L. C. BILL No. XVIII OF 2026.
A BILL
FURTHER TO AMEND THE MAHARASHTRA PUBLIC UNIVERSITIES
ACT, 2016.
२०२६ चेे वि¦धाानपरि¡षद वि¦धेेयक क्रमांंsक १८.
महााराष्ट्र साार्ववजनि�क वि¦द्याापीठ अधि�नि�यम, २०१६ यामध्येे आणखीी सुुधाारणा
करण्याकरि¡ताा वि¦धेेयक.
ज्याअर्थीी, याात याापुुढेे दि—लेेल्याा प्रयोजनांंsसााठीी, महाारााष्ट्र साार्ववजनि�क वि�द्याापीठ अधिि˜नि�यम, २०१६
याामध्येे आणखीी सुुधारणाा करणेे इष्ट आहेे; त्याअर्थीी, भाारतीीय गणरााज्यााच्याा सत्त्यााहत्तरााव्याा ववर्षीी, यााद्वाारेे,
पुुढीलप्रमाणेे अधिि˜नि�यम करण्याात येेत आहेे:-
१. याा अधिि˜नि�यमाास, महाारााष्ट्र साार्ववजनि�क वि�द्याापीठ (चौौथीी सुुधारणाा) अधिि˜नि�यम, २०२६, असेे
म्हणाावेे.
२०१७ चा
महाा. ६.
संंक्षििȦप्त नाावव.
RNI No. MAHBIL /2009/40124
महााराष्ट्रट शाासन राजपत्र
असााधाारण भााग पाच
वर्षष १२, अंंक २२(११)]
शुुक्रवार, जुुलैै ३, २०२६/आषाढ १२, शकेे १९४८
[पृृष्ठेे 5, किं�ंमत : रुपयेे २६.००
असााधाारण क्रमांंsक ५९
प्रााधि�कृृत प्रकााशन
महााराष्ट्र वि¦धाानसभेेत व महााराष्ट्र वि¦धाानपरि¡षदेेत साादर केेलेेली वि¦धेेयकेे.
महााराष्ट्र वि¦धाानमंंडळ सचि�वाालय
महाारााष्ट्र वि�धाानपरि�षदेेत दि—नांंsक ३ जुुलैै, २०२६ रोजी पुुर:स्थापि�त करण्याात आलेेलेे खालील वि�धेेयक, महाारााष्ट्र वि�धाानपरि�षद
नि�यम १११ अन्वयेे प्रसि�द्ध करण्याात येेत आहेे :—
(१)
भाग पाच-५९–१
2
महाराष्ट्रõ शासन रा
असाधारण भाग पाच, जुलै ३, २०२६/आषाढ १२, शके १९४८
२.
महाारााष्ट्र साार्ववजनि�क वि�द्याापीठ अधिि˜नि�यम, २०१६ (याात याापुुढेे ज्यााचा नि�र्देेश, “मुुख्य
अधिि˜नि�यम" असाा केेला आहेे) यााच्याा कलम ६ मध्येे, पोट-कलम (२) मधील,-
(१) वि�द्यमाान परंंतुुकाआधी, पुुढील परंंतुुक समाावि�ष्ट करण्याात येेईलः-
“परंंतुु, रााज्य शासनााची किं�ंवाा केंंद्र सरकाारचीी कोणतीही संंस्था किं�ंवाा भाारताातील
रााष्ट्रीयदृृष्ट्याा महत्त्वााची कोणतीही संंस्था, जरी अशी संंस्था वि�द्याापीठ क्षेेत्रााबााहेेर स्थि�ित असलीी
तरी देेखीील ति�लाा वि�द्याापीठाशी संंलग्न करताा येेईल किं�ंवाा वि�द्याापीठाच्याा वि�शेेषााधिि˜कारााचेे लाभ
देेता येेतीलः”;
(२) वि�द्यमाान पहि�ल्याा परंंतुुकामधील, “परंंतुु” याा मजकुुरााऐवजीी, “परंंतुु आणखीी असेे की”
हाा मजकूूर दाखल करण्याात येेईल;
(३) वि�द्यमाान दुुसऱ्याा परंंतुुकामधील, “परंंतुु आणखीी असेे की" याा मजकुुरााऐवजीी, “परंंतुु
तसेेच” हाा मजकूूर दाखल करण्याात येेईल.
३. मुुख्य अधिि˜नि�यमााच्याा कलम ८ मधील, पोट-कलम (६) ऐवजीी, पुुढील पोट-कलम दाखल
करण्याात येेईल :-
“(६) जेेव्हाा जेेव्हाा रााज्य शासनााला असेे करणेे इष्ट असल्यााचेे वााटेेल तेेव्हाा, रााज्य शासनााला, त्याानेे
यथोोचि�तरीत्याा प्राधिि˜कृृत केेलेेल्याा अधिि˜काऱ्याामार्फफत कोणत्यााही संंलग्न, संंचालि�त किं�ंवाा स्वाायत्त
महाावि�द्याालयााची, मान्यतााप्राप्त परि�संंस्थेेची किं�ंवाा वि�द्याापीठाची आणि� वि�द्याापीठ वि�भाागांंsची तपासणीी करवूून
घेेण्यााचा हक्क असेेल.".
४. मुुख्य अधिि˜नि�यमााच्याा कलम ३५ नंंतर, पुुढील कलम समाावि�ष्ट करण्याात येेईल :-
“३५क. (१) वि�द्याापीठामधील प्रत्येेक वि�द्यााशाखेेअंंतर्गगत अध्ययन
प्रशाला असतीील.
(२) संंबंंधिि˜त वि�षयांंsमध्येे किं�ंवाा वि�षयांंsच्याा गटांंsमध्येे अध्ययन
वव संंशोधन पाठ्यक्रम चालवि�णाारेे
वि�द्याापीठ वि�भााग वव केंंद्रेे, संंबंंधिि˜त अध्ययन
प्रशालेेच्याा अधिि˜पत्यााखाली कार्यय करतीील.
(३) संंचालक हाा, प्रत्येेक अध्ययन
प्रशालेेचा प्रमुुख असेेल, ज्यााला, वि�द्याापीठामध्येे प्राध्याापक किं�ंवाा
सहयोोगी प्राध्याापक म्हणूून अध्याापन करण्यााचा कि�मान पाच वर्षांंɕचा अनुुभवव असलेेल्याा वि�भााग प्रमुुखांंsमधूून,
कुुलगुुरूंंद्वाारेे तीन वर्षांंɕपेेक्षाा अधिि˜क नसेेल इतक्याा कालावधीीकरि�ताा, आळीीपाळीीनेे, नाामनि�र्देेशि�त करण्याात
येेईल.
(४) अध्ययन
प्रशालेेचेे कार्यय वव प्रशासन, अध्ययन
प्रशालेेच्याा संंचालकााचेे नाामनि�र्देेशन करण्यााची
कार्यपद्धती, संंचालकााची कर्ततव्येे वव जबााबदााऱ्याा यांंsसह त्यााच्याा सेेवेेच्याा अटी वव शर्तीी, परि�नि�यमांं
sद्वाारेे वि�हि�त
करण्याात येेतील त्यााप्रमाणेे असतीील.".
५.
मुुख्य अधिि˜नि�यमााच्याा कलम ६५ मधील, “कोणतीही व्यक्ती" याा मजकुुरााआधी, “पदसि�द्ध
सदस्यााखेेरीज" हाा मजकूूर समाावि�ष्ट करण्याात येेईल.
सन २०१७
चा महाारााष्ट्र
अधिि˜नि�यम क्रमांंsक
६ यााच्याा कलम ६
ची सुुधारणाा.
२०१७ चा
महाा. ६.
सन २०१७
चा महाारााष्ट्र
अधिि˜नि�यम क्रमांंsक
६ यााच्याा कलम ८
ची सुुधारणाा.
सन २०१७
चा महाारााष्ट्र
अधिि˜नि�यम क्रमांंsक
६ याामध्येे नवीीन
कलम ३५क
समाावि�ष्ट करणेे.
अध्ययन
प्रशाला.
सन २०१७
चा महाारााष्ट्र
अधिि˜नि�यम क्रमांंsक
६ यााच्याा कलम
६५ ची सुुधारणाा.
महाराष्ट्रõ शासन रा
असाधारण भाग पाच, जुलै ३, २०२६/आषाढ १२, शके १९४८
3
६. मुुख्य अधिि˜नि�यमााच्याा कलम ७० मध्येे,-
(एक) पोट-कलम (१) ऐवजीी, पुुढील पोट-कलम दाखल करण्याात येेईल :-
“(१) जेेव्हाा व्यववस्थापन परि�षदेेव्यति�रि�क्त, कोणत्यााही प्राधिि˜करणााच्याा नि�ववडूून आलेेल्याा
सदस्यााचेे कोणतेेही पद, त्यााचा सर्ववसााधारण पदाावधीी समााप्त होण्याापूूर्वी रि�क्त होईल तेेव्हाा, असेे
रि�क्त पद, पोट-कलम (३) अन्वयेे घटि�त केेलेेल्याा स्थायी समि�तीीद्वाारेे, जी व्यक्ती, त्यााच प्रवर्गा�तूून
उक्त प्राधिि˜करणाावर नि�ववडूून जाण्याास अन्यथाा पात्र असेेल अशा व्यक्तीच्याा नाामनि�र्देेशनााद्वाारेे
भरण्याात येेईल.".
(दोन) पोट-कलम (२) मधील, “पदसि�द्ध सदस्यााव्यति�रि�क्त" हाा मजकूूर ववगळण्याात येेईल.
७. मुुख्य अधिि˜नि�यमााच्याा, कलम ७९ ऐवजीी, पुुढील कलम दाखल करण्याात येेईल :—
७९. (१) प्रत्येेक वि�द्याापीठामध्येे, केंंद्र सरकाार, रााज्य शासन किं�ंवाा स्थानि�क प्राधिि˜करण यांंsनी
व्यववस्थापन केेलेेल्याा वव चालवि�लेेल्याा संंस्थांंsव्यति�रि�क्त, वि�द्याापीठांंsचेे, संंलग्न वव स्वाायत्त महाावि�द्याालयांंsचेे
आणि� मान्यतााप्राप्त परि�संंस्थांंsचेे अध्याापक वव इतर कर्ममचारी यांंsच्याा सर्वव प्रकारच्याा गाऱ्हााण्यांंsवर कार्यवााही
करण्याासााठीी वव त्याावर नि�र्णणय घेेण्याासााठीी एक लोकपाल असेेल.
(२) लोकपाल, रााज्य शासनााच्याा अधिि˜काऱ्यांंsसह रााज्य शासनाावि�रुद्धच्याा गाऱ्हााण्यांंsवर आणि� जी
गाऱ्हााणी वि�द्याापीठ वव महाावि�द्याालय न्याायााधिि˜करणााच्याा अधिि˜कारक्षेेत्राात येेतात त्याा गाऱ्हााण्यांंsवर कार्यवााही
करणाार नााही आणि� त्याावर नि�र्णणय घेेणार नााही.
(३) कुुलगुुरू, रााज्य शासनााशी वि�चाारवि�नि�मय करून, लोकपालाची नि�युुक्ती करण्याासााठीी, जि�ल्हाा
न्याायााधीशाच्याा दर्जाा�पेेक्षाा कमी दर्जाा� नसलेेल्याा तीन सेेवाानि�वृृत्त न्याायााधीशांंsच्याा एका नाामि�केेची शि�फाारस
करील.
(४) रााज्य शासन, कुुलगुुरूंंद्वाारेे शि�फाारस केेलेेल्याा तीन व्यक्तींंच्याा नाामि�केेमध्येे समाावि�ष्ट असलेेल्याा
एका व्यक्तीची वि�द्याापीठासााठीी लोकपाल म्हणूून नि�युुक्ती करील.
(५) लोकपालाची, त्याानेे पद ग्रहण केेल्यााच्याा दि—नांंsकापासूून तीन वर्षांंɕच्याा पदाावधीीकरि�ताा नि�युुक्ती
करण्याात येेईल, आणि� तो, आणखीी एका पदाावधीीकरि�ताा पुुनर्नि�ियुुक्त करण्याासााठीी पात्र असेेलः
परंंतुु, लोकपाल, ववयााची सत्तर वर्षेे पूूर्णण होईपर्यंंत, पद धारण करील.
(६) रााज्य शासनाास, गैैरवर्ततनााचा किं�ंवाा गैैरवर्ततणुुकीचा दोषाारोप सि�द्ध झााल्याावर, लोकपालाला
पदाावरून काढूून टाकता येेईल.
(७) लोकपालाला, उच्च न्याायाालयााच्याा सेेवाानि�वृृत्त न्याायााधीशाच्याा दर्जाा�पेेक्षाा कमी दर्जाा� नसलेेल्याा
व्यक्तीकडूून याासंंबंंधात चौौकशी केेल्यााखेेरीज आणि� लोकपालाला त्यााचेे म्हणणेे मांंsडण्यााची वााजवीी संंधी
दि—ल्यााशि�वााय, पदाावरून काढण्यााचा कोणताही आदेेश काढण्याात येेणार नााही.
(८) लोकपाल, वि�द्याापीठाद्वाारेे नि�र्धा�रि�त करण्याात येेईल असेे, पारि�श्रमि�क वव वााहन खर्चच मि�ळण्याास
हक्कदार असेेल.
(९) लोकपाल, दोन्ही पक्षकारांंsनाा त्यांंsचेे म्हणणेे मांंsडण्यााची वााजवीी संंधी दि—ल्याानंंतर, पोट-कलम
(१) मध्येे नमूूद केेलेेल्याा गाऱ्हााण्यांंsवर नि�र्णणय करील.
(१०) लोकपाल, गाऱ्हााणेे दाखल केेल्यााच्याा दि—नांंsकापासूून, व्यववहाार्यय असेेल ति�तपत, तीन महि�न्यांंsच्याा
कालावधीीत कायद्याानुुसाार गाऱ्हााण्यांंsची सुुनाावणीी घेेईल, ती सोडवीील वव त्याावर नि�र्णणय करील.
सन २०१७
चा महाारााष्ट्र
अधिि˜नि�यम क्रमांंsक
६ यााच्याा कलम
७० ची सुुधारणाा.
सन २०१७
चा महाारााष्ट्र
अधिि˜नि�यम क्रमांंsक
६ यााच्याा कलम
७९ ची सुुधारणाा.
लोकपाल.
भाग पाच-५९–२
4
महाराष्ट्रõ शासन रा
असाधारण भाग पाच, जुलै ३, २०२६/आषाढ १२, शके १९४८
(११) वि�द्याापीठ, लोकपालाला प्रशासकीीय सहााय्य पुुरवि�ण्याासााठीी सहाायक कुुलसचि�वा
ाच्याा दर्जाा�पेेक्षाा
कमी दर्जाा� नसलेेला वि�द्याापीठाचा अधिि˜कारी प्रमुुख असलेेला एक कक्ष स्थापन करील.".
८. मुुख्य अधिि˜नि�यमााच्याा कलम ८१ मध्येे, पोट-कलम (१) मधील,—
(एक) खंंड (ख) ऐवजीी पुुढील खंंड दाखल करण्याात येेईलः-
“(ख) याा अधिि˜नि�यमाान्वयेे नि�युुक्त केेलेेल्याा लोकपालाच्याा नि�र्णणयाानेे व्यथि�त झाालेेला कोणताही
पक्षकार;”;
(दोन) वि�द्यमाान परंंतुुकातील, “तक्रार नि�वाारण समि�तीीचा” याा मजकुुरााऐवजीी, “लोकपालाचा”
हाा मजकूूर दाखल करण्याात येेईल.
९. मुुख्य अधिि˜नि�यमााच्याा कलम १२१ मध्येे, पुुढील पोट-कलम जादा दाखल करण्याात येेईल:-
“(९) संंलग्न महाावि�द्याालय, मान्यतााप्राप्त परि�संंस्था, वि�द्यााशाखा, पाठ्यक्रम किं�ंवाा सॅॅटेेलाइट-
केंंद्र बंंद झााल्याास, रााज्य शासनााकडूून अनुुदानि�त पदांंsवर नि�युुक्त केेलेेल्याा अध्याापकांंsच्याा, अध्याापकेेतर
कर्ममचाऱ्यांंsच्याा वव इतर कर्ममचाऱ्यांंsच्याा अशा दायि�त्वांंsखेेरीज, अशा बंंद पडण्याामुुळेे बााधिि˜त झाालेेल्याा
अध्याापकांंsच्याा, अध्याापकेेतर कर्ममचाऱ्यांंsच्याा वव इतर कर्ममचाऱ्यांंsच्याा आस्थापनाा वव सेेवाा यांंsमधूून
उद्भवणााऱ्याा सर्वव दायि�त्वांंsसााठीी व्यववस्थापन सर्ववस्वीी जबााबदाार असेेल.".
१०. मुुख्य अधिि˜नि�यमााच्याा कलम १३७ मध्येे, पोट-कलम (३) मधील, “वि�द्याापीठाची खाजगी
वि�द्याार्थि�िनीी म्हणूून किं�ंवाा वि�द्याापीठाच्याा पत्रव्यववहाार पाठ्यक्रमासााठीी किं�ंवाा अन्य कोणत्यााही बहि�स्थ पदवीी
किं�ंवाा पदवि�काा पाठ्यक्रमासााठीी" याा मजकुुरााऐवजीी, “वि�द्याापीठाच्याा दूूरस्थ शि�क्षण केंंद्रानेे सुुरू केेलेेल्याा
पदवीी किं�ंवाा पदवि�काा अभ्याासक्रमाच्याा वि�द्याार्थि�िनीी म्हणूून" हाा मजकूूर दाखल करण्याात येेईल.
सन २०१७
चा महाारााष्ट्र
अधिि˜नि�यम क्रमांंsक
६ यााच्याा कलम
८१ ची सुुधारणाा.
सन २०१७
चा महाारााष्ट्र
अधिि˜नि�यम क्रमांंsक
६ यााच्याा कलम
१२१ ची सुुधारणाा.
सन २०१७
चा महाारााष्ट्र
अधिि˜नि�यम क्रमांंsक
६ यााच्याा कलम
१३७ ची सुुधारणाा.
महाराष्ट्रõ शासन रा
असाधारण भाग पाच, जुलै ३, २०२६/आषाढ १२, शके १९४८
5
उद्दििNjष्टेे व कारणेे यांंsचेे नि�वेेदन
महाारााष्ट्र साार्ववजनि�क वि�द्याापीठ अधिि˜नि�यम, २०१६ (२०१६ चा महाा. ४) हाा, वि�द्याावि�षय
क स्वाायत्तता
वव अत्युुच्च गुुणवत्ताा, लोकशाही प्रक्रि�येेद्वाारेे पर्यायाा�प्त प्रति�नि�धिि˜त्वव, उच्च शि�क्षणााची अभि�वृृद्धी, त्यााचेे
बळकटीकरण वव वि�नि�य
मन यांंsकरि�ताा आणि� त्यांंsच्यााशी संंबंंधिि˜त किं�ंवाा तदानुुषंंगि�क बााबींंकरि�ताा तरतूूद
करण्याासााठीी अधिि˜नि�यमि�त केेला आहेे.
२. प्रभाावीी वि�द्याावि�षय
क प्रशासनाासााठीी, मुुनुुष्यबळााचा अनुुकूूलतम वाापर करण्याासााठीी आणि� सर्वव
वि�द्याापीठांंsमध्येे एकरूपता
ा रााखण्याासााठीी, उक्त अधिि˜नि�यमाात नवीीन कलम ३५-क समाावि�ष्ट करून
वि�द्याापीठाच्याा प्रत्येेक वि�द्यााशाखेेअंंतर्गगत ‘अध्ययन
प्रशाला’ सुुरु करण्याासााठीी नवीीन तरतूूद करणेे आववश्यक
आहेे असेे वााटतेे.
३. वि�द्यमाान तक्रार नि�वाारण समि�तीीच्याा रचनेेत, कुुलसचि�वव, अधिि˜ष्ठाता, वि�धिि˜ अधिि˜कारी यांंsसाारख्याा
वि�द्याापीठ किं�ंवाा महाावि�द्याालयीीन अधिि˜काऱ्यांंsचा, तसेेच अनुुसूूचि�त जाती किं�ंवाा अनुुसूूचि�त जमाती, वि�मुुक्त
जाती किं�ंवाा भटक्याा जमाती किं�ंवाा इतर मागासवर्गग याा प्रवर्गा�तील एका अध्याापकााचा वव अधिि˜सभेेनेे
नाामनि�र्देेशि�त केेलेेल्याा महाावि�द्याालयााच्याा एका अध्याापकेेतर कर्ममचाऱ्यााचा समाावेेश असूून तेे याा तक्रार नि�वाारण
समि�तीीचेे सदस्य आहेेत. वि�द्याापीठांंsच्याा तसेेच महाावि�द्याालयांंsच्याा किं�ंवाा परि�संंस्थांंsच्याा कर्ममचाऱ्यांंsची गाऱ्हााणी
याा तक्रार नि�वाारण समि�तीीकडेे दाखल केेली जातात. गाऱ्हााण्यांंsच्याा नि�वाारणाामध्येे वि�द्याापीठाच्याा किं�ंवाा
महाावि�द्याालयााच्याा अधिि˜काऱ्यांंsचा सहभााग असल्याामुुळेे, निः�ःष्पक्ष नि�वाारण केेल्यााची सुुनि�श्चि�िती
ी करणेे कठीीण
होतेे. म्हणूून, वि�द्याापीठेे, संंलग्न वव स्वाायत्त महाावि�द्याालयेे आणि� मान्यतााप्राप्त परि�संंस्था यांंsच्याा कर्ममचाऱ्यांंsच्याा
गाऱ्हााण्यांंsचेे निः�ःष्पक्ष, जलद वव प्रभाावीी नि�वाारण केेल्यााची सुुनि�श्चि�िती
ी करण्याासााठीी, उक्त अधिि˜नि�यमाात कलम
७९ बदलीी दाखल करून तक्रार नि�वाारण समि�तीीऐवजीी लोकपालाची नि�युुक्ती करण्यााचेे प्रस्तावि�त केेलेे
आहेे.
४. तसेेच, शासकीीय संंस्थांंsचा वि�द्याापीठांंsशी सहयोोग करणेे सुुलभ व्हाावेे याासााठीी, रााज्य शासनाानेे
यथोोचि�त प्राधिि˜कृृत केेलेेल्याा प्राधिि˜करणाामार्फफत वि�द्याापीठेे, वि�द्याापीठांंsचेे वि�भााग वव संंलग्न परि�संंस्था यांंsची
तपासणीी करणेे रााज्य शासनााला शक्य व्हाावेे याासााठीी, वि�द्याापीठांंsच्याा प्राधिि˜करणांंsशी संंबंंधिि˜त असलेेल्याा
तरतुुदी अधिि˜क सुुसंंगत करण्याासााठीी, लोकपालाच्याा नि�र्णणयांंsवि�रुद्ध अपील करण्यााची तरतूूद करण्याासााठीी
आणि� त्याासंंबंंधी वि�वक्षििȦत परि�णाामस्वरूप सुुधारणाा करण्याासााठीी, उक्त अधिि˜नि�यमााच्याा कलम ६, ८, ६५,
७०, ८१, १२१ वव १३७ यांंsमध्येे सुुयोग्य सुुधारणाा करणेे इष्ट आहेे, असेे शासनाास वााटतेे.
५. वरीील उद्दििNjष्टेे सााध्य करणेे हाा, याा वि�धेेयकााचा हेेतूू आहेे.
मुंंsबई,
चंंद्रकांंsत (दादा) पाटील,
दि—नांंsक २ जुुलैै २०२६.
उच्च वव तंंत्र शि�क्षण मंंत्रीी.
वि¦धाान भवन :ड
ॉॉ. वि¦लास आठवलेे,
मुंंsबई,स
चीीवव-३,
दि—नांंsक ३ जुुलैै, २०२६.
महाारााष्ट्र वि�धाानपरि�षद.
ON BEHALF OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, PRINTED AND PUBLISHED BY DIRECTOR,
SMT MANISHA KUMBHAR, PRINTED AT GOVERNMENT CENTRAL PRESS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD,
MUMBAI 400 004 AND PUBLISHED AT DIRECTORATE OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATIONS,
21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004. EDITOR : DIRECTOR, SMT MANISHA KUMBHAR.