भााग पााच-१९–१

(१)

L. A. BILL No. XIV OF 2026.

A BILL

TO ESTABLISH A COMMISSION FOR THE ENCOURAGEMENT,

PROMOTION, MANAGEMENT, REGULATION, TRAINING AND

CONVERSION OF YOGA AND NATUROPATHY INTO A

PROFESSION IN THE STATE OF MAHARASHTRA.

सन २०२६ चेे वि¦धाानसभाा वि¦धेयक क्रमांंsक १४.

महाारााष्ट्र रााज्यात योग तथाा प्रााकृति�क चि�कीीत्सेलाा प्रोत्साहन, प्रचाार, व्यवस्थाापन,

वि¦नि�यमन व प्रशिि§क्षणाासाठीी तसेच त्याचेे व्यवसायात रूपांंsतर करण्‍‍यासाठीी

आयोगाची स्थाापना करण्याासाठीी वि¦धेयक.

ज्याअर्थी, योोग आणि” प्रााकृृतिि•क चि�कि�त्सेेच्या प्रचााराासाठीी आणि” निि™यमनासाठीी ‘महाारााष्ट्र योोग आणि”

प्रााकृृतिि•क चि�कि�त्सा परि�षद’ (Council) स्थाापन करणेे इष्ट आहे; निि™सर्गोपचााराालाा केवळ उपचाार पद्धती

न ठेवता, त्यालाा एक मान्यतााप्रााप्त व्यवसाय म्हणूून वि�कसि�त करणेे इष्ट आहे; या क्षेेत्राात काम करणााऱ्या

डॉॉक्टरांंsची आणि” तज्ञ्ज्ञांंsची अधिि˜कृृत नोंदणी करणेे इष्ट आहे; योोग आणि” निि™सर्गोपचाार क्षेेत्राातील अभ्यासक्रम

आणि” प्रशिि§क्षणााचे निि™यमन करणेे इष्ट आहे; योोगासनेे आणि” प्रााकृृतिि•क चि�कि�त्सेेलाा क्रीडा आणि” शारीरि�क

शिि§क्षणााच्या स्वरूपाात प्रोत्साहन देणे इष्ट आहे;

RNI No. MAHBIL /2009/40124

महाारााष्ट्रट शासन रााजपत्र

असाधाारण भााग पाच

वर्षष १२, अंंक ९ (४)]

शुक्रवार, माार्चच १३, २०२६/फााल्गुन २२, शके १९४७

[पृष्ठे ९, किं�ंमत : रुपये २६.००

असाधाारण क्रमांंsक १९

प्रााधि�कृृत प्रकााशन

महाारााष्ट्र वि¦धाानसभेत व महाारााष्ट्र वि¦धाानपरि�षषदेेत सादर केलेली वि¦धेयके.

महाारााष्ट्र वि¦धाानमंंडळ सचि�वाालय

महाारााष्ट्र वि�धानसभेेत दि�नांंsक १३ माार्चच, २०२६ रोजीी पुर:स्थाापि�त करण्यात आलेले खाालील वि�धेयक महाारााष्ट्र वि�धानसभाा

निि™यम, ११६ अन्वये प्रसि�द्ध करण्यात येत आहे :—

2

महाराष्ट्रõ शासन रा असाधारण भाग पाच, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

त्याअर्थी, भाारतीीय गणरााज्याच्या सत्त्याहत्तरााव्या वर्षी याद्वाारे, पुढीीलप्रमााणे अधिि˜निि™यम करण्यात येत

आहे:-

१.  (१) या अधिि˜निि™यमाास महाारााष्ट्र योोग आयोोग अधिि˜निि™यम, २०२६ असेे म्हणाावे.

(२) तो संंपूर्ण महाारााष्ट्र रााज्यास लाागू असेेल.

(३) तो रााज्य शासन, शासकीय रााजपत्रातील अधिि˜सूचनेद्वाारे निि™श्चीत करीील अशा दि�नांंsकास

अंंमलाात येईल.

२.  या अधिि˜निि™यमाामध्ये संंदभाा�नुसार दुसराा अर्थथ अपेक्षि�त नसेेल तर -

(क) "आयोोग" याचा अर्थथ कलम ३ अनुसार स्थाापन होणाराा महाारााष्ट्र योोग आयोोग.

(ब) "आयुष" म्हणजेे, आयुर्वेद, योोग आणि” नैसर्गि�िक औषध, युनानी, सि�द्ध, सोआ-रि�ग्पाा तथाा

होमि�ओपॅथी शी संंबंधिि˜त आयुर्वि�िज्ञानाची स्वदेशी पध्दती.

(ग) "अध्यक्ष" याचा अर्थथ आयोोगाचा अध्यक्ष.

(घ) "समि�तीी" याचा अर्थथ अधिि˜निि™यमााच्या कलम १६ अनुसार गठि�त समि�तीी.

(ड) "संंस्थाा" याचा अर्थथ रााज्य सरकाार किं�ंवा केंद्र सरकाारद्वााराा मान्यतााप्रााप्त योोग या

प्रााकृृतीक-चि�कीीत्सा अभ्यासक्रमांंsचे संंचालन करणााऱ्या कायद्यााद्वाारे स्थाापि�त कोणतेही महाावि�द्याालय/

संंस्थाा/वि�द्याापीठ/ बोर्ड/ वि�द्यााशाखाा.

(च) "सदस्य" याचा अर्थथ, अध्यक्ष आणि” उपााध्यक्ष यांंsच्यासह आयोोगाचे शासकीीय किं�ंवा

अशासकीीय सदस्य.

(छ) "प्रााकृृतिि•क" चि�कीीत्सा याचा अर्थथ, आरोग्य प्रवर्ततक, रोगनिि™वारण, उपचााराात्मक आणि”

पुर्ननसंंचयि�त करणाारे संंभााव्य असेे जीीवनातील शारि�रीीक, मानसि�क, नैतिि•क आणि” अध्यात्मि��क स्तराावरील

प्रकृृतीच्या रचनात्मक सि�ध्दातांंsच्या समन्वयातून मानवी शरीीरााच्या रचनेची पध्दत.

(ज) "प्रााकृृतिि•क चि�कीीत्सा पध्दती" थेरेपी याचा अर्थथ, ज्यात जीीवन शक्ती सि�ध्दांंsत, वि�षरक्तता,

शरीीरााची स्व-उपचाार क्षमता आणि” निि™रोगी जीीवन व्यतीीत करण्याच्या सि�ध्दांंsतावर आधारि�त उपचााराात

प्रााकृृतीक तत्वांंsचा उपयोोग करणाारी थेरेपी, औषधी रहि�त

, गैर आक्रमणशाली पध्दत.

(झ) "वि�हि�त" याचा अर्थथ, या अधिि˜निि™यमााअंतर्गगत तयाार करण्यात आलेल्या निि™वर्मा�च्या

माध्यमाातून वि�हि�त.

(क) "रजि�स्टर" याचा अर्थथ कलम १८ चे पोट-कलम (२) चा खंंड (क) अनुसार अनुरक्षि�त

व्यवसाय करणााऱ्यांंsचे रजि�स्टर.

(ट) "नोंदणीकृृत योोग किं�ंवा प्रााकृृतिि•क चि�कीीत्सा व्यवसायी", याचा अर्थथ हाा अधिि˜निि™यम आणि”

यानुसार तयाार करण्यात आलेले निि™यम याच्या अधीन रााहून नोंदणीकृृत असलेेले येग किं�ंवा प्रााकृृतीक

चि�कीीत्सा व्यवसायी.

(ठ) "रजि�स्ट्रार" याचा अर्थथ आयोोगाचा रजि�स्ट्रार.

(ड) "रााज्य सरकाार" याचा अर्थथ, प्रशाासकीीय वि�भाागात महाारााष्ट्र रााज्याचे सरकाार.

(ढ) "योोग" याचा अर्थथ संंतुलि�त पद्धत, जीी संंपूर्ण आत्मबोध प्रााप्त करण्याचे साधन आहे, यात

कोणाच्याही अन्तर्निि™िहि�त शक्तीमध्ये सुधारणाा किं�ंवा वि�काास करण्याच्या दृष्टीने शिि§क्षण आणि” मन

परि�वर्ततनाचे शमन करण्यासाठीी एक सक्षम तंत्र आहे.

संंक्षि±प्त नााव व

प्राारंंभ.

व्याख्या.

महाराष्ट्रõ शासन रा असाधारण भाग पाच, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

3

३. (१) महाारााष्ट्र शासन रााजपत्र अधिि˜सूचनेद्वााराा या अधिि˜निि™यमाातील तरतुुदींच्या अधीन रााहून

महाारााष्ट्र योोग आयोोग या नावाने परि�चीीत प्रदत्त शक्तींचा प्रयोोग करणेे आणि” कृृत्यांंsचे पाालन करण्यासाठीी

संंस्थेची स्थाापनाा करेेल.

४. 

महाारााष्ट्र शासन रााजपत्र अधिि˜सूचनेद्वााराा खाालील सदस्यांंsनी मि�ळून तयाार होणाऱ्या

आयोोगाची रचना खाालीलप्रमााणे असेेल :-

(१) शासकीय सदस्य: —

(क) आयुक्त, क्रि�डाा तथाा युवक कल्याण वि�भााग, महाारााष्ट्र हे किं�ंवा त्यांंsचा प्रतिि•निि™धी, जे

उपाायुक्त/उप संंचालक या पदााच्या खाालील नसाावा.

(ख) आयुक्त, वैद्यकि�य

शिि§क्षण तथाा आयुष संंचालनाालय, मुंंsबई (महाारााष्ट्र) हे किं�ंवा त्यांंsचे

प्रतिि•निि™धी जे संंचालक/सहाा. संंचालक या पदााच्या खाालील नसाावा.

(ग) डीन / रजि�ष्ट्रार महाारााष्ट्र आरोग्य वि�ज्ञाान वि�द्याापीठ, नाशिि§क हे किं�ंवा त्यांंsचा प्रतिि•निि™धी जो

वि�भाागाध्यक्ष योोग या पदााच्या खाालील नसाावा.

(घ) संंचालक, शिि§क्षण संंचालनाालय, पुणे (महाारााष्ट्र) हे किं�ंवा त्यांंsचा प्रतिि•निि™धी जो

उप संंचालक / सहाा. संंचालक या पदांंsच्या खाालील नसाावा.

(ड) चि�कीीत्सा अधिि˜कारी आयुष वि�भााग.

(२) अशासकीय सदस्य:—

रााज्य सरकाार द्वाारे खाालीलपैैकी नामनिि™र्दि�िष्ट करण्यात येणारे अध्यक्ष आणि” उपााध्यक्ष यांंsच्यासह

११ अशासकीीय सदस्य रााहतीील.

(क) योोग शिि§क्षा / प्रशिि§क्षण / व्यवसाय यात कमीीत कमीी पााच वर्षांंɕचा अनुभव असलेेले आयुष

मधील पदवीधारक तीन सदस्य.

(ख) प्रााकृृतिि•क चि�कीीत्सा क्षेेत्राात कमीीत कमीी पााच वर्षष अनुभवाासह प्रााकृृतिि•क चि�कीीत्सा तथाा

योोग वि�ज्ञाान पदवीधारक दोन सदस्य.

(ग) संंशोधन क्षेेत्राासह योोग / प्रााकृृतिि•क चि�कीीत्सा क्षेेत्राातील पदवीधारक एक सदस्य.

(घ) योोग शिि§क्षा/प्रशिि§क्षण/व्यवसाय यात कमीीत कमीी पााच वर्षष अनुभवाासह प्रमााणपत्रधाारक

कोणत्याही वि�द्यााशाखेतील पदवीधारक तीन सदस्य.

(ड) नोंदणीकृृत योोग या प्रााकृृतिि•क चि�कीीत्सा व्यावसायि�कांंsमधील दोन सदस्य.

५.  आयोोगाचा अध्यक्ष, अशासकीीय सदस्यांंsमध्ये रााज्य सरकाार द्वााराा नामनिि™र्देशिि§त करण्यात येईल

आणि” अशा शक्तींचा प्रयोोग तसेेच अशा कृृत्यांंsचे पाालन करेेल जे वि�हि�त करण्यात आले आहे.

६.  आयोोगाचा उपााध्यक्ष अशासकीीय सदस्यांंsमधून रााज्य सरकाारद्वााराा नामनिि™र्देशिि§त करण्यात येईल.

तसेेच अध्यक्षाच्या अनुपस्थि�िती

ीत किं�ंवा पद रि�क्त झाल्यास अध्यक्षाच्या कर्ततव्याचे पाालन करेेल.

७.  (१) रााज्य सरकाार, आयुष वि�भााग, महाारााष्ट्र यांंsच्या चि�कि�त्सा अधिि˜काऱ्यालाा आयोोगाच्या रजि�स्ट्रार

या पदाावर प्रतिि•निि™युक्त करेेल जो आयोोगाचा सदस्य-सचि�व रााहील. तसेेच अशा कर्ततव्याचे पाालन करेेल जे वि�हि�त

करण्यात आले आहेत.

(२) रजि�स्ट्रार बैठकीीत पाारि�त करण्यात आलेल्या सर्वव निि™र्णय तथाा संंकल्प यांंsना अभि�प्रमााणि”त करेेल

आणि” बैठकीीची कार्यवााहीच्या प्रक्रि�येेचे अनुसरण

करेेल, जे वि�हि�त करण्यात आले आहे.

आयोोगााचीी

स्थाापनाा.

आयोोगाची रचना.

आयोोगाचा

अध्यक्ष.

आयोोगााचा

उपाध्यक्ष.

आयोोगााचा

सचि�व.

भााग पााच-१९–२

4

महाराष्ट्रõ शासन रा असाधारण भाग पाच, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

८. 

अशासकीीय सदस्य आणि” अन्य कर्मचााऱ्यांंsच्या सेेवांंsचे निि™यमन तसेेच शर्ती खाालीलप्रमााणे

असतीील :—

(१) अशासकीीय सदस्य ५ वर्षा�च्या कालाावधीसाठीी नामनिि™र्देशिि§त करण्यात येतील. जे रााज्य

सरकाारच्या अनुमतीने आणखीी कालाावधीसाठीी वि�स्तारयोोग्य होऊ शकतीील.

(२) अशासकीीय सदस्यांंsचा कालाावधी आयोोगाच्या प्रथम बैठकीीपाासून प्राारंंभ होईल.

(३) अशासकीीय सदस्य, कोणत्याही क्षणीी आपल्या स्वाक्षरीीसहीीत अध्यक्षांंsना संंबोधिि˜त आणि”

शर्ती करत आपल्या पदााचा रााजीीनामा देऊ शकतीील आणि” त्यामुळे रि�क्त होणारे पद

नामांंsकनााच्या माध्यमाातून भरलेे जाऊ शकतेे.

(४) अशासकीीय सदस्यांंsना, आयोोगाच्या बैठकीीत उपस्थि�ित

रााहण्यासाठीी मानधन, भत्ते, जे

निि™र्धा�रि�त करण्यात आले आहे ते देण्यात येतील.

(५) आयोोगाचे अशासकीीय सदस्य, अधिि˜कारी आणि” अन्य कर्मचााऱ्यांंsना योोग्य वेतन, भत्ते,

मानधन आदींचे प्रदाान रााज्य सरकाारद्वाारे प्रााप्त होणाऱ्या अनुदानातून करण्यात येईल.

(६) आयोोगाचे अशासकीीय सदस्य, अधिि˜कारी तसेेच अन्य कर्मचाारी यांंsना योोग्य वेतन, भत्ते

आणि” सेेवेचे अन्य निि™यमन तसेेच शर्ती वि�हि�त केल्याप्रमााणे अंंमलाात येतील.

९.  (१) कोणताही अशासकीीय सदस्य पदाावर रााहण्यास अयोोग्य होईल जर तो सदस्य -

(क) ज्यालाा दि�वाळखोर घोषि�त करण्यात आलेले आहे

(ख) नैतिि•क अधःपतन

होणाऱ्या गुन्ह्याात ज्यालाा दोषसि�द्ध ठरवि�ण्यात आले आहे तसेेच

काराावासासाठीी दंडीीत करण्यात आले आहे.

(ग) जो मनोवि�कृृत झालाा असून सक्षम चि�कीीत्सा बोर्डा�द्वाारे घोषि�त करण्यात आले आहे अशी

व्यक्ती.

(घ) कोणत्याही चि�कीीत्सेेमुळे किं�ंवा परि�णाामी आपल्या कर्ततव्याचे पाालन करण्यासाठीी असमर्थथ

झाल्यामुळे.

(ड) अनुपस्थि�िती

ीसंंदभाा�त आयोोगाकडूून रजाा न मि�ळवि�ता स्वतः सलग तीन बैठकींना अनुपस्थि�ित

रााहील्यास.

(च) आपल्या पदााचा दुरूपयोोग करत पदाावर कायम रााहत लोकहि�तााशी प्रतााडनाा केल्यास परंंतुु

कोणत्याही सदस्यालाा या खण्डातील तरतुुदीनुसार तोपर्यंत हटवि�लेे जाणार नाही जो पर्यंत त्या

सदस्यालाा सुनावणी, युक्तीवादाची संंधी देण्यात येणार नाही.

१०. रााज्य सरकाार कोणत्याही क्षणीी, कोणत्याही किं�ंवा सर्ववच अशासकीीय सदस्यांंsना पदाावरून

हटवू शकतेे, जर या अधिि˜निि™यमाातील मुळ उद्देेशांंsच्या वि�रोोधात जाऊन ते पदाावरून काम करत असतीील, तर

त्यांंsना पदमुक्त केले जाऊ शकतेे.

११.  अशासकीीय सदस्यांंsचा मृत्यु झाल्यास, रााजीीनामा, अयोोग्यताा किं�ंवा हटवि�ल्या जाण्यामुळे

रि�क्त होणाऱ्या सदस्यांंsच्या पदाावर नव्याने नामांंsकन करत शक्य तिि•तक्या लवकर ते पद भरलेे जाईल, त्या

पदााचा कालाावधी पुर्वा�धिि˜काऱ्याच्या असमाास अवधीसाठीी रााहील.

१२. 

आयोोगाची कोणतीही कार्यवााही किं�ंवा कारवााई केवळ कोणाच्या रि�क्ततेमुळे होणाऱ्या

आयोोगाच्या गठनाात एखााद्याा त्रुटीच्या आधाराावर प्रश्नगत होणार नाही किं�ंवा अवैध होणार नाही.

१३.  रााज्य सरकाार आयोोगाच्या मागणीनुसार आयोोगाच्या निि™र्वेधपणेे कार्यय संंचालनाासाठीी योोग्य असेे

अधिि˜कारी तसेेच अन्य कर्मचाारी आयोोगालाा उपलब्ध करेेल.

अशासकीीय

सदस्य,

आणि” अन्य

कर्मचााऱ्यांंsचे

निि™यमन व शर्ती.

अशासकीीय

सदस्यांंsची

अयोोग्यताा.

अशासकीीय

सदस्यांंsना

पदाावरुन

हटवि�ण्यात येणे.

रि�क्ततेबाबत.

रि�क्ततेमुळे

कार्यवााही अवैध

न होणे.

अधिि˜कारी तसेेच

अन्य कर्मचाारी.

महाराष्ट्रõ शासन रा असाधारण भाग पाच, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

5

१४.  आयोोग प्रत्येक तीन महि�न्यात कमीीत कमीी एक वेळा आणि” अत्यावश्यक बैठकीी आयोोजि�त

करेेल तसेेच बैठकीीची गणपूूर्ती सदस्यांंsच्या एकूण संंख्येच्या एक तृतीयांंsश असेेल.

१५.  रााज्य सरकाार आयोोगालाा युक्ति�ियुुक्त नोटि�स दि�ल्यानंतर तसेेच याबाबतचे आक्षेेप, समजा

असल्यास, ते ऐकल्यानंतर, आयोोगाद्वाारे पाारि�त एखाादा संंकल्प निि™लंंबि�त, रद्द किं�ंवा त्यात सुधारणाा करू शकेेल.

१६.  (१) आयोोगाच्या निि™र्वेधपणेे कार्यय संंचालनाासाठीी, आयोोग १:२ या अनुपाातात शासकीीय सदस्य

आणि” अशासकीीय सदस्यांंsमधून कि�माान तीन सदस्यांंsची मि�ळून तयाार होतील इतक्या समि�त्या ज्या योोग्य

असतीील अशा समि�त्यांंsचे गठन करू शकेेल.

(२) या पध्दतीने गठि�त होणारी समि�तीी, वि�हि�त कालाावधीत, आपलाा अहवााल/प्रस्ताव /सूचना/

शिि§फाारशीी प्रस्तुत करेेल आणि” आयोोगालाा सादर करेेल.

१७.  आयोोग खाालील कार्ये करेेल अथाा�त -

(क) रााज्य सरकाारच्या सुचनेनुसार योोग किं�ंवा प्रााकृृतिि•क-चि�कीीत्सा यांंsचा प्रचाार करणेे, प्रशिि§क्षण

तथाा वि�निि™यमन यासाठीी कार्यय करणेे.

(ख) प्रााथमि�क

, माध्यमि�क

तथाा उच्च माध्यमि�क

शाळांंsसाठीी रााज्य/ जि�ल्हाा /महाानगरपाालि�काा/

नगरपाालि�काा/ तालुका/पंंचायत स्तराावर योोगासन (योोग-मुद्रा) स्पर्धांंɕचे आयोोजन करणेे.

(ग) योोग किं�ंवा प्रााकृृतीक चि�कीीत्सा यांंsच्या फाायद्यााबाबत सर्वसाामान्यांंsना शिि§क्षीत करणेे, अभि�याान

चालवि�णेे आणि” जनजाागृती करणेे तसेेच शालेय अभ्यासक्रमात योोग हाा वि�षय समाावि�ष्ट

करण्याबाबत पााऊले उचलणेे.

(घ) योोग अभ्यासक्रम, पााठ्य वि�वरण, शैक्षणि”क मानकेे यांंsची वेळोवेळी समि�क्षा करणेे तसेेच

त्याबाबत रााज्य सरकाारलाा शिि§फाारशीी करणेे.

(ड) अन्य वि�हि�त कार्ये.

१८.  (१) रजि�स्ट्रार, प्रााकृृतिि•क चि�कीीत्सा व्यवसायी यांंsची नोंदणी वि�शिि§ष्ट शुल्क कार्यय आकारून

करेेल.

(२) रजि�स्ट्रार -

(क) रााज्यात योोग तथाा प्रााकृृतीक चि�कीीत्सा व्यवसायि�कांंsचे रजि�स्टरचीी देखभााल करेेल.

(ख) निि™तीसंंहीता जीी वि�हि�त करण्यात आली आहे त्या माध्यमाातून नोंदणीकृृत योोग तथाा प्रााकृृतिि•क

चि�कीीत्सा व्यावसायि�कांंsना व्यवसायाचे आचरण वि�निि™यमि�त

करणेे.

(ग) योोग तथाा प्रााकृृतीक चि�कीीत्सा व्यवसायि�कांंsना सुनावणीची संंधी प्रदाान केल्यानंतर

त्यात निि™लंंबि�त करणेे किं�ंवा रजि�स्टरमधून त्यांंsचे नांंsव काढणेे किं�ंवा त्यांंsच्या वि�रूध्द

अनुशासनाात्मक कारवााई करणेे जीी निि™र्धा�रि�त केली असेेल.

१९. (१) कोणत्याही व्यक्तीची नोंदणी किं�ंवा रजि�स्टरमध्ये प्रवि�ष्टी संंदभाा�त रजि�स्ट्रारच्या निि™र्णयाने

व्यथि�त

झालेली कोणतीही व्यक्ती आयोोगाकडेे याचि�काा सादर करू शकतेे.

(२) अशी याचि�काा आयोोगाकडेे वि�हि�त पध्दतीने सादर करण्यात येईल आणि” आयोोगाद्वाारे याचि�काा

दाखल ती ऐकून निि™र्णय घेतलाा जाईल.

आयोोगाची बैठक.

संंकल्पांंsचे

निि™लंंबन, रद्द

होणे तसेेच त्या

सुधारणाा करणेे.

समि�त्या.

आयेगाची कार्ये.

रजि�स्ट्रार ची

कार्ये.

रजि�स्ट्रारच्या

निि™र्णयावि�रुद्ध

आयोोगाकडेे

याचि�काा दाखल

करणेे आणि”

आयोोगाच्या अन्य

कार्या�बाबत.

भााग पााच-१९–२अ

6

महाराष्ट्रõ शासन रा असाधारण भाग पाच, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

२०.  (१) आयोोग, अंदााजि�त खर्चच तसेेच आर्थि�िक उपलब्धी आदींच्या माध्यमाातून आगामी वि�त्तीय

वर्षा�सााठीी जीी तारीख निि™र्धा�रि�त करण्यात आली आहे त्या कालाावधीत बजेटची मागणी तयाार करेेल आणि”

वि�हीीर प्राारूपाामध्ये रााज्य सरकाारलाा सादर करेेल.

(२) रााज्य सरकाार काही सुधारणाा असल्यास ती तपाासून प्रस्तुत करण्यात आलेल्या अनुदानालाा

स्वि�िकृृत करेेल.

(३) जेव्हाा रााज्य सरकाारद्वाारे अनुदान स्वि�िकृृत केले जाते तेव्हाा आयोोग त्या प्रयोोजनाासाठीी अर्थसंकल्पाात

तरतूूद करण्यात आली आहे अशा अनुदानातून निि™धीचा उपयोोग करण्यासाठीी सक्षम रााहील.

२१.  (१) आयोोग, असेे प्राारूप तथाा पद्धत वि�हीीत करेेल ज्यात उचि�त लेखाावि�षयक तसेेच अन्य

सुसंंगत अभि�लेेखांंsचा समाावेश करेेल आणि” उत्पत्र व व्यय तसेेच तुलन-पत्र, उपयोोग प्रमााणपत्र यांंsच्यासहीीत

लेख्यांंsचे वार्षि�िक वि�वरण तयाार करेेल.

(२) आयोोग लेख्यांंsची तपाासणीी तसेेच लेखाा परि�क्षण स्थाानिि™क निि™धी लेखाा यंंत्रणांंsच्या माध्यमाातून

योोग्य पद्धतीने करेेल.

(३) आयोोगाचे लेखाा परि�क्षण तसेेच कार्ययअहवााल आयुष वि�भाागालाा प्रत्येक वर्षी ३१ जुलैच्या पूर्वी

पााठवि�ण्यात येईल.

२२.  (१) आयोोगाचा निि™धी, नोंदणीकरण

, नुतनीकरण

, शुल्क आदीच्या रूपाात एकत्रीत करण्यात

आलेल्या निि™धीच्या माध्यमाातून तयाार होईल आणि” हाा निि™धी रााष्ट्रीयकृृत बँकेत खााते उघडून त्यात जमाा

करण्यात येईल.

(२) आयोोगाचा अध्यक्ष आणि” रजि�स्ट्रार या अधिि˜निि™यमाातील तरतूूदींना कार्या�न्वी करण्यासाठीी संंबंधिि˜त

बँक खााते संंयुक्त रूपाात संंचालि�त करेेल.

२३.  (१) शासनाास, या अधिि˜निि™यमााची प्रयोोजनेे पाार पााडण्यासाठीी, शासकीय रााजपत्रातील

अधिि˜सूचनेद्वाारे निि™यम करताा येतील.

(२) या अधिि˜निि™यमााअंतर्गगत तयाार करण्यात आलेलाा प्रत्येक निि™यम, तो तयाार करण्यात आल्यानंतर

त्वरीत रााज्य वि�धानमंडळाच्या दोन्ही सभाागृहांंsसमोोर सादर करण्यात येईल.

२४. 

याा अधिि˜निि™यमााअंतर्गगत निि™युक्त प्रत्येक अधिि˜कारी तथाा कर्मचाारी या तसेेच कर्मचाारी

अधिि˜निि™यमाातील कोणत्याही तरतूूदीचा प्रयोोग करतााना किं�ंवा कर्ततव्याचे पाालन यांंsचे करतााना भाारतीीय दंड

संंहि�ताा, १८६० च्या कलम २१ अंतर्गगत अथाा�नुसार लोकसेेवक मानलेे जातील.

२५.  (१) जर या अधिि˜निि™यमाातील तरतूूदींची प्रभाावी रूपााने अंंमलबजावणी होण्यामध्ये अडचणी

निि™र्मा�ण होत असतीील तर रााज्य सरकाार रााजपत्रात प्रकााशिि§त आदेशाद्वाारे या अधिि˜निि™यमाातील तरतूूदींशी सुसंंगत

निि™यम करू शकेेल, जे त्या अडचणी दूर करण्यासाठीी आवश्यक समजलेे जातील :

परंंतुु असा कोणताही आदेश या अधिि˜निि™यमााच्या प्राारंंभीच्या तिि•थीपाासून दोन वर्षा�च्या कालाावधी समााप्त

झाल्यानंतर करण्यात येणार नाही.

(२) या अधिि˜निि™यमााअंतर्गगत तयाार करण्यात आलेलाा प्रत्येक आदेश, तो तयाार केल्यानंतर त्वरीत रााज्य

वि�धानमंडळाच्या दोन्ही सभाागृहाासमोोर सादर करण्यात येईल.

२६.  कोोणताही वाद किं�ंवा वि�धीवि�षयक कार्यवााही या अधिि˜निि™यमांंsतर्गगत तयाार करण्यात निि™यमांंsच्या

अधीन रााहून सद्भाावपूर्ववक करण्यात आली आहे. कोणत्याही गोष्टी-साठीी करण्यात आलेल्या सदर कार्यवााही

कोणत्याही अधिि˜कारी किं�ंवा कर्मचााऱ्यांंsच्या वि�रुद्ध रााहणाार नाही.

बजेटची मागणी.

लेखाा परि�क्षण.

आयोोगाचा निि™धी.

निि™यम तयाार

करणाारी शक्ती.

अधिि˜कारी तसेेच

कर्मचाारी यांंsचे

लोकसेेवक होणे.

अडचणी दूर

करणेे.

सद् भाावपूर्ववक

करण्यात

कार्यवााहीचे

संंरक्षण.

महाराष्ट्रõ शासन रा असाधारण भाग पाच, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

7

उद्देेश आणि� कारणेे यांंsचेे नि�वेदन

मानवी स्वाथ्याच्या समस्या दि�वसेंदि�वस वाढत चालल्या आहेत. अशा स्थि�ितीीत समााजालाा स्वस्थ आणि”

समृृद्ध बनवि�ण्यासाठीी योोगसाधनेशिि§वाय पर्या�य नाही, जागतीक स्तराावरदेेखील उत्तम शारि�रीीक वास्थ्यासाठीी

पर्या�य म्हणूून योोगालाा मान्यताा मि�ळाली आहे. योोगसाधनेबाबत जनजाागृती करून समााजालाा स्वस्थ व सुदृढ

ठेवण्यासाठीी योोगशिि§क्षक स्वयंंप्रेरणेेने व निः™ःस्वार्थवृृत्तीने निि™रंंतर कार्यय करीीत आहेत. महाारााष्ट्रात योोग आयोोग

स्थाापन कराावा अशी मागणी गेल्या काही वर्षांंɕत योोगशिि§क्षक संंघाद्वाारे करण्यात येत आहे. गुजराात, हरि�यााणा,

रााजस्थाान या रााज्याप्रमााणे महाारााष्ट्रात योोग आयोोग स्थाापन करण्याची आवश्यकताा आहे.

महाारााष्ट्रात योोगाच्या क्षेेत्राात बरााच वि�स्तार झालाा आहे. सद्यःस्थि�ितीीत रााज्यात कोणताही योोग आयोोग

उपलब्ध नाही. महाारााष्ट्रात योोग या वि�षयासंंदभाा�त प्रचाार, व्यवस्थाापन, प्रशिि§क्षण आणि” वि�निि™यमन, योोग आणि”

प्रााकृृतीक चि�कीीत्सा व्यावसायि�कांंsची नोंदणी करण्याच्या उद्देेशासाठीी महाारााष्ट्रात योोग आयोोगाची स्थाापनाा

करणेे आवश्यक आहे. यासाठीी योोग तसेेच प्रााचीन थेरेपीज यांंsचे महत्व, प्रभााव आणि” उपयोोगीता यांंsचे महत्व

लक्षात घेता योोगाचा प्रचाार, व्यवस्थाापन, वि�निि™यमन, प्रशिि§क्षण यासाठीी तसेेच प्रााकृृतीक चि�कीीत्सा पद्धतीचा

वि�काास करण्यासाठीी आणि” क्रि�डाा प्रकाारांंsच्या माध्यमाातून प्रशिि§क्षण, प्रोत्साहन तसेेच योोगासन आदीसाठीी योोग

आयोोगाची अत्यंंत आवश्यकताा आहे. महाारााष्ट्रात योोग आयोोगाची स्थाापनाा झाल्यास सर्वसाामान्य जनतेेसाठीी

ते वि�शेष लााभदाायक ठरेेल.

वरील उद्दि�ष्टे साध्य करणेे हाा या वि�धेयकााचा हेतु आहे.

वि¦धाान भवन,

मुंंsबई,

दि�नांंsक ०६ मार्चच, २०२६.

सुधीर मुनगंंटीीवार,

(प्रभाारी सदस्य).

भााग पााच-१९–२अ

8

महाराष्ट्रõ शासन रा असाधारण भाग पाच, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

वैधाानि�क अधि�काार सोपवि¦ण्याासंंबंंधीीचेे ज्ञाापन

या वि�धेयकाात वैधानिि™क अधिि˜कार सोपवि�ण्यासंंबंधीीचा पुढीील प्रस्ताव अंतर्भू�त आहे :-

खंंड २३.- या खंंडान्वये या अधिि˜निि™यमााच्या तरतुुदी अंंमलाात आणण्याचे अधिि˜कार रााज्य शासनााकडेे

घेण्यात आलाा आहे.

वैधानिि™क अधिि˜कार सोपवि�ण्यासंंबंधीीचा वरील प्रस्ताव हाा सामान्य स्वरूपााचा आहे.

महाराष्ट्रõ शासन रा असाधारण भाग पाच, मार्च १३, २०२६/फाल्गुन २२, शके १९

9

वि¦त्तीीय ज्ञाापन

महाारााष्ट्र रााज्यात योोग आयोोग स्थाापन करणेे व ती कार्या�न्वीत करणेे तसेेच अधिि˜कारी व कर्मचाारी यांंsची

निि™युक्ती करणेे त्याचबरोबर समि�तीी, अशासकीीय सदस्यांंsना बैठकीीस उपस्थि�ित

रााहण्यासाठीी मानधन व भत्ता देणे

तसेेच अधिि˜कारी आणि” कर्मचाारी यांंsना प्रदेेय असलेेले वेतन याकरि�ताा रााज्याच्या एकत्रीत निि™धीतून आवर्ती खर्चच

होण्याची शक्यताा आहे. सद्य:स्थि�ितीीत या अधिि˜निि™यमााच्या अधिि˜निि™यमि�त्‍‍तेवरील खर्चच नमूद करणेे शक्य नाही.

वि¦धाान भवन :ज

ि�तेंद्र भोळे,

मुंंsबई, स

चि�व -१,

दि�नांंsक १३ मार्चच, २०२६.

महाारााष्ट्र वि�धानसभाा.

ON BEHALF OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, PRINTED AND PUBLISHED BY DIRECTOR,

RUPENDRA DINESH MORE, PRINTED AT GOVERNMENT CENTRAL PRESS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD,

MUMBAI 400 004 AND PUBLISHED AT DIRECTORATE OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATIONS,

21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004. EDITOR : DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE.