाासंंचाालकााकडे पााठवि�ण्यात येईल.

भेटवस्तू

स्वीकारण्यास

मनााई.

संंघटना

बनवि�ण्यास मनााई.

काराागृृह

नि�वासस्थानांंsमध्ये

रााहणेे.

अनधिि˜कृतपणेे

अनुपस्थि�ित न

रााहणेे.

कायदेशीीर

आदेशांंsचे पाालन

करणेे.

कल्याण नि�धी.

काराागृृहांंsचे

नि�रीीक्षण.

अभ्यागत मंंडळ.

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

11

प्रकरण आठ

काराागृृहााची वास्तुरचनाा व नि�वाासव्यवस्थाा.

२७. 

(१) एखाद्याा काराागृृहााचीी वास्तुरचनाा व संंकल्पचि�त्र, भूपृष्ठाचीी जागा, मोकळी जागा,

बंंदीकक्षांंsचे वायुवीजन, बरााकी, शौचालयेे, स्नानगृृहे, स्वयंंपााक घर, कार्ययछपऱ्या, रुग्णाालयेे, इत्यादी, वि�हि�त

करण्यात येईल अशा माानकांंsशीी व आवश्यकतांंsशीी सुसंंगत असतीील.

(२) प्रत्येक काराागृृहााचीी सुरक्षाावि�षयक माानके, वि�हि�त करण्यात येतीील त्याप्रमााणे असतीील.

(३) महि�लाा, तृतीीयपंंथी, दिि—व्यांंsग व्यक्तीी किं�ंवा सांंsसर्गि�िक रोगाने किं�ंवा माानसि�क आजारााने ग्रस्त

व्यक्तीी, किं�ंवा अंमली पदाार्थांंɕच्या अति�सेेवनाधीन व्यक्तीी किं�ंवा वयोवृद्ध व अशक्त कैदी, न्यायचौकशीीधीन

कैदी, दोषसि�द्ध कैदी, अति� सुरक्षाा असलेेले कैदी, अभ्यस्त अपरााधी, सरााईत कैदी, तरुण अपरााधी, दिि—वाणी

कैदी, टोळ्यांंsचे सदस्य असलेेले कैदी, स्थानबद्ध कैदी, इत्यादींसारख्या वि�वि�ध प्रकारच्या कैद्यांंsचे वि�लगीीकरण

करणेे व त्यांंsना अलग ठेवणे सुलभ होण्यासाठीी आणि� कैद्यांंsच्या वि�शेेष गरजाा पुरवि�ण्यासाठीी, वि�हि�त करण्यात

येईल त्याप्रमााणे काराागृृहे संंकल्पचि�त्रि�त करताा येतीील.

(४) काराागृृहांंsच्या संंकल्पचि�त्रात, कार्याɑत्मक आवश्यकतेनुसार, काराागृृहांंsचे अधिि˜कारी व कर्मचाारी

यांंsच्या नि�वासव्यवस्थेचा आणि� इतर सोयीसुवि�धांंsचा समाावेश असेल.

(५) शासन, वि�वि�ध प्रकारच्या काराागृृहांंsच्या तट भिं�ंतीीपाासून, वि�हि�त करण्यात येईल अशा अंतरााच्या

आतीील, बांंsधकामे वि�नि�यमि�त करण्यासाठीी आणि� त्यामध्ये रााखीव (बफर

) क्षेत्र नि�र्मामााɑण करण्यासाठीी नि�यम

करील.

२८. 

(१) शासनाास, कैद्यांंsचे समााजात पुनर्ववसन करण्यास मदतगाार ठरू शकणााऱ्या, वि�हि�त

करण्यात येतीील अशा सुवि�धा किं�ंवा सवलतीी, खुल्या काराागृृहाामध्ये व खुल्या वसाहतीीत, उपलब्ध करून

देता येतीील.

(२) खुल्या काराागृृहांंsचे व खुल्या वसाहतीीचे व्यवस्थापन करण्याचे नि�यम, अशा काराागृृहांंsमध्ये

कैद्यांंsना स्थानांंsतरि�त करण्याचीी कार्ययपद्धतीी व त्यांंsचीी पाात्रताा, आणि� अशा कैद्यांंsना खुल्या काराागृृहाात किं�ंवा

खुल्या वसाहतीीत स्थानांंsतरि�त करण्याच्या शर्तीतीी, वि�हि�त करण्यात येतीील त्याप्रमााणे असतीील.

प्रकरण नऊ

कैद्यांंsचे वर्गीकरण.

२९.  (१) प्रत्येक काराागृृहाामध्ये, कैद्यांंsचे वर्गीकरण व सुरक्षाा नि�र्धाɑरण करण्यासाठीी, अध्यक्ष म्हणूून

काराागृृह अधीक्षक आणि� सदस्य म्हणूून तुरुंंगााधिि˜कारी (प्रशासन), तुरुंंगााधिि˜कारी (अंतर्गत सुरक्षाा) व

वैद्यकीीय अधिि˜कारी यांंsचा समाावेश असलेेली एक वर्गीकरण व सुरक्षाा नि�र्धाɑरण समि�तीी असेल.

(२) समि�तीी, प्रथम पुढीील कैद्यांंsमधूून कैद्यांंsचे प्रकार सुनि�श्चि�ित करील :—

(क) दिि—वाणी कैदी ;

(ख) दोषसि�द्ध कैदी ;

(ग) न्यायचौकशीीधीन कैदी ;

(घ) स्थानबद्ध कैदी ;

(ङ) सरााईत किं�ंवा अभ्यस्त अपरााधी ;

(च) मृत्यूदंडााचीी शि�क्षाा झाालेले कैदी ;

(छ) दयेचा अर्जज फेटाळलेेले मृत्यूदंडि�त कैदी ;

(ज) वि�हि�त करण्यात येतीील असे इतर कोणत्याही प्रकारचेे कैदी.

काराागृृहााचीी

वास्तुरचनाा.

खुली काराागृृहे व

खुली वसाहत.

वर्गीकरण व सुरक्षाा

नि�र्धाɑरण समि�तीी.

भाग चार-६–२अ

12

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

(३) समि�तीी, काराागृृहाात दाखल होणााऱ्या कैद्यांंsचे वय, लिं�ंग, शि�क्षाा, सुरक्षाा व संंरक्षणवि�ष

यक

गरजाा, शारीरि�क व माानसि�क आरोग्यवि�षयक गरजाा, सुधाराात्मक गरजाा, इत्यादींनुसार पुढीील प्रवर्गांंɕमध्ये

त्यांंsचे वर्गीकरण करील :—

(क) लिं�ंगनि�हााय : पुरुष, महि�लाा व तृतीीयपंंथी ;

(ख) मूल असलेेल्या महि�लाा कैदी ;

(ग) तरुण अपरााधी ;

(घ) वयोवृद्ध व अशक्त कैदी ;

(ङ) माानसि�क आजारााने ग्रस्त कैदी ;

(च) पहि�ल्यांंsदाच अपरााध करणाारे अपरााधी ;

(छ) अंमली पदाार्थांंɕचे व्यसनीी आणि� मद्यासक्त अपरााधी ;

(ज) वि�देशीी कैदी ;

(झ) सांंsसर्गि�िक रोगाने किं�ंवा दीर्घघ आजारााने ग्रस्त कैदी ;

(ञ) अति�-जोखीमीचे कैदी ;

(ट) वि�हि�त करण्यात येतीील असे इतर कोणतेेही प्रवर्गग.

(४) पोट-कलमेे (२) व (३) याअन्वये कैद्यााच्या प्रकारााचीी व वर्गवाारीचीी सुनि�श्चि�ितीी केल्यानंतर,

कैद्यााच्या एकमेकांंsशीी होणााऱ्या कोणत्याही प्रकारच्या परस्पर संंबंंधास प्रति�बंंध करण्याकरि�ताा, वि�हि�त करण्यात

येईल अशा रीतीीने, त्यांंsना अलग ठेवता येईल.

(५) काराागृृहााचे प्रभाारी अधिि˜कारी, या संंबंंधात, शासनााकडून वि�नि�र्दिि—िष्ट करण्यात येईल त्याप्रमााणे,

अति� जोखमीच्या कैद्यााचीी सुरक्षाा व सुरक्षि�त अभि�रक्षाा करण्याचीी सुनि�श्चि�ितीी करण्यासाठीी वि�शेेष काळजीी

घेईल आणि� सावधगि�रीी बाळगीील.

प्रकरण दहाा

कैद्यांंsचे प्रवेेश, स्थाानांंsतरण व मुक्तता.

३०.  (१) काराागृृहााचा प्रभाारी अधिि˜कारी, एखाद्याा व्यक्तीीचीी, यथोचि�त कायदेशीीर प्रक्रि�येनुसार

मुक्तताा होईपर्यंंत किं�ंवा ति�लाा हलवि�ण्यात येईपर्यंंत, अशा व्यक्तीीलाा, ज्याद्वाारे काराागृृहाात पााठवि�ण्यात आले

असेल अशा कोणत्याही रि�टच्या, अधिि˜पत्राच्या किं�ंवा आदेशाच्या नि�कडीनुसार कोणत्याही न्यायालयााकडून

किं�ंवा कोणत्याही सक्षम प्राधिि˜करणााकडून या अधिि˜नि�यमाान्वये त्याच्या अभि�रक्षेेत यथोचि�तरीीत्या पााठवि�लेेल्या

अशा व्यक्तीीचा स्वीकार करील व ति�लाा स्थानबद्ध करील.

(२) काराागृृहााचा प्रभाारी अधिि˜कारी, अशा रि�टचीी, अधिि˜पत्राचीी किं�ंवा आदेशाचीी अंमलबजा

ावणी

केल्यानंतर अथवा त्याद्वाारे पााठवि�लेेल्या व्यक्तीीचीी मुक्तताा झााल्यानंतर, त्याचीी कशा प्रकारे अंमलबजा

ावणी

करण्यात आली किं�ंवा त्याद्वाारे पााठवि�लेेल्या व्यक्तीीचीी, त्याचीी अंमलबजा

ावणी होण्यापूर्वी अभि�रक्षेेतून मुक्तताा

का करण्यात आली आहे हे दर्शवि�णाारे, यथोचि�त स्वाक्षरीीकृत प्रमााणपत्र, ज्या न्यायालयााने तो काढलाा होता

त्या न्यायालयाालाा पााठवीील.

(३) काराागृृहााचा प्रभाारी अधिि˜कारी, त्या त्या वेळी अंमलात असलेेल्या कोणत्याही कायद्यााच्या

तरतुुदींन्वये कोणत्याही न्यायालयााने किं�ंवा सक्षम प्राधिि˜करणााने कोणत्याही व्यक्तीीच्या स्थानबद्धतेसाठीी दिि—लेलाा

कोणतााही शि�क्षाादेश किं�ंवा आदेश किं�ंवा काढलेेले अधिि˜पत्र अंमलात आणील.

(४) कोणतीीही शंंका किं�ंवा संंदिि—ग्धताा असल्यास त्या बाबतीीत, काराागृृहााचा प्रभाारी अधिि˜कारी,

अंमलबजा

ावणीसाठीी, स्‍‍पष्टीकरणाासाठीी त्याच्याकडे पााठवि�लेेले अधिि˜पत्र किं�ंवा आदेश, तो काढणााऱ्या

प्राधिि˜करणााकडे, स्पष्टीकरणाार्थथ पााठवीील. असा संंदर्भभ प्रलंंबि�त

असेपर्यंंत, त्या अधिि˜पत्रात किं�ंवा आदेशात

वि�नि�र्दिि—िष्ट केली असेल, अशा रीतीीने, कैद्याालाा स्थानबद्ध करण्यात येईल.

कैद्यांंsचे प्रवेश.

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

13

(५) प्रत्येक कैद्यााचीी, त्याच्या प्रवेशानंतर, शक्य ति�तक्या लवकर, वैद्यकीीय अधिि˜काऱ्याकडून तपाासणीी

करण्यात येईल आणि� तो, त्याने ठेवावयाच्या वि�हि�त नोंदवहीत किं�ंवा नमुन्यात त्याबाबतचीी तपशीीलवाार नोंद

करील किं�ंवा नोंद करण्याचीी व्यवस्था करील. या अभि�लेेखात, सध्याच्या किं�ंवा पूर्वीच्या कोणत्याही

आजाराासह, कैद्यााच्या आरोग्य स्थि�ितीीचा, त्याच्या शरीीराावर असलेेल्या कोणत्याही जखमाा किं�ंवा खुणाा

यांंsचा, जर सश्रम काराावासाचा शि�क्षाादेश दिि—लेलाा असेल तर, तो, जीी मजुुरी करण्यास योग्य असेल त्या

मजुुरीचा वर्गग आणि� वैद्यकीीय अधिि˜काऱ्यास अंतर्भूɑत करणेे योग्य वाटतीील अशा इतर कोणत्याही नि�रीीक्षणांंsचा,

तपशीील अंतर्भूɑत असेल.

(६) न्यायालयााकडून किं�ंवा इतर कोणत्याही सक्षम प्राधिि˜करणााकडून काराागृृहााच्या प्रभाारी

अधिि˜काऱ्यालाा उद्देेशून पााठवि�लेेले वैध अधिि˜पत्र किं�ंवा कोणतााही आदेश सादर केल्यानुसार असेल त्या

व्यति�रि�क्त, कोणत्याही व्यक्तीीलाा स्थानबद्धतेसाठीी काराागृृहाात प्रवेश दिि—लाा जाणाार नाही.

३१.  (१) जेव्हाा जेव्हाा, कैद्याालाा काराागृृहाात प्रवेश दिि—लाा जाईल तेव्हाा तेव्हाा, काराागृृहााच्या प्रभाारी

अधिि˜काऱ्याकडून किं�ंवा त्याने प्राधिि˜कृत केलेल्या अधिि˜काऱ्याकडून त्याचीी कसून झडतीी घेण्यात येईल, आणि�

योग्य अधिि˜काराान्वये जीी काराागृृहाात आणलीी असेल अशीी सर्वव रोख रक्कम, दागि�नेे किं�ंवा इतर मौल्यवान

वस्तू, त्या कैद्यााकडून काढून घेण्यात येतीील आणि� त्याबाबत, वि�हि�त करण्यात येईल अशा रीतीीने कार्ययवाही

करण्यात येईल.

(२) जर कैद्यााकडे, मनााई केलेली कोणतीीही वस्तू आढळूून आली तर, तीी जप्त करण्यात येईल.

(३) महि�लाा किं�ंवा तृतीीयपंंथी कैद्यांंsच्या बाबतीीत, वि�हि�त करण्यात येईल अशा समुुचि�त रीतीीने झडतीी

घेण्‍याात येईल व तपाासणीी करण्यात येईल.

(४) काराागृृहाात प्रवेश दिि—लेलाा प्रत्येक कैदी, फौौजदाारी प्रक्रि�या (ओळख पटवि�णेे) अधिि˜नि�यम,

२०२२ आणि� त्या त्या वेळी अंमलात असलेेल्या इतर कोणत्याही कायद्यााच्या तरतुुदींनुसार करण्यात येईल

अशा शारीरि�क व बायोमेट्रीक ओळखीीसंंबंंधीच्या माापन प्रक्रि�येतून जाईल.

(५) जो कैदी, काराागृृहााबाहेर जातो किं�ंवा काराागृृहाात पुन्हाा प्रवेश करतोो असा प्रत्येक कैदी देखील

काराागृृहाातीील अशा प्रत्येक बाहेर जाण्याच्या किं�ंवा आत प्रवेश करण्याच्या प्रत्येक वेळी, त्याचीी कसून झडतीी

घेण्याच्या आणि� शारीरि�क व बायोमेट्रि�क ओळखीीसंंबंंधीच्या माापन प्रक्रि�येतून जाईल.

(६) कैदी, मनााई केलेल्या वस्तूच्या तपाासणीीसाठीी कोणत्याही वेळी कसून झडतीी घेण्यास पाात्र

असेल.

३२.  (१) सर्वव कैद्यांंsचीी, अन्य कोणत्याही काराागृृहाात त्यांंsना स्थानांंsतरि�त करण्यापूर्वी, वैद्यकीीय

अधिि˜काऱ्याकडून त्यांंsचीी तपाासणीी करण्यात येईल.

(२) जेव्हाा, कोणत्याही व्यक्तीीस, काराावासाच्या शि�क्षेेखाली किं�ंवा मृत्युदंडााच्या शि�क्षेेखाली किं�ंवा

दंंड भरण्यात कसूर केल्यामुळे किं�ंवा शांंsतताा रााखण्यासाठीी किं�ंवा चांंsगलीी वर्तणूूक ठेवण्यासाठीी जामीन

देण्यास कसूर केल्यामुळे रााज्यातीील काराागृृहाात बंंदीवासात ठेवण्यात आले असेल त्याबाबतीीत, शासन,

अन्य रााज्याच्या शासनााच्या परस्परांंsमधीील संंमतीीने, आदेशाद्वाारे, त्या कैद्याालाा त्या काराागृृहाातून अन्य

रााज्यातीील कोणत्याही काराागृृहाात स्थानांंsतरि�त करण्याचीी तरतूूद करू शकेेल.

(३) कोणत्याही न्यायचौकशीीधीन कैद्यााचे, एका रााज्यातून दुसऱ्या रााज्यात केले जाणाारे स्थानांंंsतरण

हे, परत पााठवि�णााऱ्या (रि�मांंsड देणााऱ्या) न्यायालयााच्या संंमतीीने करण्यात येईल.

(४) कोणत्याही कैद्याालाा, रााज्यातीील एका काराागृृहाातून दुसऱ्या काराागृृहाात स्थानांंsतरि�त करण्यासाठीी

महाासंंचाालक किं�ंवा वि�शेेष महाानि�रीीक्षक हाा सक्षम प्राधिि˜कारी असेल.

(५) उप महाानि�रीीक्षक हाा, कोणत्याही कैद्याास, त्याच्या संंबंंधिि˜त अधिि˜कारक्षेत्रामधीील एका काराागृृहाातून

दुसऱ्या काराागृृहाात स्थानांंsतरि�त करण्यासाठीी सक्षम प्राधिि˜कारी असेल.

(६) न्यायचौकशीी करणााऱ्या न्यायालयाास सूचि�त करून न्यायचौकशीीधीन कैद्यााचे स्थानांंsतरण

करण्यात येईल.

कैद्यांंsचीी झडतीी.

२०२२ चा

११.

कैद्यााचे

स्थानांंsतरण

.

14

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

३३. 

(१) काराागृृहाातीील वि�देशीी कैद्यााच्या प्रवेशाचीी मााहि�तीी, तात्काळ महाासंंचाालकााकडे

पााठवण्यात येईल, तो तीी मााहि�तीी, भाारत सरकाारच्या पररााष्ट्र मंंत्रालयााकडे अथवा केंद्र सरकाारकडून किं�ंवा

रााज्य शासनााकडून वि�नि�र्दिि—िष्ट करण्यात येईल अशा अन्य कोणत्याही अभि�करणााकडे पााठवीील.

(२) वि�वक्षि�त कैद्यांंsचे, भाारताातून भाारतााबाहेरील अन्य देशात किं�ंवा ठि�कााणी स्थानांंsतरण

, आणि�

भाारतााबाहेरील अन्य देशातून किं�ंवा ठि�कााणांंsहून भाारताात प्रत्यावर्ततन हे, कैद्यांंsचे प्रत्यार्पण अधिि˜नि�यम, २००३

याच्या तरतुुदींनुसार करण्यात येईल.

३४. 

जर कैदी, कोणत्याही तीीव्र किं�ंवा धोकादायक चि�त्तक्षोभक रोगाने ग्रस्त असेल तर, अशीी

मुक्तताा करणेे सुरक्षि�त असल्याचे वैद्यकीीय अधिि˜काऱ्याने प्रमााणि�त केल्याखेरीज, अशा कोणत्याही कैद्यााचीी

काराागृृहाातून मुक्तताा करण्यात येणाार नाही.

प्रकरण अकराा

कैद्यांंsची शि�स्त.

३५.  जेेव्हाा एखाद्याा कैद्यााकडून पुढीील कृत्ये करण्यात येतीील तेव्हाा, अशीी कृत्ये काराागृृह अपरााध

असतीील :—

(क) या अधिि˜नि�यमाान्वये किं�ंवा त्याखाली केलेल्या नि�यमांंsन्वये वि�नि�र्दिि—िष्ट केलेल्या कोणत्याही

नि�यमााचे किं�ंवा वि�नि�यमााचे जाणीवपूर्ववक उल्लंंघन करणेे ;

(ख) कोणत्याही व्यक्तीीवर, कोणतााही हमलाा करणेे किं�ंवा बळााचा वापर करणेे ;

(ग) अपमाानास्पद किं�ंवा धमकीी देणााऱ्या भााषेचा जाणीवपूर्ववक व सतत

वापर करणेे ;

(घ) अनैति�क किं�ंवा असभ्य किं�ंवा गैरशि�स्तीीचे वर्ततन करणेे ;

(ङ) मजुुरी करण्यापाासून स्वतःलाा जाणीवपूर्ववक नि�:समर्थथ करणेे ;

(च) जेव्हाा कैद्याालाा सश्रम काराावासाचीी शि�क्षाा देण्यात येते तेव्हाा, असे काम करण्यास सतत

नकार देणे ;

(छ) सश्रम काराावासाचीी शि�क्षाा झाालेल्या कोणत्याही दोषसि�द्ध कैद्यााने कामाामध्ये जाणीवपूर्ववक

आळस करणेे किं�ंवा नि�ष्काळजीीपणाा करणेे ;

(ज) सश्रम काराावासाचीी शि�क्षाा झाालेल्या कोणत्याही दोषसि�द्ध कैद्यााने कामााचे जाणीवपूर्ववक

गैरव्यवस्थापन करणेे ;

(झ) काराागृृहााच्या माालमत्तेेचे जाणीवपूर्ववक नुकसान करणेे ;

(ञ) प्रत्यक्ष किं�ंवा इलेक्ट्रॉनि�क स्वरूपाात ठेवलेली वृत्तपत्रकेे कैद्यााचा पूर्वेति�हाास, अभि�लेेख

किं�ंवा दस्तऐवज यांंsमध्ये फेरफाार करणेे किं�ंवा ते खरााब करणेे ;

(ट) मनााई केलेली कोणतीीही वस्तू प्राप्त करणेे, बाळगणेे किं�ंवा हस्तांंsतरि�त करणेे ;

(ठ) काराागृृहाातीील कोणत्याही अधिि˜काऱ्याच्या किं�ंवा कर्मचााऱ्याच्या वि�रुद्ध जाणीवपूर्ववक खोटे

आरोप करणेे ;

(ड) कोणतीीही आग, कारस्थान किं�ंवा कट यांंsसारख्या घटना त्यालाा कळतााक्षणीी त्या न

कळवि�णेे किं�ंवा कळवि�ण्यास नकार देणे, मोबाईल, अंमली पदाार्थथ, शस्त्रे, चलन यांंsसारख्या

वि�धिि˜नि�षि�द्ध वस्तूंंsचा वापर करणेे अथवा पळूून जाण्याचा प्रयत्न करणेे किं�ंवा पळूून जाण्याचीी तयाारी

करणेे अथवा कोणत्याही कैद्याावर किं�ंवा अन्य कोणत्याही व्यक्तीीवर किं�ंवा काराागृृह कर्मचााऱ्यांंsवर

हल्लाा करणेे ;

(ढ) पळूून जाणेे� किं�ंवा पळूून जाण्याचा प्रयत्न करणेे, पळूून जाण्याचा कट रचणेे, किं�ंवा पळूून

जाण्यासाठीी सहााय्य करणेे ;

वि�देशीी कैद्यांंsचे

प्रवेश व

प्रत्यावर्ततन.

२००३ चा

४९.

कैद्यांंsचीी मुक्तताा.

काराागृृहवि�ष

यक

अपरााध.

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

15

(ण) बि�नतारी संंदेशवहन उपकरणेे, मोबाईल फोन, इलेक्ट्रॉनि�क्स उपकरणेे व त्यांंsच्या

सहााय्यभूत घटकांंsचा अनधिि˜कृत वापर करणेे किं�ंवा तीी बाळगणेे ;

(त) जेथे प्रवेश करण्याचीी परवाानगी नाही अशा, काराागृृहााच्या परि�सराात किं�ंवा त्याभोवतीी

अपप्रवेश करणेे किं�ंवा अपप्रवेश करण्याचा प्रयत्न करणेे किं�ंवा वि�नाकारण फि�रणेे ;

(थ) काराागृृहााबाहेरील कोणत्याही व्यक्तीीशीी अनधिि˜कृत संंवाद साधणेे ;

(द) काराागृृह अधिि˜कारी किं�ंवा कर्मचाारी असल्याचा बहााणाा करणेे किं�ंवा कोणत्याही प्रकारचीी

तोतयेेगि�रीी करणेे ;

(ध) मनााई केलेल्या कोणत्याही वस्तूचीी तस्करी करणेे किं�ंवा तस्करी करण्याचा प्रयत्न करणेे;

(न) काराागृृहाातीील अधिि˜कारी व कर्मचाारी यांंsच्यावि�रुद्ध खोटे अभि�वेेदन करून सहकैैद्यांंsना

धाकदपटशा दाखवि�णेे ;

(प) सामूहि�क उपोषणाात, आंदोोलनाात किं�ंवा अन्य कोणत्याही अवज्ञााकारी किं�ंवा बेशि�स्त

कृत्यांंsमध्ये सहभााग घेणे किं�ंवा त्यास चि�थाावणी देणे ;

(फ) लैंंगि�क छळवणूक करणेे किं�ंवा समसंंभोोग करणेे ;

(ब) जुगार, सट्टेेबाजीी, इत्यादींसारख्या समााजवि�रोोधी कृत्यांंsमध्ये सहभााग घेणे किं�ंवा तीी

आयोजि�त करणेे ;

(भ) उपरोोक्तपैैकी कोणतेेही अपरााध करण्यास सहााय्य करणेे किं�ंवा त्यास अपप्रेरणाा देणे ;

(म) आजारी असल्याचे ढोंग करणेे ;

(य) वि�हि�त करण्यात येईल असे इतर कोणतेेही कृत्य.

३६.  (१) काराागृृहााचा प्रभाारी अधिि˜कारी, या अधिि˜नि�यमााच्या तरतुुदींनुसार व त्या खाली केलेल्या

नि�यमांंsनुसार काराागृृहाातीील कैद्यांंsमध्ये शि�स्त रााखण्यासाठीी जबााबदाार असेल.

(२) काराागृृहाामध्ये शि�स्तीीचीी अंमलबजा

ावणी करण्याचीी रीत, नि�यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यात येईल

त्याप्रमााणे असेल.

३७. 

काराागृृहााच्या अधिि˜काऱ्यांंsच्या किं�ंवा कर्मचााऱ्यांंsच्या आदेशाचे व सूचनांंsचे आणि� या

अधिि˜नि�यमााच्या तरतुुदींचे पाालन करणेे आणि� वि�हि�त करण्यात येतीील अशा अन्य नि�देशांंsचे अनुपाालन करणेे

हे, प्रत्येक कैद्यााचे कर्ततव्य असेल.

३८.  काराागृृहााचा प्रभाारी अधिि˜कारी, या अधिि˜नि�यमाान्वये व त्याखाली केलेल्या नि�यमांंsन्वये वि�नि�र्दिि—िष्ट

केलेली चौकशीी केल्यानंतर, कलम ३५ मध्ये वि�नि�र्दिि—िष्ट केलेल्या काराागृृहवि�ष

यक अपरााधांंsच्या बाबतीीत,

पुढीील शि�क्षांंsपैकी कोणतीीही शि�क्षाा लाादू शकेेल :—

(क) अधीक्षकााद्वाारे, कैद्याालाा उद्देेशून वैयक्ति�िकरीत्या जीी ताकीद देण्यात येते आणि� शि�क्षाा

नोंदवहीत व वृत्तपत्रकाात कैद्यााचा पूर्वेति�हाास नमूद करण्यात येते तीी औपचाारि�क ताकीद ;

(ख) उपहाारगृृहााच्या सुवि�धेसह मनोोरंंजनााच्या सुवि�धा, एका महि�न्याच्या कालाावधीपर्यंंत, बंंद

करणेे;

(ग) मजुुरीमध्ये बदल

करणेे ;

(घ) मााफीचा कालाावधी, तीीन महि�न्यांंsपर्यंंत गमाावणे ;

(ङ) दोषसि�द्ध अवेक्षक, राात्रपााळी पहाारेकरी, इत्यादी जबााबदााऱ्यांंsपाासून कायमचेे काढून टाकणे;

(च) इतर कैद्यांंsपाासून वि�लग ठेवणे (एकांंsत काराावास नसलेेलाा) ;

(छ) सर्वव अभ्यागतांंsच्या (त्यात अधिि˜वक्त्याच्या भेटीचा समाावेश नसेल) भेटी, एका

महि�न्यापेक्षाा अधिि˜क नसेल इतक्या कालाावधीसाठीी स्थगि�त करणेे ;

(ज) दुसऱ्या काराागृृहाात स्थानांंsतरि�त करणेे ;

(झ) वि�हि�त करण्यात येतीील अशा अन्य शि�क्षाा.

कैद्यांंsचा

शि�स्तवि�ष

यक

प्राधिि˜कारी.

कैद्यांंsचे कर्ततव्य.

काराागृृहवि�ष

यक

अपरााधांंsसाठीी

शि�क्षाा.

16

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

३९.  अधीक्षक, कलम ४१ अन्वये मनााई केलेली कृत्ये आणि� तीी कृत्ये केल्यामुळे लाादण्यात येणाारी

शास्तीी नमूद असणाारी इंग्रजीी व स्थानि�क भााषेतीील सूचनाा, काराागृृहााबाहेरील दर्शनीी जागी लाावील.

४०.  (१) प्रत्येक काराागृृहाात एक शि�क्षाा नोंदवही ठेवण्यात येईल.

(२) काराागृृहवि�ष

यक प्रत्येक गंंभीर अपरााधाच्या बाबतीीत, साक्षीदार म्हणूून अभि�सााक्ष देणााऱ्या कैद्यांंsचीी

नावे नोंदवि�ण्यात येतीील.

(३) काराागृृहााचा प्रभाारी अधिि˜कारी, साक्षीदारांंsच्या पुरााव्यांंsचा सारांंsश, कैद्यााचा बचााव आणि� त्याच्या

कारणांंsसह नि�ष्कर्षष नोंदवील.

(४) अधीक्षक व तुरुंंगााधिि˜कारी, नोंदींचीी अचूकता प्रमााणि�त करण्यासाठीी प्रत्येक शि�क्षेेशीी संंबंंधिि˜त

असणााऱ्या नोंदींसमोोर त्यांंsच्या स्वाक्षऱ्या करतीील.

प्रकरण बाराा

काराागृृहााच्या संंबंंधातील अपरााध.

४१. 

जोो कोणी, या अधिि˜नि�यमााच्या तरतुुदींचे किं�ंवा त्याखाली केलेल्या नि�यमांंsचे उल्लंंघन

करून,—

(क) कोणत्याही कैद्याालाा, कोणत्याही काराागृृहाामधूून बाहेर काढीील किं�ंवा काढण्याचा प्रयत्न

करील ;

(ख) कोणत्याही कैद्याालाा, मनााई केलेली कोणतीीही वस्तू पुरवीील किं�ंवा पुरवि�ण्याचा प्रयत्न

करील ;

(ग) कोणत्याही कैद्यााशीी संंवाद साधील किं�ंवा संंवाद साधण्याचा प्रयत्न करील ; किं�ंवा

(घ) या कलमााद्वाारे शि�क्षेेस पाात्र असलेेल्या कोणत्याही अपरााधास अपप्रेरणाा देईल,

त्यालाा, दोषसि�द्ध झााल्यावर, सहाा महि�न्यांंsपर्यंंत वाढवि�ताा येईल इतक्या काराावासाचीी, किं�ंवा पंंचवीीस हजाार

रुपयांंsपर्यंंत द्रव्यदंडााचीी शि�क्षाा होईल, अथवा या दोन्हीही शि�क्षाा होतीील.

४२.  (१) कोणतााही कैदी, काराागृृहाामध्ये मोबाईल फोन व इतर इलेक्ट्रॉनि�क संंदेशवहन साधने

बाळगणाार नाही किं�ंवा वापरणाार नाही.

(२) कैदी किं�ंवा अभ्यागत अथवा काराागृृहााचा अधिि˜कारी किं�ंवा कर्मचाारी असणााराा, जो कोणी, या

अधिि˜नि�यमााच्या कोणत्याही तरतुुदींचे किं�ंवा त्याखाली केलेल्या कोणत्याही नि�यमांंsचे उल्लंंघन करुन,—

(एक) अशीी साधने बाळगत

असल्याचे किं�ंवा त्यांंsचा वापर करीत असल्याचे किं�ंवा तीी आत

आणत असल्याचे किं�ंवा बाहेर नेत असल्याचे आढळूून येईल ;

(दोन) मनााई केलेली कोणतीीही वस्तू, जे कोणतेेही असतीील अशा, कोणत्याही माार्गाɑने,

कोणत्याही काराागृृहाात आणण्याचा किं�ंवा काराागृृहाातून बाहेर नेण्याचा प्रयत्न करील अथवा कोणत्याही

कैद्याालाा पुरवीील किं�ंवा पुरवि�ण्याचा प्रयत्न करील ;

(तीीन) कोणत्याही कैद्यााने बाळगाावयाचीी किं�ंवा कोणत्याही कैद्याास पुरवठा कराावयाचीी अशीी

कोणतीीही वस्तू, कोणत्याही काराागृृहाात आणण्यास किं�ंवा काराागृृहाातून बाहेर नेण्यास जाणीवपूर्ववक

मुभाा देईल ;

(चार) कोणत्याही कैद्यााशीी संंवाद साधील किं�ंवा संंवाद साधण्याचा प्रयत्न करील ; किं�ंवा

मनााई केलेली

कृत्ये व शास्तीी

यांंsचीी प्रसि�द्धीी.

शि�क्षाा नोंदवहीतीील

नोंदी.

काराागृृहााच्या

संंबंंधातीील

अपरााध.

मोबाईल फोन व

इतर वि�धिि˜नि�षि�द्ध

वस्तू

बाळगल्याबद्दल

किं�ंवा

वापरल्याबद्दल

शि�क्षाा.

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

17

(पााच) या कलमाान्वये शि�क्षाापाात्र असलेेल्या कोणत्याही अपरााधास अपप्रेरणाा देईल,

त्यालाा, दोषसि�द्ध झााल्यावर, तीीन वर्षांंɕपर्यंंत वाढवि�ताा येईल इतक्या मुदतीीच्या काराावासाचीी किं�ंवा पंंचवीीस

हजाार रुपयांंsपर्यंंतच्या द्रव्यदंडााचीी शि�क्षाा होईल, अथवा या दोन्ही शि�क्षाा होतीील.

(३) कैदी किं�ंवा अभ्यागत अथवा काराागृृहााचा अधिि˜कारी किं�ंवा कर्मचाारी असणााराा, जो कोणी,

इलेक्ट्रॉनि�क उपकरण किं�ंवा बि�नतारी संंदेशवहन साधने किं�ंवा त्याचीी कोणतीीही सहााय्यभूत किं�ंवा घटक

उपकरणेे बाळगीीत असल्याचे किं�ंवा चालवीीत असल्याचे किं�ंवा त्यांंsचा वापर करीत असल्याचे आढळूून

येईल, अथवा जर अशीी कोणतीीही व्यक्तीी, त्याचा पुरवठा करण्यात सहााय्य करीत असल्याचे किं�ंवा त्यास

अपप्रेरणाा देत असल्याचे किं�ंवा चि�थाावणी देत असल्याचे आढळूून आले तर, अथवा जर अशीी कोणतीीही

व्यक्तीी, काराागृृहाातीील इलेक्ट्रॉनि�क किं�ंवा अन्य प्रकारच्या कोणत्याही साधनसामग्रीीशीी हाातचलााखी करीत

असल्याचे, ति�चेे नुकसान करीत असल्याचे किं�ंवा तीी नष्ट करीत असल्याचे आढळूून आले तर, त्यालाा,

दोषसि�द्ध झााल्यावर, जीी दोन वर्षांंɕपेक्षाा कमी नसेल, परंंतुु तीीन वर्षांंɕपर्यंंत वाढवि�ताा येईल इतक्या मुदतीीच्या

काराावासाचीी किं�ंवा पंंचवीीस हजाार रुपयांंsपर्यंंतच्या द्रव्यदंडााचीी शि�क्षाा होईल, अथवा या दोन्ही शि�क्षाा होतीील.

(४) कैदी, जर आधीच शि�क्षाा भोगत असेल तर, भोगत असलेेली कोणतीीही शि�क्षाा भोगून झााल्यावर,

या कलमाान्वये ठोठावलेली शि�क्षाा भोगील.

४३. 

(१) जर काराागृृहााच्या परि�सराातीील कोणतााही कैदी, काराागृृहााच्या शि�स्‍‍तीीवि�रुद्धच्या

अपरााधाबद्दल दोषी असेल तर, तो अपरााध त्याने वारंंवार केलाा असल्याच्या कारणााने, असा अपरााध किं�ंवा

अन्यथा, या अधिि˜नि�यमाान्वये जीी शि�क्षाा ठोठावण्याचा प्रभाारी अधिि˜काऱ्यास अधिि˜कार आहे अशीी कोणतीीही

शि�क्षाा ठोठावण्यास पुरेसा शि�क्षाापाात्र नाही असे त्याचे मत असेल तर, प्रभाारी अधिि˜कारी, अशा कैद्यााचे

प्रकरण, परि�स्थि�ितीीच्या वि�वरणपत्राासह, अधिि˜कारि�ताा असलेेल्या दंडााधिि˜काऱ्याकडे पााठवीील, आणि� त्यानंतर,

असा दंडााधिि˜कारी, कैद्याावि�रुद्ध ठेवलेल्या अशा दोषारोपांंsचीी न्यायचौकशीी करील, आणि� त्यालाा, दोषसि�द्ध

झााल्यावर, तीीन वर्षांंɕपर्यंंत वाढवि�ताा येईल इतक्या मुदतीीच्या काराावासाचीी शि�क्षाा होईल.

(२) कैदी, जर आधीच शि�क्षाा भोगत असेल तर, भोगत असलेेली कोणतीीही शि�क्षाा भोगून झााल्यावर,

या कलमाान्वये ठोठावलेली शि�क्षाा भोगील.

प्रकरण तेराा

कैद्यांंsसाठीी सुवि�धाा.

४४.  (१) सर्वव कैद्यांंsना, सरकाारी खर्चाɑने अन्न पुरवि�ण्यात येईल आणि� वाढण्यात येणााऱ्या आहाारााचे

प्रमााण नि�यमांंsद्वाारे वि�हि�त करण्यात येईल.

(२) प्रत्येक दोषसि�द्ध कैद्यााने, वि�हि�त करण्यात येईल असा पोषाख परि�धाान करणेे आवश्यक असेल.

(३) सर्वव कैद्यांंsना, सरकाारी खर्चाɑने बि�स्तराा पुरवि�ण्यात येईल. न्यायचौकशीीधीन कैद्यांंsना व दिि—वाणी

कैद्यांंsना, काराागृृह प्राधिि˜काऱ्याकडून केल्या जाणााऱ्या तपाासणीीस अधीन रााहून, त्यांंsचा स्वत:चा बि�स्तराा

वापरताा येईल.

(४) कोणत्याही कैद्यााचे अन्न, कपडेे, बि�स्तराा किं�ंवा अन्य आवश्यक वस्तूंंsचा कोणतााही भााग, इतर

कोणत्याही कैद्यांंsना देण्यात येणाार नाही, भााड्यााने देण्यात येणाार नाही किं�ंवा वि�कता येणाार नाही ; आणि� जो

कोणत्याही कैदी, या कलमााच्या तरतुुदींचे उल्लंंघन करील तो, प्रभाारी अधिि˜काऱ्यास योग्य वाटेल अशा

कालाावधीसाठीी, वस्तू खरेदी करण्याचा वि�शेेषाधिि˜कार गमाावील.

४५.  शाासनाास, काराागृृहााच्या परि�सराात कॅन्टीनचीी सुवि�धा उपलब्ध करताा येईल, तेथून, कैद्यांंsना,

नि�यमांंsस अनुसरून परवाानगी दिि—लेल्या वस्तू खरेदी करताा येतीील.

काराागृृहवि�ष

यक

अपरााधाचीी

पुनराावृत्‍‍तीी

केल्याबाबतचीी

प्रक्रि�या.

कैद्यांंsसाठीी अन्न

कपडेे व बि�स्तराा.

कॅन्टीन सुवि�धा.

भाग चार-६–३

18

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

४६.  (१) प्रत्येक दोषसि�द्ध कैद्याास, तो कोठडीीत असतेेवेळी काम देण्यात येईल. न्यायचौकशीीधीन

कैदी, दिि—वाणी कैदी व साध्या काराावासाचीी शि�क्षाा दिि—लेले कैदी यांंsना, ते कोठडीीत असतेेवेळी, जर त्यांंsचीी

इच्छा असेल व काम उपलब्ध असेल तर, काम करण्याचीी संंधी देता येईल, आणि� वि�हि�त करण्यात येतीील

इतकीी अनुरूप मजुुरी प्रदान करण्यात येईल.

(२) कोणत्याही कैद्यााने अर्जि�ित केलेल्या आणि� खर्चच केलेल्या मजुुरीचा, स्थगि�त मजुुरीचा आणि�

त्याच्याशीी संंबंंधिि˜त बाबींंचा तपशीील यांंsचा अभि�लेेख, काराागृृहााच्या प्रभाारी अधिि˜काऱ्याकडून ठेवण्यात येईल.

(३) दोषसि�द्ध कैद्यांंsना, बंंदिि—वासाच्या कालाावधीत, त्यांंsना नेमून दिि—लेल्या कामाासाठीी आणि� त्यांंsच्या

वर्तणुुकीसाठीी, नि�यमांंsन्वये वि�हि�त केल्याप्रमााणे, शि�क्षेेमध्ये मााफी देता येईल.

४७.  (१) सर्वव कैद्यांंsना, वि�हि�त करण्यात येईल त्याप्रमााणे पर्याɑप्त आरोग्यवि�षयक सेवा सुवि�धा

पुरवि�ण्यात येतीील.

(२) जेव्हाा जेव्हाा कैद्याालाा वैद्यकीीय उपचाारांंsसाठीी काराागृृहााबाहेर नेण्याचीी गरज

असेल तेव्हाा, पोलीस

वि�भााग आणि� सार्ववजनि�क आरोग्य वि�भााग हे, काराागृृह दलााच्या नि�कडीस तात्काळ प्रति�सााद देतीील.

(३) शासनाास, माानसि�क आजार असलेेल्या कोणत्याही कैद्याालाा माानसि�क स्वास्थ्य अधिि˜नि�यम,

२०१७ याच्या कलम १०३ खालील मंंडळााच्या पूर्ववपरवानगीने, त्यास स्थानबद्ध केलेल्या ठि�कााणााहून

रााज्यातीील कोणत्याही माानसि�क स्वास्थ्य केंद्रामध्ये स्थानांंsतरि�त करण्याचा नि�देश, सर्वसााधारण किं�ंवा वि�शेेष

आदेशाद्वाारे देता येईल.

(४) या कलमाान्वये कैद्यांंsचे स्थानांंsतरण

ज्यापद्धतीीने अंमलात आणाावयाचे आहे तीी पद्धतीी, कार्ययपद्धतीी

व प्रक्रि�या, वि�हि�त करण्यात येतीील अशा असतीील.

४८.  (१) कैदी, काराागृृह प्राधिि˜काऱ्यांंsच्या यथोचि�त पर्यवेेक्षणााखाली, त्यांंsचे नातेवाईक व मि�त्र

यांंsच्यासोबत समक्ष किं�ंवा आभाासी पद्धतीीने संंवाद साधू शकतीील. कैद्यांंsकडे येणााऱ्या या सर्वव अभ्यागतांंsचीी

बायोमेट्रीक पडताळणीी करून किं�ंवा ओळख पटवून, पडताळणीी किं�ंवा अधिि˜प्रमााणन करण्यात येईल.

(२) प्रत्येक अभ्यागतााचीी ओळख पडताळण्यात येईल आणि� वि�हि�त करण्यात येईल अशा रीतीीने

अभि�लेेख ठेवण्यात येईल.

(३) वि�देशीी कैद्यांंsना, वि�हि�त करण्यात येईल अशा रीतीीने, त्यांंsच्या नातेवाईकांंsशीी व दूतावासातीील

प्रति�नि�धींशीी संंवाद साधताा येईल.

(४) कैद्यांंsना, वि�हि�त करण्यात येईल अशा रीतीीने, त्यांंsच्या वि�धिि˜ सल्लाागारााशीी संंवाद साधताा येईल.

४९.  शाासनाास, वि�धिि˜ सेवा प्राधिि˜करण अधिि˜नि�यम, १९८७ याच्या तरतुुदींनुसार आणि� त्याखाली

केलेल्या नि�यमांंsनुसार व वि�नि�यमांंsनुसार, कैद्यांंsना, मोफत वि�धिि˜वि�षयक सहााय्य पुरवि�ताा येईल.

५०.  (१) दोषसि�द्ध कैद्यांंsना, वि�हि�त करण्यात येईल अशा पाात्रतेेनुसार व शर्तींनुसार, संंचि�त व

अभि�वचन रजाा मंंजूर करताा येतीील.

(२) कैद्यााने, संंचि�त किं�ंवा अभि�वचन रजेेच्या कोणत्याही शर्तींचा भंंग केल्यास, संंचि�त किं�ंवा

अभि�वचन रजाा रद्द करण्यात येईल.

(३) दोषसि�द्ध झाालेल्या अति�-जोखमीच्या, नि�र्ढाɑवलेल्या व अभ्यस्त कैद्यांंsना, अशा कैद्यांंsच्या

हाालचाालींंचे व कृत्यांंsचे संंनि�यंत्रण करण्यासाठीी माागोवा घेणाारे इलेक्ट्रॉनि�क किं�ंवा जीीपीएस साधने परि�धाान

करण्याच्या त्यांंsच्या स्वेच्छेच्या शर्तीतीीवर, त्यासाठीी केलेल्या नि�यमांंsच्या तरतुुदींनुसार, संंचि�त किं�ंवा अभि�वचन

रजाा मंंजूर करताा येईल.

काम व मजुुरी.

कैद्यांंsसाठीी

आरोग्यवि�षयक

सेवा सुवि�धा.

२०१७ चा

१०.

नातेवाईक, मि�त्र व

वि�धिि˜ सल्लाागार

यांंsच्याशीी संंपर्कक

साधणेे.

वि�धिि˜वि�षयक

सहााय्य.

१९८७ चा

३९.

संंचि�त व

अभि�वचन रजाा.

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

19

(४) अशा कैद्यााने केलेले कोणतेेही उल्लंंघन हे, वि�हि�त करण्यात येईल त्याप्रमााणे भवि�ष्यात मंंजूर

करण्यात येणाारी कोणतीीही संंचि�त किं�ंवा अभि�वचन रजाा मि�ळण्यास अपाात्र ठरवि�ण्याबरोोबरच

, संंचि�त किं�ंवा

अभि�वचन रजाा रद्द करण्यास पाात्र ठरेेल.

(५) समााजाचे व बळीी पडलेल्या व्यक्तींचे संंरक्षण करण्याच्या दृष्टीने, शासनाास, सक्षम प्राधिि˜करणााने

यथोचि�त नि�र्धाɑरि�ण केल्यानंतर, अति�-जोखमीचे कैदी, नि�र्ढाɑवलेले गुन्हेगार व अभ्यस्त अपरााधी आणि� असे

इतर कैदी यांंsना संंचि�त किं�ंवा अभि�वचन रजेेवर सोडण्यावर नि�र्बंंध घालताा येतीील.

५१.  जर, ज्या शर्तींवर किं�ंवा ज्या शर्तींस अधीन रााहून, शि�क्षाा नि�लंंबि�त करण्यात आली आहे

किं�ंवा मााफ करण्यात आली आहे अथवा संंचि�त किं�ंवा अभि�वचन रजेेवर सोडण्यास मंंजुरी देण्यात आली

आहे, अशा कोणत्याही शर्तींचीी पूर्तताा केलेली नाही असे, अशा अधिि˜कारांंsचा वापर करणााऱ्या प्राधिि˜काऱ्याचे

मत असेल तर, असा प्राधिि˜कारी, असे नि�लंंबि�त करणााराा, मााफी देणााराा अथवा संंचि�त किं�ंवा अभि�वचन

रजेेवर सोडण्यास मंंजुरी देणााराा आदेश रद्द करू शकेेल, आणि� त्यानंतर, ज्या व्यक्तीीच्या नावे असा आदेश

दिि—लाा होता, त्या व्यक्तीीलाा, कोणतााही पोलीस अधिि˜कारी, अधिि˜पत्राशि�वााय अटक करू शकेेल आणि� ति�च्या

शि�क्षेेतीील उर्ववरि�त मुदतीीचीी शि�क्षाा भोगण्यासाठीी ति�लाा परत पााठवि�ण्यात (रि�मांंsड देण्यात) येईल.

५२.  (१) जर कोणतााही कैदी, ज्या शर्तींवर व ज्या शर्तींस अधीन रााहून, त्यांंsचीी शि�क्षाा नि�लंंबि�त

किं�ंवा मााफ करण्यात आली होतीी अथवा त्यालाा संंचि�त किं�ंवा अभि�वचन रजेेवर सोडण्यास मंंजुरी दिि—ली

होतीी अशा कोणत्याही शर्तींचे पाालन करण्यात पुरेशा कारणााशि�वााय नि�ष्फळ ठरलाा असेल तर, त्यालाा,

दोषसि�द्ध झााल्यावर, दोन वर्षांंɕपर्यंंत वाढवि�ताा येईल इतक्या मुदतीीच्या काराावासाचीी किं�ंवा वीस हजाार

रुपयांंsपर्यंंत वाढवि�ताा येईल इतक्या द्रव्यदंडााचीी, शि�क्षाा होईल, अथवा दोन्ही शि�क्षाा (अशीी शि�क्षाा ही, अशा

कैद्यााने जेव्हाा असा अपरााध केलाा तेव्हाा, तो, जीी शि�क्षाा भोगत होता अशा कोणत्याही शि�क्षेेशि�वााय असेल)

होतीील.

(२) शासनााच्या अथवा अशा शि�क्षेेच्या नि�लंंबनाास किं�ंवा मााफीस मंंजुरी देणााऱ्या प्राधिि˜काऱ्याच्या

पूर्ववमंंजुरीशि�वााय, कोणतेेही न्यायालय, या कलमााखालील अपरााधांंsचीी दखल घेणाार नाही.

५३.  (१) दोषसि�द्ध कैदी, शि�क्षाा भोगत असतााना, त्याचीी एकूण चांंsगलीी वर्तणूूक व वर्ततन यांंsस

अधीन रााहून, सक्षम प्राधिि˜कारी अशा कैद्याालाा मााफी देऊ शकेेल.

(२) मााफी देण्याचा कालाावधी व नि�कष, वि�हि�त करण्यात येतीील असे असतीील.

५४.  (१) कैद्यांंsना, वि�हि�त करण्यात येईल त्याप्रमााणे शि�क्षणााचीी संंधी देण्यात येईल.

(२) प्रत्येक काराागृृहाात कैद्यांंsसाठीी ग्रंंथाालयााचीी सुवि�धा असेल.

(३) सुधार कार्ययक्रमााचा भााग म्हणूून, कैद्यांंsसाठीी, व्यवसाय प्रशि�क्षण व कौशल्य वि�कास

अध्ययनक्रमााचीी व्यवस्था करण्यात येईल. हे अध्ययनक्रम, कैद्यांंsचे पुनर्ववसन सुलभ करण्यासाठीी वि�हि�त

करण्यात येईल त्याप्रमााणे, वि�वि�ध प्रकारचेे असतीील.

५५. 

(१) काराागृृह प्राधिि˜कारी, कैद्यांंsसाठीी अध्यात्मि��क, सांंsस्कृति�क व मनोोरंंजनपर कार्ययक्रम,

इत्यादी आयोजि�त करतीील.

(२) काराागृृहाात खेळ, क्रीडा व योग यांंsकरि�ताा सुवि�धा पुरवि�ण्यात येतीील.

५६.  शाासन, रााज्यातीील कैद्यांंsच्या कल्याणाासाठीी एक कल्याण नि�धी घटि�त करील आणि� नि�धीमध्ये

जमाा कराावयाचे पैसे व त्याचा वि�नि�योग वि�हि�त करण्यात येईल असा असेल.

५७.  शाासन, कैद्यांंsनी बनवि�लेेल्या उत्पाादनांंsचीी कैद्यांंsना, काराागृृह कर्मचााऱ्यांंsना व जनतेलाा वि�क्री

करण्यासाठीी, वि�क्री केंद्रे स्थापन करील.

संंचि�त किं�ंवा

अभि�वचन रजाा,

इत्यादींच्या शर्तींचा

भंंग करणााऱ्या

कोणत्याही व्यक्तीीलाा

अधिि˜पत्राशि�वााय

अटक करण्याचा

अधिि˜कार.

शि�क्षेेचे नि�लंंबन,

इत्यादींच्या शर्तींच्या

भंंगाचे फौौजदाारी

दायि�त्व.

मााफी.

कैद्यांंsचे शि�क्षण व

कौशल्य वि�कास.

कैद्यांंsकरि�ताा

मनोोरंंजनपर सुवि�धा.

कैद्यांंsकरि�ताा कल्याण

नि�धी.

वि�क्री केंद्रे.

भाग चार-६–४

20

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

५८.  कैद्यांंsच्या तक्रारीचे नि�वारण करण्यासाठीी, वि�हि�त करण्यात येईल त्याप्रमााणे तक्रार नि�वारण

यंत्रणाा असेल.

५९.  रााज्य शासन, काराागृृहाातून सुटका झाालेल्या सर्वव गरजूू कैद्यांंsना, समााजामध्ये त्यांंsचे पुनर्ववसन

करण्याचीी व पुनर्एएकात्मीकरण करण्याचीी सुनि�श्चि�ितीी करण्यासाठीी, वि�हि�त करण्यात येईल त्याप्रमााणे

सुटकेनंतरचीी देखभााल सेवा पुरवि�ण्याचा प्रयत्न करील.

प्रकरण चौदा

महि�लाा कैद्यांंsशी संंबंंधिि˜त तरतुुदीी.

६०.  (१) शासन, त्यालाा आवश्यक वाटेल त्याप्रमााणे, महि�लाा कैद्यांंsसाठीी, काराागृृहांंsचीी स्थापनाा

करू शकेेल.

(२) महि�लाा व पुरुष अशा दोन्ही कैद्यांंsसाठीी असलेेल्या काराागृृह नि�वासव्यवस्थेमध्ये, महि�लाा कैद्यांंsना,

स्वतंंत्र इमाारतीीत किं�ंवा स्वतंंत्र प्रवेशद्वाार असलेेल्या त्याच इमाारतीीच्या स्वतंंत्र भाागात, त्यांंsचा पुरुष कैद्यांंsशीी

संंपर्कक येणाार नाही अशा रीतीीने, ठेवण्यात येईल.

(३) महि�लाा कैद्यांंsना, प्रसूति�पूूर्वव व प्रसवोोत्तर काळजीी, मुलांंsसाठीी पााळणााघरे किं�ंवा बालवााडी

इत्‍याादींसारख्या त्यांंsच्या लिं�ंगभााव आधारि�त वि�शेेष गरजाा भाागवि�णााऱ्या अशा इतर सुवि�धांंsसह, पुरुषांंsच्या

काराागृृहाामध्ये पुरवि�ण्यात येणााऱ्या सर्वव मूलभूूत सुवि�धा देखील पुरवि�ण्यात येतीील.

६१.  काराागृृह रुग्णाालयाात, महि�लाा कैद्यांंsसाठीी एक स्वतंंत्र महि�लाा कक्ष नि�र्मामााɑण करण्यात येईल.

६२. 

(१) महि�लाा काराागृृहाामध्ये व महि�लांंsना ठेवण्याच्या बंंदिि—स्त जागांंsमध्‍‍ये किं�ंवा महि�लाा

बंंदीकक्षाामध्ये केवळ महि�लाा काराागृृह अधिि˜कारी व कर्मचाारी तैनात करण्यात येतीील.

(२) अशा काराागृृहााच्या किं�ंवा बंंदिि—स्त जागेच्या बाहेर पुरुष काराागृृह अधिि˜काऱ्यांंsना व सुरक्षाा

कर्मचााऱ्यांंsना कर्ततव्यासाठीी तैनात करताा येऊ शकेेल, आणि� काराागृृहााच्या प्रभाारी अधिि˜काऱ्यालाा किं�ंवा

कर्ततव्यावरील अधिि˜काऱ्यालाा, आकस्मि�ि

क परि�स्थि�ितीीच्या किं�ंवा काराागृृह वि�षयक अपरााध घडल्‍यााच्या

बाबतीीतच केवळ, आतमध्ये बोलाावता येऊ शकेेल.

६३.  महि�लाा कैद्यांंsना, त्यांंsच्या लिं�ंगभााव आधारि�त वि�शेेष गरजाा वि�चााराात घेणाारे सुधाराात्मक कार्ययक्रम

व उपक्रम यांंsमध्ये प्रवेश देता येईल.

६४.  जेेव्हाा एखादी महि�लाा कैदी, काराागृृहाातीील प्रवेशाच्या वेळी किं�ंवा त्यानंतर, गर्भभवतीी असल्याचे

आढळूून येईल तेव्हाा, वैद्यकीीय अधिि˜कारी, ही वस्तुस्थि�ितीी काराागृृहााच्या प्रभाारी अधिि˜काऱ्यालाा कळवीील.

ति�लाा वैद्यकीीय सेवा व आहाार पुरवि�ण्यासाठीी वि�हि�त करण्यात येतीील अशा आवश्यक व्यवस्था करण्यात

येतीील.

६५.  महि�लाा कैदी, ति�चेे मूल सहाा वर्षांंɕचे होईपर्यंंत, त्यांंsच्या मुलांंsना त्यांंsच्यासोबत काराागृृहाात ठेवू

शकतीील. आपल्या आईसोबत काराागृृहाात रााहणााऱ्या बालकांंsना, आरोग्य सेवा व वि�हि�त करण्यात येतीील

अशा इतर सुवि�धा पुरवि�ण्यात येतीील.

६६.  एखाद्याा महि�लाा कैद्यााच्या लैंंगि�क छळवणुकीचीी कोणतीीही तक्रार किं�ंवा मााहि�तीी प्राप्त झााल्यावर,

कोणत्याही वि�लंंबााशि�वााय, कायद्यााच्या तरतुुदींनुसार कारवााई करण्यात येईल.

तक्रार नि�वारण

यंत्रणाा.

सुटकेनंतरचीी

देखभााल सेवा व

पुनर्ववसन सेवा.

महि�लाा कैद्यांंsसाठीी

स्वतंंत्र

नि�वासव्यवस्था.

रुग्णाालयाातीील

महि�लाा कक्ष.

महि�लाा अधिि˜कारी

व कर्मचाारी.

वि�वि�ध

कार्ययक्रमांंsना प्रवेश.

गर्भभवतीी महि�लाा

कैदी.

मुले असलेेल्या

महि�लाा कैदी.

लैंंगि�क

छळवणुकीच्या

तक्रारीबाबत

चौकशीी करणेे.

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

21

प्रकरण पंधराा

तृतीयपंंथीथीी कैदीी.

६७.  तृृतीीयपंंथी पुरुष कैदी किं�ंवा तृतीीयपंंथी महि�लाा कैदी या दोन्ही कैद्यांंsसाठीी नि�यमांंsन्वये वि�हि�त

केल्याप्रमााणे स्वतंंत्र बंंदिि—स्त जागा किं�ंवा बंंदीकक्ष पुरवि�ण्यात येईल.

६८.  तृृतीीयपंंथी कैद्यांंsना, आरोग्य सेवा पुरवि�ण्‍‍यात येईल, सुधार कार्ययक्रम व इतर उपक्रम यांंsकरि�ताा

प्रवेश देण्यात येईल.

प्रकरण सोळाा

कैद्यांंsची कोठडीी व सुरक्षा.

६९. 

काराागृृहााचा प्रभाारी अधिि˜कारी, कैद्यांंsचीी सुरक्षि�त कोठडीी व सुरक्षाा यांंsचीी सुनि�श्चि�ितीी

करण्यासाठीी प्रभाावी उपााययोजनाा हाातीी घेण्याकरि�ताा जबााबदाार असेल. या उपााययोजनांंsमध्ये, सुरक्षाा भिं�ंतीी,

प्रवेशद्वाार, पुरेशीी प्रकाश व्यवस्था, मध्यवतीी संंनि�यंत्रण यंत्रणाा, टेहळणीी बुरुज, वि�द्युुत कुं�पण

, मनााई केलेल्या

वस्तू आणण्यास प्रति�बंंध, गुप्तवाार्ताɑ मााहि�तीी गोळाा करण्याचीी यंत्रणाा, संंनि�रीीक्षण करण्यासाठीी सीसीटीव्ही

आणि� इतर प्रगत उपकरणेे व साधने, इत्यादींचा समाावेश असेल.

७०.  (१) काराागृृहााच्या प्रभाारी अधिि˜काऱ्याच्या वि�नंंतीीवरून, स्थानि�क पोलीस प्राधिि˜करण, कैद्याालाा

न्यायालयाात घेऊन जाणे किं�ंवा रुग्णाालयाात भेट देणे किं�ंवा अभि�वचन रजेेवर सोडणे, इत्यादींसाठीी संंरक्षण

पुरवि�ण्यासाठीी आणि� काराागृृहाातीील दंगाा, किं�ंवा जाळपोोळ या प्रकरणीी कैद्यांंsच्या सुरक्षि�त कोठडीीचीी सुनि�श्चि�ितीी

करण्यासाठीी काराागृृह प्राधिि˜काऱ्यांंsना आवश्यक सहााय्य पुरवीील.

(२) जर कैद्याालाा, काराागृृहााबाहेरील रुग्णाालयाात दाखल केले असेल तर, त्याच्या सुरक्षि�त

अभि�रक्षेेसाठीी, स्थानि�क पोलीस प्राधिि˜करणााकडून पुरेसे पोलीस रक्षक तैनात करण्यात येतीील.

७१.  दंगल करणेे, तुरुंंग फोडणे या प्रकरणीी, किं�ंवा जेव्हाा कैदी, सहकैैदी किं�ंवा काराागृृह अधिि˜कारी

किं�ंवा कर्मचाारी किं�ंवा अभ्यागत यांंsच्या जीीवि�ताास धोका नि�र्मामााɑण करणााऱ्या हिं�ंसााचारााचा अवलंंब करताात

तेव्हाा, कैद्यांंsचा प्रति�रोोध करण्याचीी आणि� त्यांंsच्यावि�रुद्ध बळााचा वापर करण्याचीी रीत, वि�हि�त करण्यात येईल

अशीी असेल.

७२.  एखाद्याा कैद्याालाा, ज्या काराागृृहाात कायदेशीीररीीत्या बंंदिि—वासात ठेवता येईल अशा कोणत्याही

काराागृृहाात किं�ंवा काराागृृहाातून नेले जात असेल तेव्हाा, अथवा जेव्हाा जेव्हाा तो, अशा काराागृृहाातीील काराागृृह

अधिि˜काऱ्याच्या कायदेशीीर कोठडीीत किं�ंवा नि�यंत्रणााखाली अशा कोणत्याही काराागृृहााच्या हद्दीच्या बाहेर

काम करीत असेल किं�ंवा अन्यथा असेल तेव्हाा, तो, काराागृृहाात असल्याचे माानण्यात येईल आणि� जणूू

काही तो, प्रत्यक्षाात काराागृृहाात होता असे समजूून, त्याच सर्वव घटनांंsच्या अधीन असेल.

प्रकरण सतराा

अति�-जोखमीचाा, अभ्यस्त अपरााधी व नि�र्ढाा�वलेले गुन्हेगार कैदीी

यांंsच्या गुन्हेगारी कृत्यांंsपासून समाजाचे संरक्षण.

७३. 

(१) अति�-जोखमीचे कैदी, अभ्यस्त अपरााधी व नि�र्ढाɑवलेले गुन्हेगार यांंsच्या गुन्हेगारी

कृत्यांंsपाासून समााजाचे संंरक्षण करण्यासाठीी सर्वव यथोचि�त उपााययोजनाा हाातीी घेणे ही, काराागृृह दलााचीी व

रााज्य पोलि�सांंsचीी जबााबदाारी असेल.

तृतीीयपंंथी

कैंद्यांंsसाठीी स्वतंंत्र

नि�वासव्यवस्था.

वि�वि�ध कार्ययक्रमांंsस

प्रवेश देणे व

आरोग्य सेवा

पुरवि�णेे.

कैद्यांंsचीी सुरक्षि�त

कोठडीी व सुरक्षाा.

पोलीस

प्राधिि˜करणााचीी

जबााबदाारी.

बळााचा वापर.

कैद्यांंsचीी बहि�:शाल

अभि�रक्षाा, नि�यंत्रण

व रोजगाार.

कैद्यांंsच्या गुन्हेगारी

कृत्यांंsवि�रुद्ध

यथोचि�त

उपााययोजनाा

करणेे.

भाग चार-६–४अ

22

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

(२)  कैद्यााने केलेल्या गुन्ह्यााचा तपशीील, त्याच्या पाार्श्व�वभूमीचा उपलब्ध अभि�लेेख, वृत्तपत्रक

(कैद्यााचा पूर्वेति�हाास), इत्यादींच्या आधारे, कैद्यांंsचे सुयोग्य वर्गीकरण करण्यात येईल, इतर कैद्यांंsवर

नकाराात्मक प्रभााव पााडण्याच्या त्यांंsच्या प्रवृत्तीचे व क्षमते

ेचे नि�र्धाɑरण करण्यात येईल आणि� योग्य असेल

त्याप्रमााणे, त्यांंsना स्वतंंत्र बरााकीत किं�ंवा बंंदीकक्षांंsमध्ये ठेवण्यात येईल.

७४.  (१) शासन, काराागृृहाात असतााना, टोळ्यांंsच्या कारवााया, साक्षीदारांंsना धमकाावणे, इत्यादींसह

संंघटि�त गुन्हेगारी व सतत

चालणााऱ्या गुन्हेगारी कृत्यांंsना प्रति�बंंध करण्यासाठीी अति�-जोखमीचे कैदी,

नि�र्ढाɑवलेले गुन्हेगार व अभ्यस्त अपरााधी यांंsच्यावर वि�शेेष लक्ष ठेवण्याचीी व संंनि�रीीक्षण करण्याचीी सुनि�श्चि�ितीी

करील.

(२)  गति�माान सुरक्षेचीी सुनि�श्चि�ितीी करण्यासाठीी, काराागृृहाातून पळूून जाण्‍याास, काराागृृहांंsतीील

गैरशि�स्तीीचे प्रसंंग व गुन्हेगारी कृत्ये यांंsना प्रति�बंंध करण्‍‍यासाठीी रााज्य पोलि�सांंsच्या गुप्तवाार्ताɑ वि�भाागाच्या

समन्वयाने, काराागृृह दलाास, कैद्यांंsकडून गुप्तवाार्ताɑ गोळाा करण्यासाठीी, कैद्यांंsवर बारीक लक्ष ठेवण्यासाठीी,

त्यांंsचे संंनि�यंत्रण करण्यासाठीी आणि� संंबंंधिि˜त मााहि�तीीचे वि�श्लेषण करण्यासाठीी यथोचि�त तरतुुदी करताा येतीील.

(३)  शाासन, अति�-जोखमीचे कैदी व नि�र्ढाɑवलेले गुन्हेगार यांंsच्या बंंदीकक्षाात व बरााकींमध्ये मनााई

असलेेल्या वस्तू, भ्रमणध्वनी, इत्यादींचा नि�यतकाालि�क शोध व तपाासणीी करण्यासाठीी सक्षम व प्रभाावी

उपााययोजनाा करण्याचीी सुनि�श्चि�ित करील आणि� वारंंवार अनपेक्षि�त तपाासणीी करण्यासह अशा क्षेत्रांंsत प्रगत

संंदेशवहन रोधक उपााययोजनाा करील.

(४)  शाासन, काराागृृहांंsचीी गति�माान सुरक्षाा बळकट करण्याकरि�ताा गुप्तवाार्ताɑ गोळाा करण्यासाठीी नि�धीचीी

तरतूूद करील.

(५)  सुुरक्षेतीील कोणतेेही कट व बेफि�कीीरी यांंsस प्रति�बंंध करण्यासाठीी संंवेदनशीील बरााकींमध्ये व

बंंदीकक्षांंsमध्ये तैनात केलेले काराागृृह व इतर सुरक्षाा कर्मचाारी नि�यतकाालांंsतरााने फि�रवि�ण्‍‍याात येतीील.

(६)  शि�क्षाा भोगल्यावर सुटका झाालेले अति�-जोखमीचे, नि�र्ढाɑवलेले व अभ्‍‍यस्त अपरााधी किं�ंवा

जामि�नाावर असलेेले न्यायचौकशीीधीन कैदी किं�ंवा अभि�वचन रजाा किं�ंवा संंचि�त, इत्यादींवर तात्पुरतेे सोडलेले

कैदी यांंsचीी मााहि�तीी, संंबंंधिि˜त जि�ल्ह्यााच्या पोलीस अधीक्षकाास कळवि�ण्यात येईल, तो, अशा कैद्यांंsच्या

कारवाायांंsवर लक्ष ठेवील.

(७)  पोोलीस प्रशासन, प्राधिि˜काऱ्याचे रि�ट, अधिि˜पत्र, किं�ंवा यथास्थि�िति�, आदेश यांंsनुसार, कैद्यांंsना

न्यायि�क कार्ययवाहीसाठीी न्यायालयाात, वैद्यकीीय उपचाारांंsसाठीी रुग्णाालयाात किं�ंवा इतर कोणत्याही ठि�कााणी

त्यांंsचीी ने-आण करतााना, अशा कैद्यांंsच्या हाालचाालीवर संंपूूर्णण लक्ष ठेवण्याचीी सुनि�श्चि�ितीी करील.

प्रकरण अठराा

कैद्यांंsच्या जातीवर आधारि�त भेदभाावास मनाई.

७५.  (१) काराागृृहाामध्ये, कैद्यांंsचे वर्गीकरण, वि�लगीीकरण करतााना, कैद्यांंsच्या जातीीच्या आधारे

कोणतााही भेदभााव केलाा जाणाार नाही.

(२)  काराागृृहाामध्ये, कोणत्याही कर्ततव्याचे किं�ंवा कामााचे वाटप करतााना, कैद्यांंsच्या जातीीच्या

आधाराावर कोणतााही भेदभााव केलाा जाणाार नाही, याचीी काटेकोरपणेे सुनि�श्चि�ितीी करण्यात येईल.

(३)  हााताने मैलाा उचलणााऱ्या सफााई कामगाारांंsच्या सेवायोजनेेस प्रति�बंंध आणि� त्यांंsचे पुनर्ववसन

अधिि˜नि�यम, २०१३ याच्या तरतुुदींचे काराागृृहे व सुधार संंस्थांंsमध्ये काटेकोरपणेे पाालन करण्यात येईल.

(४)  काराागृृहााच्या आतीील मलवााहि�नीीतीील किं�ंवा मलकुंं�डाातीील मैलाा हााताने उचलण्यास किं�ंवा

त्यांंsचीी जोखीमकाारक साफसफााई करण्यास परवाानगी देण्यात येणाार नाही.

सुरक्षाा, गुप्तवाार्ताɑ

मााहि�तीी गोळाा व

संंनि�रीीक्षण

करण्यासाठीी

वि�शेेष तरतुुदी.

जातीीच्या

आधाराावर

कोणतााही भेदभााव

न करणेे.

२०१३ चा

२५.

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

23

प्रकरण एकोणीस

दि�व्यांंsग कैद्यांंsसोबत भेदभााव करण्यास मनाई.

७६.  (१) कोणत्याही कैद्याासोबत दिि—व्यांंsगतेेच्या कारणाावरून भेदभााव केलाा जाणाार नाही. सर्वव

दिि—व्यांंsग कैदी, इतरांंsसोबत समाानतेच्या आधारे समाानता, प्रति�ष्ठा व त्यांंsच्या सचोोटीवि�षयीी आदर यास हक्कदार

असतीील.

(२)  बंंदी कक्ष, शौचालयेे, वैद्यकीीय युनि�टे, शैक्षणि�क व व्यावसायि�क प्रशि�क्षण केंद्रे व तक्रार नि�वारण

यंत्रणाा यांंsसह, काराागृृहाातीील सर्वव पाायाभूत सुवि�धा, भाारत सरकाारच्या गृृह मंंत्रालयााने अधिि˜सूचि�त केलेली

सुगमताा प्रमााणकेे व माार्गदर्शशकतत्त्वे या अन्वये वि�नि�र्दिि—िष्ट केलेल्या प्रमााणकांंsनुसार उपलब्ध करून देण्यात

येतीील.

(३)  दिि—व्यांंsग कैद्यांंsना, मनोोवि�कृतीीचि�कि�त्सा व माानसशाास्त्रीीय सेवा यांंsसह यथोचि�त आरोग्यसेवा,

तसेेच पुनर्ववसन कार्ययक्रम व उपचाार सुवि�धा पुरवि�ण्यात येतीील.

(४)  काराागृृहाात येणााऱ्या सर्वव कैद्यांंsचीी, त्‍ यांंsना काराागृृहाात प्रवेश देतेवेळी, त्यांंsच्या दिि—व्यांंsगतेेचीी सूक्ष्म

तपाासणीी करण्यात येईल. सुयोग्य नि�वासव्यवस्था व सहााय्य मि�ळण्याचीी सुनि�श्चि�ितीी करण्यासाठीी काराागृृहााच्या

संंबंंधिि˜त अभि�लेेखांंsमध्ये त्यांंsच्या वि�शि�ष्ट गरजांंsचीी नोंद केली पााहि�जेे.

(५)  काराागृृह कर्मचााऱ्यांंsना, दिि—व्यांंsग कैद्यांंsचे हक्क, त्यांंsच्या गरजाा व त्यांंsचीी योग्य हााताळणीी

यासंंबंंधात सचेेतन करण्यासाठीी नि�यमि�त प्रशि�क्षण देण्यात येईल.

प्रकरण वीस

संकीीर्णण.

७७.  शाासन, पुनर्ववसन व सकााराात्मक परि�वर्ततन केल्‍यााचीी प्रकरणेे दर्शवि�ण्यासाठीी, इतर सह कैद्यांंsना

प्रेरणाा मि�ळण्यासाठीी, जनजागृृतीी वाढवण्यासाठीी, कलंंक कमी करण्यासाठीी आणि� समााजात पुन्हाा

मि�सळण्यास सहााय्यभूत होण्याकरि�ताा सुधारलेेल्या कैद्यांंsच्या जीीवनकथांंsवर आधारि�त लघुुपटांंsचीी नि�र्मि�ितीी

करील व ते प्रदर्शि�ित करील.

७८.  (१)  काराागृृहााच्या सर्वव अधिि˜काऱ्यांंsचीी व कर्मचााऱ्यांंsचीी, काराागृृहाामधीील प्रत्येक प्रवेशाच्या

वेळी व काराागृृहाातून बाहेर पडताना प्रत्येक वेळी कसून झडतीी घेण्यात येईल.

(२)  काराागृृहाामध्ये प्रवेश करू इच्छि��णााऱ्या प्रत्येक व्यक्तीीचीी व अभ्यागतााचीी, नि�यमांंsद्वाारे वि�हि�त

केल्याप्रमााणे कसून झडतीी घेण्यात येईल.

(३)  झडतीी घेण्यास नकार देणााऱ्या कोणत्याही व्यक्तीीस, काराागृृहाामध्ये किं�ंवा काराागृृहााच्या अभ्यागत

कक्षाामध्ये प्रवेश नाकारण्यात येईल आणि� अशा नि�र्णयााचीी काराागृृहााच्या अभि�लेेखामध्ये नोंद करण्यात येईल.

७९.  (१) जि�ल्ह्याातीील सर्वव काराागृृहांंsमधीील सर्वव न्यायचौकशीीधीन कैद्यांंsचा नि�यतकाालि�क आढावा

घेण्यासाठीी आणि� खटल्यांंsचा जलद

नि�पटााराा करण्यासाठीी उपााययोजनाा करण्याकरि�ताा प्रत्येक जि�ल्ह्याासाठीी,

जि�ल्हाा व सत्र न्यायाधीश यांंsच्या अध्यक्षतेेखाली, सदस्य म्हणूून जि�ल्हाा दंडााधिि˜कारी, पोलीस अधीक्षक,

जि�ल्हाा वि�धिि˜ सहाायता सेवा प्राधिि˜करणााचा सचि�व आणि� सदस्य-सचि�व म्हणूून काराागृृह अधीक्षक

(जि�ल्ह्याातीील सर्वाɑत ज्येष्ठ) यांंsचा समाावेश असलेेली न्यायचौकशीीधीन कैदी पुनर्वि�िलोकन समि�तीी असेल.

(२) समि�तीी, नि�यतकाालि�कपणेे बैठक घेईल आणि� जि�ल्ह्याातीील सर्वव काराागृृहांंsमधीील पाात्र कैद्यांंsच्या

खटल्यांंsचे पुनर्वि�िलोकन करील आणि� न्यायचौकशीी करणााऱ्या न्यायालयााकडे योग्य शि�फाारशीी करील.

८०. 

कोणत्याही कैद्याास, अभ्यागताास किं�ंवा काराागृृहाात नोकरीवर असलेेल्या कोणत्याही

कर्मचााऱ्यास, कोणतीीही वि�नंंतीी किं�ंवा माागणीी पूर्णण करण्यासाठीी संंपाावर जाण्याचा किं�ंवा काराागृृहाात कोणतेेही

दिि—व्यांंsग कैद्यांंsचे

हक्क.

सुधारलेेल्या

कैद्यांंsवर लघुुपट

तयाार करणेे.

काराागृृहाात प्रवेश

करणााऱ्या प्रत्येक

व्यक्तीीचीी

अनि�वार्ययपणे

झडतीी घेणे.

प्रत्येक

जि�ल्ह्यााकरि�ताा

न्यायचौकशीीधीन

कैदी पुनर्वि�िलोकन

समि�तीी घटि�त

करणेे.

संंप व आंदोोलन

करण्यास मनााई.

24

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

आंदोोलन सुरू करण्याचा किं�ंवा चालू ठेवण्याचा कोणतााही हक्क असणाार नाही.

८१.  प्रभाारी अधिि˜कारी, काराागृृहाातीील कोणत्याही आपत्कालीन परि�स्थि�ितीीचा प्रति�बंंध करण्यासाठीी

व तीी नि�यंत्रणाात आणण्यासाठीी, तात्काळ प्रति�सााद पथकाचीी उपलब्धताा, इत्यादींचीी आणि� आपत्ती व्यवस्थापन

अधिि˜नि�यम, २००५ याच्याशीी सुसंंगत असलेेल्या इतर कोणत्याही तरतुुदी किं�ंवा शासनााने काढलेेले आदेश

यांंsचीी सुनि�श्चि�ितीी करण्यासाठीी आवश्यक उपकरणांंsचीी खरेदी करणेे आणि� आकस्मि�िक योजनाा तयाार करणेे

यांंsसह वि�हि�त करण्यात येतीील अशा सर्वव योग्य उपााययोजनाा हाातीी घेईल.

८२.  (१) शासन, काराागृृहांंsचे प्रभाावी व्यवस्थापन व अधीक्षण करण्यासाठीी आणि� काराागृृहांंsचीी

व कैद्यांंsचीी सुरक्षाा व संंरक्षण करण्यासाठीी योग्य तंंत्रज्ञाानाचे एकात्मि��करण व अंत:स्थापन करण्याचीी

सुनि�श्चि�ितीी करील, त्यामध्ये, न्यायालयााच्या सुनावणीस उपस्थि�ित रााहण्यासाठीी किं�ंवा न्यायचौकशीीसाठीी

आणि� कैद्यांंsच्या हाालचाालींंसाठीी सीमलेेस बायोमेट्रि�क ॲक्सेस नि�यंत्रण प्रणााली पुरवि�ण्यासाठीी, प्रत्येक

काराागृृहाामध्ये, बायोमेट्रीक, क्लोज सर्कीट टेलि�व्हि�िज

न (सी.सी.टी.व्ही.), स्कॅनिं�ंग व शोधक उपकरण,

रेडि�ओ फ्रििōक्वेन्सी आईडेंटीफि�केेशन (आर.एफ.आय.डी.), व्हि�िडीीओ कॉन्फरन्स सुवि�धा, इत्यादींचा समाावेश

असेल.

(२) शासन, संंपूूर्णण काराागृृहााच्या प्रशासनााचे संंगणकीीकरण करील आणि� परस्परांंsतर्गगत वापरण्यायोग्य

असलेेल्या आधारसाामग्रीीचे फौौजदाारी न्याय प्रणााली (इंंटर-ऑपरेेबल क्रि�मीीनल जस्टीस सि�स्टम) सोबत

एकात्मीकरण करील. शासन, मााहि�तीीचीी सुलभ देवाण-घेवाण करण्यासाठीी योग्य प्रणाालीदेखील वि�कसि�त

करील आणि� काराागृृह व कैदी व्यवस्थापन यंत्रणाा सुलभ करील.

(३) शासन, काराागृृहाामध्ये कैद्यांंsकडून भ्रमणध्वनी व इतर इलेक्ट्रॉनि�क उपकरणेे यांंsच्या केल्या

जाणााऱ्या वापरााचा शोध घेण्यासाठीी व त्यास मनााई करण्यासाठीी प्रगत तांंsत्रि�क साधनांंsचा वापर करील.

(४) शासन, काराागृृहाातून तात्पुरतीी मुक्तताा केलेल्या किं�ंवा रजेेवर सोडण्यात आलेल्या किं�ंवा

न्यायालयीीन सुनावणीस उपस्थि�ित रााहण्यासाठीी गेलेल्या कैद्यांंsसाठीी, कैद्यांंsचा मााग काढणााऱ्या उपकरणांंsचा

वापर करून, कैद्यांंsसाठीी इलेक्ट्रॉनि�क संंनि�यंत्रण करणााऱ्या व मााग काढणााऱ्या तंंत्रज्ञाानाचा वापर करू शकेेल.

(५) काराागृृहााचे सर्वव अधिि˜कारी व कर्मचाारी यांंsच्याकडून काराागृृहांंsच्या इलेक्ट्रॉनि�क किं�ंवा डि�जीीटल

मााहि�तीीचीी गोपनीीयता रााखण्यात येईल, आणि� त्यासाठीी काराागृृह महाासंंचाालक जबााबदाार असेल.

८३.  (१) शासनाास, या अधिि˜नि�यमााचीी प्रयोजनेे पाार पााडण्यासाठीी, शाासकीय रााजपत्राातील

अधिि˜सूचनेेद्वाारे नि�यम करताा येतीील.

(२) या अधिि˜नि�यमाान्वये केलेलाा प्रत्येक नि�यम, तो केल्यानंतर, शक्य ति�तक्या लवकर, रााज्य

वि�धानमंंडळााचे अधिि˜वेशन चालू असतााना, एकाच अधिि˜वेशनाात किं�ंवा लाागोपााठच्या दोन किं�ंवा अधिि˜क

अधिि˜वेशनांंsत मि�ळूून एकूण तीीस दिि—वसांंsचा होईल इतक्या कालाावधीकरि�ताा, सत्रासीन असतााना, रााज्य

वि�धानमंंडळााच्या प्रत्येक सभाागृृहाापुढे मांंsडण्यात येईल, आणि� ज्या अधिि˜वेशनाात तो अशा रीतीीने मांंsडण्यात

आलाा असेल, ते अधिि˜वेे�शन किं�ंवा त्याच्या लगतनंंतरचे

े अधिि˜वेशन समााप्त होण्यापूर्वी, जर त्या नि�यमाात

कोणतााही फेरबदल

करण्याबाबत दोन्ही सभाागृृहांंsचे एकमत होईल किं�ंवा तो नि�यम करण्यात येऊ नये याबाबत

दोन्ही सभाागृृहांंsचे एकमत होईल, आणि� असा नि�र्णणय, शाासकीय रााजपत्राात अधिि˜सूचि�त करतीील तर, तो

नि�यम, अशा अधिि˜सूचनेेच्या दिि—नांंsकापाासून केवळ अशा फेरबदल

केलेल्या स्वरूपाातच अंमलात येईल

किं�ंवा, यथास्थि�िति�, मुळीच अंमलात येणाार नाही ; तथाापि�, अशा कोणत्याही फेरबदला

ामुळे किं�ंवा वि�लोोपनाामुळे

त्या नि�यमाान्वये यापूर्वी केलेल्या किं�ंवा करण्याचे वर्जि�िलेेल्या कोणत्याही गोष्टीच्या वि�धिि˜ग्राह्यतेेस बाध येणाार

नाही.

८४. 

शाासन, शाासकीय रााजपत्राातील अधिि˜सूचनेेद्वाारे, असा नि�देश देऊ शकेेल की, या

अधिि˜नि�यमाान्वये किं�ंवा त्याखाली केलेल्या नि�यमांंsन्वये त्याच्याकडून वापरण्यायोग्य असलेेल्या नि�यम

काराागृृहाासाठीी

आकस्मि�िक

योजनाा.

२००५ चा

५३.

काराागृृह

प्रशासनाामध्ये

तंंत्रज्ञाानाचा वापर

करणेे.

नि�यम करण्याचा

अधिि˜कार.

अधिि˜कार

सोपवि�णेे.

महाराष्ट्रõ शासन रारा

असाधारण भाग चार, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

25

करण्याच्या अधिि˜कारााव्यति�रि�क्त इतर कोणत्याही अधिि˜कारााचा, त्यात वि�नि�र्दिि—िष्ट करण्यात येतीील अशा अटी

व शर्तींना, कोणत्याही असल्यास, अधीन रााहून, शासनााच्या कोणत्याही अधिि˜काऱ्यांंsना वापर करताा येईल.

८५.  शाासनााकडून, वि�हि�त करण्यात येतीील अशा रीतीीने, प्रत्येक काराागृृहााचे लेखे ठेवण्यात येतीील

आणि� त्यांंsचीी लेखापरीीक्षाा करण्यात येईल.

८६. 

या अधिि˜नि�यमाान्वये किं�ंवा त्याखाली केलेल्या नि�यमांंsन्वये किं�ंवा काढलेेल्या आदेशांंsन्वये

सद्भाावनापूर्ववक केलेल्या किं�ंवा करण्याचे अभि�प्रेेत असलेेल्या कोणत्याही गोष्टीबद्दल, शासनाावि�रूद्ध,

शासनााच्या किं�ंवा काराागृृह दलााच्या कोणत्याही अधिि˜काऱ्यावि�रूद्ध किं�ंवा प्राधिि˜काऱ्यावि�रूद्ध अथवा कोणत्याही

व्यक्तीीवि�रूद्ध कोणतााही दावा, खटलाा किं�ंवा इतर कायदेशीीर कार्ययवाही दाखल करण्यात येणाार नाही.

८७.  या अधिि˜नि�यमााच्या तरतुुदी, त्या त्या वेळी अंमलात असलेेल्या इतर कोणत्याही कायद्यााच्या

तरतुुदींव्यति�रि�क्त असतीील आणि� त्यांंsचे न्यूनीकरण करणााऱ्या नसतीील.

८८.  (१) महाारााष्ट्र रााज्यास लाागू असलेेले काराागृृहे अधिि˜नि�यम, १८९४ आणि� कैदी अधिि˜नि�यम,

१९०० याद्वाारे, नि�रसि�त करण्यात येत आहेत.

(२) या अधिि˜नि�यमांंsत काहीही अंतर्भूɑत असलेे तरीी, या अधिि˜नि�यमांंsखाली केलेले किं�ंवा काढलेेले

आणि� या अधिि˜नि�यमााच्या प्रारंंभााच्या लगतपू

ूर्वी अंमलात असलेेले काराागृृहााशीी संंबंंधिि˜त असणाारे सर्वव नि�यम,

वि�नि�यम, आदेश, नि�देश किं�ंवा अधिि˜सूचनाा, जेथवर त्या, या अधिि˜नि�यमााच्या तरतुुदींशीी वि�संंगत किं�ंवा

प्रति�कूूल असतीील त्या खेरीज व तेथवर, या अधिि˜नि�यमाान्वये केलेल्या किं�ंवा काढलेेल्या नि�यमांंsद्वाारे,

आदेशांंsद्वाारे, नि�देशांंsद्वाारे किं�ंवा अधिि˜सूचनांंsद्वाारे फेरबदल

, सुधारणाा किं�ंवा नि�रसि�त करण्यात येईपर्यंंत नि�यमि�तपणेे

अंमलात असतीील.

८९.  (१) जर या अधिि˜नि�यमााच्या तरतुुदी अंमलात आणतााना कोणतीीही अडचण उद्भवल्यास,

रााज्य शासनाास, प्रसंंगाानुरुप उद्भवेेल त्याप्रमााणे, तीी अडचण दूर करण्याच्या प्रयोजनांंsसाठीी, त्यास आवश्यक

किं�ंवा इष्ट वाटेल अशीी, या अधिि˜नि�यमााच्या तरतुुदींशीी वि�संंगत नसलेेली कोणतीीही गोष्ट, शाासकीय

रााजपत्राात प्रसि�द्ध केलेल्या आदेशाद्वाारे, करताा येईल :

परंंतुु, या अधिि˜नि�यमााच्या प्रारंंभााच्या दिि—नांंsकापाासून दोन वर्षांंɕचा कालाावधी समााप्त झााल्यानंतर, असा

कोणतााही आदेश काढण्यात येणाार नाही.

(२) पोट-कलम (१) अन्वये काढलेेलाा प्रत्येक आदेश, तो काढण्यात आल्यानंतर, शक्य ति�तक्या

लवकर, रााज्य वि�धानमंंडळााच्या प्रत्येक सभाागृृहाासमोोर मांंsडण्यात येईल.

लेखे व

लेखापरीीक्षाा.

सद्भाावनापूर्ववक

केलेल्या कृतीीस

संंरक्षण.

अधिि˜नि�यम, इतर

कोणत्याही

कायद्यााचे

न्यूनीकरण करणाार

नाही.

१८९४ चा

९.

१९०० चा

३.

नि�रसन व

व्यावृत्ती.

अडचणीी दूर

करण्याचा

अधिि˜कार.

ON BEHALF OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, PRINTED AND PUBLISHED BY DIRECTOR,

RUPENDRA DINESH MORE, PRINTED AT GOVERNMENT CENTRAL PRESS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD,

MUMBAI 400 004 AND PUBLISHED AT DIRECTORATE OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATIONS,

21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004. EDITOR : DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE.