िनबंधन संÉ या पी0टȣ0-40

ǐबहार गजट

ǐबहार सरकार Ʈारा Ĥकािशत

11 dkfrZd 1944 (श0)

संÉ या 44

पटना, बुधवार, ————————

2 uoEcj 2022 (ई0)

िवषय-सूची

i`"B

भाग-1— िनयुिᲦ, inLFkkiu, बदली, शिᲦ, छुᲵी और

vU; O;fDrxr सूचनाएं।

2-4

भाग-1-क—Lo;alsod xqYeksa के समादे"VkᲐ के आदेश।

---

भाग-1-ख—मैᮝीकुलेशन,

आई0ए0,

आई0एससी0,

बी0ए0,

बी0एससी0,

एम0ए0,

एम0एससी0,

लॉ

भाग-1

और

एम0बी0बी0एस0, बी0एस0ई0, डीप0-

इन-एड0, एम0एस0 और eq[rkjh परीᭃाᲐ

के परीᭃा-फल, कायᭅᮓम, छाᮢवृिᱫ ᮧदान,

आᳰद।

---

भाग-1-ग—िशᭃा संबंधी सूचनाएं, परीᭃाफल आᳰद

---

भाग-2—िबहार-jkT;iky और dk;kZ/;{kksa ᳇ारा िनकाले

गये िविनयम, आदेश, अिधसूचनाएं और

िनयम आᳰद।

---

भाग-3—भारत सरकार, पि᳟म बंगाल सरकार और mPp

U;k;ky; के आदेश, अिधसूचनाएं और िनयम,

'भारत गजट' और jkT; गजटᲂ के उ᳍रण।

---

भाग-4—िबहार अिधिनयम

---

भाग-5—िबहार

िवधान

मंडल

मᱶ

पुर:LFkkिपत

िवधेयक,उDr िवधान मंडल मᱶ उपLFkkिपत या

उपLFkkिपत ᳰकये जानेवाले ᮧवर सिमितयᲂ के

ᮧितवेदन और mDr िवधान मंडल मᱶ पुर:LFkkपन

के पूवᭅ ᮧकािशत िवधेयक।

---

भाग-7—संसद के अिधिनयम िजनपर रा᭬ ᮝपित कᳱ T;s"B

अनुमित िमल चुकᳱ है।

---

भाग-8—भारत कᳱ संसद मᱶ पुर:LFkkfir िवधेयक, संसद मᱶ

उपLFkkिपत ᮧवर सिमितयᲂ के ᮧितवेदन और

संसद मᱶ उपLFkkिपत ᮧवर सिमितयᲂ के

ᮧितवेदन और संसद मᱶ पुर:LFkkiu के पूवᭅ

ᮧकािशत िवधेयक।

---

भाग-9—िव᭄ापन

---

भाग-9-क—वन िवभाग कᳱ नीलामी संबंधी सूचनाएं

---

भाग-9-ख—िनिवदा

सूचनाएं,

पᳯरवहन

सूचनाएं,

U;k;ky; सूचनाएं और सवᭅसाधारण सूचनाएं

bR;kfnA

5-44

पूरक

---

पूरक-क

45-45

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

भाग-1

िनयुǐƠ, पदè थापन, बदलȣ, शǐƠ, छुÒटȣ और अÛ य å यǐƠगत सूचनाएं।

—————

lkekU; iz'kklu foHkkx

&&&&&

vf/klwpuk,a

18 tqykbZ 2022

la0 7@'kfDr iz0&13&02@2022 lk0iz0&12080&&n.M izfØ;k lafgrk] 1973 ¼,sDV 2] 1974½ dh lqlaxr

/kkjkvksa ds vUrxZr iznÙk 'kfDr;kas dk iz;ksx djrs gq, fcgkj&jkT;iky fuEukafdr vuqlwph ds LrEHk&2 eas lalwfpr

dkfeZdksa dks muds uke ds lEeq[k LrEHk eas vafdr fooj.k ds vuqlkj n.Mkf/kdkjh fu;qDr djrs gSaA funs'kkuqlkj mDr

dkfeZdksa dks lhoku ftyk esa n.M izfØ;k lafgrk] 1973 ¼,sDV 2] 1974½ dh laxr /kkjk ds varxZr n.Mkf/kdkjh dh iznÙk

'kfDr;ksa dk iz;ksx djus dh ?kVuksÙkj Loh—fr iznku dh tkrh gSA

vuqlwph

fcgkj&jkT;iky ds vkns'k ls]

'kkfyxzke ik.Ms;] voj lfpoA

&&&&&

11 vxLr 2022

la0 7@'kfDr iz0&13&02@2022 lk0iz0&14080&&n.M izfØ;k lafgrk] 1973 ¼,sDV 2] 1974½ dh lqlaxr

/kkjkvksa ds vUrxZr iznÙk 'kfDr;kas dk iz;ksx djrs gq, fcgkj&jkT;iky fuEukafdr vuqlwph ds LrEHk&2 eas mYysf[kr

dkfeZdksa dks muds uke ds lEeq[k LrEHk eas vafdr fooj.k ds vuqlkj n.Mkf/kdkjh fu;qDr djrs gSaA funs'kkuqlkj mDr

dkfeZdksa dks vkSjaxkckn ftyk esa n.M izfØ;k lafgrk] 1973 ¼,sDV 2] 1974½ dh laxr /kkjk ds varxZr n.Mkf/kdkjh dh

iznÙk 'kfDr;ksa dk iz;ksx djus dh Loh—fr iznku dh tkrh gSA

vuqlwph

fcgkj&jkT;iky ds vkns'k ls]

'kkfyxzke ik.Ms;] voj lfpoA

Ø0

dkfeZd dk uke ,oa

in uke

n0iz0la0 1973

dh /kkjk] ftlds

rgr 'kfDr iznku

dh x;h gS

frfFk@

vof/k

iz;kstu

n.Mkf/kdkjh

¼fo'ks"k

dk;Zikyd@

dk;Zikyd½

ftyk

dk uke

ftyk

naMkf/kdkjh]

lhoku

Kkikad&1302 fnukad

07-07-2022 ds layXu

lwph

eas

vafdr

dkfeZdA

n0iz0la0 1973

dh /kkjk&21

10-07-2022 ,oa

11-07-2022

cdjhn ds

volj ij

fof/k O;oLFkk

fo'ks"k dk;Zikyd

naMkf/kdkjh

lhoku

Ø0

dkfeZd dk uke ,oa in

uke

n0iz0la0 1973 dh

/kkjk] ftlds rgr

'kfDr iznku dh

x;h gS

frfFk@

vof/k

iz;kstu

n.Mkf/kdkjh

¼fo'ks"k

dk;Zikyd@

dk;Zikyd½

ftyk dk

uke

ftyk fuokZpu inkf/kdkjh

¼l0l0½&lg&ftyk

inkf/kdkjh] vkSjaxkckn ds

i=kad&5349 fnukad 18-

07-2022 ds layXu lwph eas

vafdr dkfeZdA

n0iz0la0 1973 dh

/kkjk&21

eRL;thoh

lg;ksx lfefr

fuokZpu] 2022

ernku dk;Z

vof/k gsrq

eRL;thoh

lg;ksx

lfefr

fuokZpu]

2022 ds

pquko dk;Z

fo'ks"k

dk;Zikyd

naMkf/kdkjh

vkSjaxkckn

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

29 tqykbZ 2022

la0 7@'kfDr iz0&13&02@2022 lk0iz0&13038&&n.M izfØ;k lafgrk] 1973 ¼,sDV 2] 1974½ dh lqlaxr

/kkjkvksa ds vUrxZr iznÙk 'kfDr;kas dk iz;ksx djrs gq, fcgkj&jkT;iky fuEukafdr vuqlwph ds LrEHk&2 eas mYysf[kr

dkfeZdksa dks muds uke ds lEeq[k LrEHk eas vafdr fooj.k ds vuqlkj n.Mkf/kdkjh fu;qDr djrs gSaA funs'kkuqlkj mDr

dkfeZdksa dks lgjlk ftyk esa n.M izfØ;k lafgrk] 1973 ¼,sDV 2] 1974½ dh laxr /kkjk ds varxZr n.Mkf/kdkjh dh iznÙk

'kfDr;ksa dk iz;ksx djus dh ?kVuksÙkj Loh—fr iznku dh tkrh gSA

vuqlwph

fcgkj&jkT;iky ds vkns'k ls]

'kkfyxzke ik.Ms;] voj lfpoA

&&&&&

24 vxLr 2022

la0 7@'kfDr iz0&13&02@2022 lk0iz0&14766&&n.M izfØ;k lafgrk] 1973 ¼,sDV 2] 1974½ dh lqlaxr

/kkjkvksa ds vUrxZr iznÙk 'kfDr;kas dk iz;ksx djrs gq, fcgkj&jkT;iky fuEukafdr vuqlwph ds LrEHk&2 eas mYysf[kr

dkfeZdksa dks muds uke ds lEeq[k LrEHk eas vafdr fooj.k ds vuqlkj n.Mkf/kdkjh fu;qDr djrs gSaA funs'kkuqlkj mDr

dkfeZdksa dks vkSjaxkckn ftyk esa n.M izfØ;k lafgrk] 1973 ¼,sDV 2] 1974½ dh laxr /kkjk ds varxZr n.Mkf/kdkjh dh

iznÙk 'kfDr;ksa dk iz;ksx djus dh ?kVuksÙkj Loh—fr iznku dh tkrh gSA

vuqlwph

fcgkj&jkT;iky ds vkns'k ls]

'kkfyxzke ik.Ms;] voj lfpoA

&&&&&

14 vDrwcj 2022

la0 12@Nq0¼ew0dks0½&20001@16 lk0ç0&18464&&Jh vuqxzg ukjk;.k flag] fc0iz0ls0 ¼dks0 Ø0&746@19½]

ftyk iapk;r jkt inkf/kdkjh] leLrhiqj ds }kjk muds izFke larku d¢ tUe gsrq fnukad&11-05-2021 ls fnukad&25-05-

2021 rd dqy&15 (iUnzg)fnuksa dk miHkksx fd;s x;s vodk'k dks foÙk foHkkxh; ladYi Kkikad&2498] fnukad&12-04-

Ø0

dkfeZd dk uke ,oa

in uke

n0iz0la0

1973 dh

/kkjk] ftlds

rgr 'kfDr

iznku dh

x;h gS

frfFk@

vof/k

iz;kstu

n.Mkf/kdkjh

¼fo'ks"k

dk;Zikyd@

dk;Zikyd½

ftyk

dk uke

ftyk

n.Mkf/kdkjh]

lgjlk

i=kad&72&1

liz=

fnukad 14-07-2022 ds

layXu lwph eas vafdr

dkfeZdA

n0iz0la0

1973 dh

/kkjk&21

19-07-2022

fcgkj eRL;thoh

lg;ksx lfefr

izca/kkfj.kh fuokZpu]

2022 ds pquko

dk;Z

fo'ks"k dk;Zikyd

naMkf/kdkjh

lgjlk

Ø0

dkfeZd dk uke ,oa in

uke

n0iz0la0

1973 dh

/kkjk] ftlds

rgr 'kfDr

iznku dh

x;h gS

frfFk@

vof/k

iz;kstu

n.Mkf/kdkjh

¼fo'ks"k

dk;Zikyd@

dk;Zikyd½

ftyk dk

uke

ftyk

n.Mkf/kdkjh]

vkSjaxkckn

Kkikad&1973

fnukad

04-08-2022 ds layXu

ifjf'k"V&^^d**

eas

vafdr dkfeZdA

n0iz0la0

1973 dh

/kkjk&21

08-08-2022 ls

10-08-2022

vFkok fLFkfr

lkekU; gksus

fof/k O;oLFkk

fo'ks"k dk;Zikyd

naMkf/kdkjh

vkSjaxkckn

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

2007 ,oa foÙk foHkkxh; ladYi Kkikad&1187] fnukad&10-02-2011 ds vkyksd esa fir`Ro vodk’k ds :i esa ?kVuksÙkj

Loh—fr iznku dh tkrh gSA

fcgkj&jkT;iky d¢ vkns'k ls]

jke 'kadj] la;qDr lfpoA

&&&&&&

x`g foHkkx ¼fo’ks"k 'kk[kk½

&&&&&&

vf/klwpuk

28 vDrwcj 2022

laŒ ,y@,pŒthŒ&14&19@2019&12091&&egkfuns'kd&lg&egklekns"Vk dk dk;kZy;] x`g j{kk okfguh ,oa

vfXu'kke lsok,¡] fcgkj] iVuk ds i=kad&5364] fnukad&07-10-2022 }kjk izkIr izLrko ds vkyksd esa foHkkxh; vkns'k

laŒ&11714] fnukad&17-10-2022 ds }kjk Jh vuqt dqekj] ftyk lekns"Vk] fcgkj x`g j{kk okfguh] [kxfM+;k dks

fnukad&02-11-2022 ls 31-12-2022 rd dqy 60 ¼lkB½ fnuksa dk mikftZr vodk'k dh LOkhd`fr iznku dh x;h gSA

2- Jh vuqt dqekj ds Lohd`r mikftZr vodk”k dh mDr vof/k ds nkSjku Jh euh"k dqekj] ftyk lekns"Vk]

fcgkj x`g j{kk okfguh] csxwljk; dks ftyk lekns"Vk] fcgkj x`g j{kk okfguh] [kxfM+;k dk vfrfjDr izHkkj iznku fd;k

tkrk gSA

fcgkj&jkT;iky ds vkns'k ls]

vfues'k ik.Ms;] la;qDr lfpoA

&&&&&&

x`g foHkkx

¼fo’ks"k 'kk[kk½

&&&&&&

vkns'k

17 vDrwcj 2022

laŒ ,y@,pŒthŒ&14&19@2019&11714&&egkfuns'kd&lg&egklekns"Vk dk dk;kZy;] x`g j{kk okfguh ,oa

vfXu'kke lsok,¡] fcgkj] iVuk ds i=kad&5364] fnukad&07-10-2022 }kjk izkIr izLrko ,oa foŸk ¼oSŒnkŒfuŒdksŒ½ foHkkx]

fcgkj] iVuk ds i=kad&1013¼23½] fnukad&08-09-2022 }kjk izfrosfnr vodk'k vkns;rk ds vkyksd esa Jh vuqt dqekj]

ftyk lekns"Vk] fcgkj x`g j{kk okfguh] [kxfM+;k dks fcgkj lsok lafgrk ds fu;e&227] 230 ,oa 248¼d½ ds rgr

fnukad&02-11-2022 ls 31-12-2022 rd dqy 60 ¼lkB½ fnuksa dk mikftZr vodk'k dh LOkhd`fr iznku dh tkrh gSA

2- bl vkns'k esa vij eq[; lfpo dk vuqeksnu izkIr gSA

vkns'k ls]

vfues'k ik.Ms;] la;qDr lfpoA

&&&&&&

xUUkk m|ksx foHkkx

&&&&&

25 vDrwcj 2022

izHkkj izfrosnu

la0 1951&&v/kksgLrk{kjh eSa] fxfjoj n;ky flag] HkkŒizŒlsŒ ¼2008½] bZ[kk;qDRk] xUUkk m|ksx foHkkx] fcgkj]

iVuk mikftZr vodk’k ¼fnukad&08-10-2022 ls 24-10-2022 rd½ dk miHkksx djus ds mijkar fnukad&25-10-2022 ds

iwokZgu ls bZ[kk;qDRk] fcgkj dk inHkkj xzg.k djrk g¡wA

¼lkekU; iz’kklu foHkkx] fcgkj] iVuk dh vf/klwpuk la[;k&1@ vŒ&04@2010&lkŒizŒ& 17157 fnukad&20-

09-2022 nz"VO;½A

gŒ@&vLi"V]

HkkjeqDr inkf/kdkjhA

Hkkjxzkgh inkf/kdkjhA

vkns'k ls]

¼gŒ½@vLi"V] voj lfpoA

—————

अधी¢क, सिचवालय मुġणालय

ǐबहार, पटना Ʈारा Ĥकािशत एवं मुǐġत।

ǐबहार गजट, 33—571+10-डी0टȣ0पी0।

Website: http://egazette.bih.nic.in

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

भाग-9-ख

िनǐवदा सूचनाएं, पǐरवहन सूचनाएं, Û यायालय सूचनाएं और सव[साधारण

सूचनाएं इ× याǐद ।

—————

lwpuk

&&&&&&&

No. 1186---I, Nilofer Imam W/o Syed Masrooque Alam R/o- Flat No. – 205, Silver Nargis

Residency, Khajpura Baily Road Near Shiv Mandir Rukanpura, Patna Bihar 800014 declare vide

affidavit No. 21671 dated 15.09.2022 do solemnly declare that in my Daughter’s Mahewash

Mariyam Alam Original Certificate Vide Registration No.- P615/08240/0390, Roll No- 7157934

My name has been wrongly mentioned as Nilofer Alam but my correct name is Nilofer Imam.

Nilofer Imam.

&&&&&&&

fcgkj jkT; /kkfeZd U;kl i"kZn~

fo|kifr ekxZ] iVuk&800001

&&&&&&

vf/klwpuk,a

18 vizhy 2022

la0 142&&>[kM+k eB] xzke&>[kM+k] iksLV oks Fkkuk&fiijkdksBh] ftyk&iwohZ pEikj.k i"kZn varxZr fucaf/kr ,d

lkoZtfud /kkfeZd U;kl gS] ftldh fuca/ku la[;k 130 gSA

fnukad 11-10-2021 dks xzkeh.k ekSts yky lkg }kjk ,d izkFkZuk i= fn;k x;k fd >[kM+k eB dh Hkwfe dks ckck

Vsdey nkl }kjk voS/k :i ls vlkekftd rRoksa dks gLrkukUrj.k fd;k tk jgk gSA i"kZn dh fuca/ku jftLVj ls Li"V

gksrk gS fd mDr eB dks lkoZtfud /kkfeZd U;kl ikrs gq, bldk fuca/ku fd;k x;k gS] ftldh fuca/ku la[;k&130 gSA

fuca/ku ds le; blds egar Jh Vgy nkl th Fks] ftlesa 12 ch?kk yxHkx tehu dk mYys[k fd;k FkkA bl eB ds

laLFkkid egkjktk pSu lkg] csfr;k jkt }kjk Hkwfe nku nsdj dh x;h gSA ,d vU; xzkeh.k lw/khj dqekj falag }kjk

fnukad 25-11-2021 dks izkFkZuk i= fn;k x;k vkSj dFku fd;k x;k fd mDr eB esa yxHkx 42 ,0 tehu gS rFkk o"kZ

1988 eas tks lfefr dk xBu fd;k x;k Fkk] mlesa vkosnd mlesa lfpo Fks vkSj v/;{k] vapykf/kdkjh Fks rFkk vf/kdka’k

lnL;ksa dh e`R;q gks pqdh gS vkSj dqN O;fDr;ksa ds ukeksa dks mYys[k fd;k tks oÙkZeku esa eB dh ns[k&Hkky djrs gSA lkFk

gh [kfr;ku dh izfr nkf[ky dh x;h] ftlesa Fkkuk ua0&211 [kkrk ua0&398 dh dqy 12 [ksljk esa dqy 11 ch 10 d0 03

/kqj tehu dk mYys[k gSA

vapykf/kdkjh }kjk mDr eB dh O;oLFkk gsrq u;h U;kl lfefr gsrq 09 O;fDr;ksa ds ukeksa dk izLrko ftyk

inkf/kdkjh dks Hkstk vkSj mDr izLrko dh ,d izfr ftyk inkf/kdkjh] iwohZ pEikj.k us vius i= fnukad 12-03-2022 }kjk

i"kZn dks miyC/k djk;k] ftlesa mYys[k fd;k x;k gS fd mDr eB dh O;oLFkk gsrq ,d vkelHkk dh cSBd fnukad 21-

01-2022 dks fd;k x;k Fkk] ftlesa izLrko la[;k&2 ds :i esa 09 lnL;ksa ds ukeksa dk izLrko ikl gqvk gS vkSj izLrkfor

O;fDr;ksa esa ls fdlh ds }kjk eB dh Hkwfe dk vfrØe.k ugha fd;k x;k gS vkSj u gh izLrkfor O;fDr;ksa ds fo:) fdlh

izdkj dk dksbZ vkijkf/kd i`"BHkwfe gS] tSlk dh vapykf/kdkjh ds i= fnukad 11-03-2022 ds lkFk lacaf/kr Fkkuk dh fjiksVZ

izLrkfor O;fDr;ksa ds pfj= lR;kiu fjiksVZ layXu gSA

pwafd fiNys dbZ o"kksZ ls mijksDr eB ds laca/k esa fdlh izdkj dk dksbZ lwpuk iwoZ U;kl lfefr lnL;ksa }kjk

dHkh ugha nh x;h gS vkSj u gh fdlh izdkj dk dksbZ i=kpkj] vk;&O;; fooj.k] ctV vkfn nkf[ky fd;k gS vkSj eB

dh Hkwfe ds vfrØe.k dh lwpuk izkIr gks jgh gSA

mijksDr ifjfLFkfr esa mDr eB dh fu;fer iwtk&ikB] jkx&Hkksx rFkk ifjlEifÙk;ksa dh lqj{kk] lqpk: izca/ku ,oa

lE;d fodkl gsrq ftyk inkf/kdkjh }kjk izLrkfor ukeksa dh U;kl lfefr xBu fd;k tkrk gSA fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl

vf/kfu;e 1950 dh /kkjk 32 ds vUrxZr ,d ;kstuk dk fu:iu ,oa blds dk;kZUou gsrq ,d uohu U;kl lfefr dk

xBu fd;k tkuk vko’;d gSA

vr% fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e] 1950 dh /kkjk 32 esa fcgkj jkT; /kkfeZd U;kl i"kZn dks iznÙk vf/kdkj

tks /kkfeZd U;kl dh mifof/k la0&43 ¼n½ ds rgr v/;{k dks izkIr gS] dk iz;ksx djrs gq, >[kM+k eB] xzke&>[kM+k] iksLV

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

oks Fkkuk&fiijkdksBh] ftyk&iwohZ pEikj.k dh lEifÙk;ksa dh lqj{kk] csgrj izca/ku rFkk lE;d~ fodkl gsrq ,d ;kstuk dk

fu:i.k fd;k tkrk gS vkSj bls ewÙkZ :Ik nsus ,oa lapkyu ds fy, 10 lnL;h; U;kl lfefr dk xBu vkns’k fnukad 15-

03-2022 ds vkyksd esa dh tkrh gSA

;kstuk

1- vf/kfu;e dh /kkjk&32 ds rgr fu:fir bl ;kstuk dk uke **>[kM+k eB] xzke&>[kM+k] iksLV oks

Fkkuk&fiijkdksBh] ftyk&iwohZ pEikj.k U;kl ;kstuk gksxk** rFkk blds dk;kZUo;u ,oa lapkyu ds fy, xfBr U;kl

lfefr dk uke **>[kM+k eB] xzke&>[kM+k] iksLV oks Fkkuk&fiijkdksBh] ftyk&iwohZ pEikj.k U;kl lfefr gksxh** ftlesa

U;kl dh lexz py&vpy lEifÙk ds la/kkj.k ,oa lapkyu dk vf/kdkj fufgr gksxkA

2- bl U;kl lfefr dk eq[; dÙkZO; U;kl dh lEifÙk dh lqj{kk ,oa lqlapkyu rFkk eafnj dh ijEijk ,oa

vkpkjksa ds vuqdwy iwtk&ikB ,oa lk/kq&lsok dh leqfpr O;oLFkk djuk gksxkA

3- U;kl dh leLr vk; U;kl ds uke fdlh jk"Vªh;d`r cSad esa [kkrk [kksydj tek fd;k tk;sxk rFkk v/;{k

;k lfpo vkSj dks"kk/;{k ds la;qDr gLrk{kj ls bldk lapkyu gksxkA

4- U;kl dh vk;&O;; esa vkfFkZd 'kqfprk ,oa ikjnf’kZrk j[kuk U;kl lfefr dh vlyh dlkSVh gksxhA

5- U;kl lfefr fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e ,oa mi&fof/k esa of.kZr lHkh izko/kkuksa dk lE;d vuqikyu

lqfu’pr djsaxs rFkk okf"kZd vk; dk fooj.k ctV ,oa vads{k.k izfrosnu cSBd dk dk;Zo`r ,oa ns; 'kqYd jkf’k i"kZn dks

lle; Hkstsaxs rFkk U;kl ijEijk dk ikyu djsaxsA

6- U;kl lfefr@inkf/kdkjh @lnL; dks U;kl dh dksbZ Hkh lEifÙk dk gLrkUrj.k] cnySu] fcØ; rFkk iV~Vk

ij nsus ;k fdlh izdkj ls U;kl lEifÙk dk nq:i;ksx djus dk vf/kdkj ugha gksxk vxj os ,Slk djrs gS rks 'kqU; oks

voS/k gksxkA

7- v/;{k dh vuqefr ls lfpo U;kl lfefr dh cSBd vkgwr djsaxsA U;kl lfefr dh cSBd izR;sd frekgh esa

,d ckj vo’; cqyk;h tk;sxh vkSj cSBd dh dk;Zo`r i"kZn~ dks izsf"kr dh tk;sxhA

8- U;kl lfefr }kjk dksbZ u;h ;kstuk U;kl fgr esa vko’;d le>k tk;sxk rks bl gsrq fu/kkZfjr fo’ks"k cSBd

esa izLrko ikfjr dj i"kZn~ dks vuqeksnu ds fy, HkstsxhA

9- U;kl lfefr U;kl dh lEifÙk dh lqj{kk ,oa O;oLFkk ds lkFk&lkFk vfrØfer@gLrkarfjr Hkwfe ;fn dksbZ gS]

dks okilh ds fy, leqfpr oS/kkfud dkjZokbZ djsxhA

10- bl ;kstuk esa ifjoZru] ifjc/kZu ;k la’kks/ku rFkk vkdfLed fjfDr;ksa dh iwfrZ dk vf/kdkj i"kZn~ esa fufgr

gksxkA

11- U;kl lfefr ds dksbZ lnL; izR;{k ;k ijks{k :i ls U;kl lEifÙk ls ykHk mBkrs ik, tk;saxs ;k U;kl fgr

ds izfrdqy dk;Z djsaxs rks bl laca/k esa muls Li"Vhdj.k izkIr dj leqfpr dkjZokbZ dh tk,xhA U;kl ds izfrdqy dk;Z

djrs ik;s tkus dh fLFkfr esa lnL; dks lfefr ds dk;Zdky dh vof/k ds nkSjku gh mUgs lnL;rk ls eqDr fd;k tk

ldrk gSaA

12- U;kl lfefr ds lnL; dh ;fn dksbZ vkijkf/kd i`"BHkwfe gksxh ;k os vkijkf/kd dk.M esa vkjksi&ikf=r gksxsa

rks mudh vgZrk Lor% lekIr gks tk;sxhA

13- U;kl lfefr }kjk fdlh izdkj dksbZ vk;kstu fd;k tkrk gS rks ftlesa 05 yk[k ls vf/kd dh jkf’k [kpZ dk

vuqeku gks rks [kpZ djus ls iwoZ i"kZn ls vuqefr ysuk vko’;d gksxkA blh izdkj ;fn eafnj ds fodkl ;k lajpuk ds

en esa 10 yk[k :i;s vf/kd dh jkf’k [kpZ gksus dk vuqeku gks rks mldk vuqekfur [kpZ fooj.kh izLrqr dj iwoZ vuqefr

i"kZn ls ysuk vko’;d gS vkSj ;fn mijksDr jkf’k fu/kkZfjr lhek ds vUnj vkrh gS rks Hkh mldh lwpuk i"kZn dks nh

tk,xhA

i"kZn~ }kjk fu:fir ;kstuk dks ewrZ:i nsus ds fy, fuEufyf[kr lnL;ksa dh U;kl lfefr xfBr dh tkrh gS %&

1- vuqeaMy inkf/kdkjh] eksfrgkjh] iwohZ pEikj.k

insu v/;{k

2- Jh larks"k dqekj 'kekZ] iq= pkS/kjh dsnkj ukFk 'kekZ

mik/;{k

3- Jh lqf/kj dqekj flag] iq= Lo0 jke,dcky flag

lfpo

4- Jh xkSjh’kadj lkg] iq= Lo xksj[k lkg

dks"kk/;{k

5- Jh ;ksxh eka>h] iq= Jh T;ksfr ek¡>h

lnL;

6- Jh y{ehyky lguh] iq= Jh izlkn lguh

lnL;

7- Jh txjukFk izlkn ;kno] iq= Lo0 nsouUnu izlkn ;kno

lnL;

8- Jh diqZjh Bkdqj] iq= Lo0 jkekJ; Bkdqj

lnL;

9- Jh yf[kpu egrks] iq= Lo0 ckcqyky egrks

lnL;

10- Jh eqds’k Bkdqj] iq= Lo0 lqUnjnso Bkdqj

lnL;

NOTE:- jktLo vfHkys[k esa U;kl ds lHkh lEifÙk;ksa dk bUækt eafnj ds uke ¼>[kM+k eB] xzke&>[kM+k] iksLV oks

Fkkuk&fiijkdksBh] ftyk&iwohZ pEikj.k½ ij gh jgsxk] fdlh O;fDr fo’ks"k ds uke ij ukekUrj.k vFkok la’kks/ku

ugha gksxkA

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

mijksDr U;kl lfefr dk xBu ik¡p o"kZ ds fy, fd;k tkrk gS tks vf/klwpuk ij gLrk{kj dh frfFk ls ekU;

gksxkA

Hkonh;]

vf[kys’k dqekj tSu] v/;{kA

&&&&&&

29 ekpZ 2022

la0 5750&&Jh jke tkudh BkdqjckM+h ¼ckSlh eB½ xzke& ckSlh] iks0$Fkkuk& jkuhxat] ftyk& vjfj;k i"kZn ds

varxZr fucaf/kr ,d lkoZtfud /kkfeZd U;kl gS ftldh fuca/ku la[;k& 4480@2018 gSA bl U;kl dh lafpdk i"kZn esa

o"kZ 1985 ls la/kkfjr gSA bl esa esa dqy 34-19 ,dM+ Hkwfe gSA mDr U;kl ds fufer iwtk&ikB] jkx&Hkksx vkfn dk;Z cgqr

iwoZ le; ls gh Jh mey nkl }kjk dh tkrh jgh gSA muds }kjk i"kZn esa le;≤ ij mDr eB dh Hkwfe dh lqj{kk]

vfrØe.k ls eqDr djkus ds laca/k esa cjkcj i=kpkj fd;k tkrk jgk gSA vapy vf/kdkjh] jkuhxat ds i=kad& 2110]

fnukad& 31-12-2003 esa mYys[k fd;k x;k Fkk fd U;kl dh Hkwfe esa ls 2-1 ,dM+ fldeh gS] 3-5 ,dM+ esa isM+ vkSj eB gS

rFkk 2-30 ,dM+ tehu esa jS;r cls gSA 'ks"k 26-38 ,dM+ Hkwfe dh cankscLrh dh x;h gSA mDr fjiksVZ esa o"kZ 1988&89 ls

1992&93 esa cankscLrh ls gq;h vk; dk mYys[k fd;k x;k gSA pwafd izkjaHk ls gh eB dh Hkwfe ij cankscLrh vkfn vapy

vf/kdkjh }kjk vuqeaMdy inkf/kdkjh dh ns[k&js[k esa dh tkrh jgh gS rFkk jh mey nkl dks iwtk&ikB] jkx&Hkksx]

izlkn vkfn ds fy, le;≤ ij vuqeaMy inkf/kdkjh }kjk gh jkf’k fu/kkZfjr dj Hkqxrku fd;k tkrk jgk gSA

i"kZnh; i=kad& 2354 fnukad& 19-08-2006 }kjk vapykf/kdkjh] jkuhxat ls mDr eB dh fiNys o"kZ gqbZ

vkenuh dk [kpZ vkfn ds fooj.k dh ekax dh x;ha vapykf/kdkjh us fjiksVZ i=kad& 809 fnukad& 12-09-2006 }kjk lwfpr

fd;k fd o"kZ 2006&07 esa tehu dh cankscLrh ls jkf’k 27]110@&:Ik;sa rFkk o"kZ 1991& 92 ls 2005&06 dh vof/k esa

eafnj dh dqy Hkwfe dh cankscLrh ls dqy jkf’k 256]352@& :Ik;sa izkIr gqvk Fkk fteeesa 95]042@&:0 fofHkUu enksa

iwtk&ikB vkfn esa [kpZ fd;k x;k gS vkSj 'ks"k jkf’k 161]909 :Ik;sa [kkrs esa tek gSA vapy inkf/kdkjh us i=kad& 1419

fnukad& 19-12-1985 }kjk vuqeaMy inkf/kdkjh] vjfj;k dks ;g lwfpr fd;k fd mDr EkB dh cankscLrh vkfn vapy

vf/kdkjh ds Lrj ls dh tkrh gS vkSj mDr jkf’k muds ikl lqjf{kr gSA vapykf/kdkjh] jkuhxat us i=kad& 1381 fnukad&

02-08-2017 }kjk i"kZn dks lwfpr fd;k fd 33 ,dM+ Hkwfe esa ls 28 ,dM+ Hkwfe ij izfr ,dM+ 2000@& :Ik;sa dh nj ls

vLFkk;h cankscLrh dh tkrh gS rFkk iqtkjh dks ekuns; 900@& :Ik;sa dh nj ls Hkqxrku fd;k tkrk gSA

mijksDr of.kZr rF;ksa dk mYys[k djrs gq, i"kZn }kjk fnukad& 25-01-2020 dks ,d foLr`r vkns’k ikfjr fd;k

x;k Fkk fd eafnj dh Hkwfe dkh cankscLrh vfapy vf/kdkjh }kjk dh tkrh gS vkSj cankscLrh dhj jkf’k vius ikl lqjf{kr

j[kh tkrh gS] tcfd mey nkl }kjk ckj&ckj ;g f’kdk;r dh tk jgh Fkh fd eafnj dh fLFkfr ttZj gksrh tk jgh gS

vkSj eafnj dh ejEEkrh] jaxkbZ&iksrkbZ vkfn fdlh izdkj dk dk;Z ughafd;k tk jgk gSA bl laca/k esa esa o"kZ 2017 ls 2020

rd 05 fucaf/kr Mkd }kjk vapy vf/kdkjh dks i= fy[kdj tokc dh ekax dh x;h Fkh fd eafnj dh ejEerh vkfn dk

dk;Z D;ksa ugha fd;k tk jgk gS pwafd vkids ikl Ik;kZIr jkf’k cankscLrh ls izkIr gksrh gS vkSj mldk fooj.k Hkh o"kZ

2006&07 ds ckn ls ugha fn;k x;k gSA

of.kZr rF;ksa ds vkyksd esa i"kZnh; vkns’k i=kad& 2716 fnukad& 07-02-2020 }kjk vuqeaMy inkf/kdkjh] vjfj;k

dks U;kl dk vLFkk;h U;kl/kkjh fu;qDr fd;k x;kA lkFk gh i"kZnh; i=kad& 2794 fnukad& 11-02-2020 }kjk vuqeaMy

inkf/kdkjh] vjfj;k ls eB dh O;oLFkk gsrq vPNs /kkfeZd pfj= ds O;fDr;ksa ds ukeksa dk izLrko eakxk x;k rFkk eafnj ds

ioqtkjh Jh mey nkl dks 2000@& :0 ikfjJfed rFkk iwtk&ikB gsrq Hkqxrku djurs dk Hkh funsZ’k fn;k x;kA

vuqeaMy inkf/kdkjh] vjfj;k us vius i=kad& 955 fnukad& 20-11-2021 i"kZn dks izsf"kr fd;k ftlesa mYys[k fd;k fd

eB esa dqy 34-19 ,dM+ tehu gS ftlesa 02-00 fM0 Hkwfe fldeh gS] 3-50Mh0 esa ckx rFkk eB gS] 2-30 Mh esa jS;r cls gq,

gS] 'ks"k 26-38 Mh0 tehu vLFkk;h cankscLrh dh xbZ gSA ;g Hkh mYys[k fd;k fd mDr eB esa 343]356@& :0 jksdM+

cgh esa ntZ gSA lkFk gh eB ds lapkyu gsrq xzkeh.kksa }kjk ,d cSBd fnukad& 18-11-2021 dks ikfjr izLrko ftlesa 21

O;fDr;ksa ds uke izLrkfor dj Hkstk gSA iqtkjh mey nkl }kl }kjk i"kZn esa ,d izkFkZuk i= fnukad& 02-08-2016 dks

nkf[ky fd;k x;k Fkk ftlesa eafnj dh Hkwfe dh ekyxqtkjh jlhn rFkk 07 O;fDr;ksa dh lwph nkf[ky dh Fkh ftuds uke

Øe’k% gSa& 1- Qwpdu pkS/kjh] 2- cuokjh pkS/kjh] 3- NksVh dkWB] 4- Jh uxj Mks<+h] 5- eSuh ekslekr] 6- 'khry pkScsa] 7-

tud flag flikgh }kjk eafnj esa dqy 33 ,dM+ 46 fM0 tehu nku fd;k x;k gSA

vr% i"kZn ds ekuuh; lnL; egar fot; 'kadj fxfj dh mifLFkfr esa fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e] 1950

dh /kkjk 32 esa /kkfEkZd U;kl i"kZn dks iznÙk vf/kdkj] tks /kkfeZd U;kl dh mifof/k la0 43¼n½ ds rgr v/;{k dks izkIr

gS] dk iz;ksx djrs gq, vkns’k fnukad&25-02-2022 }kjk ^^Jh jke tkudh BkdqjckM+h ¼ckSlh eB½] xzke& ckSlh] iks0$Fkkuk&

jkuhxat] ftyk& vjfj;k^^ds lqpk: izca/ku ,oa lokZaxh.k fodkl gsrq fuEufyf[kr ;kstuk dk fu:i.k fd;k tkrk gS rFkk

blds dk;kZUo; ,oa lapkyu gsrq vuqeaMy inkf/kdkjh] vjfj;k ,oa Jh mey nkl }kjk fn;s x;s ukeksa dh lwph ij

fopkjksijkUr eafnj esa fu;fer iwtk&ikB] jkx&Hkksx ,oa U;kl Hkwfe dh lqj{kk ds fy, ,d U;kl lfefr dk xBu vLFkk;h

:Ik ls ,d o"kZ ds fy, fd;k tkrk gSA

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

;kstuk

1- vf/kfu;e dh /kkjk 32 ds rgr fu:fir bl ;kstuk dk uke ^^Jh jketkudh BkdqjckM+h ¼ckSlh eB½] xzke&

ckSlh] iks0$Fkkuk& jkuhxat] ftyk& vjfj;k^^ gksxk rFkk blds dk;kZUo;u ,oa lapkyu ds fy, xfBr U;kl lfefr dk

uke ^^ Jh jke tkudh BkdqjckM+h ¼ckSlh eB½] xzke& ckSlh] iks0$Fkkuk& jkuhxat] ftyk& vjfj;k U;kl lfefr^^ gksxk

ftlesa U;kl dh lexz py&vpy lEifRr ds la/kkj.k ,oa lapkyu dk vf/kdkj fufgr gksxkA

2- U;kl lfefr ds fdlh Hkh lnL; dks U;kl dh vpy lEifRr dks fcØh djus] cnySu djus ca/kd j[kus ,oa

rhu o"kZ ls vf/kd vof/k ds fy, fdjk;k nsus dk dksbZ vf/kdkj ugha gksxk tcrd fd fyf[kr :Ik esa bl laca/k esa iwoZ

lgefr i"kZn ls izkIr ugha dj yh tk;A lkFk gh U;kl lfefrds lnL; izR;{k ;k ijks{k :Ik ls U;kl ls ykHk mBkrs ik,

tk;saxs ;k U;kl fgr ds izfrdwy dk;Z djsaxs rks bl laca/k esa muls Li"Vhdj.k izkIr dj leqfpr dkjZokbZ dh tk;sxhA

3- U;kl lfefr dk izeq[k dÙkZO; U;kl lEifRr dh lqj{kk] fodkl ,oa lqlapkyu rFkk eafnj dh ijEijk ,oa

vkpkjksa ds vuqdwy iwtk&ikB ,oa lk/kq&lsok dh leqfpr O;OkLFkk djuk gksxkA

4- U;kl dh lexz vk; ds ys[kk dk lE;d~ la/kkj.k fd;k tk;sxk vkSj lehi ds fdlh jk"Vªh;d`r cSad esa U;kl

ds uke ls [kkrk [kksydj tek fd;k tk;sxk vkSj vko’;drkuqlkj jkf’k dh fudklh dj O;; fd;k tk;sxkA

5- U;kl ds [kkrk dk lapkyu nks lnL;ksa ¼v/;{k@lfpo ,oa dks"kk/;{k½ ds la;qDr gLrk{kj ls fd;k tk;sxkA

6- U;kl lfefr ;fn fdlh izdkj dk dksbZ /kkfeZd vk;kstu djrk gS rks mlesa 05 yk[k ls vf/kd jkf’k O;;

gksus dk vuqeku gks rks [kpZ djus ls iwoZ i"kZn ls vuqefr izkIr djuk vko’;d gksxkA blh izdkj U;kl lfefr dks eafnj

ds fodkl ;k lajpuk en esa 10 yk[k :Ik;sa ;k mlls vf/kd dh jkf’k [kpZ gksus dk vuqeku gks rks ml vuqekfur [kpZ

dk fooj.kh izLrqr dj iwokZuqefr U;kl lfefr dks i"kZn ls izkIr djuk vfuok;Z gS vkSj ;fn mijksDr jkf’k fu/kkZfjr lhek

ds vanj vkrh gS rks Hkh bldh lwpuk i"kZn dks nh tk;sxhA

7- U;kl lfefr vf/kfue ,oa mi&fof/k esa of.kZr lHkh fu;eksa dk ikyus djrs gq, izfro"kZ U;kl ds vk;&O;; dh

fooj.kh] vadsf{kr izfrosnu] dk;Zo`Ùk ,oa i"kZn 'kqYdvkfn lle; lE;d~ :Ik ls i"kZn dks izsf"kr djsxhA

8- v/;{k dh vuqefr ls lfpo U;kl lfefr dh cSBd vkgwr djsaxsA U;kl lfefr dh cSBd izR;sd frekgh esa

,d ckj vo’; cqyk;h tk;sxh vkSj cSBd dk dk;Zo`Ùk i"kZn dks izsf"kr djsaxhA v/;{k ds vuqiyC/k jgus dh fLFkfr esa

mik/;{k cSBd dh v/;{krk djsaxsA

9- U;kl lfefr }kjk dksbZ u;h ;kstuk U;kl fgr esa vko’;d le>k tk;sxk rks bl gsrq fu/kkZfjr fo’ks"k cSBd

esa izLrko ikfjr dj i"kZn dks vuqeksnu ds fy, HkstsxhA

10- U;kl dh vk;&O;; esa vkfFkZd 'kqfprk ,oa ikjnf’kZrk j[kuk U;kl lfefr dh vlyh dlkSVh gksxkA

11- bl ;kstuk esa ifjoZru] ifjc/kZu ;k la’kks/ku rFkk vkdfLed fjfDr;ksa dh iwfÙkZ dk vf/kdkj i"kZn esa fufgr

gksxkA

12- U;kl lfefr ds lnL; dh ;fn dksbZ vkijkf/kd i`"BHkwfe gksxh ;k os vkijkf/kd dk.M esa vkjksi&ikf=r gkasxs

rks lnL; cus jgus dh mudh vgrkZ Lor% lekIr gks tkxsxhA

i"kZn }kjk fu:fir ;kstuk dks ewrZ:Ik nsus ds fy, fuEufyf[kr 07 lnL;ksa dh U;kl lfefr dks vLFkk;h :Ik ls

01 o"kZ ds fy, xBu fd;k tkrk gS %&

01- vuqeaMy inkf/kdkjh] vjfj;k

& insu v/;{k

02- Jh vfuy dqekj pkS/kjh] firk& lR;nso pkS/kjh

& mik/;{k

03- Jh jkekuan pkScs] firk& Jh lR;ukjk;.k pkScs

& lfpo

04- Jh v’kksd eaMy] firk& Jh mey nkl

& dks"kk/;{k

05- Jh tud flag flikgh

& lnL;

06- Jh iou dqekj ikloku

& lnL;

07- Jh lfPPknkuan fo’okl] firk& Lo0 d`R;kuan fo’okl

& lnL;

mDr vkns’k ds vkyksd esa jktLo vfHkys[k esa lacaf/kr Hkwfe ^^Jh jke tkudh BkdqjckM+h ¼ckSlh eB½] xzke& ckSlh]

iks0$Fkkuk& jkuhxat] ftyk& vjfj;k] ds uke esa fdlh izdkj ls dksbZ ifjorZu ugha fd;k tk;sxkA

uksV%&U;kl lfefr ds inkf/kdkjh@lnL; dks U;kl dh dksbZ Hkh lEifRr@Hkwfe dk gLrkarj.k@cnySu@

foØ;@iV~Vk@yht vkfnij nsus ;k fdlh Hkh izdkj ls U;kl lEifRr dk nq:Ik;ksx djus dk vf/kdkj ugha

gksxkA vxj os ,slk djrs gSa rks 'kwU; oks voS/k gksxk rFkk U:kl lfefr ds fo:) fof/k lEer dkjZokbZ dh tk

ldrh gSA

vkns'k ls]

vf[kys’k dqekj tSu] v/;{kA

&&&&&&

8 twu 2022

la0 913&&Jh yfyr /keZ’kkyk] xzke$iksLV$Fkkuk&flags’oj] ftyk&e/ksiqjk]fcgkj jkT; /kkfeZd U;kl]i"kZn ds

vUrxZr fucaf/kr ,d lkoZtfud /kkfeZd U;kl gS] ftldh fuca/ku la0&3671gSA

mDr /keZ’kkyk dh ns[k&js[k ,d U;kl lfefr }kjk dh tk jgh Fkh] ftldk dk;Zdky lekIr gks pqdk gSA blh

chp i"kZn dks lwpuk izkIr gq;h fd mDr /keZ’kkyk dh fLFkfr dkQh n;uh; gks x;h gS] ftlesa vuqeaMy inkf/kdkjh }kjk

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

vius izfrosnu i=kad& 642] fnŒ& 09@12@20 dks i"knZ dks lefiZr dh Fkh] ftleas Li"V mYys[k fd;k x;k Fkk fd

,uŒ,pŒ& 107 ij eq[; cktkj esa /keZ’kkyk vofLFkr gS] ftldk fuekZ.k o"kZ 1977 bZ± esa fd;k x;k Fkk] ftlesa 13 dejsa

vkSj 17 nqdkusa gSa vkSj /keZ’kkyk dh dqy 210 QhV yEck vkSj 106 QhV pkSM+k gSA vkxs mYys[k fd;k gS fd /keZ’kkyk dh

fLFkfr ttZj gS vkSj dqN dejksa dh Nr dHkh Hkh fxj ldrh gS] tku&eky dk uqdlku gks ldrk gS rFkk vius izfrosnu

ds leFkZu esa rr~dkyhu vuqeaMy inkf/kdkjh us dk;Zikyd vfHkyark ,uŒvkjŒbZŒihŒ ds izfrosnu i=kad& 49] fnŒ&

08@08@06 lefiZr fd;k gS] ftlesa tkap ds Øe esa fLFkfr [kjkc gksus dk mYys[k fd;k x;k gS rFkk mYys[k fd;k gS

fd Nr dk flfyax IykLVj fxj x;k gSA Nr dk tax yxk gqvk NM+ Hkh fn[kkbZ nsrk gS vkSj fdlh Hkh le; nqdku fxj

ldrk gS] nq?kZVuk gks ldrh gSA vkxs ;g Hkh mYys[k fd;k x;k Fkk fd dejsa vkSj nqdkuksa dh vk;&O;; fooj.kh dk

fujh{k.k ugha djk;k x;k gS rFkk nqdkuksa ds vkxs cjkenk tks ,uŒ,pŒ& 107 dh rjQ [kqyrh gS rFkk dFku fd;k fd

mDr nqdkuksa dk fdjk;k Hkh 03 ls 04 gtkj :Œ orZeku cktkj nj gksuk pkfg,] tcfd lfefr dks ek= 375 :Œ ekfld

fdjk;k izkIr gksrk gSA vkxs ;g Hkh vuq’kalk fd;k fd /keZ’kkyk dk th.kksZ)kj vko’;d gSA Nr dHkh Hkh fxj ldrk gS

vkSj izfrosnu ds le; U;kl ds [kkrk esa yxHkx 10 yk[k :Œ tek gSA lHkh nqdkunkjksa ls ;fn vfxze ds :Ik esa dqN

jkf’k izkIr dh tk;] rks yk[kksa :Œ izkIr gks ldrs gSa vkSj mUgha nqdkuksa ds mij rys ij Hkh nqdku cuok fn;k tk; rks

dbZ xq.kk jkf’k fey ldrh gS] ftlesa nqdkuksa dk th.kksZ)kj fd;k tk ldrk gS rFkk nqdkuksa dk fdjk;k Hkh de&ls&de

03 gtkj :Œ ekfld crk;k gS] gksuk pkfg,A

mijksDr izfrosnu ds ckotwn Hkh dqN dkj.k o ifjfLFkfro’k dksbZ vkns’k i"kZn }kjk ikfjr ugha fd;k x;k] blh

chp fnŒ& 17@08@15 dks U;kl lfefr ds lfpo] Jh v’kksd dqekj }kjk ,d izkFkZuk&i= lefiZr fd;k x;k] ftlesa

mYys[k fd;k x;k fd mDr /keZ’kkyk dh vk; dk lzksr ;k=h HkkM+k vkSj nqdku HkkM+k gSA orZeku esa /keZ’kkyk fcYdqy

{kfrxzLr gks x;k gSA dksbZ ;k=h Bgjus ugha vkrs gSa vkSj cSBd fnŒ& 23@10@13 dks fu.kZ; fy;k x;k fd mldk

th.kksZ)kj djk;k tk;A bl laca/k esa i"kZn dks i= fnŒ& 26@07@14 dks Hkstk x;k vkSj LFkkuh; vfHk;ark }kjk th.kksZ)kj

dk izkDdyu Hkh eaxk;k x;k rFkk mDr i= esa mYys[k fd;k x;k gS fd /keZ’kkyk ds uke ij 17 yk[k :Œ tek gS vkSj

vius i= ds lkFk Hkou ds th.kksZ)kj gsrq izkDdyu jkf’k dh izfr rFkk cSBd dh izfr Hkh lefiZr dh gSA iqu% fnŒ&

09@11@17 dks ,d izkFkZuk&i= fn;k x;k fd mDr /keZ’kkyk iw.kZ :Ik ls ttZj gks pqdk gSA ;kf=;ksa dk Bgjuk can gSA

pawfd Nr dk ,d Hkkx V`V dj fxj pqdk gS vkSj dHkh Hkh nq?kVZuk gks ldrk gSA vr% mYys[k fd;k fd /keZ’kkyk ds [kkrk

esa 18]42]000@& :Œ tek gS vkSj izkDdyu ds vuqlkj th.kksZ)kj esa yxHkx 55 yk[k :Œ o"kZ 2013 esa crk;k x;k Fkk]

tks egaxkbZ ds dkj.k dqN c<+ pqdh gSA

blh chp jkts’k dqekj Hkxr o dqN vU; O;fDr;ksa ds gLrk{kj ls ,d izkFkZuk&i= izkIr gqvk fd o"kZ 1975 esa

/keZ’kkyk dk fuekZ.k fd;k x;k Fkk] ftlesa lHkh LFkkuh; lekt ds yksxksa us lg;ksx fn;k Fkk vkSj orZeku esa /keZ’kkyk dh

vkfFkZr {kfr vkSj iw.kZ :Ik ls n;uh; fLFkfr gS rFkk U;kl lfefr ds lnL;ksa dks /keZ’kkyk ds fodkl dh dksbZ fpark ugha

gSA vkxs mYys[k fd;k fd U;kl lfefr us nqdku laŒ& 10 o"kZ 1976 esa lq’khyk nsoh ds uke ls vkoaVu fd;k x;k Fkk

vkSj o"kZ 2013 esa lfpo }kjk mDr nqdku dks lkft’k dj vius ifjfpr ds uke ls nqdku fdjk;k dh jlhn tkjh dj

fn;k gS rFkk izkFkZuk fd;k fd mldh tkap djk;h tk; rFkk orZeku U;kl lfefr ds mik/;{k] lfpo] lnL;x.k dks eqDr

dj ,d u;h U;kl lfefr dk xBu fd;k tk;sA bl laca/k esa vuqeaMy inkf/kdkjh ls mijksDr i= layXu djrs gq, rFkk

u;h U;kl lfefr xBu fd;s tkus ds laca/k esa fnŒ& 27@02@21] fnŒ& 27@03@21] fnŒ& 15@09@21 dks muls

ukeksa dh ekax rFkk vius earO; dh ekax dh x;h] mijksDr i= ds vkyksd esa vuqeaMy inkf/kdkjh }kjk vius i=kad&

2787] fnŒ& 18@11@21 }kjk 11 O;fDr;ksa ds ukeksa dk izLrko fn;k x;kA mijksDr izLrkfor ukeksa ds fo:) jkts’k

dqekj Hkxr o dqN vU; O;fDr;ksa ds gLrk{kj ls ,d izkFkZuk&i= fnŒ& 04@01@22 dks i"kZn esa izkIr gqvk] ftlesa

mYys[k fd;k fd /keZ’kkyk dh n;uh; fLFkfr ds dkj.k dk eq[; Js; lfpo] v’kksd Hkxr dk gS vkSj muds uke dh gh

vuq’kalk vuqeaMy inkf/kdkjh }kjk iqu% dh x;h gS] tks mfpr ugha gSA vkxs mYys[k fd;k x;k fd vuqeaMy inkf/kdkjh]

e/ksiqjk ds vfrfjDr fdlh vU; inkf/kdkjh dks tks LoPN Nfo ds gksa] ls ukeksa dh ekax dh tk;A mijksDr f’kdk;r&i=

dks iqu% vuqeaMy inkf/kdkjh ds ikl Hkstrs gq;s ml ij mudk earO; vkSj izLrkfor ukeksa esa dksbZ la’kks/ku vko’;d gks]

rks djds Hkstus ds fy, fnŒ& 12@02@22 dks i= fy[kk x;k] ftl ij fopkjksijkar vuqeaMy inkf/kdkjh us viuk

izLrko i=kad& 1216] fnŒ& 01@02@22 }kjk i"kZn dks Hkstk] ftlesa mYys[k fd;k gS fd nqdku uaŒ& 10 esa lq’khyk nsoh

us mls vU; O;fDr dks fdjk;k ij ns fn;k gSA blds izfrmÙkj esa jkts’k dqekj Hkxr dk dFku gS fd o"kZ 1976 esa nqdku

uaŒ& 10 rr~dkyhu lfefr }kjk izkFkhZ dh ek¡ Jhefr lq’khyk nsoh dk LoxZokl gks pqdk gS vkSj fnŒ& 10@06@95 dks

izkFkhZ jkts’k Hkxr us mDr nqdku ij izHkqukFk Hkxr ds lkFk diM+s dk O;olk; djus ds laca/k esa lk>snkjhukek fd;k Fkk

vkSj mDr lk>snkjhukek dh izfr izkFkhZ }kjk lefiZr dh x;h] tks 3 ds LVkai ij vafdr gSA mDr lk>snkjhukek lk>snkjh

vf/kfu;e ds vUrxZr u rks fucaf/kr gS vkSj u mDr lk>snkjhukek /keZ’kkyk ds nqdku uaŒ& 10 dh fdjk;snkj lq’khyk nsoh

}kjk fu"ikfnr fd;k x;k gS rFkk vius izkFkZuk&i= ds lkFk fnŒ& 21@02@19 dks uksVjh }kjk izekf.kr ,d 'kiFk&i=

lefiZr fd;k] ftlesa lq’khyk nsoh }kjk mYys[k fd;k x;k fd mijksDr nqdku uaŒ& 10 ij muds iq= Hkxr diM+s dk

O;olk; djrs gSa rFkk dFku fd;k fd fdjk;k dk Hkqxrku jlhn blh iq= ds uke ls fd;k tk;sxkA mDr 'kiFk&i= esa

lk>snkj bdjkjukek ;k lk>snkj ds O;olk; djus dk dksbZ mYys[k ugha fd;k gSA vkxs dFku djrs gSa fd o"kZ 2013 ls

yxkrkj fucaf/kr }kjk U;kl lfefr ds lfpo ls i=kpkj rFkk mijkDr dkxtkr Hksts x;s] ijarq muds }kjk ysus ls

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

vLohdkj fd;k x;k vkSj lc okil izkIr gqvk rFkk vius izkFkZuk&i= ds lkFk o"kZ 2010 rd 1100@& :Œ izfrekg ds

:Ik esa tek fd;s x;s fdjk;k dh 2 jlhn Hkh lefiZr dhA

tcfd blds foifjr U;kl lfefr ds lfpo dk dFku gS fd mDr nqdkunkj lq’khyk nsoh ds 3 iq= gSa vkSj rhuksa

iq=ksa }kjk nqdku dk nkok fd;k tk jgk gS vkSj pqafd fdjk;snkj dh e`R;q gks pqdh gS] mudh dksbZ iSf=d lEifÙk ugha gSA

vkxs dFku djrs gSa fd U;kl lfefr dh cSBd fnŒ& 23@10@13 esa izLrko ikl fd;k x;k Fkk fd /keZ’kkyk dh iw.kZ

:Ik ls ejEer dh vko’;drk gS rFkk nqdkuksa dk fdjk;k tks 275@& :Œ de gS] mls lHkh nqdkunkjksa ls le>kSrk ds

vk/kkj ij 1]000@& :Œ izfrekg ds nj ls r; fd;k x;k] ftlesa ;g Hkh izLrko ikl fd;k x;k fd mDr lwpuk;sa lHkh

nqdkunkjksa dks nh tk; rFkk dk;kZy; ;k cSad tek iphZ ds lkFk fdjk;k dh jkf’k tek djsaA vkxs lfefr ds mik/;{k

}kjk izLrko fn;k x;k fd cgqr ls nqdkunkj vius uke ls nqdku dks nqljs ds uke lcysV dj pqds gSa] ftl ij

fopkjksijkar ;g fu.kZ; fy;k x;k fd ^^,sls nqdkunkjksa ls tks orZeku esa nqdku dj jgs gSa] muls dqy vfxze jkf’k o

cdk;k tek djk dj 'kiFk&i= o ,djkjukek cukdj nqdku vkoafVr dj fn;k tk;] ftldh Lohd`fr loZlEefr ls nh

x;hA /keZ’kkyk ds mu nqdkunkjksa ls ftUgksaus viuk nqdku nwljs dks HkkM+k ij yxk;k gSA mu nqdkunkjksa ls ml ekg ls

vkt rd dk HkkM+k u;s nj ls olwy fd;k tk;A

mijksDr lHkh rF;ksa ls Li"V gksrk gS fd vuqeaMy inkf/kdkjh] }kjk izLrkfor ukeksa ds fo:) tks jkts’k Hkxr

}kjk f’kdk;r fd;k x;k] og dsoy lfpo ds fo:) gS rFkk vU; dksbZ Li"V vkjksi lfpo ds fo:) ugha gS] cfYd

mudk vkjksi dsoy ;g gS fd tks o"kZ 2013 esa tks izLrko ikl fd;k x;k( mldh lwpuk mudks ugha iznku dh x;h vkSj

izHkqn;ky Hkxr ls gh fdjk;k dh jkf’k yh tk jgh gS] tks Li"V djrk gS fd o"kZ 2013 ls f’kdk;rdÙkkZ dk dCtk mDr

nqdku ij ugha gS vkSj pwafd dk;Zikyd vfHk;ark rFkk vuqeaMy inkf/kdkjh ds izfrosnu ls Li"V gS fd /keZ’kkyk vkSj

nqdku iw.kZ :Ik ls ttZj gks pqds gSa vkSj dHkh Hkh fxj ldrs gSa rFkk dksbZ Hkh nq?kVZuk gks ldrh gSA ,slh ifjfLFkfr esa

mldk th.kksZ)kj Hkh fd;k tkuk vko’;d gSA izLrkfor ukeksa ds fo:) dksbZ vkSj vkjksi ugha gksus ds dkj.k rFkk orZeku

esa Hkh eafnj @ /keZ’kkyk ds [kkrk esa yxHkx 26]00]000@& :Œ dh jkf’k tek gS] tks Li"V djrk gS fd fdjk;k dh jkf’k

dk lfefr ds lnL;ksa }kjk nq:Ik;ksx ugha fd;k x;k gS] cfYd og [kkrk esa lqjf{kr gSA

mijksDr ifjfLFkfr esa izLrkfor U;kl lfefr dk xBu vLFkk;h :Ik ls djus rFkk /keZ’kkyk lapkyu th.kksZ)kj]

ejEefr vkfn gsrq ,d ;kstuk dk fu:i.k djus dk fu.kZ; fy;k x;kA

vr% i"kZnh;vkns’k fnuakd&02@05@2022 ds vkyksd esa fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e] 1950 dh /kkjk&

32 esa ,oa /kkfeZd U;kl i"kZn dh mifof/k la0& 43 ¼n½ ds rgr 'kfDr dk iz;ksx djrs gq, dk iz;ksx djrs gq, Jh yfyr

/keZ’kkyk] xzke$iksLV$Fkkuk& flags’oj] ftyk& e/ksiqjk dh lEifÙk;ksa dh lqj{kk] laj{k.k rFkk lqizca/ku gsrq uhps fy[ks

;kstuk dk fu:i.k fd;k tkrk gS rFkk bls ewÙkZ :Ik nsus ds fy, ,d U;kl lfefr vLFkk;h :Ik ls xfBr dh tkrh gSA

;kstuk

1- vf/kfu;e dh /kkjk& 32 ds rgr fu:fir bl ;kstuk dk uke Jh yfyr /keZ’kkyk U;kl ;kstuk]

xzke$iksLV$Fkkuk& flags’oj] ftyk& e/ksiqjk gksxk rFkk blds dk;kZUo;u ,oa lapkyu ds fy, xfBr U;kl lfefr dk uke

Jh yfyr /keZ’kkyk U;kl lfefr] xzke$iksLV$Fkkuk& flags’oj] ftyk& e/ksiqjk ftlesa U;kl dh lexz py&vpy laifÙk

ds la/kkj.k ,oa lapkyu dk vf/kdkj fufgr gksxkA

2- U;kl lfefr U;kl ds lqpk: izca/ku ds lkFk&lkFk iwtk&vpZuk] jkx&Hkksx] vfrfFk&lsok vkfn leLr /kkfeZd

vkpkjksa dk lE;d lapkyu lqfuf’pr djsxhA

3- U;kl dh lexz vk; ds ys[kk dk lE;d~ la/kkj.k fd;k tk;sxk vkSj jk"Vªh;d`r cSad esa U;kl ds uke ls

[kkrk [kksydj tek rFkk vko’;drkuqlkj jkf’k fudklh dj O;; fd;k tk;sxkA

4- U;kl ds [kkrs dk lapkyu nks lnL;ksa ¼v/;{k @ lfpo ,oa dks"kk/;{k½ ds la;qDr gLrk{kj ls fd;k tk;sxkA

5- eB ifjlj esa txg&txg HksaV&ik= j[ks tk;saxs] ftlesa nku ,oa p<+kos dh jkf’k Mkyh tk;sxh] tks fu/kkZfjr

frfFk dks U;kl lfefr }kjk vf/kd`r nks lnL;ksa ds le{k [kksyh tk;sxh vkSj lgh x.kuk dj izkIr jkf’k dks cSad esa tek

fd;k tk;sxkA

6- nkrkvksa ls izkIr gksus okys jkf’k ds fy, mUgsa jlhn nh tk;sxh vkSj lR;kfir iath esa ntZ dj mUgsa cSad esa

tek dh tk;sxhA

7- eafnj ifjlj esa LoPNrk ,oa ifo=rk dk fo’ks"k /;ku j[kk tk;sxk vkSj eafnjdh xfjek dks v{kq..k j[kk

tk;sxkA efgyk n’kZukfFkZ;ksa dh lqfo/kk dk fo’ks"k /;ku j[kk tk;sxkA

8- U;kl lfefr }kjk eB@efUnj ds iqtkjh dh vgZrk dk fu/kkZj.k ,oa fu;qfDr dh tk;sxh ,oa muds osru dk

Hkqxrku U;kl dks"k ls gksxkA

9- U;kl lfefr ;g lqfuf’pr djsxh fd eB@efUnj ifjlj esa HkDrksa dk 'kks"k.k ugha gks vkSj iwtk ds uke ij

muls tcju clwyh ugha gksA

10 U;kl lfefr] fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e ,oa mi fof/k esa of.kZr fu;eksa dk vuqikyu djrs gq,

ctV] vk;&O;; fooj.kh] vadsf{kr izfrosnu] dk;Zo`r vkfn dk i"kZn dks lE;d izs"k.k djsxhA

11- U;kl lfefr ds dksbZ lnL; ;fn U;kl fgr ds izfrdwy dk;Z djsaxs ;k U;kl dh ifjlEifÙk;ksa ls izR;{k ;k

ijks{k ykHk mBkrs gq, ik;s tk;asxs vFkok vkijkf/kd i`"VHkwfe ds gksaxs] rks muds lnL; cus jgus dh vg~rkZ lekIr gks

tk;sxhA

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

12- U;kl dh vk;&O;; esa vkfFkZd 'kqfprk ,oa ikjnf’kZrk j[kuk U;kl lfefr dh vlyh dlkSVh gksxhA

13- v/;{k dh vuqefr ls lfpo izR;sd frekgh esa cSBd cqyk;saxsA cSBd dh v/;{krk] v/;{k djsaxs vkSj fu.kZ;

cgqer ds vk/kkj ij gksxkA

14- lfpo] lfefr }kjk ikfjr [email protected];ksa dks ewÙkZ :Ik nsus ds fy, mÙkjnk;h gksaxs vkSj dks"kk/;{k vk;&O;;

ds ys[kk la/kkj.k ,oa Ik;Zos{k.k ds mÙkjnk;h gksaxsA

15- ftu fo"k;ksa dk mYys[k bl ;kstuk esa ugha gks vkSj eB ds fgr esa vko’;d gks] rks mu fcUnqvksa ij U;kl

lfefr dh cSBd esa izLrko ikfjr dj i"kZn ds ikl vuqeksnu gsrq HkstsxhA

16- bl ;kstuk esa ifjorZu] ifjo)Zu ;k la’kks/ku rFkk vkdfLed fjfDr;ksa dh iwfrZ dk vf/kdkj i"kZn esa fufgr

gksxkA

i"kZn }kjk fu:fir ;kstuk dks ewrZ :Ik nsus ds fy, fuEufyf[kr lnL;ksa dh,d U;kl lfefrvLFkk;h :Ik

lsxfBr dh tkrh gS%&

1- vuqeaMy inkf/kdkjh] e/ksiqjk

v/;{kA

2- Jh v’kksd dqekj Hkxr

lfpoA

3- Jh fo’oukFk izk.klq[kk

mik/;{kA

4- Jh jkts’k dqekj ljkZQ

dks"kk/;{kA

5- Jh euh"k ljkQZ firk& LoŒ foey dqekj ljkQZ

lnL;A

6- Jh jktho dqekj ccyw

lnL;A

7- Jh ctjax Vsdjhoky

lnL;A

8- Jh eqds’k dqekj firk& Jh misUnz ukjk;.k ;kno

lnL;A

9- Jh y[ku eaMy firk& LoŒ udNsnh eaMy

lnL;A

10- Jh xaxk nkl rkarh

lnL;A

11- Jh panu jke

lnL;A

irk&Jh yfyr /keZ’kkyk] xzke$iksLV$Fkkuk& flags’oj] ftyk& e/ksiqjkA

mDr vkns’k ds vkyksd esaJh yfyr /keZ’kkyk] xzke$iksLV$Fkkuk& flags’oj] ftyk& e/ksiqjkds uke esas fdlh izdkj

dks dksbZ ifjorZu ugha fd;k tk;sxkA

uksV%&U;kl lfefr@inkf/kdkjh@lnL; dks U;kl dh fdlh Hkh lEifÙk@Hkwfe dk gLrkUrj.k@cnySu

@foØ;@iV~Vk@yht vkfn ij nsus ;k fdlh izdkj ls U;kl lEifÙk dk nq:Ik;ksx djus dk vf/kdkj ugha

gksxkA vxj os ,slk djrs gSa rks 'kqU; oks voS/k gksxk rFkk U;kl lfefr ds fo:) fof/k&lEer dkjZokbZ dh tk

ldrh gSA

vkns'k ls]

vf[kys’k dqekj tSu] v/;{kA

&&&&&&

26 ebZ 2022

la0 737&&Jh jke tkudh efUnj] flaf?k;k cqtqxZ ¼mÙkj½] ftyk&leLrhiqj]fcgkj jkT; /kkfeZd U;kl]i"kZn ds

vUrxZr fucaf/kr ,d lkoZtfud /kkfeZd U;kl gS] ftldh fuca/ku la0&3632@2005gSA

mDr efUnj dks futh gksus dk nkok baftfu;j Jh enu xksiky }kjk fd;k tkus yxkA bl laca/k esa budks

yxHkx 25 frfFk;ksa dh uksfVl tkjh dh x;h vkSj izR;sd frfFk ij ;s dfri; dkj.kksa ls le; dh ekax djrs jgs gS vkSj

futh gksus ds nkos ds laca/k esa fdlh Hkh izdkj dk dksbZ lk{; @ izek.k nkf[ky ugha fd;kA tcfd i=kpkj ij miyC/k

[kfr;ku dh izfr] vapykf/kdkjh dh izfrosnu rFkk lquokbZ ds mijkUr i"kZn ds vkns’k fnukad& 01@11@2021 }kjk

baftfu;j enu xksiky dks vafre volj nsrs gq, fnukad& 31@01@2022 dh frfFk fu/kkZfjr dh x;hA mDr vkns’k esa

i=kpkj ij miyC/k lHkh nLrkostksa dh foLr`r :i ls ppkZ dh x;hA fnukad& 31@01@2022 dks tkucq>dj mifLFkr

ugha gq, vkSj fiNys yxHkx 12&15 o"kksZ ls ekeys dk yfEcr djrs gq, efUnj esa fLFkr nqdku vkfn ls voS/k :i ls

fdjk;s dh olwy enu xksiky }kjk dh tkrh jgh gSA bl fcUnq ij xzkeh.kksa esa dkQh vkØks’k Fkk vkSj iwoZ i"kZn }kjk xfBr

U;kl lfefr }kjk Hkh fdjk;k vkfn ij jksd yxk;s tkus ds laca/k esa rFkk efUnj esa 'kkafr O;oLFkk vkSj /kkfeZd O;oLFkk ds

laca/k esa vkns’k ikfjr djus ds fy, ckj&ckj vkxzg fd;k tkrk jgk gSA

i"kZn }kjk ,d U;kl lfefr dk xBu fd;s tkus gsrq vuqe.My inkf/kdkjh ls ukeksa dh ekax dh x;hA lafpdk

ij vuqe.My inkf/kdkjh dh fjiksVZ fnukad& 13@02@2008] vapykf/kdkjh dh fjiksVZ fnukad& 19@06@2005 ftldk

foLr`r mYys[k i"kZn ds vkns’k fnukad& 31@01@2022 esa fd;k x;k gSA blls izFke n`"V;k Li"V gksrk gS fd yxHkx

100 o"kZ iwoZ ls [kkrk la[;k& 644 ij efUnj dk fuekZ.k gS vkSj tks lHkh xzkeh.kksa }kjk iwtk&n’kZu] pank] p<+kok vkfn nsrs

gS] mlesa ns[k&Hkky] jkx&Hkksx] pyrk gS vkSj Jh xksiky dk futh gksus ds nkos ds laca/k esa i;kZIr volj fn;k x;k gSA

baftfu;j enu xksiky }kjk vkt dh frfFk dh tkudkjh nqjHkk"k ls yh x;h] ysfdu vkt dh frfFk dh

tkudkjh gksus ds i'pkr~ Hkh i"kZn ds le{k lquok;h gsrq mifLFkr ugha gq,A

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

vuqe.My inkf/kdkjh ds i=kad& 519] fnukad& 28@03@2022 }kjk izkIr izLrko esa of.kZr ukeksa dk pfj=

lR;kiu Hkh izkIr gks pqdk gSA

mijksDr ifjfLFkfr esa efUnj dh fu;fer iwtk&ikB] jkx&Hkksx vkSj efUnj ds izkax.k esa O;olk; dj jgs

O;olkf;;ksa ls fdjk;k vkfn ds laca/k esa dksbZ fookn ;k vfiz; ?kVuk u gks tk,] bl gsrq vuqe.My inkf/kdkjh] jkslM+k

dks laj{kd fu;qDr djrs gq, ,d ;kstuk dk fu:i.k rFkk blds dk;kZUo;u gsrq ,d U;kl lfefr xBu dk fu.kZ; fy;k

x;kA

vr% i"kZnh; foLr`r la/kkj.k vkns’k fnuakd& 27@04@2022 ds vkyksd esa fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e]

1950 dh /kkjk& 32 esa ,oa /kkfeZd U;kl i"kZn dh mifof/k la0& 43 ¼n½ ds rgr 'kfDr dk iz;ksx djrs gq, dk iz;ksx

djrs gq, Jh jke tkudh efUnj] flaf?k;k cqtqxZ ¼mÙkj½] ftyk&leLrhiqj dh lEifÙk;ksa dh lqj{kk] laj{k.k rFkk lqizca/ku

gsrq uhps fy[ks ;kstuk dk fu:i.k fd;k tkrk gS rFkk bls ewÙkZ :Ik nsus ds fy, ,d U;kl lfefr vLFkk;h :Ik ls xfBr

dh tkrh gSA

;kstuk

1- vf/kfu;e dh /kkjk& 32 ds rgr fu:fir bl ;kstuk dk uke Jh jke tkudh efUnj U;kl ;kstuk] flaf?k;k

cqtqxZ ¼mÙkj½] ftyk&leLrhiqj gksxk rFkk blds dk;kZUo;u ,oa lapkyu ds fy, xfBr U;kl lfefr dk uke Jh jke

tkudh efUnj U;kl lfefr] flaf?k;k cqtqxZ ¼mÙkj½] ftyk&leLrhiqj ftlesa U;kl dh lexz py&vpy laifÙk ds la/kkj.k

,oa lapkyu dk vf/kdkj fufgr gksxkA

2- U;kl lfefr U;kl ds lqpk: izca/ku ds lkFk&lkFk iwtk&vpZuk] jkx&Hkksx] vfrfFk&lsok vkfn leLr /kkfeZd

vkpkjksa dk lE;d lapkyu lqfuf’pr djsxhA

3- U;kl dh lexz vk; ds ys[kk dk lE;d~ la/kkj.k fd;k tk;sxk vkSj jk"Vªh;d`r cSad esa U;kl ds uke ls

[kkrk [kksydj tek rFkk vko’;drkuqlkj jkf’k fudklh dj O;; fd;k tk;sxkA

4- U;kl ds [kkrs dk lapkyu nks lnL;ksa ¼v/;{k @ lfpo ,oa dks"kk/;{k½ ds la;qDr gLrk{kj ls fd;k tk;sxkA

5- eB ifjlj esa txg&txg HksaV&ik= j[ks tk;saxs] ftlesa nku ,oa p<+kos dh jkf’k Mkyh tk;sxh] tks fu/kkZfjr

frfFk dks U;kl lfefr }kjk vf/kd`r nks lnL;ksa ds le{k [kksyh tk;sxh vkSj lgh x.kuk dj izkIr jkf’k dks cSad esa tek

fd;k tk;sxkA

6- nkrkvksa ls izkIr gksus okys jkf’k ds fy, mUgsa jlhn nh tk;sxh vkSj lR;kfir iath esa ntZ dj mUgsa cSad esa

tek dh tk;sxhA

7- eafnj ifjlj esa LoPNrk ,oa ifo=rk dk fo’ks"k /;ku j[kk tk;sxk vkSj eafnjdh xfjek dks v{kq..k j[kk

tk;sxkA efgyk n’kZukfFkZ;ksa dh lqfo/kk dk fo’ks"k /;ku j[kk tk;sxkA

8- U;kl lfefr }kjk eB@efUnj ds iqtkjh dh vgZrk dk fu/kkZj.k ,oa fu;qfDr dh tk;sxh ,oa muds osru dk

Hkqxrku U;kl dks"k ls gksxkA

9- U;kl lfefr ;g lqfuf’pr djsxh fd eB@efUnj ifjlj esa HkDrksa dk 'kks"k.k ugha gks vkSj iwtk ds uke ij

muls tcju clwyh ugha gksA

10 U;kl lfefr] fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e ,oa mi fof/k esa of.kZr fu;eksa dk vuqikyu djrs gq,

ctV] vk;&O;; fooj.kh] vadsf{kr izfrosnu] dk;Zo`r vkfn dk i"kZn dks lE;d izs"k.k djsxhA

11- U;kl lfefr ds dksbZ lnL; ;fn U;kl fgr ds izfrdwy dk;Z djsaxs ;k U;kl dh ifjlEifÙk;ksa ls izR;{k ;k

ijks{k ykHk mBkrs gq, ik;s tk;asxs vFkok vkijkf/kd i`"VHkwfe ds gksaxs] rks muds lnL; cus jgus dh vg~rkZ lekIr gks

tk;sxhA

12- U;kl dh vk;&O;; esa vkfFkZd 'kqfprk ,oa ikjnf’kZrk j[kuk U;kl lfefr dh vlyh dlkSVh gksxhA

13- v/;{k dh vuqefr ls lfpo izR;sd frekgh esa cSBd cqyk;saxsA cSBd dh v/;{krk] v/;{k djsaxs vkSj fu.kZ;

cgqer ds vk/kkj ij gksxkA

14- lfpo] lfefr }kjk ikfjr [email protected];ksa dks ewÙkZ :Ik nsus ds fy, mÙkjnk;h gksaxs vkSj dks"kk/;{k vk;&O;;

ds ys[kk la/kkj.k ,oa Ik;Zos{k.k ds mÙkjnk;h gksaxsA

15- ftu fo"k;ksa dk mYys[k bl ;kstuk esa ugha gks vkSj eB ds fgr esa vko’;d gks] rks mu fcUnqvksa ij U;kl

lfefr dh cSBd esa izLrko ikfjr dj i"kZn ds ikl vuqeksnu gsrq HkstsxhA

16- bl ;kstuk esa ifjorZu] ifjo)Zu ;k la’kks/ku rFkk vkdfLed fjfDr;ksa dh iwfrZ dk vf/kdkj i"kZn esa fufgr

gksxkA

i"kZn }kjk fu:fir ;kstuk dks ewrZ :Ik nsus ds fy, fuEufyf[kr lnL;ksa dh,d U;kl lfefr vLFkk;h :Ik

lsxfBr dh tkrh gS%&

1- Jh v’kksd dqekj vxzoky] firk& Lo0 gfjjke vxzoky

& v/;{k

irk& flaf?k;k cqtqxZ mÙkj] okMZ laŒ& 6] leLrhiqjA

2- Jh vkse izdk’k egrks] firk& Lo0 egsUnz egrks

& lfpo

irk& flaf?k;k cqtqxZ mÙkj] okMZ laŒ& 7] leLrhiqjA

3- Jh latho dqekj firk& Lo0 nsosUnz izlkn flag

& dks"kk/;{k

irk& flaf?k;k cqtqxZ nf{k.k] okMZ laŒ& 8] leLrhiqjA

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

4- Jh eukst dqekj cSBk firk&Lo0 ;ksxsUnz cSBk

& lnL;

irk& flaf?k;k cqtqxZ nf{k.k] okMZ laŒ& 9] leLrhiqjA

5- Jh jkek’kh"k jke firk&Lo0 tksxs’oj jke

& lnL;

irk& flaf?k;k cqtqxZ mÙkj] okMZ laŒ& 5] leLrhiqjA

6- Jh eukst dqekj firk&Lo0 fQjaxh egrks

& lnL;

irk& flaf?k;k cqtqxZ mÙkj] okMZ laŒ& 7] leLrhiqjA

7- Jh eqjkjh izlkn xqIrk] firk& Jh jke ukjk;.k lkg

& lnL;

irk& flaf?k;k cqtqxZ mÙkj] okMZ laŒ& 7] leLrhiqjA

8- Jh jathr Bkdqj] firk& Lo0 jkejkth Bkdqj

& lnL;

irk& flaf?k;k cqtqxZ mÙkj] okMZ laŒ& 10] leLrhiqjA

9- Jh izoh.k dqekj] firk& Jh lrsUnz iz0 lguh

& lnL;

irk& flaf?k;k cqtqxZ mÙkj] okMZ laŒ&10] leLrhiqjA

10- Jh fnyhi izlkn] firk& Jh jkepUnz 'kekZ

& lnL;

irk& flaf?k;k cqtqxZ mÙkj] okMZ laŒ& 10] leLrhiqjA

11- Jh 'kadj izlkn lkg] firk& Lo0 jkepUnz izlkn lkg

& lnL;

irk& flaf?k;k cqtqxZ mÙkj] okMZ laŒ& 7] leLrhiqjA

mDr vkns’k ds vkyksd esaJh jke tkudh efUnj] flf?ka;k cqtqxZ ¼mÙkj½] ftyk&leLrhiqjds uke esas fdlh izdkj

dks dksbZ ifjorZu ugha fd;k tk;sxkA

uksV%&U;kl lfefr@inkf/kdkjh@lnL; dks U;kl dh fdlh Hkh lEifÙk@Hkwfe dk gLrkUrj.k@cnySu

@foØ;@iV~Vk@yht vkfn ij nsus ;k fdlh izdkj ls U;kl lEifÙk dk nq:Ik;ksx djus dk vf/kdkj ugha

gksxkA vxj os ,slk djrs gSa rks 'kqU; oks voS/k gksxk rFkk U;kl lfefr ds fo:) fof/k&lEer dkjZokbZ dh tk

ldrh gSA

vkns'k ls]

vf[kys’k dqekj tSu] v/;{kA

&&&&&&

26 ebZ 2022

la0 735&&Jh 'ks"kukFk Hkxoku eafnj] xzke& 'kkgiqj cjkV ¼csjh½] vapy& eksfgmíhuuxj] Fkkuk& eksguiqj

¼vksŒihŒ½]ftyk&leLrhiqj]fcgkj jkT; /kkfeZd U;kl]i"kZn ds vUrxZr fucaf/kr ,d lkoZtfud /kkfeZd U;kl gS] ftldh

fuca/ku la0&1765gSA

mDr U;kl ds laca/k esa i"kZn ds iwoZ vkns’k fnukad& 01@02@2022 ds vkyksd esa Jh v’kksd dqekj flag }kjk

Lo;aHkw U;kl lfefr xfBr dj eafnj vkfn dh O;oLFkk dh x;hA bl laca/k esa foxr 05 o"kks± dh vk;&O;; fooj.kh eafnj

ds fodkl gsrq fd;s x;s dk;Z rFkk mlesa O;; dh x;h vuqekfur jkf’k i"kZn ds le{k miLFkkfir dh x;h] ftlls Li"V

gksrk gS fd mDr lfefr }kjk eafnj ds fodkl gsrq larks"ktud dk;Z fd;k tkrk gSA

blls iwoZ tks o"kZ 1998 esa U;kl lfefr dk xBu fd;k x;k Fkk] mlesa ls vf/kdka’k lnL;ksa dk LoxZokl gks

x;k gS vkSj dqN lnL;ksa }kjk viuk R;kx&i= ns fn;k x;k gSA bl laca/k esa ,d uohu U;kl lfefr xBu gsrq

vapykf/kdkjh rFkk vuqeaMy inkf/kdkjh ls ckjEckj ukeksa dh ekax dh tkrh jghA vke lHkk }kjk izkIr ukeksa dk

pfj=&lR;kiu Fkkuk }kjk izkIr gks pqdk gSA izLrkfor O;fDr ogh gSa] ftuds }kjk Lo;aHkw U;kl lfefr xfBr dj eafnj

dh lqj{kk] izca/ku vkfn dh tk jgh gSA ;|fi mDr ukeksa ds laca/k esa vapykf/kdkjh ls mudk earO; rFkk ;fn dqN ukeksa

dks tksM+uk ;k gVkuk pkgrs gksa] rks ml laca/k esa fnukad& 18@09@2021 ,oa fnukad& 28@12@2021 dks fucaf/kr Mkd

}kjk i= izsf"kr fd;k x;k] ijarq mldk dksbZ izfrmÙkj izkIr ugha gqvkA

vr% i"kZnh; foLr`r la/kkj.k vkns’k fnuakd& 28@04@2022 ds vkyksd esa i"kZn dks izLrkfor ukeksa dh lwph ,oa

i"kZn ds ekŒ lnL; ds izLrkokuqlkj U;kl lfefr xBu rFkk vU; tks uke lekt ,oa xzkeh.kksa ls izkIr gqvk gS] ml ij

fopkjksijkar fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e] 1950 dh /kkjk& 32 esa ,oa /kkfeZd U;kl i"kZn dh mifof/k la0& 43 ¼n½

ds rgr 'kfDr dk iz;ksx djrs gq, dk iz;ksx djrs gq, Jh 'ks"kukFk Hkxoku eafnj] xzke& 'kkgiqj cjkV ¼csjh½] vapy&

eksfgmíhuuxj] Fkkuk& eksguiqj ¼vksŒihŒ½]ftyk& leLrhiqj dh lEifÙk;ksa dh lqj{kk] laj{k.k rFkk lqizca/ku gsrq uhps fy[ks

;kstuk dk fu:i.k fd;k tkrk gS rFkk bls ewÙkZ :Ik nsus ds fy, ,d U;kl lfefr vLFkk;h :Ik ls xfBr dh tkrh gSA

;kstuk

1- vf/kfu;e dh /kkjk& 32 ds rgr fu:fir bl ;kstuk dk uke Jh 'ks"kukFk Hkxoku eafnj U;kl ;kstuk]

xzke& 'kkgiqj cjkV ¼csjh½] vapy& eksfgmíhuuxj] Fkkuk& eksguiqj ¼vksŒihŒ½]ftyk& leLrhiqj gksxk rFkk blds

dk;kZUo;u ,oa lapkyu ds fy, xfBr U;kl lfefr dk uke Jh 'ks"kukFk Hkxoku eafnj U;kl lfefr] xzke& 'kkgiqj cjkV

¼csjh½] vapy& eksfgmíhuuxj] Fkkuk& eksguiqj ¼vksŒihŒ½]ftyk& leLrhiqj ftlesa U;kl dh lexz py&vpy laifÙk ds

la/kkj.k ,oa lapkyu dk vf/kdkj fufgr gksxkA

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

2- U;kl lfefr U;kl ds lqpk: izca/ku ds lkFk&lkFk iwtk&vpZuk] jkx&Hkksx] vfrfFk&lsok vkfn leLr /kkfeZd

vkpkjksa dk lE;d lapkyu lqfuf’pr djsxhA

3- U;kl dh lexz vk; ds ys[kk dk lE;d~ la/kkj.k fd;k tk;sxk vkSj jk"Vªh;d`r cSad esa U;kl ds uke ls

[kkrk [kksydj tek rFkk vko’;drkuqlkj jkf’k fudklh dj O;; fd;k tk;sxkA

4- U;kl ds [kkrs dk lapkyu nks lnL;ksa ¼v/;{k @ lfpo ,oa dks"kk/;{k½ ds la;qDr gLrk{kj ls fd;k tk;sxkA

5- eB ifjlj esa txg&txg HksaV&ik= j[ks tk;saxs] ftlesa nku ,oa p<+kos dh jkf’k Mkyh tk;sxh] tks fu/kkZfjr

frfFk dks U;kl lfefr }kjk vf/kd`r nks lnL;ksa ds le{k [kksyh tk;sxh vkSj lgh x.kuk dj izkIr jkf’k dks cSad esa tek

fd;k tk;sxkA

6- nkrkvksa ls izkIr gksus okys jkf’k ds fy, mUgsa jlhn nh tk;sxh vkSj lR;kfir iath esa ntZ dj mUgsa cSad esa

tek dh tk;sxhA

7- eafnj ifjlj esa LoPNrk ,oa ifo=rk dk fo’ks"k /;ku j[kk tk;sxk vkSj eafnjdh xfjek dks v{kq..k j[kk

tk;sxkA efgyk n’kZukfFkZ;ksa dh lqfo/kk dk fo’ks"k /;ku j[kk tk;sxkA

8- U;kl lfefr }kjk eB@efUnj ds iqtkjh dh vgZrk dk fu/kkZj.k ,oa fu;qfDr dh tk;sxh ,oa muds osru dk

Hkqxrku U;kl dks"k ls gksxkA

9- U;kl lfefr ;g lqfuf’pr djsxh fd eB@efUnj ifjlj esa HkDrksa dk 'kks"k.k ugha gks vkSj iwtk ds uke ij

muls tcju clwyh ugha gksA

10 U;kl lfefr] fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e ,oa mi fof/k esa of.kZr fu;eksa dk vuqikyu djrs gq,

ctV] vk;&O;; fooj.kh] vadsf{kr izfrosnu] dk;Zo`r vkfn dk i"kZn dks lE;d izs"k.k djsxhA

11- U;kl lfefr ds dksbZ lnL; ;fn U;kl fgr ds izfrdwy dk;Z djsaxs ;k U;kl dh ifjlEifÙk;ksa ls izR;{k ;k

ijks{k ykHk mBkrs gq, ik;s tk;asxs vFkok vkijkf/kd i`"VHkwfe ds gksaxs] rks muds lnL; cus jgus dh vg~rkZ lekIr gks

tk;sxhA

12- U;kl dh vk;&O;; esa vkfFkZd 'kqfprk ,oa ikjnf’kZrk j[kuk U;kl lfefr dh vlyh dlkSVh gksxhA

13- v/;{k dh vuqefr ls lfpo izR;sd frekgh esa cSBd cqyk;saxsA cSBd dh v/;{krk] v/;{k djsaxs vkSj fu.kZ;

cgqer ds vk/kkj ij gksxkA

14- lfpo] lfefr }kjk ikfjr [email protected];ksa dks ewÙkZ :Ik nsus ds fy, mÙkjnk;h gksaxs vkSj dks"kk/;{k vk;&O;;

ds ys[kk la/kkj.k ,oa Ik;Zos{k.k ds mÙkjnk;h gksaxsA

15- ftu fo"k;ksa dk mYys[k bl ;kstuk esa ugha gks vkSj eB ds fgr esa vko’;d gks] rks mu fcUnqvksa ij U;kl

lfefr dh cSBd esa izLrko ikfjr dj i"kZn ds ikl vuqeksnu gsrq HkstsxhA

16- bl ;kstuk esa ifjorZu] ifjo)Zu ;k la’kks/ku rFkk vkdfLed fjfDr;ksa dh iwfrZ dk vf/kdkj i"kZn esa fufgr

gksxkA

i"kZn }kjk fu:fir ;kstuk dks ewrZ :Ik nsus ds fy, fuEufyf[kr lnL;ksa dh,d U;kl lfefr vLFkk;h :Ik

lsxfBr dh tkrh gS%&

1- Jh vt; dqekj flag ¼iwoZ eqf[k;k] /kjuh iV~Vh½&

&v/;{k

firk& LoŒ 'kaHkw 'kj.k flag] jlyiqj] eksguiqj] ftyk& leLrhiqjA eksŒ& 9973115453

2- Jh fot; izŒ flag firk& LoŒ pUnz’ks[kj izŒ flag mik/;k;] eksŒ& 9572010411

&mik/;{k

3- MkWŒ v’kksd dqŒ flag firk& lw;Zukjk;.k flag& eksŒ&9570437536

&lfpo

4- Jh eqds’k dqekj flag firk& iapkuUn flag] eksŒ& 7352109006

&dks"kk/;{k

5- Jh jkds’k izŒ flag firk& uUnfd’kksj flag] eksŒ& 7050410170

&lnL;

6- Jh vkse izdk’k flag firk& LoŒ egs’oj izlkn flag] eksŒ& 9931400709

&lnL;

7- Jh nhi ukjk;.k flag firk& LoŒ jktks izlkn flag] eksŒ& 8229802673

&lnL;

8- Jh bUnq Hkq"k.k flag firk& LoŒ ;ksxsUnz flag] eksŒ& 9934617820

&lnL;

9- Jh fouksn dqekj flag firk& LoŒ foØe cgknqj flag] eksŒ& 9771864476

&lnL;

10- Jh czts’k dqekj flag firk& xaxs’oj izlkn flag] eksŒ& 8873760839

&lnL;

11- Jh eukst dqekj flag firk& LoŒ jke míxkj flag] eksŒ& 9525299149

&lnL;

Øe laŒ& 2 ls 11 dk irk&xzke& 'kkgiqj cjkV¼csjh½] FkkŒ& iVksjh eksguiqj ¼vksŒihŒ½] ftyk& leLrhiqjA

mDr vkns’k ds vkyksd esaJh 'ks"kukFk Hkxoku eafnj] xzke& 'kkgiqj cjkV ¼csjh½] vapy& eksfgmíhuuxj] Fkkuk&

eksguiqj ¼vksŒihŒ½]ftyk& leLrhiqjds uke esas fdlh izdkj dks dksbZ ifjorZu ugha fd;k tk;sxkA

uksV%&U;kl lfefr@inkf/kdkjh@lnL; dks U;kl dh fdlh Hkh lEifÙk@Hkwfe dk gLrkUrj.k@cnySu @foØ;@

iV~Vk@yht vkfn ij nsus ;k fdlh izdkj ls U;kl lEifÙk dk nq:Ik;ksx djus dk vf/kdkj ugha gksxkA vxj os

,slk djrs gSa rks 'kqU; oks voS/k gksxk rFkk U;kl lfefr ds fo:) fof/k&lEer dkjZokbZ dh tk ldrh gSA

vkns'k ls]

vf[kys’k dqekj tSu] v/;{kA

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

6 twu 2022

la0 882&&Jh Jh 108 oS".koh ek¡ nqxkZth eafnj] xzke&QqykSr] vapy$iz[kaM$Fkkuk&pkSlk] ftyk&e/ksiqjk]fcgkj

jkT; /kkfeZd U;kl]i"kZn ds vUrxZr fucaf/kr ,d lkoZtfud /kkfeZd U;kl gS] ftldh fuca/ku la0&4580@21gSA

mDr eafnj dh fu;fer iwtk&ikB] jkx&Hkksx rFkk lEifÙk dh lqj{kk ds mn~ns’; ls ,d U;kl lfefr xfBr

fd;s tkus ds laca/k esa vapykf/kdkjh ls xzkeh.kksa dh cSBd fnukad& 02@01@2020 ds izLrko ij mudk earO; dh ekax

dh x;h Fkh] ftlij vapykf/kdkjh }kjk vius i= fnukad& 20@11@2021 }kjk mu ukeksa dh vuq’kalk dh x;h FkhA blh

chp pawfd fucaf/kr leiZ.kukek esa lsok;r jke/kkjh eksnh ds rhuksa iq=ksa dks lei.kZdÙkkZ eas ukfer fd;k FkkA vapykf/kdkjh

;k mDr cSBd esa eksnh ifjokj ds fdlh O;fDr dk uke vafdr ugha fd;k x;k FkkA blfy, foys[k esa ukfer rhuksa O;fDr

dks fucaf/kr Mkd }kjk uksfVl Hkstdj vkfn ds laca/k esa muls earO; ekax dh x;h FkhA i"kZn ds i= ds vkyksd esa

mijksDr rhuksa O;fDr fnukad& 02@05@2022 dks mifLFkr gq, Fks rFkk mUgksaus Hkh U;kl lfefr esa j[ks tkus ds fcUnq ij

viuh lgefr iznku dh FkhA

vapykf/kdkjh }kjk xzkeh.kksa dh cSBd fnukad& 05@05@2022 esa izLrkfor ukeksa ij lgefr iznku djrs gq, i=

fy[kk gS] ftldh QksVksizfr nkf[ky dh x;hA mDr izLrkfor ukeksa esa iwoZ esa tks izLrko Fkk] ftlij vapykf/kdkjh ls

lgefr FkhA ,d ek= uke chjsUnz dqekj flag dk gS] ckdh lHkh uke u;k gS vkSj i"kZn ds le{k xzkeh.kksa dh vkelHkk

fnukad& 02@01@2020] fnukad& 05@05@2022 esa izLrkfor 11 uke gS vkSj lHkh ukeksa ij vapykf/kdkjh }kjk viuh

lgefr iznku dh x;h gSA lsok;r ifjokj rFkk vkelHkk dh cSBd esa izLrkfor ukeksa ds dqN yksx i"kZn ds le{k mifLFkr

gq;sA

mijksDr ifjfLFkfr esa fopkjksijkUr mDr efUnj ds fy, lE;d fodkl ,oa dq’ky izca/ku gsrq ,d ;kstuk dk

fu:i.k rFkk blds dk;kZUo;u gsrq ,d vLFkk;h U;kl lfefr dk xBu 01 o"kZ ds fy, djus gsrq fu.kZ; fy;k x;kA

vr% i"kZnh; vkns’k fnuakd&07@05@2022 ds vkyksd esa fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e] 1950 dh /kkjk&

32 esa ,oa /kkfeZd U;kl i"kZn dh mifof/k la0& 43 ¼n½ ds rgr 'kfDr dk iz;ksx djrs gq, dk iz;ksx djrs gq, Jh Jh

108 oS".koh ek¡ nqxkZth eafnj] xzke& QqykSr] vapy$iz[kaM$Fkkuk& pkSlk] ftyk& e/ksiqjk dh lEifÙk;ksa dh lqj{kk] laj{k.k

rFkk lqizca/ku gsrq uhps fy[ks ;kstuk dk fu:i.k fd;k tkrk gS rFkk bls ewÙkZ :Ik nsus ds fy, ,d U;kl lfefr vLFkk;h

:Ik ls xfBr dh tkrh gSA

;kstuk

1- vf/kfu;e dh /kkjk& 32 ds rgr fu:fir bl ;kstuk dk uke Jh Jh 108 oS".koh ek¡ nqxkZth eafnj U;kl

;kstuk] xzke& QqykSr] vapy$iz[kaM$Fkkuk& pkSlk] ftyk& e/ksiqjk gksxk rFkk blds dk;kZUo;u ,oa lapkyu ds fy, xfBr

U;kl lfefr dk uke Jh Jh 108 oS".koh ek¡ nqxkZth eafnj U;kl lfefr] xzke& QqykSr] vapy$iz[kaM$Fkkuk& pkSlk]

ftyk& e/ksiqjk ftlesa U;kl dh lexz py&vpy laifÙk ds la/kkj.k ,oa lapkyu dk vf/kdkj fufgr gksxkA

2- U;kl lfefr U;kl ds lqpk: izca/ku ds lkFk&lkFk iwtk&vpZuk] jkx&Hkksx] vfrfFk&lsok vkfn leLr /kkfeZd

vkpkjksa dk lE;d lapkyu lqfuf’pr djsxhA

3- U;kl dh lexz vk; ds ys[kk dk lE;d~ la/kkj.k fd;k tk;sxk vkSj jk"Vªh;d`r cSad esa U;kl ds uke ls

[kkrk [kksydj tek rFkk vko’;drkuqlkj jkf’k fudklh dj O;; fd;k tk;sxkA

4- U;kl ds [kkrs dk lapkyu nks lnL;ksa ¼v/;{k @ lfpo ,oa dks"kk/;{k½ ds la;qDr gLrk{kj ls fd;k tk;sxkA

5- eB ifjlj esa txg&txg HksaV&ik= j[ks tk;saxs] ftlesa nku ,oa p<+kos dh jkf’k Mkyh tk;sxh] tks fu/kkZfjr

frfFk dks U;kl lfefr }kjk vf/kd`r nks lnL;ksa ds le{k [kksyh tk;sxh vkSj lgh x.kuk dj izkIr jkf’k dks cSad esa tek

fd;k tk;sxkA

6- nkrkvksa ls izkIr gksus okys jkf’k ds fy, mUgsa jlhn nh tk;sxh vkSj lR;kfir iath esa ntZ dj mUgsa cSad esa

tek dh tk;sxhA

7- eafnj ifjlj esa LoPNrk ,oa ifo=rk dk fo’ks"k /;ku j[kk tk;sxk vkSj eafnjdh xfjek dks v{kq..k j[kk

tk;sxkA efgyk n’kZukfFkZ;ksa dh lqfo/kk dk fo’ks"k /;ku j[kk tk;sxkA

8- U;kl lfefr }kjk eB @ efUnj ds iqtkjh dh vgZrk dk fu/kkZj.k ,oa fu;qfDr dh tk;sxh ,oa muds osru

dk Hkqxrku U;kl dks"k ls gksxkA

9- U;kl lfefr ;g lqfuf’pr djsxh fd eB@efUnj ifjlj esa HkDrksa dk 'kks"k.k ugha gks vkSj iwtk ds uke ij

muls tcju clwyh ugha gksA

10 U;kl lfefr] fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e ,oa mi fof/k esa of.kZr fu;eksa dk vuqikyu djrs gq,

ctV] vk;&O;; fooj.kh] vadsf{kr izfrosnu] dk;Zo`r vkfn dk i"kZn dks lE;d izs"k.k djsxhA

11- U;kl lfefr ds dksbZ lnL; ;fn U;kl fgr ds izfrdwy dk;Z djsaxs ;k U;kl dh ifjlEifÙk;ksa ls izR;{k ;k

ijks{k ykHk mBkrs gq, ik;s tk;asxs vFkok vkijkf/kd i`"VHkwfe ds gksaxs] rks muds lnL; cus jgus dh vg~rkZ lekIr gks

tk;sxhA

12- U;kl dh vk;&O;; esa vkfFkZd 'kqfprk ,oa ikjnf’kZrk j[kuk U;kl lfefr dh vlyh dlkSVh gksxhA

13- v/;{k dh vuqefr ls lfpo izR;sd frekgh esa cSBd cqyk;saxsA cSBd dh v/;{krk] v/;{k djsaxs vkSj fu.kZ;

cgqer ds vk/kkj ij gksxkA

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

14- lfpo] lfefr }kjk ikfjr [email protected];ksa dks ewÙkZ :Ik nsus ds fy, mÙkjnk;h gksaxs vkSj dks"kk/;{k vk;&O;;

ds ys[kk la/kkj.k ,oa Ik;Zos{k.k ds mÙkjnk;h gksaxsA

15- ftu fo"k;ksa dk mYys[k bl ;kstuk esa ugha gks vkSj eB ds fgr esa vko’;d gks] rks mu fcUnqvksa ij U;kl

lfefr dh cSBd esa izLrko ikfjr dj i"kZn ds ikl vuqeksnu gsrq HkstsxhA

16- bl ;kstuk esa ifjorZu] ifjo)Zu ;k la’kks/ku rFkk vkdfLed fjfDr;ksa dh iwfrZ dk vf/kdkj i"kZn esa fufgr

gksxkA

i"kZn }kjk fu:fir ;kstuk dks ewrZ :Ik nsus ds fy, fuEufyf[kr lnL;ksa dh,d U;kl lfefr 01 o"kZ ds fy,

vLFkk;h :Ik lsxfBr dh tkrh gS%&

1- Jh jkenso esgrk

& v/;{k

2- Jh cCyw _f"knso firk& Hkksyk _f"knso

& mik/;{k

3- Jh chjsUnz dqekj flag firk& jkeLo:Ik flag

& lfpo

4- Jh f’kosUnz izlkn eksnh

& dks"kk/;{k

5- Jh jes’k eksnh firk& y[kh eksnh

& lg&lfpo

6- Jh jke izos’k eksnh firk& rst ukjk;.k eksnh

& lnL;&lg& iqtkjh

7- Jh vafdr dqekj firk& fnus’k dqekj eksnh

& lnL;&lg&iqtkjh

8- Jh lqjs’k iafMr

& lnL;

9- Jh fo’kqunso jtd

& lnL;

10- Jh lquhy jke

& lnL;

11- Jh vf[kys’k ;kno

& lnL;

irk&Jh Jh 108 oS".koh ek¡ nqxkZth eafnj] xzkŒ& QqykSr] vaŒ$izŒ$FkkŒ& pkSlk] e/ksiqjkA

mDr vkns’k ds vkyksd esaJh Jh 108 oS".koh ek¡ nqxkZth eafnj] xzke& QqykSr] vapy$iz[kaM$Fkkuk& pkSlk]

ftyk& e/ksiqjkds uke esas fdlh izdkj dks dksbZ ifjorZu ugha fd;k tk;sxkA

uksV%&U;kl lfefr@inkf/kdkjh@lnL; dks U;kl dh fdlh Hkh lEifÙk@Hkwfe dk gLrkUrj.k@cnySu @foØ;@

iV~Vk@yht vkfn ij nsus ;k fdlh izdkj ls U;kl lEifÙk dk nq:Ik;ksx djus dk vf/kdkj ugha gksxkA vxj os

,slk djrs gSa rks 'kqU; oks voS/k gksxk rFkk U;kl lfefr ds fo:) fof/k&lEer dkjZokbZ dh tk ldrh gSA

vkns'k ls]

vf[kys’k dqekj tSu] v/;{kA

&&&&&&

30 fnlEcj 2021

la0 4357&&Jh eqjyh euksgj BkdqjokM+h] xzke&egFkh mÙkj] Fkkuk$vapy&foHkwfriqj] ftyk&leLrhiqj i"kZn ds

vUrZxr fucaf/kr ,d lkoZtfud /kkfeZd U;kl gS] ftldh fuca/ku la[;k&57 gSA

mDr U;kl esa yxHkx 17 foxgk 9 dV~Bk 19 /kwj Hkwfe gSA iwoZ esa eafnj ds U;kl/kkjh egar jke Js"B nkl Fks]

ijUrq muds }kjk u rks fu;fer :Ik ls iwtk&ikB] jkx&Hkksx fd;k tkrk Fkk vkSj u gh i"kZn esa lEifÙk ds vk;&O;;

fooj.kh dk C;kSjk fn;k tkrk FkkA Li"Vhdj.k ds mijkUr fnukad&13-08-98 dks Jh jke Js"B nkl dks vilkfjr djrs gq,

iz[kaM fodkl inkf/kdkjh] foHkwfriqj dks vLFkk;h U;kl/kkjh fu;qDr fd;k x;kA iz[kaM fodkl inkf/kdkjh ds vuqjks/k ij

vapykf/kdkjh foHkwfriqj dks vLFkk;h U;kl/kkjh fu;qDr fd;k x;k] ijUrq vapykf/kdkjh }kjk Hkh eafnj ds vk;&O;; ds

laca/k esa dksbZ lwpuk ugha nhA blh chp eafnj dh ns[kHkky vkfn dk dk;Z Jh 'kadj flag djus yxsA

Jh gseUr dqekj] 'ks[kj dqekj o vU; xzkeh.kksa ds gLrk{kj ls ,d izkFkZuk i= fnukad&18-01-2011 dks izkIr gqvk]

ftlesa mYys[k fd;k x;k fd eafnj esa yxHkx 20 foxgk tehu gS vkSj ,d yk[k #i;k ls vf/kd dh vk; gksrh gSA

iqtkjh vkSj egar dh fu;qfDr ugha gksus ds dkj.k voS/k :i ls yksxksa dk dCtk gS] mDr f’kdk;r ij vapykf/kdkjh ls

fjiksVZ dh ek¡x dh xbZA blh chp egar ?ku’;ke nkl }kjk Lo;a dks egar cuk, tkus gsrq ,d izkFkZuk i= rFkk eafnj esa

dqN QksVksxzk¶l izLrqr fd;kA xzkeh.kksa }kjk f’kdk;r izkIr gqvk fd egar ?ku’;ke nkl rhu vkSj eB ds egar gS vkSj ogkW

Hkh lEifÙk voS/k :i ls csp jgs gSA

mijksDr ifjfLFkfr;k¡ Li"V djrh gS fd izkjaHk ls gh eafnj ds iwoZ egar jkeJs"B nkl ds LoxZok’k ds i'pkr eB

dh lEifÙk ttZj gksrh tk jgh gS rFkk lkjh Hkwfe dks voS/k :i ls vfrØe.k dj fy;k x;k gS rFkk xkeh.kksa us eafnj rFkk

eafnj dh lqj{kk gsrq ,d vke cSBd dj lfefr cukbZ rFkk dqN pUns vkfn ls eafnj dk th.kksZ)kj fd;k rFkk

vapykf/kdkjh dh mifLFkfr esa fnukad&08-02-2021 dks ,d cSBd dj 5 O;fDr;ksa ds ukeksa dk izLrko fd;k x;k] ftls

vapykf/kdkjh }kjk vius i= i=kad&317 fnukad&08-02-2021 }kjk i"kZn dks miyC/k djk;kA izLrkfor O;fDr;ksa dk pfj=

lR;kiu gsrq Fkkuk foHkwfriqj dks i"kZn esa fucaf/kr Mkd fnukad&24-03-2021] 16-06-2021 ,oa fnukad&14-09-2021 dks Hkstk

tk pqdk gS] ijUrq Fkkuk }kjk i"kZn ds mijksDr i=ksa ij dksbZ dkjZokbZ ugha dh xbZ gSA ,slh ifjfLFkfr eas eafnj rFkk eafnj

dh lEifÙk dh lqj{kk gsrq dfefV xBu dks vkxs yafEcr j[kuk mfpr izrhr ugha gksrk gSA

vr% i"kZnh; vkns’k fnukad 29-10-2021 ds vkyksd esa i"kZn dh cSBd fnukad&22-12-2021 }kjk vuqeksnu ds

i'pkr fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e] 1950 dh /kkjk&32 esa /kkfeZd U;kl i"kZn~ dks iznÙk vf/kdkj dk iz;ksx djrs

gq, Jh eqjyh euksgj BkdqjokM+h] xzke&egFkh mÙkj] Fkkuk$vapy&foHkwfriqj] ftyk&leLrhiqj ds lqpk: izca/ku] lEifÙk;ksa

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

dh lqj{kk rFkk lE;d fodkl gsrq uhps fy[ks ;kstuk dk fu:iu rFkk bls ewÙkZ :i nsus ds fy, ,d U;kl lfefr dk

xBu fd;k tkrk gSA

;kstuk

1- vf/kfu;e dh /kkjk& 32 ds rgr fu:fir bl ;kstuk dk uke ^^Jh eqjyh euksgj BkdqjokM+h] U;kl ;kstuk]

xzke&egFkh mÙkj] Fkkuk$vapy&foHkwfriqj] ftyk&leLrhiqj** gksxk vkSj bls ewÙkZ :Ik nsus ds fy, i"kZn }kjk xfBr U;kl

lfefr dk uke ^^Jh eqjyh euksgj BkdqjokM+h] U;kl lfefr] xzke&egFkh mÙkj] Fkkuk$vapy&foHkwfriqj] ftyk&leLrhiqj**

gksxh] ftlesa U;kl dh leLr py&vpy lEifÙk;ksa ds la/kkj.k ,oa lapkyu dk vf/kdkj fufgr gksxkA

2- U;kl lfefr U;kl ds lqpk: izca/ku ds lkFk&lkFk iwtk&vpZuk] jkx&Hkksx] vfrfFk&lsok vkfn leLr /kkfeZd

vkpkjksa dk lE;d lapkyu lqfuf’pr djsxhA

3- U;kl dh lexz vk; ds ys[kk dk lE;d~ la/kkj.k fd;k tk;sxk vkSj lehi ds fdlh jk"Vªh;d`r cSad esa U;kl

ds uke ls [kkrk [kksydj tek fd;k tk;sxk rFkk vko’;drkuqlkj jkf’k fudklh dj O;; fd;k tk;sxkA

4- U;kl ds [kkrs dk lapkyu nks lnL;ksa ¼v/;{k@lfpo ,oa dks"kk/;{k½ ds la;qDr gLrk{kj ls fd;k tk;sxkA

5- eB ifjlj esa txg&txg HksaV&ik= j[ks tk;saxs] ftlesa nku ,oa p<+kos dh jkf’k Mkyh tk;sxh] tks fu/kkZfjr

frfFk dks U;kl lfefr }kjk vf/kd`r nks lnL;ksa ds le{k [kksyh tk;sxh vkSj lgh x.kuk dj izkIr jkf’k dks cSad esa tek

fd;k tk;sxkA

6- nkrkvksa ls izkIr gksus okys jkf’k ds fy, mUgsa jlhn nh tk;sxh vkSj lR;kfir iath esa ntZ dj mUgsa cSad esa

tek dh tk;sxhA

7- eafnj ifjlj esa LoPNrk ,oa ifo=rk dk fo’ks"k /;ku j[kk tk;sxk vkSj eafnj dh xfjek dks v{kq..k j[kk

tk;sxkA efgyk n’kZukfFkZ;ksa dh lqfo/kk dk fo’ks"k /;ku j[kk tk;sxkA

8- U;kl lfefr }kjk eB@efUnj ds iqtkjh dh vgZrk dk fu/kkZj.k ,oa fu;qfDr dh tk;sxh ,oa muds osru dk

Hkqxrku U;kl dks"k ls gksxkA

9- U;kl lfefr ;g lqfuf’pr djsxh fd eB@efUnj ifjlj esa HkDrksa dk 'kks"k.k ugha gks vkSj iwtk ds uke ij

muls tcju clwyh ugha gksA

10 U;kl lfefr] fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e ,oa mi fof/k esa of.kZr fu;eksa dk vuqikyu djrs gq,

ctV] vk;&O;; fooj.kh] vadsf{kr izfrosnu] dk;Zo`r vkfn dk i"kZn dks lE;d izs"k.k djsxhA

11- U;kl lfefr ds dksbZ lnL; ;fn U;kl fgr ds izfrdwy dk;Z djsaxs ;k U;kl dh ifjlEifÙk;ksa ls izR;{k ;k

ijks{k ykHk mBkrs gq, ik;s tk;asxs vFkok vkijkf/kd i`"VHkwfe ds gksaxs] rks muds lnL; cus jgus dh vg~rkZ lekIr gks

tk;sxhA

12- U;kl dh vk;&O;; esa vkfFkZd 'kqfprk ,oa ikjnf’kZrk j[kuk U;kl lfefr dh vlyh dlkSVh gksxhA

13- v/;{k dh vuqefr ls lfpo izR;sd frekgh esa cSBd cqyk;saxsA cSBd dh v/;{krk] v/;{k djsaxs vkSj fu.kZ;

cgqer ds vk/kkj ij gksxkA

14- lfpo] lfefr }kjk ikfjr izLrkoksa @ fu.kZ;ksa dks ewÙkZ :Ik nsus ds fy, mÙkjnk;h gksaxs vkSj dks"kk/;{k

vk;&O;; ds ys[kk la/kkj.k ,oa Ik;Zos{k.k ds mÙkjnk;h gksaxsA

15- ftu fo"k;ksa dk mYys[k bl ;kstuk esa ugha gks vkSj eB ds fgr esa vko’;d gks] rks mu fcUnqvksa ij U;kl

lfefr dh cSBd esa izLrko ikfjr dj i"kZn ds ikl vuqeksnu gsrq HkstsxhA

16- bl ;kstuk esa ifjorZu] ifjo)Zu ;k la’kks/ku rFkk vkdfLed fjfDr;ksa dh iwfrZ dk vf/kdkj i"kZn esa fufgr

gksxkA

mi;ZqDr ;kstuk dks ewÙkZ :i nsus ds fy, vapykf/kdkjh foHkwfriqj }kjk izkIr izLrko ds vkyksd esa fuEu 05

lnL;h lfefr dks vLFkk;h :i ls ekU;rk nh tkrh gS %&

1- Jh 'kf’kHkw"k.k flag iq= Lo0 t;’kj.k flag

& v/;{k

2- Jh lathr dqekj flag iq= Lo0 dkfrZd izlkn flag

& lfpo

3- Jh lquhy dqekj flag iq= Lo0 txnh’k izlkn flag

& lnL;

4- Jh d`".k cYyHk flag iq= Lo0 /khjt izlkn flag

& lnL;

5- Jh yyu izlkn flag iq= Lo0 jke ykspu flag

& lnL;

lHkh xzkeh.k %&egFkh ¼mÙkj½ vapy] Fkkuk&foHkwfriqj] ftyk&leLrhiqj

mDr vkns’k ds vkyksd esa jktLo vfHkys[k esa lacaf/kr Hkwfe ^^Jh eqjyh euksgj BkdqjokM+h] xzke&egFkh mÙkj]

Fkkuk$vapy&foHkwfriqj] ftyk&leLrhiqj ** ds uke esas fdlh izdkj dks dksbZ ifjorZu ugha fd;k tk;sxkA

uksV%&U;kl lfefr@inkf/kdkjh@lnL; dks U;kl dh dksbZ Hkh lEifÙk@Hkwfe dk gLrkUrj.k@cnySu@foØ;@

iV~Vk@yht vkfn ij nsus ;k fdlh izdkj ls U;kl lEifÙk dk nq:Ik;ksx djus dk vf/kdkj ugha gksxkA vxj os

,slk djrs gSa rks 'kqU; oks voS/k gksxk rFkk U;kl lfefr ds fo:) fof/k&lEer dkjZokbZ dh tk ldrh gSA

vkns'k ls]

vf[kys’k dqekj tSu] v/;{kA

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

30 fnlEcj 2021

la0 4361&&ln~xq: dchj eB] xzke&fpxjh] Fkkuk$vapy&dq’ks’oj LFkku] ftyk&njHkaxk fcgkj fgUnw /kkfeZd

U;kl vf/kfu;e dh /kkjk& 34 ds vUrxZr fucaf/kr ,d lkoZtfud /kkfeZd U;kl gS] ftldh fuca/ku la0&4402 gSA

mDr U;kl dh lqO;oLFkk gsrq U;kl lfefr xBu ds fy, foxr 05 o"kks± ls iz;kl fd;k tk jgk gSA

vapykf/kdkjh }kjk xzkeh.kksa dh vkelHkk }kjk fnukad& 20@03@2016 dks cUuh dchj eB] ds egar j?kquanu nkl dh

v/;{krk esa ,d cSBd vkgqr dj 11 ukeksa dk izLrko Hkstk x;k] bl laca/k esa vapykf/kdkjh ds izfrosnu }kjk izLrkfor

ukeksa dk pfj= lR;kiu dh ekax lacaf/kr Fkkuk ls dh x;hA blh chp fnukad&10@02@2017 dks egar j?kquanu xksLokeh

ds uke dks foyksfir djrs gq, 'ks"k 10 O;fDr;ksa dks Fkkuk/;{k dks i= fy[kk x;k vkSj fnukad&17@05@2021 esa

izfrosfnr fd;k fd ?ku’;ke ;kno o Hkaxh ;kno eqgpksj izo`fÙk ds gSa rFkk ?ku’;ke ;kno ds fo:) Fkkuk dk.M

la[;k&39@09 ntZ gS] ftlesa varfje fjiksVZ fnukad&31@09@2009 dks nkf[ky gS rFkk Hkaxh ;kno ds fo:) Fkkuk

dk.M la[;k&136@04 ntZ gS] ftlesa Hkh pktZ’khV fnukad&05@04@2015 dks lefiZr dh tk pqdh gSA izLrkfor uke

rFkk Fkkuk dh fjiksVZ dks iqu% vapykf/kdkjh dks Hkstdj izLrko dh ekax dh x;h] tks fnukad&21@08@2021 dks

i=kad&1393 }kjk izkIr gqvkA

bl U;kl dh lafpdk ds voyksdu ls Li"V gksrk gS fd jktLo vfHkys[k esa [kkrk la[;k&234 ij f’ko Hkxr

cSjkxh] dchj eB rFkk [kkrk la[;k&235] f’ko xkslkb± psyk ckynso xkslkb± ds uke ij bUnzkt gSA bl ij xzkeh.kksa }kjk

f’kdk;r fnukad&27@08@2001 dks izkIr gqvk fd f’koHkxr }kjk QthZ rjhds ls vius uke dk bUnzkt djk fy;k gS

rFkk eB dh lqj{kk gsrq ,d u;h lfefr xfBrdh tk,A vke cSBd fnukad&24@06@2012 dks xzkeh.kksa }kjk djds 11

lnL;ksa ds ukeksa dk izLrko Hkstk x;kA lEifÙk cspus ds vkjksi ds laca/k esa vapykf/kdkjh ls izfrosnu dh ekax dh x;hA

blh chp fnukad&20@12@2012 dks mDr egar f’ko Hkxr dk LoxZokl gks x;kA

iqu% fnukad&04@01@2015 dks cUuh dchj eB ds egar j?kquanu xksLokeh dh v/;{krk esa ,d cSBd dh x;h]

ftlesa 11 O;fDr;ksa dh U;kl lfefr xfBr fd;s tkus gsrq izLrko ikfjr dj i"kZn dks Hkstk x;k rFkk egar j?kquanu

xkslkbZ vius i= fnukad&18@08@2015 ds lkFk mDr egar f’ko Hkxr }kjk mijksDr [kkrk 234 dh dwy Hkwfe 08 ch0

07 d0 10 /kqj dk nkui= ln~xq: dchj lkgc ds uke ls fu"ikfnr fd;k x;k gS] dh izfr Hkh lefiZr dh x;h] ftlesa

lsok;r ds :i esa j?kquanu xksLokeh rFkk egar yky fcgkjh xksLokeh dks cuk;k x;k gSA

vke lHkk fnukad&20@03@2016] fnukad&24@06@2012] pfj= lR;kiu izfrosnu fnukad&17@05@2017 rFkk

vapykf/kdkjh dh fjiksVZ iqu% dqN ukeksa esa la’kks/ku djrs gq, 11 O;fDr;ksa dk izLrko i=kad&1393] fnukad&21@08@2021

ds vkyksd esa dchj lar egar j?kquanu xksLokeh dks lfEefyr djrs gq, ,d ;kstuk dk fu:i.k rFkk blds dk;kZUo;u

gsrq ,d U;kl lfefr ds xBu dh vko’drk izrhr gksrh gSA

vr% i"kZnh; vkns’k fnukad& 28@10@2021 ds vkyksd esa i"kZnh; cSBd fn0&22@12@2021 esa vuqeksnu ds

i'pkrfcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e 1950 dh /kkjk& 32 esa /kkfeZd U;kl i"kZn dks iznÙk vf/kdkj tksfcgkj

fgUnw/kkfeZd U;kl vf/kfu;e dh mi fof/k la0& 43 ¼n½ ds rgr v/;{k dks izkIr gS] dk iz;ksx djrs gq, ^^ln~xq: dchj

eB] xzke&fpxjh] Fkkuk$vapy&dq’ks’oj LFkku] ftyk& njHkaxk**ds lqpk: izca/ku] lEifÙk;ksa dh lqj{kk rFkk lE;d~ fodkl

gsrq uhps fy[ks ;kstuk dk fu:i.k rFkk bls ewÙkZ :Ik nsus ds fy, ,d U;kl lfefr dk xBu fd;k tkrk gSA

;kstuk

1- fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e] 1950 dh /kkjk& 32 ds rgr fu:fir bl ;kstuk dk uke ^^ln~xq:

dchj eB U;kl ;kstuk] xzke&fpxjh] Fkkuk$vapy&dq’ks’oj LFkku] ftyk& njHkaxk**gksxk vkSj blds dk;kZUo;u ,oa

lapkyu ds fy, xfBr U;kl lfefr dk uke ^^ln~xq: dchj eB U;kl lfefr] xzke&fpxjh] Fkkuk$vapy&dq’ks’oj LFkku]

ftyk& njHkaxk** gksxh] ftlesa U;kl dh lexz py&vpy lEifÙk;ksa ds la/kkj.k ,oa lapkyu dk vf/kdkj jgsxkA

2- U;kl dh lexz vk; ds ys[kk dk lE;d~ la/kkj.k fd;k tk;sxk vkSj lehi ds fdlh jk"Vªh;d`r cSad esa U;kl

ds uke ls [kkrk [kksydj tek fd;k tk;sxk rFkk vko’;drkuqlkj jkf’k fudklh dj O;; fd;k tk;sxkA

3- U;kl ds [kkrs dk lapkyu nks lnL;ksa ¼dks"kk/;{k ,oa v/;{k @ lfpo½ ds la;qDr gLrk{kj ls fd;k tk;sxkA

;fn iwoZ ls U;kl dk [kkrk gS rks mldk Hkh lapkyu U;kl lfefr ds mDr inkf/kdkfj;ksa }kjk lqfuf’pr fd;k tk;sxkA

4- eB ifjlj esa txg&txg HksaVik= j[ks tk;saxs] ftlesa nku ,oa p<+kos dh jkf’k Mkyh tk;sxh] tks fu/kkZfjr

frfFk dks U;kl lfefr }kjk vf/kd`r nks lnL;ksa ds le{k [kksyh tk;sxh vkSj lgh x.kuk dj izkIr jkf’k dks cSad esa tek

fd;k tk;sxkA

5- nkrkvksa ls izkIr gksus okys jkf’k ds fy, mUgsa jlhn nh tk;sxh vkSj lR;kfir iath esa ntZ dj mUgsa cSad esa

tek dh tk;sxhA

6- eB ifjlj esa LoPNrk ,oa ifo=rk dk fo’ks"k [;ky j[kk tk;sxk vkSj eB dh xfjek dks v{kq.k j[kk tk;sxkA

efgyk n’kZukfFkZ;ksa dh lqfo/kk dk fo’ks"k /;ku j[kk tk;sxkA

7- U;kl lfefr }kjk eB@efUnj ds iqtkjh @ egar dh vgZrk dk fu/kkZj.k dh tk;sxh ,oa muds osru dk

Hkqxrku U;kl dks"k ls gksxkA

8- U;kl lfefr ;g lqfuf’pr djsxh fd eB@efUnj ifjlj esa HkDrksa dk 'kks"k.k ugha gks vkSj iwtk ds uke ij

muls tcju clwyh ugha gksA

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

9- U;kl lfefr] fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e ,oa mi fof/k esa of.kZr fu;eksa dk vuqikyu djrs gq,

ctV] vk;&O;; fooj.kh] vadsf{kr izfrosnu] dk;Zo`r vkfn dk i"kZn dks lE;d izs"k.k djsxhA

10- U;kl lfefr ds dksbZ lnL; ;fn U;kl fgr ds izfrdwy dk;Z djsaxs ;k U;kl dh ifjlEifÙk;ksa ls izR;{k ;k

ijks{k ykHk mBkrs gq, ik;s tk;asxs vFkok vkijkf/kd i`"VHkwfe ds gksaxs] rks muds lnL; cus jgus dh vg~rkZ lekIr gks

tk;sxhA

11- U;kl dh vk;&O;; esa vkfFkZd 'kqfprk ,oa ikjnf’kZrk j[kuk U;kl lfefr dh vlyh dlkSVh gksxhA

12- v/;{k dh vuqefr ls lfpo izR;sd frekgh esa cSBd cqyk;saxsA cSBd dh v/;{krk] v/;{k djsaxs vkSj fu.kZ;

cgqer ds vk/kkj ij gksxkA

13- lfpo] lfefr }kjk ikfjr [email protected];ksa dks ewÙkZ :Ik nsus ds fy, mÙkjnk;h gksaxs vkSj dks"kk/;{k vk;&O;;

ds ys[kk la/kkj.k ,oa Ik;Zos{k.k ds mÙkjnk;h gksaxsA

14- ftu fo"k;ksa dk mYys[k bl ;kstuk esa ugha gks vkSj eB ds fgr esa vko’;d gks] rks mu fcUnqvksa ij U;kl

lfefr dh cSBd esa izLrko ikfjr dj i"kZn ds ikl vuqeksnu gsrq HkstsxhA

15- bl ;kstuk esa ifjorZu] ifjo)Zu ;k la’kks/ku rFkk vkdfLed fjfDr;ksa dh iwfrZ dk vf/kdkj i"kZn esa fufgr

gksxkA

16- U;kl lfefr ds lHkh lnL;x.k ,d&nqljs dk lg;ksx dj] feydj dk;Z djsaxs rFkk ftl Hkwfe ds laca/k esa

/kkfeZd U;kl U;k;kf/kdj.k esa U;kl ds i{k esa fu.kZ; fn;k x;k gS] tks Hkwfe [kkyh iM+h gS] mleas [kqyh Mkd }kjk mldh

canksoLrh djsaxsA

17- eafnj ds th.kkZs)kj ds fy, lHkh i{k vkil esa feydj lg;ksx djsaxs( mldh fLFkfr Bhd djsaxs rFkk tks

eafnj ls lacaf/kr rkykc ,oa Qqyokjh gS] mldh Hkh [kqyh Mkd }kjk canksoLrh djsaxsA

mi;qZDr ;kstuk dks ewÙkZ:Ik nsus ds fy, fuEufyf[kr lnL;ksa dh fuEu U;kl lfefr vLFkk;h :i ls 01 o"kZ ds

fy, xfBr tkrh gS%&

1- egar j?kquanu xksLokeh

& v/;{k

orZeku irk& dchj eB] xzke& cUuh] iks0& ckcwcxhpk] Fkk0& egs’k[kqaV] [kxfM+;kA

2- Jh v:.k dqekj v:.k

& mik/;{k

3- Jh 'k’khHkw"k.k 'kkL=h firk& t;cyHk ;kno

& lfpo

4- Jh bUnznso dqekj ;kno firk& ek;kjke ;kno

& dks"kk/;{k

5- Jh fouksn ;kno firk&x.ks’k ;kno

& lg&lfpo

6- Jh Bdks 'kekZ firk&dksdkbZ 'kekZ

& lnL;

7- Jh y[ku Bkdqj firk&lj;qx Bkdqj

& lnL;

8- Jh foyks[ku jke firk&j?kquh jke

& lnL;

9- Jh Hkaxh ikloku firk&Jh jke fd’kqu ikloku

& lnL;

10- Jh ?ku’;ke ;kno firk&jke 'kj.k ;kno

& lnL;

11- Jh :ny ;kno firk& cgknqj ;kno

& lnL;

Øeakd& 2&10 dk irk& xzk0& fpxjh] Fkk0$va0& dq’ks’oj LFkku] ftyk& njHkaxkA

mDr vkns’k ds vkyksd esa ^^ln~xq: dchj eB] xzke& fpxjh] Fkkuk$vapy& dq’ks’oj LFkku] ftyk& njHkaxk**ds

uke esas fdlh izdkj dks dksbZ ifjorZu ugha fd;k tk;sxkA

uksV%&U;kl lfefr@inkf/kdkjh@lnL; dks U;kl dh dksbZ Hkh lEifÙk@Hkwfe dk gLrkUrj.k@cnySu @foØ;@

iV~Vk@yht ¼rhu o"kks± ls vf/kd½ vkfn ij nsus ;k fdlh izdkj ls U;kl lEifÙk dk nq:Ik;ksx djus dk

vf/kdkj ugha gksxkA vxj os ,slk djrs gSa rks 'kqU; oks voS/k gksxk rFkk U;kl lfefr ds fo:) fof/k&lEer

dkjZokbZ dh tk ldrh gSA

vkns'k ls]

vf[kys’k dqekj tSu] v/;{kA

&&&&&&

30 fnlEcj 2021

la0 4359&&Jh jke tkudh eafnj] eksjokM+k] vapy&flaf/k;k] ftyk&leLrhiqj]fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl

vf/kfu;e dh /kkjk& 34 ds vUrxZr fucaf/kr ,d lkoZtfud /kkfeZd U;kl gS] ftldh fuca/ku la0&4568 gSA

mDr U;kl ds laca/k esa eksjokM+k xzke ds xzkeh.kksa }kjk fyf[kr izkFkZuk&i= rFkk [kkrk la0& 25] [ksljk la0&

1582] 1577] 1578] 1576] 1580] 1585 ,oa 1589 rFkk [kkrk la0& 126] [ksljk la0& 1583 ij vofLFkr Jh f’ko eafnj

rFkk [kkrk la0& 126] 311 ,oa 25 ds [kfr;ku dh izfr] ftlesa [kkrk la0& 311 vukckn loZlk/kkj.k /keZ’kkyk

iqLrdky;] [kkrk la0& 125] iks[kj] 1577 esa HkhaM vkfn ds bUnzkt vkSj vapykf/kdkjh dk izfrosnu fn0& 07@02@2020

dks i"kZn ds fujh{kd }kjk LFky tkap dk izfrosnu fn0& 06@11@2020 dks fd;k x;k] ftlesa mYys[k fd;k x;k gS fd

mDr LFky ij yxHkx 100 o"kZ izkphu eafnj gSA eafnj dk th.kksZ)kj xzkeh.kksa ds lg;ksx ls fd;k x;k gSA xHkZ x`g ,oa

dejs vkfn izkphu izrhr gksrs gSa vkSj lHkh yksx fcuk jksd&Vksd ds iwtk&ikB vkfn djrs gSa rFkk eafnj ls lacaf/kr

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

Nk;kfp= vkfn ij fopkjksijkar eafnj dks lkoZtfud ?kksf"kr djrs gq, U;kl dk fuca/ku fd;k x;k ,oa eafnj dh lqj{kk

gsrq U;kl lfefr xBu ds fy, vapykf/kdkjh ls ukeksa ds izLrko dh ekax dh x;hA

vapykf/kdkjh ls izkIr izfrosnu fn0& 30@01@2021 }kjk xzkeh.kksa ds izLrko dks ekU;rk iznku djrs gq;s i"kZn

esa U;kl lfefr xBu gsrq 17 ukeksa dk izLrko i"kZn dks miyC/k djk;k x;kA bl ij vapykf/kdkjh ls vf/kdre 11

O;fDr;ksa ds ukeksa dh ekax dh x;h rFkk vapykf/kdkjh }kjk mDr 17 ukeksa esa ls 11 ukeksa dk izLrko izkIr gqvk gSA mDr

ukeksa dk pfj= lR;kiu Hkh Fkkuk ls izkIr gks x;k gSA

vr% i"kZnh; vkns’k fnukad& 28@10@2021 ds vkyksd esa i"kZnh; cSBd fn0&22@12@21 esa vuqeksnu ds

i'pkrfcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e 1950 dh /kkjk& 32 esa /kkfeZd U;kl i"kZn dks iznÙk vf/kdkj tksfcgkj

fgUnw/kkfeZd U;kl vf/kfu;e dh mi fof/k la0& 43 ¼n½ ds rgr v/;{k dks izkIr gS] dk iz;ksx djrs gq, ^^Jh jke tkudh

eafnj] eksjokM+k] vapy& flaf/k;k] ftyk&leLrhiqj**ds lqpk: izca/ku] lEifÙk;ksa dh lqj{kk rFkk lE;d~ fodkl gsrq uhps

fy[ks ;kstuk dk fu:i.k rFkk bls ewÙkZ :Ik nsus ds fy, ,d U;kl lfefr dk xBu fd;k tkrk gSA

;kstuk

1- fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e] 1950 dh /kkjk& 32 ds rgr fu:fir bl ;kstuk dk uke ^^Jh jke

tkudh eafnj U;kl ;kstuk] eksjokM+k] vapy& flaf/k;k] ftyk&leLrhiqj**gksxk vkSj blds dk;kZUo;u ,oa lapkyu ds fy,

xfBr U;kl lfefr dk uke ^^Jh jke tkudh eafnj U;kl lfefr] eksjokM+k] vapy& flaf/k;k] ftyk&leLrhiqj** gksxh]

ftlesa U;kl dh lexz py&vpy lEifÙk;ksa ds la/kkj.k ,oa lapkyu dk vf/kdkj jgsxkA

2- U;kl dh lexz vk; ds ys[kk dk lE;d~ la/kkj.k fd;k tk;sxk vkSj lehi ds fdlh jk"Vªh;d`r cSad esa U;kl

ds uke ls [kkrk [kksydj tek fd;k tk;sxk rFkk vko’;drkuqlkj jkf’k fudklh dj O;; fd;k tk;sxkA

3- U;kl ds [kkrs dk lapkyu nks lnL;ksa ¼dks"kk/;{k ,oa v/;{k @ lfpo½ ds la;qDr gLrk{kj ls fd;k tk;sxkA

;fn iwoZ ls U;kl dk [kkrk gS rks mldk Hkh lapkyu U;kl lfefr ds mDr inkf/kdkfj;ksa }kjk lqfuf’pr fd;k tk;sxkA

4- eB ifjlj esa txg&txg HksaVik= j[ks tk;saxs] ftlesa nku ,oa p<+kos dh jkf’k Mkyh tk;sxh] tks fu/kkZfjr

frfFk dks U;kl lfefr }kjk vf/kd`r nks lnL;ksa ds le{k [kksyh tk;sxh vkSj lgh x.kuk dj izkIr jkf’k dks cSad esa tek

fd;k tk;sxkA

5- nkrkvksa ls izkIr gksus okys jkf’k ds fy, mUgsa jlhn nh tk;sxh vkSj lR;kfir iath esa ntZ dj mUgsa cSad esa

tek dh tk;sxhA

6- eB ifjlj esa LoPNrk ,oa ifo=rk dk fo’ks"k [;ky j[kk tk;sxk vkSj eB dh xfjek dks v{kq.k j[kk tk;sxkA

efgyk n’kZukfFkZ;ksa dh lqfo/kk dk fo’ks"k /;ku j[kk tk;sxkA

7- U;kl lfefr }kjk eB@efUnj ds iqtkjh @ egar dh vgZrk dk fu/kkZj.k dh tk;sxh ,oa muds osru dk

Hkqxrku U;kl dks"k ls gksxkA

8- U;kl lfefr ;g lqfuf’pr djsxh fd eB@efUnj ifjlj esa HkDrksa dk 'kks"k.k ugha gks vkSj iwtk ds uke ij

muls tcju clwyh ugha gksA

9- U;kl lfefr] fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e ,oa mi fof/k esa of.kZr fu;eksa dk vuqikyu djrs gq,

ctV] vk;&O;; fooj.kh] vadsf{kr izfrosnu] dk;Zo`r vkfn dk i"kZn dks lE;d izs"k.k djsxhA

10- U;kl lfefr ds dksbZ lnL; ;fn U;kl fgr ds izfrdwy dk;Z djsaxs ;k U;kl dh ifjlEifÙk;ksa ls izR;{k ;k

ijks{k ykHk mBkrs gq, ik;s tk;asxs vFkok vkijkf/kd i`"VHkwfe ds gksaxs] rks muds lnL; cus jgus dh vg~rkZ lekIr gks

tk;sxhA

11- U;kl dh vk;&O;; esa vkfFkZd 'kqfprk ,oa ikjnf’kZrk j[kuk U;kl lfefr dh vlyh dlkSVh gksxhA

12- v/;{k dh vuqefr ls lfpo izR;sd frekgh esa cSBd cqyk;saxsA cSBd dh v/;{krk] v/;{k djsaxs vkSj fu.kZ;

cgqer ds vk/kkj ij gksxkA

13- lfpo] lfefr }kjk ikfjr [email protected];ksa dks ewÙkZ :Ik nsus ds fy, mÙkjnk;h gksaxs vkSj dks"kk/;{k vk;&O;;

ds ys[kk la/kkj.k ,oa Ik;Zos{k.k ds mÙkjnk;h gksaxsA

14- ftu fo"k;ksa dk mYys[k bl ;kstuk esa ugha gks vkSj eB ds fgr esa vko’;d gks] rks mu fcUnqvksa ij U;kl

lfefr dh cSBd esa izLrko ikfjr dj i"kZn ds ikl vuqeksnu gsrq HkstsxhA

15- bl ;kstuk esa ifjorZu] ifjo)Zu ;k la’kks/ku rFkk vkdfLed fjfDr;ksa dh iwfrZ dk vf/kdkj i"kZn esa fufgr

gksxkA

16- U;kl lfefr ds lHkh lnL;x.k ,d&nqljs dk lg;ksx dj] feydj dk;Z djsaxs rFkk ftl Hkwfe ds laca/k esa

/kkfeZd U;kl U;k;kf/kdj.k esa U;kl ds i{k esa fu.kZ; fn;k x;k gS] tks Hkwfe [kkyh iM+h gS] mleas [kqyh Mkd }kjk mldh

canksoLrh djsaxsA

17- eafnj ds th.kkZs)kj ds fy, lHkh i{k vkil esa feydj lg;ksx djsaxs( mldh fLFkfr Bhd djsaxs rFkk tks

eafnj ls lacaf/kr rkykc ,oa Qqyokjh gS] mldh Hkh [kqyh Mkd }kjk canksoLrh djsaxsA

mi;qZDr ;kstuk dks ewÙkZ:Ik nsus ds fy, fuEufyf[kr lnL;ksa dh fuEu U;kl lfefr vLFkk;h :i ls 01 o"kZ ds

fy, xfBr tkrh gS%&

1- Jh jke ujs’k flag firk& Lo0 egkohj flag

& v/;{k

2- Jh lqeu flag firk& Lo0 cecgknqj flag

& lfpo

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

3- Jh ujsUnz izlkn yky firk& Lo0 uoy fd’kksj yky

& dks"kk/;{k

4- Jh ljkst dqekj flag firk& jke uxhuk flag

& lnL;

5- Jh lqjs’k flag firk& jke foyk’k flag

& lnL;

6- Jh ykyVqu lnk firk& Lo0 lqjs’k lnk

& lnL;

7- Jh Hkksyk egrks firk& Lo0 iqju egrks

& lnL;

8- Jh vjfoUn lkg firk& fla/ks’oj lkg

& lnL;

9- Jh f’ko’kadj egjkt firk& jktsUnz egjkt

& lnL;

10- Jh lhrkjke jkmt¼;kno½ firk& Lo0 eksrh yky jkmr

& lnL;

11- Jh xaxk jke eqf[k;k firk& cgkjs eqf[k;k

& lnL;

irk&Jh jke tkudh eafnj] eksjokM+k] vapy&flaf/k;k] ftyk&leLrhiqjA

mDr vkns’k ds vkyksd esa ^^Jh jke tkudh eafnj] eksjokM+k] vapy&flaf/k;k] ftyk&leLrhiqj**ds uke esas fdlh

izdkj dks dksbZ ifjorZu ugha fd;k tk;sxkA

uksV%&U;kl lfefr@inkf/kdkjh@lnL; dks U;kl dh dksbZ Hkh lEifÙk@Hkwfe dk gLrkUrj.k@cnySu @foØ;@

iV~Vk@yht¼rhu o"kks± ls vf/kd½ vkfn ij nsus ;k fdlh izdkj ls U;kl lEifÙk dk nq:Ik;ksx djus dk vf/kdkj

ugha gksxkA vxj os ,slk djrs gSa rks 'kqU; oks voS/k gksxk rFkk U;kl lfefr ds fo:) fof/k&lEer dkjZokbZ dh

tk ldrh gSA

vkns'k ls]

vf[kys’k dqekj tSu] v/;{kA

&&&&&&

3 tuojh 2022

la0 4469&&Hkokuhiqj jkt/kke BkdqjckM+h] ftyk&iwf.kZ;k¡ i"kZn ds varXkZr fucaf/kr ,d lkoZtfud /kkfEkZd U;kl gS

ftldh fuca/ku la[;k&2247 gSA

fnukad&16-11-2021 dks mDr U;kl ds laca/k esa Jh t;izdk’k tknqdk] jktdqekj ;knqdk] foey dqekj ;knqdk]

v’kksd dqekj ;knqdk i"kZn ds le{k mifLFkr gq, vkSj dFku fd;k fd Jh Jh Bkdqj th lhrkjke ds uke ls Hkokuhiqj esa

Fkkuk ua0&182@2 laKku lqanj Fkkuk ua0 211 ds fofHkUUk [ksljk dh tehu fLFkr gS ijarq oÙkZeku esa Hkokuhiqj EkkStk ds

[kkrk ua0&363 [ksljk 3106 jdck 52 fMlfey rFkk [kkrk ua0 2560 jdck 05 Mh0 Hkwfe tks /keZ’kkyk ,oa BkdqjckM+h dk

eafnj Hkou ds :Ik esa bUnzkt gSA 'ks"k Hkwfe voS/k :Ik ls vfrØe.k esa gSA [kkrk ua0&363 jdck 52 fM0 tehu tks

/keZ’kkyk ds :Ik esa bUnzkt gS ijarq okLro esa /keZ’kkyk dk fuekZ.k dsoy dqlhZ rd gh fd;k tk ldk vkSj 'ks"k fuekZ.k

v/kwjk jg x;kA vkxs dFku fd;k x;k fd eB ds ns[kHkkx egar jketh egkjkt mQZ 'kekZ th djrs Fks mudk LoxZok’k

fnukad&14-03-2005 dks gks pqdk gSA

lafpdk ls ;g Li"V gksrk gS fd i"kZn }kjk fnukad&12-09-1995 dks egar jke th egkjkt mQZ 'kekZ dks

U;kl/kkjh fu;qDr fd;k ijarq i"kZnh; vkns’k ds vuqikyu esa foQy jgus ij vf/kfu;e dh /kkjk 28¼2½¼,p½ ds rgr

vilkfjr djrs gq, vapy vf/kdkjh dks eafnj dk vLFkk;h U;kl/kkjh cuk;k x;kA fdUrq muds }kjk eafnj dk izHkkj xzg.k

ugha fd;k x;kA bl chp vapykf/kdkjh ls i"kZn }kjk i= Hkstdj eafnj dh oÙkZeku fLFkfr] py&vpy lEifRr] izca/ku

vkfn ds laca/k esa fjiksVZ dh ekax dh tkrh jghA ijarq izfrosnu vizkIr jgkA

fnukad&18-06-2021 dks vapykkf/kdkjh uas vius i=kad&663 fnukad&06-04-2021 }kjk X;kjg O;fDr;ksa ds ukeksa dk

izLrko i"kZn dks miyC/k djk;k ftlds lkFk t;izdk’k ;knqdk }kjk izLrkfor 11 ukeksa dh Nk;kizfr] i"kZn ds i=

fnukad&23-08-2016 rFkk ,d 'kiFk i= fnukad&06-04-2021 dh Nk;kizfr rFkk fnukad&01-09-2021 dks Jh t;izdk’k

;knqdk }kjk ,d izkFkZuk i= rFkk Jh lhrkjke th eafnj dk ekyxqtkjh jlhn nkf[ky fd;k vkSj mlesa 52 fM0 tehu ij

/keZ’kkyk fuekZ.k rFkk mlh ij vxzlsu Hkou ds fuekZ.k dk izLrko fn;kA

fnukad&16-11-2021 dks ekuuh; lnL; egar fot; 'kadj fxfj dh mifLFkfr esa ek0 v/;{k }kjk la;qDr :Ik ls

lquokbZ dj vapykf/kdkjh }kjk fnukad&03-04-2021 dks fn;s x;s izLrko ds vkyksd eafnj rFkk /keZ’kkyk vkfn dh O;oLFkk

gsrq vLFkk;h :Ik ls ,d o"kZ ds fy, U;kl lfefr ds xBu dk vkns’k ikfjr fd;k x;k gSA

vr% fnukad&16-11-2021 dks lquokbZ esa ikfjr fu.kZ; ,oa i"kZn dh cSBd fnukad 22-12-2021 }kjk vuqeksnu ds

i’pkr~ fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl] vf/kfu;e] 1950 dh /kkjk 32 esa i"kZn dks iznÙk vf/kdkj dk iz;ksx djrs gq, ^^Hkokuhiqj

jkt/kke BkdqjckM+h ftyk&iwf.kZ;k¡ vkfn ds lqpk: izca/ku] lEifRr;ksa dh lqj{kk rFkk lE;d~ fodkl ,oa /keZ’kkyk fuekZ.k

gsrq fuEufyf[kr ;kstuk dk fu:i.k rFkk bls ewÙkZ :Ik nsus ds fy, ,d U;kl lfefr dk xBu vLFkk;h :Ik ls ,d o"kZ

ds fy, fd;k tkrk gS %&

;kstuk

1- vf/kfu;e dh /kkjk&32 ds rgr fu:fir bl ;kstuk dk uke ^^Hkokuhiqj jkt/kke BkdqjckM+h ftyk&iwf.kZ;k¡^^

gksxk rFkk blds dk;kZUo;u ,oa lapkyu ds fy, xfBr U;kl lfefr dk uke ^^Hkokuhiqj jkt/kke BkdqjckM+h

ftyk&iwf.kZ;k¡^^ gksxk ftlesa U;kl dh lexz py&vpy lEifÙk ds la/kkj.k ,oa lapkyu dk vf/kdkj fufgr gksxkA

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

2- bl U;kl lfefr dk izeq[k dÙkZO; U;kl dh lEifÙk dh lqj{kk] fodkl ,oa lqlapkyu rFkk eafnj dh ijEijk

,oa vkpkjksa ds vuqdwy iwtk&ikB ,oa lk/kq&lsok dh leqfpr O;oLFkk djuk gksxkA

3- U;kl dh lexz vk; ds ys[kk dk lE;d~ la/kkj.k fd;k tk;sxk vkSj lehi ds fdlh jk"Vªh;d`r cSad esa U;kl

ds uke ls [kkrk [kksdj tek fd;k tk;sxk vksj vko’;drkuqlkj jkf’k dh fudklh dj O;; fd;k tk;sxkA

4- U;kl ds [kkrk dk lapkyu nks lnL;ksa ¼v/;{k@lfpo ,oa dks"kk/;{k½ ds la;qDr gLrk{kj ls fd;k tk;sxkA

5- U;kl lfefr ds fdlh Hkh lnL; dks eafnj dh Hkwfe dks cspus ;k ca/kd j[kus dk vf/kdkj ugha gksxkA

6- U;kl lfefr vf/kfu;e ,oa mi&fof/k esa of.kZr lHkh fu;eksa dk ikyu djrs gq, izfro"kZ U;kl ds vk;&O;;

dh fooj.kh] vadsf{kr izfrosnu] dk;Zo`r ,oa i"kZn 'kqYd vkfn lle; lE;d :i ls i"kZn~ dks izsf"kr djsxhA

7- v/;{k dh vuqefr ls lfpo U;kl lfefr dh cSBd vkgwr djsaxsA U;kl lfefr dh cSBd izR;sd frekgh esa

,d ckj vo’; cqyk;h tk;sxh vkSj cSBd dh dk;Zo`r i"kZn~ dks izsf"kr dh tk;sxhA

8- U;kl lfefr }kjk dksbZ u;h ;kstuk U;kl fgr esa vko’;d le>k tk;sxk rks bl gsrq fu/kkZfjr fo’ks"k cSBd

esa izLrko ikfjr dj i"kZn~ dks vuqeksnu ds fy, HkstsxhA

9- U;kl dh vk;&O;; esa vkfFkZd 'kqfprk ,oa ikjnf’kZrk j[kuk U;kl lfefr dh vlyh dlkSVh gksxkA

10- bl ;kstuk esa ifjoZru] ifjc/kZu ;k la’kks/ku rFkk vkdfLed fjfDr;ksa dh iwfrZ dk vf/kdkj i"kZn~ esa fufgr

gksxkA

11- U;kl lfefr ds fdlh Hkh lnL; dks U;kl dh vpy lEifRr dks fcØh djus] cnySu djus ,oa rhu o"kZ ls

vf/kd vof/k ds fy, fdjk;k nsus dk dksbZ vf/kdkj ugha gksxk tcrd fd fyf[kr :Ik esa bl laca/k esa iwoZ lgefr i"kZn

ls izkIr ugh dj yh tk;A lkFk gh U;kl lfefr ds lnL; izR;{k ;k ijks{k :i ls U;kl ls ykHk mBkrs ik, tk;saxs ;k

U;kl fgr ds izfrdwy dk;Z djsaxs rks bl laca/k esa muls Li"Vhdj.k izkIr dj leqfpr dkjZokbZ dh tk,xhA

12- U;kl lfefr ds lnL; dh ;fn dksbZ vkijkf/kd i`"BHkwfe gksxh ;k os vkijkf/kd dk.M esa vkjksi&ikf=r gksaxs

rks lnL; cus jgus dh mudh vgZrk Lor% lekIr gks tk;sxhA

i"kZn~ }kjk fu:fir ;kstuk dks ewrZ:i nsus ds fy, fuEufyf[kr 11 lnL;ksa dh U;kl lfefr dks vLFkk;h :Ik ls

01 o"kZ ds fy, ekU;rk iznku dh tkrh gS %&

01- Jh t;izdk’k ;knqdk

v/;{k

02- Jh dSyk’k vxzoky

mik/;{k

03- Jh jktdqekj ;knqdk

lfpo

04- Jh foey dqekj ;knqdk

dks"kk/;{k

05- Jh jksfgr dqekj dsfM;k

lnL;

06- Jh lat; dqekj dsfM;k

lnL;

07- Jh vt; dqekj xksikfydk

lnL;

08- Jh fouksn dsfM;k

lnL;

09- Jh jktho dqekj ;knqdk

lnL;

10- Jh dUgS;k vxzoky

lnL;

11- Jh nhid dqekj ;knqdk

lnL;

lHkh xzke$iks0$Fkkuk& Hkokuhiqj] ftyk&iwf.kZ;k¡] fiudksM&854204A

mDRk vkns’k ds vkyksd esa jktLo vfHkys[k esa lacaf/kr Hkwfe ^^Hkokuhiqj jkt/kke BkdqjckM+h ftyk&iwf.kZ;k¡^^ ds

uke esa fdlh izdkj ls dksbZ ifjorZu ugha fd;k tk;sxkA

uksV%&U;kl lfefr@inkf/kdkjh@lnL; dks U;kl dh dksbZ Hkh lEifRr@Hkwfe dk gLrkUrj.k @cnySu@

foØ;@iV~Vk@yht vkfn ij nsus ;k fdlh Hkh izdkj ls U;kl lEifRr dk nq:Ik;ksx djus dk vf/kdkj ugha

gksxkA vxj os ,slk djrs gS rks 'kwU; oks voS/k gksxk rFkk U;kl lfefr ds fo:) fof/k lEer dkjZokbZ dh tk

ldrh gSA

vkns'k ls]

vf[kys’k dqekj tSu] v/;{kA

&&&&&&

3 tuojh 2022

la0 4471&&Jh Jh 108 Hkxorh nqxkZ egkjkuh eafnj] Qqyofj;k] iks0&eM+ok] Fkkuk&dks<+k] ftyk&dfVgkj i"kZn ds

varxZr fucaf/kr ,d lkoZtfud /kkfeZd U;kl gS ftldh fuca/ku la[;k&3639 gSA U;kl lfefr dks foxr dbZ lkyksa ls

cTkV] fooj.k ,oa i"kZn 'kqYd vkfn nkf[ky djus gsrq i= fn;k tkrk jgk gSA fnukad&13-08-2021 dks U;kl lfefr ds

lfpo Jh dqeksn >k ,oa dks dks"kk/;{k }kjk vius fyf[kr izkFkZuk i= fnukad&0-8-2021 nkf[ky fd;s vkSj dFku fd;k fd

dfeVh cuus ds ckn nku dh x;h lkjh lEifRr ds laca/kesa lsok;rdÙkkZ }kjk ,d LoRo okn 90@95 nkf[ky fd;k x;k

vkSj U;kl lfefr dks bllsa foi{kh cuk;k x;kA ftlesa i{kksa dks lquus ds ckn U;k;ky; }kjk oÙkZeku fLFkfr ¼LVsVl&dks½

cuk;s j[kus dk vkns’k fn;kA mDr vkns’k ds fo:) ekuuh; mPPk U;k;ky; esa lsok;r nsosUnz ukjk;.k feJk ds }kjk

fel0 vihy 386@2006 rFkk U;kl lfefr ds lnL;ksa }kjk fe0 vihy 10@2007 nkf[ky dh x;h gSA mDr nksuksa vihy

dks ek0 mPPk U;k;ky; }kjk lquokbZ ds mijkar fnukad&10-1-2007 dks fuLrkfjr djrs gq, fnokuh U;k;k;y ds vkns’k dks

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

fujLr dj ;g funsZ’k fn;k fd vihy 386@06 vihydÙkkZ dks eafnj esa iwtk&ikB] jkx&Hkksx o vU; fØ;k&dyki djsaxsA

lfefr }kjk mDr vkns’k ds fo:) ek0 mPPkre U;k;ky; esa ,l0,y0ih0 la[;k&16908] 16909@08 nkf[ky fd;k vkSj

ek0 mPPkre U;k;ky; us fnukad&05-01-2009 dks fuLrkfjr djrs gq, ;g funsZ’k fn;k fd fopkjkf/ku U;k;ky; ekeys dk

'kh?kz fuLrkj.k djsaA

vkxs dFku fd;k fd U;k;ky; ds vkns’k ls U;kl dh lHkh Hkwfe ij lsok;r dk dCtk gS vkSj mUkyksxksa ds }kjk

05 ,dM+ Hkwfe ij edku cuk fy;k gSA xzkeh.kksa us vius iz;kl ls 05 ,0 21-5 Mh0 Hkwfe vius vf/kiR; esa ysdj pank dh

jkf’k ls eafnj dk fuekZ.k fd;k gSa A lkFk gh 76Mh0 Hkwfe ij rkykc dk fuekZ.k djk;k gSaA ;g Hkh izLrko fn;k fd 21

lnL; ds LFkku ij 11 lnL; dks lfefr esa j[kk tk, A

fnukad&13-08-2021 dks i"kZn ds ekuuh; lnL; Jh jRus’k lknk vkSj ekuuh; v/;{k }kjk la;qDr :Ik ls lquokbZ

dj vkns’k ikfjr fd;k fd fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e dh /kkjk 32 ds rgr Hkh vf/kdre 11 lnL;ksa dh lfefr

cuk;s tkus dk izko/kku gSA

vr% fnukad&13-08-2021 dks lquokbZ esa ikfjr fu.kZ; ,oa i"kZn dh cSBd fnukad&22-12-2021 }kjk vuqeksnu ds

i'pkr~ fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e] 1950 dh /kkjk 32 esa i"kZn~ dks iznÙk vf/kdkj dk iz;ksx djrs gq, ^^Jh Jh

108 Hkxorh nqxkZ egkjkuh eafnj] Qqyofj;k] iks0&eM+ok] Fkkuk&dks<+k] ftyk&dfVgkj^^ds lqpk: izca/ku] lEifRRk;ksa dh

lqj{kk rFkk lE;d~ fodkl gsrq vxzfyf[kr ;kstuk dk fu:i.k rFkk bls ewÙkZ :Ik nsus ds fy ,d U;kl lfefr dk xBu

fd;k tkrk gSA

;kstuk

1- vf/kfu;e dh /kkjk&32 ds rgr fu:fir bl ;kstuk dk uke Jh Jh 108 Hkxorh nqxkZ egkjkuh eafnj]

Qqyofj;k] iks0&eM+ok] Fkkuk&dks<+k] ftyk&dfVgkj^^gksxk rFkk blds dk;kZUo;u ,oa lapkyu ds fy, xfBr U;kl lfefr

dk uke **Jh Jh 108 Hkxorh nqxkZ egkjkuh eafnj] Qqyofj;k] iks0&eM+ok] Fkkuk&dks<+k] ftyk&dfVgkj^^gksxk ftlesa U;kl

dh lexz py&vpy lEifÙk ds la/kkj.k ,oa lapkyu dk vf/kdkj fufgr gksxkA

2- bl U;kl lfefr dk izeq[k dÙkZO; U;kl dh lEifÙk dh lqj{kk] fodkl ,oa lqlapkyu rFkk eafnj dh ijEijk

,oa vkpkjksa ds vuqdwy iwtk&ikB ,oa lk/kq&lsok dh leqfpr O;oLFkk djuk gksxkA

3- U;kl dh lexz vk; ds ys[kk dk lE;d~ la/kkj.k fd;k tk;sxk vkSj lehi ds fdlh jk"Vªh;d`r cSad esa U;kl

ds uke ls [kkrk [kksdj tek fd;k tk;sxk vksj vko’;drkuqlkj jkf’k dh fudklh dj O;; fd;k tk;sxkA

4- U;kl ds [kkrk dk lapkyu nks lnL;ksa ¼v/;{k@lfpo ,oa dks"kk/;{k½ ds la;qDr gLrk{kj ls fd;k tk;sxkA

5- fdlh Hkh i{k dks pkgs og Jh nsosUnz feJk lsok;r dk nkok djus okys rFkk U;kl lfefr ds fdlh Hkh lnL;

dks eafnj dh Hkwfe dks cspus ;k ca/kd j[kus dk vf/kdkj ugha gksxkA

6- U;kl lfefr vf/kfu;e ,oa mi&fof/k esa of.kZr lHkh fu;eksa dk ikyu djrs gq, izfro"kZ U;kl ds vk;&O;;

dh fooj.kh] vadsf{kr izfrosnu] dk;Z o`r ,oa i"kZn 'kqYd vkfn lle; lE;d :i ls i"kZn~ dks izsf"kr djsxhA

7- v/;{k dh vuqefr ls lfpo U;kl lfefr dh cSBd vkgwr djsaxsA U;kl lfefr dh cSBd izR;sd frekgh esa

,d ckj vo’; cqyk;h tk;sxh vkSj cSBd dh dk;Zo`r i"kZn~ dks izsf"kr dh tk;sxhA

8- U;kl lfefr }kjk dksbZ u;h ;kstuk U;kl fgr esa vko’;d le>k tk;sxk rks bl gsrq fu/kkZfjr fo’ks"k cSBd

esa izLrko ikfjr dj i"kZn~ dks vuqeksnu ds fy, HkstsxhA

9- U;kl dh vk;&O;; esa vkfFkZd 'kqfprk ,oa ikjnf’kZrk j[kuk U;kl lfefr dh vlyh dlkSVh gksxkA

10- bl ;kstuk esa ifjoZru] ifjc/kZu ;k la’kks/ku rFkk vkdfLed fjfDr;ksa dh iwfrZ dk vf/kdkj i"kZn~ esa fufgr

gksxkA

11- U;kl lfefr ds fdlh Hkh lnL; dks U;kl dh vpy lEifRr dks fcØh djus] cnySu djus ,oa rhu o"kZ ls

vf/kd vof/k ds fy, fdjk;k nsus dk dksbZ vf/kdkj ugha gksxk tcrd fd fyf[kr :Ik esa bl laca/k esa iwoZ lgefr i"kZn

ls izkIr ugh dj yh tk;A lkFk gh U;kl lfefr ds lnL; izR;{k ;k ijks{k :i ls U;kl ls ykHk mBkrs ik, tk;saxs ;k

U;kl fgr ds izfrdwy dk;Z djsaxs rks bl laca/k esa muls Li"Vhdj.k izkIr dj leqfpr dkjZokbZ dh tk,xhA

12- U;kl lfefr ds lnL; dh ;fn dksbZ vkijkf/kd i`"BHkwfe gksxh ;k os vkijkf/kd dk.M esa vkjksi&ikf=r gksaxs

rks lnL; cus jgus dh mudh vgZrk Lor% lekIr gks tk;sxhA

13- U;kl lfefr dks ;g Hkh funsZ’k fn;k tkrk gS fd ekUkuh; mPp U;k;ky; vkSj mPpre U;k;ky; ls

fopkjkf/ku eqdnek dk fuLrkj.k vius vf/koDrk ls lEidZ dj 'kh?kz fuLrkj.k djk;s vkSj ;fn vkids vf/koDrk dh jk;

gks rks bl laca/k esa le; lhek fu/kkZfjr djrs gq, ekuuh; mPp U;k;ky; esa ,d ;kfpdk Hkh nk;j dj ldrs gSaA

i"kZn~ }kjk fu:fir ;kstuk dks ewrZ:i nsus ds fy, fuEufyf[kr 11 lnL;ksa dh U;kl lfefr dks vLFkk;h :Ik ls

01 o"kZ ds fy, ekU;rk iznku dh tkrh gS%&

01- Jh jkt dqekj

v/;{k

02- Jh f’koukFk >k] firk& Lo0 txUukFk >k

mik/;{k

03- Jh dk'kh eqf[k;k

mik/;{k

04- Jh dqeksn >k] firk&Lo0 vuUr >k

lfpo

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

05- Jh d`".k dqekj lkg] firk&Lo0 lR;ukjk;.k lkg

dks"kk/;{k

06- Jh fujatu dqekj jatu] firk& Jh jfreksgu >k

lnL;

07- Jh iznhi ikloku] firk& Jh jkenso ikloku

lnL;

08- Jh yfyrs’oj >k

lnL;

09- Jh eukst eqf[k;k

lnL;

10-Jh enueksgu >k] firk&Lo0 pUnzfd’kksj>k

lnL;

11- Jherh ef.kizHkk nsoh

lnL;

lHkh xzke&Qqyofj;k] iks0&eM+ok] ftyk&dfVgkjA

mDRk vkns’k ds vkyksd esa jktLo vfHkys[k esa lacaf/kr Hkwfe ^^Jh Jh 108Hkxorh nqxkZ egkjkuh eafnj] Qqyofj;k]

iks0&eM+ok] Fkkuk&dks<+k] ftyk&dfVgkj^^ ds uke esa fdlh izdkj ls dksbZ ifjorZu ugha fd;k tk;sxkA

uksV%&U;kl lfefr@inkf/kdkjh@lnL; dks U;kl dh dksbZ Hkh lEifRr@Hkwfe dk gLrkUrj.k @cnySu@

foØ;@iV~Vk@yht vkfn ij nsus ;k fdlh Hkh izdkj ls U;kl lEifRr dk nq:Ik;ksx djus dk vf/kdkj ugha

gksxkA vxj os ,slk djrs gS rks 'kwU; oks voS/k gksxk rFkk U;kl lfefr ds fo:) fof/k lEer dkjZokbZ dh tk

ldrh gSA

vkns'k ls]

vf[kys’k dqekj tSu] v/;{kA

&&&&&&

29 ekpZ 2022

la0 5752&&Jh jketkudh xksdqy flag BkdqjckM+h] rrek Vksyh] HkV~Bk cktkj] ftyk& iwf.kZ;kW i"kZn ds varxZr

fucaf/kr ,d lkoZtfud /kkfeZd U;kl gS ftldh fuca/ku la[;k& 3100@1988 gSA U;kl ds lqizca/ku ,oa mldh lEifRr;ksa

dh lqj{kk gsrq ,d U;kl lfefr dk xBu egkeaMys’oj Jh egar izse nkl egkR;kxh dh v/;{krk esa vf/klwpuk i=kad&

1772 fnukad& 04-09-2015 }kjk fd;k x;k A bl U;kl lfefr dk dk;Zdky 05 o"kksZ dk FkkA U;kl lfefr }kjk i"kZn esa

gksus okyh vk;] O;;] ctV vkfn nkf[ky ugha fd;k tk jgk FkkA bl laca/k esa U;kl lefr ls ckj&ckj i=kpkj fd;k

x;k rFkk i"kZn ds i= ds vkyksd esa U;kl lfefr ds lfpo lar eqjkjh nkl R;kxh }kjk mifLFkr gksdj 03 o"kksZ dh

vk;&O;; fooj.kh nkf[ky dh x;h vkSj dFku fd;k fd eafnj ds fuekZ.k esa vf/kdka’k jkf’k [kpZ gks x;h gSAvr% i"kZn

'kqYd esa fo’ks"k NwV nh tk,] ftlij fopkjksijkUr fnukad& 02-03-2021 vkns’k ikfjr fd;k x;k vkSj funsZ’k fn;k x;k fd

01 ekg ds vanj lHkh vk;&O;; fooj.kh ¼o"kZ& 2018&19 ,oa 2019&20½ nkf[ky djsaA lfpo }kjk dFku fd;k x;k fd

U;kl lfefr dk dk;Zdky lekIr gks jgk gS] fygktk u;h U;kl lfefr dk xBu fd;k tk, vkSj fnukad& 19-02-2021

dks gq, vkke lHkk esa izLrkfor 21 ukeksa dk izLrko muds }kjk fn;k x;kA ftlesa ls 11 ukeksa dh lwph lar Jh eqjkjh

nkl R;kxh }kjk fnukad& 11-07-2021 dks fn;k x;k ftls i"kZnh; i=kad& 2312 fnukad& 28-07-2021 }kjk vuqeaMy

inkf/kdkjh] lnj iwf.kZ;kW ls izkIr 11 ukeksa dh lwph dh Nk;kizfr layXu djrs gq, of.kZr ukeksa esa dqN uke tksM+uk ;k

gVuk gks] bl laca/k esa izfrosnu dh ekax dh x;hA

vuqeaMy inkf/kdkjh us vius Kkikad& 1246 fnukad& 20-9-2021 }kjk 15 O;fDr;ksa dk p;u dj i"kZn dks lwph

Hksth] ftls eafnj ds egar egkeaMys’oj izse nkl R;kxh }kjk mijksDr 15 esa ls11 O;fDRk;ksa dk p;u dj i"kZn ls

vuqeksnu gsrq izkFkZuk dh x;h ijUrq izLrkfor lwph esa fdlh iz’kklfud inkf/kdkjh dks LFkku ugha fn;k x;k FkkA

vr% i"kZn ds ekuuh; lnL; egar fot; 'kadj fxfj dh mifLFkfr esa fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl

vf/kfu;e] 1950 dh /kkjk 32 esa /kkfeZd U;kl i"kZn iznÙk vf/kdkj] tks /kkfeZd U;kl dh mifof/k la0 43 ¼n½ ds rgr

v/;{k dks izkIr gS] dk iz;ksx djrs gq, vkns’k fnukad&08-02-2022 }kjk ^^Jh jke tkudh xksdqy flag BkdqjckM+h] rrek

Vksyh] HkV~Bk cktkj] iwf.kZ;kW^^ ds lqpk: izca/ku] ifjlEifRRk;ksa dh lqj{kk ,oa lokZaxh.k fodkl gsrq fuEufyf[kr ;kstuk dk

fu:i.k fd;k tkrk gS rFkk blds dk;kZUo;u ,oa lapkyu ds fy, U;kl lfefr dk xBu vLFkk;h :Ik ls fd;k tkrk gSA

Fkkuk ls pfj= lR;kiu izkIr gksus ds Ik’pkr~ U;kl lfefr ds LFkk;h fd;s tkus ij fopkj fd;k tk tk;sxkA

;kstuk

1- vf/kfu;e dh /kkjk&32 ds rgr fu:fir bl ;kstuk dk uke ^^Jh jke tkudh xksdqy flag BkdqjckM+h] rrek

Vksyh] HkV~Bk cktkj iwf.kZ;kW^^ gksxk rFkk blds dk;kZUo;u ,oa lapkyu ds fy, xfBr U;kl lfefr dk uke ^^Jh jke

tkudh xksdqy flag BkdqjckM+h] rrek Vksyh] HkV~Bk cktkj] iwf.kZ;kW] U;kl lfefr^^ gksxk ftlesa U;kl dh lexz py&vpy

lEifRr ds la/kkj.k ,oa lapkyu dk vf/kdkj gksxkA

2- bl U;kl lfefr dk izeq[k dÙkZO; U;kl dh lEifRr dh lqj{kk] fodkl ,oa lqlapkyu rFkk eafnj dh ijEijk

,oa vkpkjksa ds vuqdwy iwtk&ikB ,oa lk/kq&lsok dh leqfpr O;oLFkk djuk gksxkA

3- U;kl dh lexz vk; ds ys[kk dk lE;d~] la/kkj.k fd;k tk;sxk vkSj lehi ds fdlh jk"Vªh;d`r cSad esa U;kl

ds uke ls [kkrk [kksydj tek fd;k tk;sxk vkSj vko;’;drkuqlkj jkf’k dh fudklh dj O;; fd;k tk;sxkA

4- U;kl ds [kkrk dk lapkyu nks lnL;ksa ¼v/;{k@lfpo ,oa dks"kk/;{k½ ds la;qDr gLrk{kj ls fd;k tk;sxkA

5- U;kl lfefr ;fn fdlh izdkj dk dkbZ /kkfeZd vk;kstu djrk gS vkSj mlesa 05 yk[k ls vf/kd jkf’k O;;

gksus dk vuqeku gks rks [kpZ djus ls iwoZ i"kZn ls vuqefr izkIr djuk vko’;d gksxkA blh izdkj U;kl lfefr dks eafnj

ds fodkl ;k lajpuk en esa 10 yk[k :Ik;s ;k mlls vf/kd dh jkf’k [kpZ gksus dk vuqeku gks rks ml vuqekfur [kpZ

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

dk fooj.kh izLrqr dj iwokZuqefr U;kl lfefrdks izkIr djuk vko’;d gS vkSj ;fn mijksDr jkf’k fu/kkZfjr lhek ds vanj

vkrh gS rks Hkh mldh lwpuk i"kZn dks nh tk;sxhA

6- U;kl lfefr fdlh Hkh lnL; dks eafnj dh Hkwfe cspus ;k ca/kd j[kus dk vf/kdkj ugha gksxkA

7- U;kl lfefr vf/kfu;e ,oa mi& fof/k esa of.kZr lHkh fu;eksa dk ikyu djrs gq, izfro"kZ U;kl dk vk;&O;;

dh fooj.kh] vadsf{kr izfrosnu] dk;Zo`r ,oa i"kZn 'kqYd vkfn lle; lE;d :Ik ls i"kZn dks izsf"kr djsxhA

8- v/;{k dh vuqefr ls lfpo U;kl lfefr dh cSBd vkgwr djsaxsA U;kl lfefr dh cSBd izR;sd frekgh esa

,d ckj vo’; cqyk;h tk;sxh vkSj cSBd dh dk;Zo`Ùk i"kZn dks izsf"kr dh tk;sxhA v/;{k ds vuqiyC/k jgus dh fLFkfr esa

mik/;{k cSBd dh v/;{krk djsaxsA

9- U;kl lfefr }kjk dksbZ u;h ;kstuk U;kl fgr esa vko’;d le>k tksxk rks bl gsrq fu/kkZfjr fo’ks"k cSBd esa

izLrko ikfjr dj i"kZn dks vuqeksnu ds fy, HkstsxhA

10- U;kl dh vk;&O;; esa vkfFkZd 'kqfprk ,oa ikjnf’kZrk j[kuk U;kl lfefr dh vlyh dlkSVh gksxkA

11- bl ;kstuk esa ifjoZru] ifjc/kZu ;k la’kks/ku rFkk vkdfLed fjfDr;ksa dh iwfrZ dk vf/kdkj i"kZn esa fufgr

gksxkA

12- U;kl lfefr ds fdlh Hkh lnL; dks U;kl dh vpy lEifRr dks fcØh djus] cnySu djus ,oa rhu o"kZ ls

vf/kd vof/k ds fy, fdjk;k nsus dk dksbZ vf/kdkj ugha gksxk tcrd fd fyf[kr :Ik esa bl laca/k esa iwoZ lgefr i"kZn

ls izkIr ugha dj fy;k tk;A lkFk gh U;kl lfefr ds lnL; izR;{k ;k ijks{k :Ik ls U;kl ls ykHk mBkrs ik, tk;saxs ;k

U;kl fgr ds izfrdwy dk;Z djsaxs rks bl laca/k esa muls Li"Vhdj.k izkIr dj leqfpr dkjZokbZ dh tk,xhA

13- U;kl lfefr ds lnL; dh ;fn dksbZ vkijkf/kd i`"BHkwfe gksxh ;k os vkijkf/kd dk.M esa vkjksi&ikf=r gksaxs

rks lnL; cus jgus dh mudh vgZrk Lor% lekIr gks tk;sxhA

i"kZn }kj fu:fir ;kstuk dks ewrZ:Ik nsus ds fy, fuEufyf[kr 11 lnL;ksa dh U;kl lfefr dks vLFkk;h :Ik ls

01 o"kZ ds fy, ekU;rk iznku dh tkrh gS %&

01- vuqeaMy inkf/kdkjh] lnj iwf.kZ;kW

& insu lnL;

02- egke.Mys’oj Jh izse nkl egkR;kxh

& dk;Zokgd v/;{k

03- Jh eukst dqekj flag

& mik/;{k

Ikq=& Jh n;ky flag] f’koiwjh] iwf.kZ;kWA

04- Jh d`".kkuan egrks]

& mik/;{k

fIkrk& Lo0 lw;Zukjk;.k egrks] e/kqcuh] iwf.kZ;kWA

05- lar eqjkjh nkl R;kxh

& lfpo

f'k"; Jh izsenkl egkR;kxh

06- Jh jktsUnz izlkn xqIrk

& dks"kk/;{k

firk& Lo0 jkekUkUn lkg] jkey[ku pkSd] HkV~Bk cktkj] iwf.kZ;kWA

07- Jh izlkn egrks

& lnL;

firk& Lo0 lj;q egrks] lokZsn; uxj] iwf.kZ;kWA

08- Jh csuh izlkn iVksfn;k

& lnL;

firk& Lo0 ukgjey] dks’kh vkWVks] fodkl uxj] iwf.kZ;kWA

09- Jh jkekdkar >k

& lnL;

firk& Lo0 Hkksyk ukFk >k] vktkn dkWyksuh] BkdqjckM+h] iwf.kZ;kWA

10- izks0 fuHkZ; ;kno

& lnL;

firk & nsolqUnj ;kno] fp=ok.kh] HkV~Bk cktkj] iwf.kZ;kWA

11- Jh mn; izlkn xqIrk

& lnL;

firk& Lo0 nqxkZ lkg] HkV~Bk cktkj] iwf.kZ;kWA

mDr vkns’k ds vkyksd esa jktLo vfHkys[kksa esa lacaf/kr Hkwfe Jh jke tkudh xksdqy flag BkdqjckM+h] rrek Vksyh]

HkV~Bk cktkj] iwf.kZ;kW^^ ds uke esa fdlh izdkj dk dksbZ ifjorZu ugha fd;k tk;sxkA

uksV%&U;kl lfefr@inkf/kdkjh@lnL; dks U;kl dh dksbZ Hkh lEifRr@Hkwfe dk gLrkarj.k@

cnySu@foØ;@iV~Vk@yht vkfn ij nsus ;k fdlh Hkh izdkj ls U;kl lEifRr dk nq:Ik;ksx djus dk

vf/kdkj ugha gksxkA vxj os ,slk djrs gSa rks 'kwU; oks voS/k gksxk rFkk U;kl lfefr ds fo:) fof/k lEer

dkjZokbZ dh tk ldrh gSA

vkns'k ls]

vf[kys’k dqekj tSu] v/;{kA

&&&&&&

21 ebZ 2022

la0 664&&Jh flYgkSM+h f’ko eafnj] xzke&flYgkSM+h] Fkkuk&e<+kSjk] ftyk&lkj.k tks i"kZn esa lkoZtfud /kkfeZd U;kl

ds :i esa o"kZ 1952 ls fucaf/kr gS] ftldh fuca/ku la0&56 gSA bl U;kl esa 07 ch?kk 16 dëk 04 /kqj Hkwfe gSA iwoZ esa

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

mDr eafnj dh ns[kHkky egar@U;kl/kkfj;ksa }kjk dh tkrh jgh gSA vkf[kjh U;kl/kkjh ds :i esa f’kokuan fxfj }kjk

ns[kHkky fd;k tkrk jgk] ijUrq o"kZ 1995 ls f’kokuan fxfj ds fo:) xzkeh.kksa }kjk eafnj ds tehu dks fcØ; djus] eafnj

esa vlekftd rRoksa dk vM~Mk cukus rFkk eafnj ds vanj 'kjkc vkSj tqvk vkfn [ksyus ds vkjksi yxrs jgsA bl laca/k esa

ckj&ckj mDr U;kl/kkjh f’kokuan fxfj dks uksfVl tkjh fd;k x;k rFkk Li"Vhdj.k dh ekax dh x;h vkSj muds }kjk o"kZ

2001 ls dksbZ vk;&O;; fooj.kh] ctV] 'kqYd vkfn ugha nkf[ky fd;k tkrk jgkA yxk;s x;s vkjksiksa ds laca/k esa i"kZn

}kjk ,d LFky fujh{k.k dh tkap Hkh djk;h x;h vkSj tkap esa Hkh ;g ik;k x;k fd vf/kdka’k le; f’kokuan fxfj eafnj

esa ugha jgrs gSa vkSj eafnj dh tks vk; gS og lHkh vius futh :i esa mi;ksx djrs gSa rFkk iwjk eafnj dwizca/ku dk f’kdkj

gSA f’kokuan fxfj ds fo:) vf/kfu;e dh /kkjk 28 ¼2½ ds vUrxZr Li"Vhdj.k dh ekax i"kZn ds i= fnukad 28-04-12] 26-

06-2012] 30-12-2012 ,oa 30-10-2013 }kjk fd;k x;k] ftlds vkyksd esa fnukad 02-11-2013 dks Li"Vhdj.k nkf[ky

fd;k x;k] ftls fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl i"kZn dh cSBd esa fopkj gsrq fnukad 06-03-2014 dks j[kk x;kA ftlesa

loZlEefr ls muds Li"Vhdj.k dks vi;kZIr ikrs gq, U;kl/kkjh ds in ls vilkfjr fd;s tkus dk fu.kZ; fy;k x;k]

rnksijkUr i"kZn ds vkns’k fnukad 04-09-2014 }kjk mDr eafnj dh ns[kHkky djus gsrq vapy vf/kdkjh dks vLFkk;h

U;kl/kkjh fu;qDr fd;k x;kA

mijksDr ds vkyksd esa vapy vf/kdkjh }kjk cSBd dj xzkeh.kksa dh U;kl lfefr dk xBu fd;k rFkk Lo;aHkw U;kl

lfefr us o"kZ 2014&15 dh eafnj dh vk;&O;; fooj.kh nkf[ky fd;k] ftlesa fnukad 25-05-2015 rd eafnj ls vk;

1]25]170@&:0 fn[kk;k x;k gSA bl laca/k esa i"kZn ds i= fnukad 21-08-2015 }kjk vapy vf/kdkjh dks i= fy[kk x;k

fd vkidh v/;{krk esa dksbZ fodkl lfefr dk;Z dj jgh gS] tcfd vf/kfu;e ds vuqlkj U;kl lfefr dk xBu i"kZn

}kjk ekU;rk izkIr gksus ij fd;k tkrk gSA vr% 11 O;fDr;ksa ds ukeksa dh ekax dh x;hA iqu% i"kZn ds i= fnukad

13-06-2017 }kjk vuqeaMy inkf/kdkjh] e<+kSjk ls U;kl lfefr xBu gsrq 11 O;fDr;ksa ds ukeksa dh ekax dh x;hA blh chp

volkfjr f’kokuan fxfj }kjk ekuuh; mPp U;k;ky; esa CWJC NO&22029@14 nkf[ky fd;k x;k] tks fnukad 06-09-

2017 dks fu"rkfjr djrs gq, l{ke U;k;ky; esa ;kph dks tkus ds fy, funsZ’k fn;k x;kA vapy vf/kdkjh }kjk ;k

vuqeaMy inkf/kdkjh }kjk U;kl lfefr xBu gsrq dksbZ ukeksa dk izLrko ugha izkIr gqvk rks i"kZn }kjk fnukad 07-01-2019

dks ftyk inkf/kdkjh] lkj.k dks i= fy[kk x;k fd vius Lrj ls mDr inkf/kdkfj;ksa dks U;kl lfefr xBu fd;s tkus

gsrq ukeksa dk izLrko Hkstus dk funsZ’k nsaA Lo;aHkw U;kl lfefr }kjk i"kZn 'kqYd ds :i esa fnukad 14-03-2016 fnukad

11-06-2016 rFkk fnukad 09-06-2016 psd ds ek/;e ls tek djk;kA

izHkqnso f}osnh }kjk ,d izkFkZuk&i= i"kZn esa fnukad 21-06-2019 dks izkIr djk;k ftlesa mYys[k fd;k fd xkao esa

fnukad 01-01-2019 dks ,d cSBd dj f’kokuan fxfj dks egar rFkk uUgd fxfj dks iwtk&ikB] lQkbZ vkfn dh ftEesnkjh

nh x;h gS rFkk vius izkFkZuk&i= ds lkFk fnukad 01-01-2019 dks tokgj izlkn dh v/;{krk esa cSBd dh QksVksizfr Hkh

nkf[ky dhA nwljh rjQ Lo;aHkw U;kl lfefr ds lnL;ksa }kjk ,d izkFkZuk&i= fnukad 28-06-2019 dks i"kZn esa miyC/k

djk;k x;k] ftlesa vkjksi yxk;k x;k fd f’kokuan fxfj ds iq= vkSj ukSdj uUgd fxfj vlekftd rRoksa ds lkFk feydj

ds eafnj ds uke ls QthZ jlhn dkV jgs gSa rFkk tksj tcjnLrh dj eafnj ds dejs esa rkyk yxk fn;k gSA nku&i= esa

Hkh rkyk yxk fn;k x;k gS vkSj HkDrksa dk 'kks"k.k fd;k tk jgk gSA vius izkFkZuk&i= ds lkFk vapy vf/kdkjh ds i=

Kkikad 357 fnukad 19-06-2019 tks lacaf/kr Fkkuk/;{k dks fy[kk x;k Fkk Hkh lyaXu fd;k gSA mlesa vapy vf/kdkjh }kjk

Fkkuk/;{k dks eafnj ds izkax.k ds dejksa esa can rkyk dks [kqyokus rFkk vukf/kd`r :i ls QthZ jlhn dkV dj olwyh

djus ds laca/k esa uUgd fxfj o vU; ds fo:) izFke lwpuk fjiksVZ ntZ djk;s tkus dk mYys[k fd;k gS lkFk esa Lo;aHkw

U;kl lfefr ds i= tks iq0 v/kh{kd] lkj.k dks fnukad 27-06-2019 dks Hkstk x;k Fkk] layXu fd;k rFkk ,d vU; i= tks

vapy vf/kdkjh dks i=kad 100 fnukad 12-03-2015 dks ftyk tu f’kdk;r dks"kkax dks Hkstk x;k ftlesa mYys[k fd;k

x;k gS fd vapy vf/kdkjh ds v/;{krk esa xfBr lfefr fnukad 02-03-2015 ls dq’kyrkiwoZd nSfud iwtk&ikB] jkxHkksx

vkfn dk dk;Z dj jgh gS vkSj eafnj ds uke ls iatkc us’kuy cSad esa [kkrk Hkh gSA uUgd fxfj dk ewy uke uUgd fcan

gS tks iwohZ pEikj.k ds fuoklh gSa vkSj fookfgr O;fDr gSa rFkk tksj&tcjnLrh ls eafnj dh vk; dks vius ikfjokfjd :i

esa [kpZ djrs gSaA og dHkh eafnj ds iqtkjh ugha jgs gSaA mijksDr nksuksa f’kdk;r&i= dks i"kZn ds i= fnukad 09-07-2019

}kjk ftyk inkf/kdkjh dks Hkstdj tkap djokus rFkk U;kl lfefr xBu fd;s tkus gsrq 11 O;fDr;ksa ds ukeksa ds izLrko

dh ekax iqu% dh x;hA

xzkeh.k Hkhelsu jk; }kjk Lo;aHkw U;kl lfefr ds 06 lnL;ksa ds fo:) ifjokn i=&2061@2019 eafnj dh fofHkUu

eqfrZ pksjh vkfn ds laca/k esa ntZ djk;kA ftyk inkf/kdkjh dks iqu% i"kZn }kjk Lekj&i= fnukad 14-11-2019 ,oa 29-02-

2020 Hkstk x;k fd uUgd fxfj o vU; }kjk fcuk fdlh vf/kdkj ds eafnj ds xHkZx`g dks NksM+dj lHkh vU; dejksa esa

rkyk can djus ds laca/k esa] eafnj esa vlekftd rRoksa ls [kkyh djus dk dke] eafnj ds uke ls QthZ jlhn dkV dj

olwyh djus dk i= vk0 v/kh{kd dks fnukad 02-01-2021 dks iqu% fy[kk x;kA U;kl lfefr xBu izLrko dh iqu% ekax

fnukad 06-04-2021 dks vuqeaMy inkf/kdkjh ls dh x;hA

mijksDr rF; ;g Li"V djrs gSa fd iwoZ ls eafnj fd lEifr dk Ø;&fcØ; rFkk mldh vk; dks futh mi;ksx esa

U;kl/kkjh f’kokuan fxfj }kjk fd;k tkrk jgkA mudks vilkfjr dj vapykf/kdkjh dks vLFkk;h U;kl/kkjh cuk;k x;kA

vapykf/kdkjh us vius v/;{krk esa ,d U;kl lfefr dk xBu dj fy;k] ijUrq mldh dksbZ lwpuk i"kZn dks ugha nh x;h

vkSj ckj&ckj U;kl lfefr xBu fd;s tkus gsrq i"kZn ls vapykf/kdkjh] vuqeaMy inkf/kdkjh ,oa ftyk inkf/kdkjh dks i=

fy[kk tkrk jgk vkSj ;g Hkh Li"V gksrk gS fd o"kZ 2019 esa mDr f’kokuan fxfj] uUgd fxfj o dqN vU; vlekftd

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

rRoksa ds }kjk cyiwoZd eafnj esa dCtk dj fy;k x;k vkSj rc ls ogka viuk vf/kiR; cuk fy;k gS] tcfd fu"dkflr

f’kokuan fxfj }kjk ekuuh; mPp U;k;ky; esa ;kfpdk nkf[ky fd;k x;k tks fujLr gqvkA nhokuh U;k;ky; esa fel0 okn

la0&97@21 nkf[ky fd;k tks lc ,0Mh0ts0&7 ds U;k;ky; }kjk f’kokuan fxfj dk okn Hkh fnukad 25-01-2022 dks

[kkfjt gks x;k vkSj i"kZn ds vkns’k dks mfpr Bgjk;k x;k vkSj mDr okn esa Lo;aHkw U;kl lfefr ds lnL;ksa dks Hkh

i{kdkj cuk;k x;k FkkA vuqeaMy inkf/kdkjh }kjk U;kl lfefr cuk;s tkus gsrq 11 O;fDr;ksa ds ukeksa dk izLrko igyh

ckj i"kZn esa fnukad 30-07-2021 dks lefiZr fd;kA ftl ij lHkh i{kksa dks vkt lquokbZ dk volj nsrs gq, mifLFkr gksus

dk funsZ’k fn;k x;kA ftl vkyksd esa uUgd fxfj rFkk Lo;aHkw U;kl lfefr ds lnL; ,oa izLrkfor U;kl lfefr ds

lnL; mifLFkr gSaA

uUgd fxfj dk dFku gS fd og 35 o"kksZa ls eafnj esa iwtk&ikB vkfn dk dk;Z dj jgs gSa] ijUrq bl laca/k esa muds

}kjk dksbZ Hkh dkxtkr nkf[ky ugha fd;k x;kA vkt fnukad 26-03-2022 dks ,d 'kiFk&i= nkf[ky fd;k x;k fd og

40 o"kksZa ls lsok dj jgs gSa rFkk vke lHkk dh cSBd fnukad 08-07-2021 QksVksizfr Hkh nkf[ky dhA ftlesa mDr cSBd

esa yxHkx 20 O;fDr;ksa ds ukeksa dk izLrko U;kl lfefr cuk;s tkus gsrq izLrkfor gS rFkk ifjokn&i= la0&2061@19 tks

eqfrZ pksjh ds laca/k esa nkf[ky fd;k x;k Fkk mlds vkns'k dh izfr fnukad 26-09-2020 Hkh nkf[ky dh gS ftlls Li"V

gksrk gS fd mDr okn esa f’kokuan fxfj] uUgd fxfj vkSj dkfydk jk; }kjk ifjokn ds leFkZu esa c;ku fn;k x;k gS tks

Li"V djrk gS fd uUgd fxfj o mDr f’kokuan fxfj ftudks i"kZn }kjk fojfer fd;k tk pqdk gS vkSj ftudk nkok

ekuuh; mPp U;k;ky; rFkk fofo/k okn vij ftyk tt ds ;gka ls Hkh fujLr fd;k tk pqdk gSA mDr O;fDr;ksa ds

fo:) Hkh vapykf/kdkjh rFkk Lo;aHkw U;kl lfefr }kjk o"kZ 2019 esa gha f’kdk;r dh Fkh fd og tksj&tcjnLrh ls eafnj

ds izkax.k esa dCtk dj rkyk can dj fn;k gSA ftl ckr dks vkt i"kZn ds le{k uUgd fxfj }kjk Lohdkj Hkh fd;k x;k

gSA i"kZn us i`PNk fd o"kZ 2019 ls vktrd yxHkx 03 o"kksaZ esa eafnj dh vk;&O;; fooj.kh mldk fglkc D;k gS\ ml

laca/k esa mudk dFku gS fd og dksbZ fglkc&fdrkc ugha j[krs gSa vkSj tks iSlk vk;k og [kpZ gks x;k gSA lafpdk esa

dksbZ ,slk nLrkost ugha gS tks uUgd fxfj }kjk 'kiFk&i= ds vkyksd esa 40 o"kksZa ls lsok esa gSa] lR; izrhr ugha gks]

D;ksafd loZizFke mudk uke o"kZ 2019 esa gh f’kdk;r ds :i esa vk;k gSA Lo;aHkw U;kl lfefr }kjk o"kZ 2015 ls 2019 esa

eafnj ds fodkl ds laca/k esa tks dk;Z fd;k x;k mldk foLr`r fooj.kh rFkk eafnj dk QksVksxzkQ Hkh nkf[ky fd;k x;k

gSA ftlls mDr vof/k esa eafnj dh fLFkfr] lkQ&lQkbZ] eafnj dk th.kksZ)kj vkfn Li"V izrhr gks jgk gS rFkk mDr

vof/k esa fd;s x;s fodkl dk;kZsa ds laca/k esa mYys[k fd;k gS fd iRFkj dh [kf.Mr 05 eqfrZ;ksa dks vapy vf/kdkjh ds

funsZ’k ls gha cnydj u;h eqfrZ;ksa dk iwtk&ikB vkSj izk.k&izfr"Bk fd;k x;kA ftlesa yxHkx 60]000@&:0 dh jkf’k

[kpZ gqbZA iqjkus /keZ’kkyk dks u;s fljs ls fuekZ.k fd;k x;k ftlesa yxHkx 8]00]000@&:0 [kpZ fd;s x;s] tks pans vkfn

ls izkIr gqvkA mDr /keZ’kkyk esa 70@40 dk VkbYl yxk;k x;k tks nku&isVh ls izkIr jkf’k ls [kpZ fd;k x;kA xHkZx`g

rFkk nf{k.k fn’kk esa 110@35 dk Q’kZ VkbYl rFkk dejs esa VkbYl yxk;k x;k ftlesa yxHkx 2]50]000@&:0 dk [kpZ

gqvk tks eafnj esa pans o nku dh jkf’k ls [kpZ fd;k x;kA 8@10 ds 08 dejs tks 'kknh&fookg vkfn ds dke esa vkrs gSa

mls 1]50]000@&:0 [kpZ dj cuk;k x;kA baftfu;j nhun;ky lkg }kjk 1]50]000@&:0 nkus esa fn;k x;k ftls

xHkZx`g esa yxk;k x;kA dk;kZy; gsrq 10@12 dk dejk cuk;k x;k ftlesa 1]10]000@&:0 [kpZ gqvk rFkk 20 ,sls

O;fDr;ksa ds ukeksa dh lwph gS tks eq[; :i ls nkudrkZ mDr dk;kZsa esa jgsA Lo;aHkw U;kl lfefr }kjk 07 O;fDr;ksa ds ukeksa

dk izLrko U;kl lfefr esa j[ks tkus gsrq fn;k x;kA

vr% eSa vf[kys’k dqekj tSu] fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e] 1950 dh /kkjk 32 esa fcgkj jkT; /kkfeZd U;kl

i"kZn dks iznÙk vf/kdkj tks /kkfeZd U;kl dh mifof/k la0&43 ¼n½ ds rgr v/;{k dks izkIr gS] dk iz;ksx djrs gq, Jh

flYgkSM+h f’ko eafnj] xzke&flYgkSM+h] Fkkuk&e<+kSjk] ftyk&lkj.k dh lEifÙk;ksa dh lqj{kk] csgrj izca/ku rFkk lE;d~ fodkl

gsrq fuEukafdr ;kstuk dk fu:i.k rFkk bls ewÙkZ :Ik nsus ,oa lapkyu ds fy, ,d U;kl lfefr dk xBu vkns’k fnukad

26-03-2022 ds vkyksd esa djrk gw¡A

;kstuk

1- vf/kfu;e dh /kkjk&32 ds rgr fu:fir bl ;kstuk dk uke **Jh flYgkSM+h f’ko eafnj] xzke&flYgkSM+h]

Fkkuk&e<+kSjk] ftyk&lkj.k U;kl ;kstuk gksxk** rFkk blds dk;kZUo;u ,oa lapkyu ds fy, xfBr U;kl lfefr dk uke

**Jh flYgkSM+h f’ko eafnj] xzke&flYgkSM+h] Fkkuk&e<+kSjk] ftyk&lkj.k U;kl lfefr** gksxkA ftlesa U;kl dh lexz

py&vpy lEifÙk ds la/kkj.k ,oa lapkyu dk vf/kdkj fufgr gksxkA

2- bl U;kl lfefr dk eq[; dÙkZO; U;kl dh lEifÙk dh lqj{kk ,oa lqlapkyu rFkk eafnj dh ijEijk ,oa

vkpkjksa ds vuqdwy iwtk&ikB ,oa lk/kq&lsok dh leqfpr O;oLFkk djuk gksxkA

3- U;kl dh leLr vk; U;kl ds uke fdlh jk"Vªh;d`r cSad esa [kkrk [kksydj tek fd;k tk;sxk rFkk lfpo

vkSj dks"kk/;{k ds la;qDr gLrk{kj ls bldk lapkyu gksxkA

4- U;kl dh vk;&O;; esa vkfFkZd 'kqfprk ,oa ikjnf’kZrk j[kuk U;kl lfefr dh vlyh dlkSVh gksxhA

5- U;kl lfefr fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e ,oa mi&fof/k esa of.kZr lHkh izko/kkuksa dk lE;d vuqikyu

lqfuf’pr djsaxs rFkk okf"kZd vk;&O;; dk fooj.k] ctV ,oa vads{k.k izfrosnu cSBd dk dk;Zo`r ,oa ns; 'kqYd jkf’k

i"kZn dks lle; Hkstsaxs rFkk U;kl ijEijk dk ikyu djsaxsA

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

6- U;kl lfefr@inkf/kdkjh@lnL; dks U;kl dh dksbZ Hkh lEifÙk dk gLrkUrj.k] cnySu] fcØ;] jsgu rFkk

iV~Vk ij nsus ;k fdlh izdkj ls U;kl lEifÙk dk nq:i;ksx djus dk vf/kdkj ugha gksxk vxj os ,Slk djrs gS rks 'kqU;

oks voS/k gksxkA lkFk gh U;kl lfefr ds inkf/kdkfj;ksa dk ;g izFke dÙkZO; gksxk fd U;kl dh lHkh Hkw&lEifÙk;ksa dk

tekcanh U;kl ds uke ls djkdj i"kZn dks lwfpr djsxasA blesa fdlh izdkj dh dksrkgh ugha cjrsxsaA

7- v/;{k dh vuqefr ls lfpo U;kl lfefr dh cSBd vkgwr djsaxsA U;kl lfefr dh cSBd izR;sd frekgh esa

,d ckj vo’; cqyk;h tk;sxh vkSj cSBd dh dk;Zo`r i"kZn~ dks izsf"kr dh tk;sxhA

8- U;kl lfefr }kjk dksbZ u;h ;kstuk U;kl fgr esa vko’;d le>k tk;sxk rks bl gsrq fu/kkZfjr fo’ks"k cSBd

esa izLrko ikfjr dj i"kZn~ dks vuqeksnu ds fy, HkstsxhA

9- U;kl lfefr U;kl dh lEifÙk dh lqj{kk ,oa O;oLFkk ds lkFk&lkFk vfrØfer@gLrkarfjr Hkwfe ;fn dksbZ gS]

dks okilh ds fy, leqfpr oS/kkfud dkjZokbZ djsxhA

10- bl ;kstuk esa ifjoZru] ifjc/kZu ;k la’kks/ku rFkk vkdfLed fjfDr;ksa dh iwfrZ dk vf/kdkj i"kZn~ esa fufgr

gksxkA

11- U;kl lfefr ds dksbZ lnL; izR;{k ;k ijks{k :i ls U;kl lEifÙk ls ykHk mBkrs ik, tk;saxs ;k U;kl fgr

ds izfrdqy dk;Z djsaxs rks bl laca/k esa muls Li"Vhdj.k izkIr dj leqfpr dkjZokbZ dh tk,xhA U;kl ds izfrdqy dk;Z

djrs ik;s tkus dh fLFkfr esa lnL; dks lfefr ds dk;Zdky dh vof/k ds nkSjku gh mUgs lnL;rk ls eqDr fd;k tk

ldrk gSaA

12- U;kl lfefr ds lnL; dh ;fn dksbZ vkijkf/kd i`"BHkwfe gksxh ;k os xaHkhj vkijkf/kd dk.M esa

vkjksi&ikf=r gksxh rks mudh vgZrk lekIr dh tk ldrh gSA

mijksDr lHkh rF;ksa ij fopkj djrs gq, eafnj esa iwtk&ikB] jkxHkksx fu;fer :i ls pys rFkk eafnj dh lEifr

dh lqj{kk gks lds bl mís’; ls vuqeaMy inkf/kdkjh }kjk izkIr lwph rFkk Lo;aHkw U;kl lfefr }kjk izkIr lwph ij fopkj

dj fuEu 11 lnL;h; U;kl lfefr dk xBu 01 o"kZ ds fy, fd;k tkrk gS tks gLrk{kj dh frfFk ls ekU;r gksxk rFkk

eafnj dh O;oLFkk gsrq ,d ;kstuk dk fu:i.k fd;k tkrk gS %&

1- vuqeaMy inkf/kdkjh] e<+kSjk

insu v/;{k

2- iafMr losZ’oj mik/;k;] firk&Lo chjsUnz mik0

mik/;{k

3- MkW0 ftrsUnz dqekj] firk&Lo0 jkts’oj iz0

lfpo

4- Jh lqjsUnz flag

dks"kk/;{k

5- Jh cztfd’kksj flag] firk&Jh f’koukjk;.k flag

lnL;

6- Jh vfuy dqekj flag] firk&Jh n’kjFk flag

lnL;

7- Jh ohjdqaoj flag

lnL;

8- Jh Hkqis’k izlkn

lnL;

9- Jh xksfonk dqekj

lnL;

10- Jh lat; ikloku

lnL;

11- Jh jk/kk jk;

lnL;

NOTE:- jktLo vfHkys[k esa eafnj ds lHkh lEifÙk;ksa dk bUækt eafnj ds uke ¼Jh flYgkSM+h f’ko eafnj]

xzke&flYgkSM+h] Fkkuk&e<+kSjk] ftyk&lkj.k½] ij gh jgsxk] fdlh O;fDr fo’ks"k ds uke ij ukekUrj.k vFkok

la’kks/ku ugha gksxkA

rFkk eafnj esa iwtk&ikB vkfn dk dk;Z /kesZUnz dqekj mik/;k; firk&Jh e/kqukFk mik0 }kjk fd;k tk;sxk] ftUgsa

U;kl lfefr iwtk&ikB] jkxHkksx vkfn ds fy, ,d fu/kkZfjr jkf’k r; dj izfrekg Hkqxrku djsxh rFkk dk;kZy; dks

funsZ’k fn;k tkrk gS fd mijksDr lnL;ksa esa ftu O;fDr;ksa dk pfj= lR;kiu izkIr ugha gS] mudk uke lacaf/kr Fkkus esa

Hkstdj pfj= lR;kiu izkIr djsaA mijksDr ukfer O;fDr;ksa ds vfrfjDr fdlh vU; O;fDr dks U;kl lfefr ds

dk;Zdyki esa fdlh Hkh izdkj dk vojks/k djus ;k eafnj esa fdlh izdkj ds vojks/k mRiUu djus dk dksbZ vf/kdkj ugha

jgsxkA ;fn dksbZ ,slk djrk gS rks muds fo:) lacaf/kr Fkkus esa izFke lwpuk fjiksVZ ntZ djk;h tk ldsxhA

Hkonh;]

vf[kys’k dqekj tSu] v/;{kA

&&&&&&

20 ebZ 2022

la0 634&&Jh jke tkudh lg f’ko ikoZrh eafnj] Fkkuk&lk<+h] xzke&[ktqfj;k] iks0&jkeizlkSu] ftyk&if’peh

pEikj.k i"kZn~ ds vUrxZr fucaf/kr ,d lkoZtfud /kkfeZd U;kl gS] ftldh fuca/ku la[;k&3116 o 3117 gSA

fnukad 28-03-2022 dks i"kZn esa gq;s lquok;h esa ikfjr vkns’k ds vkyksd esa vuhy dqekj] jkeVgy nkl]

vf[kys’k frokjh dh vksj ls vf/koDrk vkyksd dqekj flUgk us leiZ.kukek fnukad&14-03-1972 esa mYysf[kr U;kl lfefr

ds lnL; dh rjQ ls ds’ko Hkxr] fdj.k 'kadj izlkn vius vf/koDrk egk’osrk pVthZ mifLFkr gSA izFke i{k dk dFku

gS fd lh0 ,l0 [kfr;ku esa [kkrk la[;k&102 [ksljk la[;k&1038] 1039 ,oa 27 jkenkl psyk xqnj nkl vkSj [ksljk

la[;k&1038 esa BkdqjckM+h dk bUnzkt gSA vkxs dFku fd;k fd [kkrk la[;k&177 dk [ksljk la[;k&117] 151 jkenkl

mQZ eqln~nh yky dk uke bUnzkt gSA rFkk [kkrk la[;k&14@07] ,oa 180 dk [ksljk la[;k&21] 28] ,oa 120 Hkh jkenkl

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

psyk xqnj nkl ds uke dk mYys[k gS vkSj mDr lHkh Hkwfe oÙkZeku esa Hkh efUnj ds vkf/kiR; esa gS rFkk dFku fd;k fd

mDr Hkwfe [ksljk la[;k&1038 BkdqjckM+h ds uke bUnzkt gS] tks Li"V djrk gS fd jke tkudh efUnj dkQh izkphu le;

ls pyk vk jgk gS vkSj tks izkFkhZ vuhy oekZ ds iwoZt jkenkl mQZ eqln~nh yky FksaA vius rdZ ds leFkZu esa ,d

'kiFk&i= ij oa’kkoyh nkf[ky fd;k gSA lkFk gh dFku djrs gS fd izkFkhZ ds ifjokj dks Hkh U;kl lfefr esa j[kk tk,

rFkk vius dFku ds leFkZu esa lh0 ,l0 [kfr;ku dh izfr Hkh nkf[ky dh x;hA f}rh; i{k dk dFku gS fd jkes’oj nkl

us fnukad&01-06-1962] 14-02-1962 ,oa 18-09-1963 dks yxHkx 07 fcØ; i= ds ek/;e ls v;ks/;k izlkn] paMh izlkn]

jkev/;ks/;k izlkn] jketh ,oa t;arh nsoh rFkk d`".kk >k mDr Hkwfe ekStk&gjnh] veksyok cyqvk rFkk bujck esa gSA rFkk

dFku fd;k fd mDr Hkwfe Ø; djus ds i'pkr~ jkes’oj nkl rFkk ckck vo/k fd’kksj nkl us fnukad&24-03-1972 dks nks

fyf[kr leiZ.kukek }kjk Hkwfe efUnj esa nku nh vkSj mDr leiZ.kukek fnukad&24-03-1972 tks ckck vo/k fd’kksj nkl

}kjk leiZ.k fd;k x;k] mlesa mYys[k fd;k fd yxHkx 10 o"kZ iwoZ f’ko ikoZrh efUnj] ckads ekStk eB] [ktqfj;k esa

LFkkfir fd;k rFkk ,d vU; leiZ.kukek jkes’oj nkl }kjk tks fuLikfnr fd;k x;k] mlesa mYys[k fd;k fd yxHkx 10

o"kZ iwoZ egkohj th efUnj ckads ekStk&[ktqfj;k esa LFkkfir fd;k rFkk mDr leiZ.kukek esa mYysf[kr Hkwfe dh vk; ls

efUnj ds fu;fer iwtk&ikB] ns[k&Hkky vkfn ds fy, lefiZr fd;k x;kA rFkk ,d vU; leiZ.kukek tks lar Hkxr] ds

iq= paMh Hkxr] v;ks/;k Hkxr] jketh izlkn }kjk 03 ch0 12 d0 04 /kqj tehu fnukad&11-04-1945 dks lefiZr fd;k gSA

tks Jh jke tkudh egkjkt ds i{k esa gSA

iwoZ leiZ.kukek fnukad&24-03-1972 ds vkyksd esa Jh egkohj th ,oa 'kadj ikoZrh efUnj ds uke ls nks

vyx&vyx lafpdk dk fuca/ku i"kZn esa fd;k x;k Fkk] ftldh fuca/ku la[;k&3116 ,oa 3117 gSA LFky fujh{k.k rFkk

vU; rF;ksa ls ;g ik;k x;k fd jke tkudh efUnj ds lkFk&lkFk f’ko ikoZrh rFkk egkohj efUnj ,d gh LFkku ij fLFkr

gSA vr% nksuksa fuca/ku dks ,d esa 'kkfey djrs gq, efUnj ds uke esa ifjorZu djds jke tkudh] f’ko ikoZrh ,oa egkohj

efUnj la’kksf/kr i"kZn ds vkns’k fnukad&11-02-2020 }kjk fd;k tk pqdk gSA mDr efUnj rFkk efUnj dh lEifÙk dh

lqj{kk] ns[k&Hkky o lapkyu O;oLFkk gsrq vuqe.My inkf/kdkjh ls 11 O;fDr;ksa ds ukeksa dh ekax dh x;h] ftl vkyksd

esa fjiksVZ fnukad&19-09-2020 dks izkIr gqvk gSA ftlesa lh0 ,l0 [kfr;ku esa [kkrk ua0&102] 177 vkfn dh Hkwfe dk nku

djus okys ifjokj gS] muesa fdlh dk uke ugha gSA vr% muesa ls Hkh ,d O;fDr dk uke U;kl lfefr 'kkfey djrs gq,

U;kl lfefr dk xBu vLFkk;h :i ls fd;k tkrk gSA

mijksDr ifjLFkfr esa mDr eafnj ds lqpk: izca/ku ,oa lE;d fodkl gsrq fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e

1950 dh /kkjk 32 ds vUrZxr ,d ;kstuk dk fu:iu ,oa blds dk;kZUou gsrq ,d U;kl lfefr dk xBu vko’;d

izfrr gksrk gSA

vr% eSa vf[kys’k dqekj tSu] fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e] 1950 dh /kkjk 32 esa fcgkj jkT; /kkfeZd U;kl

i"kZn dks iznÙk vf/kdkj tks /kkfeZd U;kl dh mifof/k la0&43 ¼n½ ds rgr v/;{k dks izkIr gS] dk iz;ksx djrs gq, Jh

jke tkudh lg f’ko ikoZrh eafnj] Fkkuk&lk<+h] xzke&[ktqfj;k] iks0&jkeizlkSu] ftyk&if’peh pEikj.k dh lEifÙk;ksa dh

lqj{kk] csgrj izca/ku rFkk lE;d~ fodkl gsrq fuEukafdr ;kstuk dk fu:i.k rFkk bls ewÙkZ :Ik nsus ,oa lapkyu ds fy,

,d U;kl lfefr dk xBu vkns’k fnukad 28-03-2022 ds vkyksd esa fd;k tkrk gSA

;kstuk

1- vf/kfu;e dh /kkjk&32 ds rgr fu:fir bl ;kstuk dk uke **Jh jke tkudh lg f’ko ikoZrh eafnj]

Fkkuk&lk<+h] xzke&[ktqfj;k] iks0&jkeizlkSu] ftyk&if’peh pEikj.k U;kl ;kstuk gksxk** rFkk blds dk;kZUo;u ,oa

lapkyu ds fy, xfBr U;kl lfefr dk uke **Jh jke tkudh lg f’ko ikoZrh eafnj] Fkkuk&lk<+h] xzke&[ktqfj;k]

iks0&jkeizlkSu] ftyk&if’peh pEikj.k U;kl lfefr** gksxkA ftlesa U;kl dh lexz py&vpy lEifÙk ds la/kkj.k ,oa

lapkyu dk vf/kdkj fufgr gksxkA

2- bl U;kl lfefr dk eq[; dÙkZO; U;kl dh lEifÙk dh lqj{kk ,oa lqlapkyu rFkk eafnj dh ijEijk ,oa

vkpkjksa ds vuqdwy iwtk&ikB ,oa lk/kq&lsok dh leqfpr O;oLFkk djuk gksxkA

3- U;kl dh leLr vk; U;kl ds uke fdlh jk"Vªh;d`r cSad esa [kkrk [kksydj tek fd;k tk;sxk rFkk lfpo

vkSj dks"kk/;{k ds la;qDr gLrk{kj ls bldk lapkyu gksxkA

4- U;kl dh vk;&O;; esa vkfFkZd 'kqfprk ,oa ikjnf’kZrk j[kuk U;kl lfefr dh vlyh dlkSVh gksxhA

5- U;kl lfefr fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e ,oa mi&fof/k esa of.kZr lHkh izko/kkuksa dk lE;d vuqikyu

lqfuf’pr djsaxs rFkk okf"kZd vk;&O;; dk fooj.k] ctV ,oa vads{k.k izfrosnu cSBd dk dk;Zo`r ,oa ns; 'kqYd jkf’k

i"kZn dks lle; Hkstsaxs rFkk U;kl ijEijk dk ikyu djsaxsA

6- U;kl lfefr@inkf/kdkjh@lnL; dks U;kl dh dksbZ Hkh lEifÙk dk gLrkUrj.k] cnySu] fcØ;] jsgu rFkk

iV~Vk ij nsus ;k fdlh izdkj ls U;kl lEifÙk dk nq:i;ksx djus dk vf/kdkj ugha gksxk vxj os ,Slk djrs gS rks 'kqU;

oks voS/k gksxkA lkFk gh U;kl lfefr ds inkf/kdkfj;ksa dk ;g izFke dÙkZO; gksxk fd U;kl dh lHkh Hkw&lEifÙk;ksa dk

tekcanh U;kl ds uke ls djkdj i"kZn dks lwfpr djsxasA blesa fdlh izdkj dh dksrkgh ugha cjrsxsaA

7- v/;{k dh vuqefr ls lfpo U;kl lfefr dh cSBd vkgwr djsaxsA U;kl lfefr dh cSBd izR;sd frekgh esa

,d ckj vo’; cqyk;h tk;sxh vkSj cSBd dh dk;Zo`r i"kZn~ dks izsf"kr dh tk;sxhA

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

8- U;kl lfefr }kjk dksbZ u;h ;kstuk U;kl fgr esa vko’;d le>k tk;sxk rks bl gsrq fu/kkZfjr fo’ks"k cSBd

esa izLrko ikfjr dj i"kZn~ dks vuqeksnu ds fy, HkstsxhA

9- U;kl lfefr U;kl dh lEifÙk dh lqj{kk ,oa O;oLFkk ds lkFk&lkFk vfrØfer@gLrkarfjr Hkwfe ;fn dksbZ

gS] dks okilh ds fy, leqfpr oS/kkfud dkjZokbZ djsxhA

10- bl ;kstuk esa ifjoZru] ifjc/kZu ;k la’kks/ku rFkk vkdfLed fjfDr;ksa dh iwfrZ dk vf/kdkj i"kZn~ esa fufgr

gksxkA

11- U;kl lfefr ds dksbZ lnL; izR;{k ;k ijks{k :i ls U;kl lEifÙk ls ykHk mBkrs ik, tk;saxs ;k U;kl fgr

ds izfrdqy dk;Z djsaxs rks bl laca/k esa muls Li"Vhdj.k izkIr dj leqfpr dkjZokbZ dh tk,xhA U;kl ds izfrdqy dk;Z

djrs ik;s tkus dh fLFkfr esa lnL; dks lfefr ds dk;Zdky dh vof/k ds nkSjku gh mUgs lnL;rk ls eqDr fd;k tk

ldrk gSaA

12- U;kl lfefr ds lnL; dh ;fn dksbZ vkijkf/kd i`"BHkwfe gksxh ;k os xaHkhj vkijkf/kd dk.M esa

vkjksi&ikf=r gksxh rks mudh vgZrk lekIr dh tk ldrh gSA

i"kZn~ }kjk fu:fir ;kstuk dks ewrZ:i nsus ds fy, fuEufyf[kr lnL;ksa dh U;kl lfefr xfBr dh tkrh gS %&

1- vuqe.My inkf/kdkjh] ujdfV;kxat

insu v/;{k

2- Jh vuhy dqekj oekZ

mik/;{k

3- Jh ds’ko Hkxr

lfpo

4- Jh fdj.k 'kadj izlkn

dks"kk/;{k

5- Jh foosd oekZ

lnL;

6- Jh jke Lusgh izlkn

lnL;

7- Jh vferkHk pUn

lnL;

8- Jh /kzqo ukjk;.k lkg

lnL;

9- Jh t;ukjk;.k ;kno

lnL;

10- Jh ujsUnz ;kno

lnL;

11- Jh 'kadj 'kj.k flag

lnL;

NOTE:- jktLo vfHkys[k esa eafnj ds lHkh lEifÙk;ksa dk bUækt eafnj ds uke ¼Jh jke tkudh lg f’ko ikoZrh

eafnj] Fkkuk&lk<+h] xzke&[ktqfj;k] iks0&jkeizlkSu] ftyk&if’peh pEikj.k½] ftyk&if’peh pEikj.k ij gh

jgsxk] fdlh O;fDr fo’ks"k ds uke ij ukekUrj.k vFkok la’kks/ku ugha gksxkA

mijksDr U;kl lfefr dk xBu vLFkkbZ :i ls fd;k tkrk gSA mDr U;kl lfefr dks fdlh Hkh izdkj dh efUnj

dh Hkwfe dks Ø;&fcØ;] ca/kd] jsgu djus dk dksbZ vf/kdkj ugha jgsxkA dsoy cUnkscLrh vf/kd ls vf/kd nks o"kZ rd

djus dk vf/kdkj jgsxk vkSj mDr vof/k lekIr gksus ds i'pkr~ iqu% u;s fljs ls cUnkscLrh dh tk,A rFkk 10]000@&ls

vf/kd dh jkf’k dk [kpZ cSad ds ek/;e ls gh fd;k tk;sxkA

Hkonh;]

vf[kys’k dqekj tSu] v/;{kA

&&&&&&

21 ebZ 2022

la0 671&&fl)hnk=h egkek;k ccus’oj egknso czg~eLFkku] xzke$vapy&e>kSfy;k] iks0&eqt¶Qjiqj]

Fkkuk&eqt¶Qjiqj lnj] ftyk&eqt¶Qjiqj i"kZn varxZr fucaf/kr ,d lkoZtfud /kkfeZd U;kl gS] ftldh fuca/ku la[;k

4602 gSA

vapykf/kdkjh ds izfrosnu eafnj dk QksVksxzkQ rFkk fuokfl;ksa ds dFku vkfn ds v/kkj ij lkoZtfud /kkfeZd

laLFkk ?kksf"kr djrs gq, fuca/ku fd;k x;k FkkA fuokfl;ksa }kjk vke cSBd fnukad 28-11-2021 dks vk;ksftr dh x;h]

ftlesa eafnj ds izca/ku gsrq 13 O;fDr;ksa ds ukeksa dk izLrko ikl fd;kA ftldh izfr i"kZn dks fnukad 21-11-2021 dks

miyC/k djk;k x;kA izLrkfor ukeksa ls pfj= lR;kiu gsrq lacaf/kr Fkkuk dks i"kZn ds i= fnukad 12-01-2022 }kjk Hkstk

x;k] ijUrq izfrosnu vHkh Hkh vizkIr gS rFkk izLrkfor ukeksa esa 03 iqfyl inkf/kdkjh] ftlesa lsok0fu0Mh0th0ih0] fcgkj

ljdkj vkj{kh mik/kh{kd iwohZ eqt¶Qjiqj ,oa vuqeaMy inkf/kdkjh] dks j[kk x;k gSA mDr eafnj dh fLFkfr vkfn ij

fopkjksijkUr ;g mfpr izrhr ugha gksrk gS fd iqfyl ds 03 cM+s inkf/kdkfj;ksa dks ,d lkFk ,d eafnj ds fy, j[kk tk;

vkSj mu vf/kdkfj;ksa dh fdlh Hkh izdkj dh dksbZ lgefr vHkh Hkh i"kZn dks izkIr ugha gS vkSj vf/kdre 11 lnL;ksa dh

U;kl lfefr cuk;h tk ldrh gSA blij fopkjksijkUr vuqeaMy inkf/kdkjh] iwohZ dks v/;{k cukrs gq, vLFkk;h :i ls 01

o"kZ ds fy, U;kl lfefr dk xBu fd;k tkrk gS rFkk ,d ;kstuk dk fu:i.k fd;k tkrk gSA pfj= lR;kiu izfrosnu

izkIr gksus ij U;kl lfefr dks LFkk;h fd;s tkus ij fopkj fd;k tk;sxkA

mijksDr lHkh ifjfLFkfr;ksa ij fopkjksijkUr mDr eafnj@U;kl ds ifjlEifÙk;ksa dh lqj{kk] lqpk: izca/ku ,oa

lE;d fodkl gsrq fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e 1950 dh /kkjk 32 ds vUrxZr ,d ;kstuk dk fu:iu ,oa blds

dk;kZUou gsrq ,d U;kl lfefr dk xBu fd;k tkuk vko’;d gSA

vr% fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e] 1950 dh /kkjk 32 esa fcgkj jkT; /kkfeZd U;kl i"kZn dks iznÙk vf/kdkj

tks /kkfeZd U;kl dh mifof/k la0&43 ¼n½ ds rgr v/;{k dks izkIr gS] dk iz;ksx djrs gq, fl)hnk=h egkek;k ccus’oj

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

egknso czg~eLFkku] eqt¶Qjiqj] e>kSfy;k] eqlgjh] ftyk&eqt¶Qjiqj dh lEifÙk;ksa dh lqj{kk] csgrj izca/ku rFkk lE;d~

fodkl gsrq ,d ;kstuk dk fu:i.k fd;k tkrk gS vkSj bls ewÙkZ :Ik nsus ,oa lapkyu ds fy, 03 lnL;h; U;kl lfefr

vkns’k fnukad 24-03-2022 ds vkyksd esa xfBr dh tkrh gSA

;kstuk

1- vf/kfu;e dh /kkjk&32 ds rgr fu:fir bl ;kstuk dk uke **fl)hnk=h egkek;k ccus’oj egknso

czg~eLFkku] eqt¶Qjiqj] e>kSfy;k] eqlgjh] ftyk&eqt¶Qjiqj U;kl ;kstuk gksxk** rFkk blds dk;kZUo;u ,oa lapkyu ds

fy, xfBr U;kl lfefr dk uke **fl)hnk=h egkek;k ccus’oj egknso czg~eLFkku] eqt¶Qjiqj] e>kSfy;k] eqlgjh]

ftyk&eqt¶Qjiqj U;kl lfefr gksxh** ftlesa U;kl dh lexz py&vpy lEifÙk ds la/kkj.k ,oa lapkyu dk vf/kdkj

fufgr gksxkA

2- bl U;kl lfefr dk eq[; dÙkZO; U;kl dh lEifÙk dh lqj{kk ,oa lqlapkyu rFkk eafnj dh ijEijk ,oa

vkpkjksa ds vuqdwy iwtk&ikB ,oa lk/kq&lsok dh leqfpr O;oLFkk djuk gksxkA

3- U;kl dh leLr vk; U;kl ds uke fdlh jk"Vªh;d`r cSad esa [kkrk [kksydj tek fd;k tk;sxk rFkk v/;{k

vkSj lfpo ds la;qDr gLrk{kj ls bldk lapkyu gksxkA

4- U;kl dh vk;&O;; esa vkfFkZd 'kqfprk ,oa ikjnf’kZrk j[kuk U;kl lfefr dh vlyh dlkSVh gksxhA

5- U;kl lfefr fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e ,oa mi&fof/k esa of.kZr lHkh izko/kkuksa dk lE;d vuqikyu

lqfu’pr djsaxs rFkk okf"kZd vk; dk fooj.k ctV ,oa vads{k.k izfrosnu cSBd dk dk;Zo`r ,oa ns; 'kqYd jkf’k i"kZn dks

lle; Hkstsaxs rFkk U;kl ijEijk dk ikyu djsaxsA

6- U;kl lfefr@inkf/kdkjh @lnL; dks U;kl dh dksbZ Hkh lEifÙk dk gLrkUrj.k] cnySu] fcØ; rFkk iV~Vk

ij nsus ;k fdlh izdkj ls U;kl lEifÙk dk nq:i;ksx djus dk vf/kdkj ugha gksxk vxj os ,Slk djrs gS rks 'kqU; oks

voS/k gksxkA

7- v/;{k dh vuqefr ls lfpo U;kl lfefr dh cSBd vkgwr djsaxsA U;kl lfefr dh cSBd izR;sd frekgh esa

,d ckj vo’; cqyk;h tk;sxh vkSj cSBd dh dk;Zo`r i"kZn~ dks izsf"kr dh tk;sxhA

8- U;kl lfefr }kjk dksbZ u;h ;kstuk U;kl fgr esa vko’;d le>k tk;sxk rks bl gsrq fu/kkZfjr fo’ks"k cSBd

esa izLrko ikfjr dj i"kZn~ dks vuqeksnu ds fy, HkstsxhA

9- U;kl lfefr U;kl dh lEifÙk dh lqj{kk ,oa O;oLFkk ds lkFk&lkFk vfrØfer@gLrkarfjr Hkwfe ;fn dksbZ

gS] dks okilh ds fy, leqfpr oS/kkfud dkjZokbZ djsxhA

10- bl ;kstuk esa ifjoZru] ifjc/kZu ;k la’kks/ku rFkk vkdfLed fjfDr;ksa dh iwfrZ dk vf/kdkj i"kZn~ esa fufgr

gksxkA

11- U;kl lfefr ds dksbZ lnL; izR;{k ;k ijks{k :i ls U;kl lEifÙk ls ykHk mBkrs ik, tk;saxs ;k U;kl fgr

ds izfrdqy dk;Z djsaxs rks bl laca/k esa muls Li"Vhdj.k izkIr dj leqfpr dkjZokbZ dh tk,xhA U;kl ds izfrdqy dk;Z

djrs ik;s tkus dh fLFkfr esa lnL; dks lfefr ds dk;Zdky dh vof/k ds nkSjku gh mUgs lnL;rk ls eqDr fd;k tk

ldrk gSaA

12- U;kl lfefr ds lnL; dh ;fn dksbZ vkijkf/kd i`"BHkwfe gksxh ;k os vkijkf/kd dk.M esa vkjksi&ikf=r

gksaxs rks mudh vgZrk Lor% lekIr gks tk;sxhA

13- U;kl lfefr }kjk fdlh izdkj dksbZ vk;kstu fd;k tkrk gS rks ftlesa 05 yk[k ls vf/kd dh jkf’k [kpZ

dk vuqeku gks rks [kpZ djus ls iwoZ i"kZn ls vuqefr ysuk vko’;d gksxkA blh izdkj ;fn eafnj ds fodkl ;k lajpuk

ds en esa 10 yk[k :i;s vf/kd dh jkf’k [kpZ gksus dk vuqeku gks rks mldk vuqekfur [kpZ fooj.kh izLrqr dj iwoZ

vuqefr i"kZn ls ysuk vko’;d gS vkSj ;fn mijksDr jkf’k fu/kkZfjr lhek ds vUnj vkrh gS rks Hkh mldh lwpuk i"kZn dks

nh tk,xhA

i"kZn~ }kjk fu:fir ;kstuk dks ewrZ:i nsus ds fy, fuEukafdr U;kl lfefr dk xBu vLFkk;h :i ls ,d o"kZ ds

fy, dh tkrh gS %&

1- vuqeaMy inkf/kdkjh] iwoh] eqt¶Qjiqj

insu v/;{k

2- Jh y{e.k feJk] lsok fu0] jsy LVs’ku v/kh{kd

mik/;{k

3- izksQslj lofy;k fcgkjh oekZ] estj va’knkrk]

f’koiqjh] okMZ 27

lfpo

4- Jh jru dqekj xqIrk] eafnj ds lkeus

dks"kk/;{k

5- Jh eukst dqekj] vf/koDrk] iVuk gkbZ dksVZ]

vkokl] f’koiqj] okMZ 27 ftyk&eqt¶Qjiqj

lnL;

6- bZ0 lq/khj jktoa’k] ts0bZ0] dq<+uh] vapy&eqt¶Qjiqj

vkokl jsyos xqeVh la0 5 ds fudV

lnL;

7- Jh d`".k dqekj izlkn pkS/kjh mQZ jk.kkth]

ls0fu0 inkf/kdkjh] lsaVªy cSad vkWQ bafM;k

lnL;

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

8- Jh nhid dqekj flag] ysu ua0 02] iapoVh dkWyksuh]

ftyk&eqt¶Qjiqj

lnL;

9- Jh vfHkeU;q dqekj pkSgku] okMZ ik"kZn 10] t;izHkk

uxj] ftyk&eqt¶Qjiqj

lnL;

10- Jh jfo jatu flag] ,e0 flag lkbUl dkWyst

ds if’pe] ftyk&eqt¶Qjiqj

lnL;

11- Jh jkek’kadj izlkn] lsok fu0 fo’ofo|ky;

dk;kZy; vkokl f’koiqjh] ftyk&eqt¶Qjiqj

lnL;

NOTE:- jktLo vfHkys[k esa U;kl ds lHkh lEifÙk;ksa dk bUækt eafnj ds uke ¼fl)hnk=h egkek;k ccus’oj egknso

czg~eLFkku] xzke$vapy&e>kSfy;k] iks0&eqt¶Qjiqj] Fkkuk&eqt¶Qjiqj lnj] ftyk&eqt¶Qjiqj½ ij gh jgsxk]

fdlh O;fDr fo’ks"k ds uke ij ukekUrj.k vFkok la’kks/ku ugha gksxkA

mijksDr U;kl lfefr dk xBu vLFkk;h :i ls fd;k tkrk gSA U;kl/kkjh Jh 'kEHkwukFk nwcs dks funsZ’k fn;k

tkrk gS fd tks cdk;k i"kZn 'kqYd gS] mls Hkh 03 ¼rhu½ ekg esa tek djsaA

Hkonh;]

vf[kys’k dqekj tSu] v/;{kA

&&&&&&

9 ebZ 2022

la0 475&&Jh jke tkudh eafnj ¼BkdqjokM+h½] xzke$iks0&rsijh] Fkkuk&fi;j] vapy&cUnjk] ftyk&eqt¶Qjiqj

i"kZn varxZr fucaf/kr ,d lkoZtfud /kkfeZd U;kl gS] ftldh fuca/ku la[;k 4252 gSA

mDr U;kl lfefr ds xBu ds fcUnq ij fu.kZ; fy;k tkuk gS] bl eafnj dh iwoZ esa pUns’oj nkl }kjk fd;k

tkrk jgk] ijUrq pUns’oj nkl eafnj dh lEifÙk dk fcØ; djus yxsa rFkk xzkeh.kksa }kjk tc eafnj dh lEifÙk ls gksus

okyh vk; vkfn ds laca/k esa cSBd cqykdj iwN&rkN dh x;h rks mUgksaus fdlh Hkh izdkj dk fglkc&fdrkc nsus ls euk

dj fn;kA o"kZ 2005 esa og eafnj ls pys x;saA rRi’pkr eafnj dh ns[kHkky j?kqukFk Bkdqj }kjk dh tkrh gS] ijUrq mDr

pUns’oj nkl }kjk 2012 esa 08 xV~Bk 03 /kqj Hkwfe voS/k :i ls fcuk vuqefr ds ;ksxsUnz jk; ds i{k esa fcØ; dj fn;kA

xzkeh.kksa dks bl ckr dh tkudkjh feyus ij 05 yksxksa dh lfefr esa mDr fcØ;&i= dks fujLr djkus gsrq gdh;r okn

la0&1233@2013 nkf[ky fd;k x;kA ftlesa oknh ds :i esa Øe’k% j?kqukFk Bkdqj] jkeHkou Bkdqj] jkekuUn Bkdqj] v:.k

Bkdqj ,oa jkts’k Bkdqj oknh gSA mDr eqdnesa esa oknksa dh rjQ ls lk{; fy;k tk pqdk gSa rFkk dFku djrs gSa fd eksgu

'kekZ rFkk d`".kuanu dqekj voS/k :i ls eafnj dh Hkwfe dk fcØ; djuk pkgrs Fksa rFkk dqN Hkwfe iapk;r Hkou cukuk

pkgrs Fks] ftlesa izkFkhZx.k rFkk xzkeh.kksa }kjk vkifÙk dh x;h rc og dkjZokgh :d x;hA mijksDr O;fDr;kas }kjk gh i"kZn

esa xyr lwpuk nh x;hA

izkFkhZx.k }kjk gh loZizFke i"kZn ds le{k mifLFkr gksdj eafnj dk fuca/ku djk;k x;k rFkk jktLo vfHkys[k esa

oÙkZeku esa yxHkx 07 ch?kk tehu gSa] ftlesa 01 ch?kk tehu unh esa dV x;h gS vkSj ekSds ij 5 ls 6 ch?kk tehu gS]

ftlesa dqN Hkwfe ij vfrØe.k gS vkSj yxHkx 05 ,dM+ tehu vHkh Hkh izkFkhZx.k ds dCts esa gSA vr% fuosnu djrs gS fd

U;kl lfefr dk xBu dj fn;k tk;] ftlesa mijksDr gdh;rokn esa fu;fer :i ls dkjZokbZ dh tk lds rFkk eafnj dh

Hkwfe dh j{kk dh tk ldsA

i"kZn esa vke lHkk ds ek/;e ls fnukad 02-09-2021 dks 11 ukeksa dk izLrko izkIr gqvk rFkk ,d vU; 11

O;fDr;ksa ds ukeksa dk izLrko vke lHkk fnukad 24-01-2021 ds ek/;e ls izkIr gqvkA mDr nksauksa lwph dks lacaf/kr Fkkuk dks

Hkstk x;k vkSj Fkkus dh fjiksVZ fnukad 14-01-2021 dks izkIr gqbZ ftlesa mYys[k fd;k x;k gS fd lR;nso ik.Ms; dh

v/;{krk esa tks lfefr dk;Z dj jgh gS] mldk dk;Z larks"ktud vkSj lgqfy;riwoZd dj jgh gSA dqN lekt ds yksxksa

}kjk mDr lfefr dks Hkax dj euekus <ad ls u;k :i&^js[kk cukdj pykuk pkg jgs gS rFkk eafnj dh tehu rFkk

lSjkr] isM+&ikS/kk ij dCtk djuk pkgrs gSA ;g fjiksVZ fd;k gS fd lR;nso ik.Ms; v/;{k gSa rFkk tks izLrko vk;k gS

mlesa ls HkkX;’kj.k ikBd dk LoxZokl gks pqdk gSA iqfyl dh mijksDr fjiksVZ rFkk nksuksa izLrkfor ukeksa esa ls fuEu U;kl

lfefr xBu fd;k tkrk gS rFkk ,d ;kstuk dk fu:i.k fd;k tkrk gSA

vr% fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e] 1950 dh /kkjk 32 esa fcgkj jkT; /kkfeZd U;kl i"kZn dks iznÙk vf/kdkj

tks /kkfeZd U;kl dh mifof/k la0&43 ¼n½ ds rgr v/;{k dks izkIr gS] dk iz;ksx djrs gq, Jh jke tkudh eafnj

¼BkdqjokM+h½] xzke$iks0&rsijh] Fkkuk&fi;j] vapy&cUnjk] ftyk&eqt¶Qjiqj dh lEifÙk;ksa dh lqj{kk] csgrj izca/ku rFkk

lE;d~ fodkl gsrq ,d ;kstuk dk fu:i.k fd;k tkrk gS vkSj bls ewÙkZ :Ik nsus ,oa lapkyu ds fy, 11 lnL;h; U;kl

lfefr vkns’k fnukad 28-03-2022 ds vkyksd esa xfBr dh tkrh gSA

;kstuk

1- vf/kfu;e dh /kkjk&32 ds rgr fu:fir bl ;kstuk dk uke **Jh jke tkudh eafnj ¼BkdqjokM+h½]

xzke$iks0&rsijh] Fkkuk&fi;j] vapy&cUnjk] ftyk&eqt¶Qjiqj U;kl ;kstuk gksxk** rFkk blds dk;kZUo;u ,oa lapkyu ds

fy, xfBr U;kl lfefr dk uke **Jh jke tkudh eafnj ¼BkdqjokM+h½] xzke$iks0&rsijh] Fkkuk&fi;j] vapy&cUnjk]

ftyk&eqt¶Qjiqj U;kl lfefr gksxh** ftlesa U;kl dh lexz py&vpy lEifÙk ds la/kkj.k ,oa lapkyu dk vf/kdkj

fufgr gksxkA

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

2- bl U;kl lfefr dk eq[; dÙkZO; U;kl dh lEifÙk dh lqj{kk ,oa lqlapkyu rFkk eafnj dh ijEijk ,oa

vkpkjksa ds vuqdwy iwtk&ikB ,oa lk/kq&lsok dh leqfpr O;oLFkk djuk gksxkA

3- U;kl dh leLr vk; U;kl ds uke fdlh jk"Vªh;d`r cSad esa [kkrk [kksydj tek fd;k tk;sxk rFkk v/;{k

;k lfpo vkSj dks"kk/;{k ds la;qDr gLrk{kj ls bldk lapkyu gksxkA

4- U;kl dh vk;&O;; esa vkfFkZd 'kqfprk ,oa ikjnf’kZrk j[kuk U;kl lfefr dh vlyh dlkSVh gksxhA

5- U;kl lfefr fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e ,oa mi&fof/k esa of.kZr lHkh izko/kkuksa dk lE;d vuqikyu

lqfu’pr djsaxs rFkk okf"kZd vk; dk fooj.k ctV ,oa vads{k.k izfrosnu cSBd dk dk;Zo`r ,oa ns; 'kqYd jkf’k i"kZn dks

lle; Hkstsaxs rFkk U;kl ijEijk dk ikyu djsaxsA

6- U;kl lfefr@inkf/kdkjh @lnL; dks U;kl dh dksbZ Hkh lEifÙk dk gLrkUrj.k] cnySu] fcØ; rFkk iV~Vk

ij nsus ;k fdlh izdkj ls U;kl lEifÙk dk nq:i;ksx djus dk vf/kdkj ugha gksxk vxj os ,Slk djrs gS rks 'kqU; oks

voS/k gksxkA

7- v/;{k dh vuqefr ls lfpo U;kl lfefr dh cSBd vkgwr djsaxsA U;kl lfefr dh cSBd izR;sd frekgh esa

,d ckj vo’; cqyk;h tk;sxh vkSj cSBd dh dk;Zo`r i"kZn~ dks izsf"kr dh tk;sxhA

8- U;kl lfefr }kjk dksbZ u;h ;kstuk U;kl fgr esa vko’;d le>k tk;sxk rks bl gsrq fu/kkZfjr fo’ks"k cSBd

esa izLrko ikfjr dj i"kZn~ dks vuqeksnu ds fy, HkstsxhA

9- U;kl lfefr U;kl dh lEifÙk dh lqj{kk ,oa O;oLFkk ds lkFk&lkFk vfrØfer@gLrkarfjr Hkwfe ;fn dksbZ

gS] dks okilh ds fy, leqfpr oS/kkfud dkjZokbZ djsxhA

10- bl ;kstuk esa ifjoZru] ifjc/kZu ;k la’kks/ku rFkk vkdfLed fjfDr;ksa dh iwfrZ dk vf/kdkj i"kZn~ esa fufgr

gksxkA

11- U;kl lfefr ds dksbZ lnL; izR;{k ;k ijks{k :i ls U;kl lEifÙk ls ykHk mBkrs ik, tk;saxs ;k U;kl fgr

ds izfrdqy dk;Z djsaxs rks bl laca/k esa muls Li"Vhdj.k izkIr dj leqfpr dkjZokbZ dh tk,xhA U;kl ds izfrdqy dk;Z

djrs ik;s tkus dh fLFkfr esa lnL; dks lfefr ds dk;Zdky dh vof/k ds nkSjku gh mUgs lnL;rk ls eqDr fd;k tk

ldrk gSaA

12- U;kl lfefr ds lnL; dh ;fn dksbZ vkijkf/kd i`"BHkwfe gksxh ;k os vkijkf/kd dk.M esa vkjksi&ikf=r

gksaxs rks mudh vgZrk Lor% lekIr gks tk;sxhA

13- U;kl lfefr }kjk fdlh izdkj dksbZ vk;kstu fd;k tkrk gS rks ftlesa 05 yk[k ls vf/kd dh jkf’k [kpZ

dk vuqeku gks rks [kpZ djus ls iwoZ i"kZn ls vuqefr ysuk vko’;d gksxkA blh izdkj ;fn eafnj ds fodkl ;k lajpuk

ds en esa 10 yk[k :i;s vf/kd dh jkf’k [kpZ gksus dk vuqeku gks rks mldk vuqekfur [kpZ fooj.kh izLrqr dj iwoZ

vuqefr i"kZn ls ysuk vko’;d gS vkSj ;fn mijksDr jkf’k fu/kkZfjr lhek ds vUnj vkrh gS rks Hkh mldh lwpuk i"kZn dks

nh tk,xhA

i"kZn~ }kjk fu:fir ;kstuk dks ewrZ:i nsus ds fy, fuEufyf[kr lnL;ksa dh U;kl lfefr xfBr dh tkrh gS %&

1- Jh lR;nso ik.Ms;

v/;{k

2- Jh larks"k dqekj

mik/;{k

3- Jh jkeHkou Bkdqj

lfpo

4- Jh jkey[ku flag

dks"kk/;{k

5- Jh j?kqukFk Bkdqj

iqtkjh

6- Jh v:.k dqekj

lnL;

7- Jh jkepUnz jk;

lnL;

8- Jh dkfrZds’k dqekj

lnL;

9- Jherh tkudh nsoh

lnL;

10- Jh nsoukjk;.k Bkdqj

lnL;

11- Jh v’kksd ikloku

lnL;

NOTE:- jktLo vfHkys[k esa eafnj ds lHkh lEifÙk;ksa dk bUækt eafnj ds uke ¼Jh jke tkudh eafnj ¼BkdqjokM+h½]

xzke$iks0&rsijh] Fkkuk&fi;j] vapy&cUnjk] ftyk&eqt¶Qjiqj½ ij gh jgsxk] fdlh O;fDr fo’ks"k ds uke ij ukekUrj.k

vFkok la’kks/ku ugha gksxkA

mijksDr U;kl lfefr dk xBu gLrk{kj ds frfFk ls ,d o"kZ ds fy, fd;k tkrk gSA

Hkonh;]

vf[kys’k dqekj tSu] v/;{kA

&&&&&&

11 ebZ 2022

la0 537&&Jh jke tkudh eB xzke&jrokjk Vksys] cSafj;k] iks0&jrckjk] fcUnokjk] Fkkuk&vkSjkbZ]

ftyk&eqt¶Qjiqj] ftldh lafpdk i"kZn esa o"kZ 1987 ls lapkfyr gS vkSj iwoZ esa U;kl/kkjh }kjk i"kZn ds vkns’kksa dk ikyu

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

ugha djus ds QyLo:i i"kZn ds vkns’k fnukad&20-01-1993 }kjk U;kl/kkjh dk vilkfjr djrs gq, vapykf/kdkjh dks

vxys vkns’k rd vLFkk;h U;kl/kkjh fu;qDr fd;k x;k FkkA

mijksDr rF; ;g Li"V djrs gS fd mDr efUnj ds lkoZtfud /kkfeZd ikrs gq, i"kZn }kjk dkjZokbZ dh tk jgh

Fkh] ijUrq fuca/ku dk vkSipkfjd vkns’k ikfjr ugha fd;k x;k FkkA

vr% mDr =qVh dks nwj djrs gq,] i"kZn ds vkns’k fnukad&14-01-2022 }kjk blds fuca/ku fd;s tkus dk funsZ’k

fn;k x;kA lafpdk ij miyC/k [kfr;ku dh izfr ls ;g Li"V gksrk gS fd [kkrk la[;k&1128] ftlesa 10 [kkrs gS]

ftldk dqy jdck 05 ,0 36 Mh0 gS rFkk [ksljk la[;k 4616 esa 04 Mh0 tehu vafdr gS] tcfd uD’ks vkSj dCts ds

vk/kkj ij {ks=Qy 2-89 ,0 gS rFkk [kkrk 3662 tks lsok;r >qjh nkl psyk egar jkekuqtkpk;Z cSjkxh ds uke dk bUnzkt

gS] ftlesa nks [ksljk dqy 1-17 ,0 gSA bl izdkj mDr efUnj ds uke dqy 6 ,0 63 Mh0 dk [kfr;ku miyC/k gSA

lafpdk ij iwoZ egar jke th nkl }kjk Jh d`".k nkl ds uke ls fu"ikfnr olhdkukek fnukad&18-12-1983

mYys[k gS fd Hkwfe jke tkudh th lsok;r ds rkSj ij d`".k nkl dks ukfer fd;k gSA i"kZn esa pUns’oj jk; o dqN vU;

xzkeh.kksa }kjk ,d izkFkZuk&i= fn;k x;k Fkk fd mDr efUnj esa yxHkx 12 ,0 tehu gS] ftlesa 1962 esa losZ esa efUnj ds

uke gks pqdk gS vkSj lekt ds lHkh yksx ,df=r gksdj efUnj esa ifjekftZr djrs jgs gSA dqN yksxksa }kjk dqpØ dj

efUnj dh Hkwfe dCtk djus dk iz;kl fd;k x;k gS vkSj lEifÙk dh lqj{kk ds fy, U;kl lfefr dk xBu fd;k tk,A

bl laca/k esa fnukad&07-06-2019 dks efUnj ds lsok;r gsrq nkok djus okys d`".k nkl }kjk Hkh izkFkZuk i= fn;k x;k Fkk

ftlesa [kfr;ku dh izfr layxu djrs vxzsÙkj dkjZokbZ fd;s tkus dh izkFkZuk dh x;h gS vkSj mDr izkFkZuk&i= ds lkFk

efUnj ds uke ls Fkkuk la[;k&105 [kkrk la[;k&1128] 3463 dqy 6 ,0 53 Mh0 tehu dk mYys[k fd;k gS rFkk

fnukad&19-08-2019 dks pUns’oj jk; o vU; xzkeh.kksa ds gLrk{kj ls ,d izkFkZuk&i= fn;k x;k fd xzkeh.kksa dh ,d cSBd

fnukad&10-08-2019 dks vk;ksftr dh x;h] ftlesa efUnj dh nSuh; n’kk ij ppkZ gqbZ vkSj rnksijkUr Jh fcdkm nkldks

xzkeh.kksa }kjk izLrko j[kk x;k fd ,d dq’ky o ;ksX; vkSj vuqHkoh lk/kq j[kk tk; ftl ij ftlij Jh fc[ke nkl dks

egar cuk;s tkus dk izkFkZuk fd;k x;kA blh chp vpaykf/kdkjh ls U;kl lfefr xBu gsrq Hkh ukeksa ds izLrko dh ekax

fnukad&06-09-2019 }kjk dh x;h rFkk vapykf/kdkjh ls Hkwfe ds laca/k esa fjiksVZ dh ekax dh x;h] ftlesa vapykf/kdkjh us

vius i=kad&792 fnukad&10-10-2020 }kjk LFky fujh{k.k dj vapy vehu ls izkIr fjiksVZ dks miyC/k djk;k gSA ;g

mYys[k fd;k x;k gS fd Fkkuk la[;k&105 esa [ksljk la[;k&3005 ,oa vU; 12 [ksljkvksa dk ekih fd;k ftldk dqy

jdck&540 Mh0 gS rFkk lkFk gh [kkrk la[;k&1128 vkSj 3563 dh dqN Hkwfe fdu O;fDr;ksa ds vfrØØ.k esa gS] mldk

mYys[k fd;k gSA

mijksDr fjiksVZ ds vkyksd esa lHkh vfrØe.kdkfj;ksa dks funsZ’k i"kZn }kjk fnukad&26-11-2020 dks viuk i{k

j[kus gsrq tkjh dh x;h] ftlij fnukad&28-12-2020 dks lHkh i{k ¼vfrØe.kdkjh½ mifLFkr gq, vkSj dFku fd;k fd

yxHkx 80 o"kksZ ls mDr tehu ij gS] muds dPps iDds edku cus gq, gS rFkk dCts ds laca/k esa nLrkost nkf[ky djus

ds fy, 03 ekg ds le; dh ekax fyf[kr izkFkZuk&i= }kjk dh x;hA

fnukad&28-12-2020 dks lqjs’k nkl }kjk dFku fd;k x;k fd iwoZ egar jkefd’ku nkl }kjk izkFkhZ ds i{k esa ,d

nLrkost fnukad&22-05-2001 dks fu"ikfnr fd;k gS vkSj rc ls og mDr Hkwfe dh ns[k&Hkky dj jgs gS vkSj Hkh{kkVu

vkfn djds 04 ,0 41 Mh0 tehu ca/kd ls eqDr djk;k gSA vkxs dFku fd;k fd 1-5 ch0 tehu muds dCts esa gS] ckdh

tehu ncaxksa }kjk dCtk dj j[kk gS vkSj efUnj esa fdruh tehu gS] mls mUgsa tkudkjh ugha gSA 03 ekg esa

vfrØe.kdkfj;ksa }kjk dksbZ izR;ksÙkj o nLrkost ugha nkf[ky djus ij iqu% fnukad&08-03-2021 dks lHkh i{kksa dks fucaf/kr

Mkd }kjk lwpuk Hksth x;hA iqu% fnukad&09-08-2021 dks uksfVl tkjh dh x;hA fnukad&08-09-2021 dks nsosUnz lkg

mifLFkr gq, vkSj dFku fd;k fd izkFkhZ dk edku [ksljk la[;k&1957] 1958 ij gSA ftldk u;k [kkrk la[;k&1128

[ksljk la[;k&4897 gSA ftldk dqy jdck 12 Mh0 gS ftlesa 03 Mh0 tehu ij mudk edku gS vkSj buds nknk HkSjo

lkg dks iwoZ egar >qjh nkl }kjk iapk;rukeksa ds rgr izkIr gqvk gSA

U;kl lfefr cuk;s tkus gsrq Hkh izLrko xzkeh.kksa }kjk cSBd esa ikfjr dj fn;kA ftls vapykf/kdkjh dks muds

earO; rFkk dqN vU; uke ftls tksM+uk ;k gVkus ds laca/k esa i= fnukad&24-01-2022 dks lwph layXu djrs gq, Hksth

x;h] ijUrq vapykf/kdkjh }kjk i"kZn ds i= dk dksbZ izR;ksÙk ugha izkIr gqvk gS] tcfd vapykf/kdkjh dh izfrosnu fnukad

10-10-20 ls Li"V gS fd efUnj dh Hkwfe ij yksxksa }kjk voS/k :i ls vfrØe.k fd;k tk jgk gS vkSj lsok;r dk nkok

djus okys lqjs’k nkl rFkk iwoZ egar d`".kk nkl }kjk dHkh Hkh i"kZn esa efUnj ds laca/k esa] efUnj dh Hkwfe ds laca/k esa rFkk

vfrØe.kdkfj;ksa ds laca/k esa fdlh izdkj dh dksbZ lwpuk ugha nh x;h gS vkSj u i=kpkj fd;k vkSj u gh vf/kfu;e dh

/kkjk 59] 60] 70 ds rgr ctV] vk;&O;; fooj.kh gh fn;k x;k] tks Li"V djrk gS fd iwoZ lsok;r }kjk efUnj dh Hkwfe

dks voS/k :i ls vfrØe.k fd;s tkus esa iq.kZ :i ls lg;ksx fd;k vkSj efUnj dh Hkwfe ij viuk vkf/kiR; cukrs gq,

mldk nq:i;ksx futh fgr esa fd;k x;kA

vr% ,slh ifjfLFkfr esa ,d U;kl lfefr dk cuk;k tkuk vko’;d izrhr gksrk gS vkSj vapykf/kdkjh dks izLrkfor

ukeksa dh lwph Hksth x;h] ijUrq dksbZ izR;ksÙkj ugha izkIr gqvkA

vr% eSa vf[kys’k dqekj tSu] fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e] 1950 dh /kkjk 32 esa fcgkj jkT; /kkfeZd U;kl

i"kZn dks iznÙk vf/kdkj tks /kkfeZd U;kl dh mifof/k la0&43 ¼n½ ds rgr v/;{k dks izkIr gS] dk iz;ksx djrs gq, Jh

jke tkudh eB xzke&jrokjk Vksys] cSafj;k] iks0&jrckjk] fcUnokjk] Fkkuk&vkSjkbZ] ftyk&eqt¶Qjiqj dh lEifÙk;ksa dh

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

lqj{kk] csgrj izca/ku rFkk lE;d~ fodkl gsrq fuEukafdr ;kstuk dk fu:i.k rFkk bls ewÙkZ :Ik nsus ,oa lapkyu ds fy,

,d U;kl lfefr dk xBu djrk gw¡A

;kstuk

1- vf/kfu;e dh /kkjk&32 ds rgr fu:fir bl ;kstuk dk uke **Jh jke tkudh eB xzke&jrokjk Vksys]

cSafj;k] iks0&jrckjk] fcUnokjk] Fkkuk&vkSjkbZ] ftyk&eqt¶Qjiqj U;kl ;kstuk gksxk** rFkk blds dk;kZUo;u ,oa lapkyu ds

fy, xfBr U;kl lfefr dk uke **Jh jke tkudh eB xzke&jrokjk Vksys] cSafj;k] iks0&jrckjk] fcUnokjk] Fkkuk&vkSjkbZ]

ftyk&eqt¶Qjiqj U;kl lfefr** gksxkA ftlesa U;kl dh lexz py&vpy lEifÙk ds la/kkj.k ,oa lapkyu dk vf/kdkj

fufgr gksxkA

2- bl U;kl lfefr dk eq[; dÙkZO; U;kl dh lEifÙk dh lqj{kk ,oa lqlapkyu rFkk eafnj dh ijEijk ,oa

vkpkjksa ds vuqdwy iwtk&ikB ,oa lk/kq&lsok dh leqfpr O;oLFkk djuk gksxkA

3- U;kl dh leLr vk; U;kl ds uke fdlh jk"Vªh;d`r cSad esa [kkrk [kksydj tek fd;k tk;sxk rFkk lfpo

vkSj dks"kk/;{k ds la;qDr gLrk{kj ls bldk lapkyu gksxkA

4- U;kl dh vk;&O;; esa vkfFkZd 'kqfprk ,oa ikjnf’kZrk j[kuk U;kl lfefr dh vlyh dlkSVh gksxhA

5- U;kl lfefr fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e ,oa mi&fof/k esa of.kZr lHkh izko/kkuksa dk lE;d vuqikyu

lqfuf’pr djsaxs rFkk okf"kZd vk;&O;; dk fooj.k] ctV ,oa vads{k.k izfrosnu cSBd dk dk;Zo`r ,oa ns; 'kqYd jkf’k

i"kZn dks lle; Hkstsaxs rFkk U;kl ijEijk dk ikyu djsaxsA

6- U;kl lfefr@inkf/kdkjh@lnL; dks U;kl dh dksbZ Hkh lEifÙk dk gLrkUrj.k] cnySu] fcØ;] jsgu rFkk

iV~Vk ij nsus ;k fdlh izdkj ls U;kl lEifÙk dk nq:i;ksx djus dk vf/kdkj ugha gksxk vxj os ,Slk djrs gS rks 'kqU;

oks voS/k gksxkA lkFk gh U;kl lfefr ds inkf/kdkfj;ksa dk ;g izFke dÙkZO; gksxk fd U;kl dh lHkh Hkw&lEifÙk;ksa dk

tekcanh U;kl ds uke ls djkdj i"kZn dks lwfpr djsxasA blesa fdlh izdkj dh dksrkgh ugha cjrsxsaA

7- v/;{k dh vuqefr ls lfpo U;kl lfefr dh cSBd vkgwr djsaxsA U;kl lfefr dh cSBd izR;sd frekgh esa

,d ckj vo’; cqyk;h tk;sxh vkSj cSBd dh dk;Zo`r i"kZn~ dks izsf"kr dh tk;sxhA

8- U;kl lfefr }kjk dksbZ u;h ;kstuk U;kl fgr esa vko’;d le>k tk;sxk rks bl gsrq fu/kkZfjr fo’ks"k cSBd

esa izLrko ikfjr dj i"kZn~ dks vuqeksnu ds fy, HkstsxhA

9- U;kl lfefr U;kl dh lEifÙk dh lqj{kk ,oa O;oLFkk ds lkFk&lkFk vfrØfer@gLrkarfjr Hkwfe ;fn dksbZ

gS] dks okilh ds fy, leqfpr oS/kkfud dkjZokbZ djsxhA

10- bl ;kstuk esa ifjoZru] ifjc/kZu ;k la’kks/ku rFkk vkdfLed fjfDr;ksa dh iwfrZ dk vf/kdkj i"kZn~ esa fufgr

gksxkA

11- U;kl lfefr ds dksbZ lnL; izR;{k ;k ijks{k :i ls U;kl lEifÙk ls ykHk mBkrs ik, tk;saxs ;k U;kl fgr

ds izfrdqy dk;Z djsaxs rks bl laca/k esa muls Li"Vhdj.k izkIr dj leqfpr dkjZokbZ dh tk,xhA U;kl ds izfrdqy dk;Z

djrs ik;s tkus dh fLFkfr esa lnL; dks lfefr ds dk;Zdky dh vof/k ds nkSjku gh mUgs lnL;rk ls eqDr fd;k tk

ldrk gSaA

12- U;kl lfefr ds lnL; dh ;fn dksbZ vkijkf/kd i`"BHkwfe gksxh ;k os xaHkhj vkijkf/kd dk.M esa

vkjksi&ikf=r gksxh rks mudh vgZrk lekIr dh tk ldrh gSA

vr% vapykf/kdkjh ds izR;ksÙkj dk bUrtkj fd;s tkus efUnj dh tehu esa vkSj ck/kk mRiUu djus dh leL;k vkSj

gks ldrh gSA vr% izLrkfor ukeksa dh U;kl lfefr vLFkk;h :i ls ,d o"kZ ds fy, cuk;k tkrk gS rFkk ,d ;kstuk dk

fu:i.k fd;k tkrk gSA blds lnL; fuEu gksxs %&

1- vapykf/kdkjh] vkSjkbZ] ftyk&eqt¶Qjiqj & insu v/;{k

2- Jh pUns’oj jk;

& lfpo

3- Jh vt; eaMy

& mik/;{k

4- Jh v’kksd jk;

& dks"kk/;{k

5- Jh lqjs’k nkl

& lnL;

6- Jh f’koukFk lkg

& lnL;

7- Jh v’kQhZ jk;

& lnL;

8- Jh jtuh’k dqekj fujkyk

& lnL;

9- Jh nsosUnz dqekj

& lnL;

10- Jh f’koukFk lkg

& lnL;

NOTE:- jktLo vfHkys[k esa eafnj ds lHkh lEifÙk;ksa dk bUækt eafnj ds uke ¼Jh jke tkudh eB xzke&jrokjk

Vksys] cSafj;k] iks0&jrckjk] fcUnokjk] Fkkuk&vkSjkbZ] ftyk&eqt¶Qjiqj½] ij gh jgsxk] fdlh O;fDr fo’ks"k ds uke

ij ukekUrj.k vFkok la’kks/ku ugha gksxkA

vapykf/kdkjh ls fjiksVZ izkIr gksus ij ;k Fkkuk ls pfj= lR;kiu dh fjiksVZ izkIr gksus ij lwph esa cnyko ;k

LFkk;h fd;s tkus ij fopkj fd;k tk;sxkA

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

U;kl lfefr ftruh Hkwfe ij voS/k dCtk fd;k gqvk gS] mu lc ls okrkZyki djds ;fn mudk iqjkuk edku

Hkwfe ij cuk gqvk gS rks mUgsa fdjk;snkj ds :i esa j[kus ij fopkj dj ldrh gS] tks [ksrh dh Hkwfe gS] mldh cUnkscLrh

Lo;a [kqyh Mkd }kjk u;s fljs ls djsaxsA

Hkonh;]

vf[kys’k dqekj tSu] v/;{kA

&&&&&&

21 vDrwcj 2021

la0 3587&&Jh jk/kkd`".k eafnj] Hkonsoiqj] ftyk&lhrke<+h i"kZn ds varxZr fucaf/kr ,d lkoZtfud /kkfeZd

U;kl gS] ftldh fuca/ku la[;k&2535 gSAefUnj esa yxHkx o"kZ 1997&98 dh vk;&O;; fooj.kh esa dwy Hkwfe 08 ,0 34

Mh0 vafdr gSA tcfd lafpdk ij miyC/k leiZ.kukek fnukad&31-05-1912 esa dwy 17 ch0 15 d0 tehu dk mYys[k gSA

eks0 njeu dqavj tkSts pUnznhi izlkn jk/kkd`".k efUnj dh LFkkiuk dj Hkwfe efUnj ds uke nku nhA iwoZ ds lsok;r }kjk

U;kl dh dqN Hkwfe dk fcØ; fd;k x;k FkkA i"kZn }kjk vapykf/kdkjh ls fnukad&16-01-1991 dks efUnj dh Hkwfe ds laca/k

esa fjiksVZ dh ekax dh x;h Fkh] vapykf/kdkjh }kjk i=kad&347] fnukad&31-07-1997 }kjk ;g lwfpr fd;k x;k fd egar

/kuq"k/kkjh dh e`R;q iwoZ esa gks pqdh gSA oÙkZeku iqtkjh tkudh nkl psyk izHkq nkl jkx&Hkksx vkfn djrs gSaAtkudh nkl

}kjk i"kZn dh uksfVl ds mijkUr ,d izkFkZuk&i= fnukad&09-11-1998 dks nkf[ky fd;k] ftlesa izkFkZuk dh fd izkFkhZ dks

eafnj dh tehu okil ykus gsrq eqdnek nk;j djus dh vuqefr nh tk,A tkudh nkl }kjk gfd;r okn 86@99&2000

vfrØe.kdkfj;ksa ds fo:) nkf[ky fd;kA mDr okn esa i"kZn dks i{kdkj ugha cuk;k x;kA fnukad&22-07-2006 dks ,d

izkFkZuk&i= fn;k fd efUnj dh lHkh tehu vfrØe.k esa gS vkSj yksx rjg&rjg dh /kedh ns jgs gS vkSj efUnj esa ,d

U;kl lfefr dk xBu fd;k tk, rFkk izkFkhZ dh lqj{kk dk Hkh izca/k fd;k tk,Ao"kZ 2019 eas Jh ,y0ih0 flUgk }kjk i"kZn

dks lwfpr fd;k x;k fd eB dh Hkwfe dks voS/k :Ik ls fcØh dj fn;k x;k gSA vapykf/kdkjh ,oa vuqeaMy inkf/kdkjh

,oa iqtkjh ls bl laca/k esa Li"Vhdj.k dh ekax dh x;h ijarq dksbZ fjiksVZ i"kZn dks izkIr ugha gqvkA vkns’k Kkikad&3002]

fnukad&26-02-2020 dks vuqe.My inkf/kdkjh] lhrke<h dks vLFkk;h U;kl/kkjh cukrs gq, muds vf/kuLFk dehZ }kjk LFky

fujh{k.k dj ,d foLr`r fjiksVZ rFkk lfefr xBu gsrq 11 O;fDr;ksa ds ukeksa dh ekax dh x;hA Jh d`".k psruk ifj"kn ds

lnL;ksa }kjk lwpuk nh x;h fd vke yksxksa ds lg;ksx ls yxHkx 70 yk[k #i;k [kpZ dj efUnj dk th.kksZ)kj dj mlesa

/keZ’kkyk] lHkk Hkou dk dk;Z fd;k tk jgk gS rFkk t;iqj ls jk/kkd`".k dh ewfÙkZ Hkh eaxokbZ x;h gS vkSj mDr efUnj ds

iqtkjh lifjokj efUnj esa fuokl djrs gS] ftlls efUnj dk fodkl dk;Z esa rFkk HkDrksa dks rjg&rjg ls ijs’kkuh;k¡ gks

jgh gSA

fnukad&07-09-2021 dks i"kZn }kjk bl laca/k esa lquokbZ dh x;hA lwpuk ds ckotwn Jh tkudh nkl vkt i"kZn

eas mifLFkr ugha gq, A bl lquokbZ eas i"kZn ds ekuuh; lnL; tks Lo;a egar gSa vkSj lhrke<+h ds fuoklh gSa ds }kjk Hkh

izLrkfor ukeksa ij Lohd`fr nsrs gq, ,oa ,d vU; O;fDr Jh jkekuan nkl dks Hkh lfefr esa j[ks tkus dk izLrko fn;kA

mi;qZDr of.kZr ifjfLFkfr esa Jh jk/kkd`".k eafnj] Hkonsoiqj] ftyk&lhrke<+h dh Hkwfe oks lEifRr;ks dh lqj{kk]

lE;d izca/ku] fodkl vkfn ds U;kl lfefr dk xBu vko’;d gSA

vr% i"kZnh; vkns’k fnukad& 07-09-2021 }kjk fy, x;s fu.kZ; ds vkyksd esa fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e]

1950 dh /kkjk 32 esa fcgkj jkT; /kkfeZd U;kl i"kZn dks iznÙk vf/kdkj tks /kkfeZd U;kl dh mifof/k la0&43 ¼n½ ds

rgr v/;{k dks izkIr gS] dk iz;ksx djrs gq, ^^Jh jk/kkd`".k eafnj] Hkonsoiqj] ftyk&lhrke<+h^^dh lEifÙk;ksa dh lqj{kk]

csgrj izca/ku rFkk lE;d~ fodkl gsrq ,d ;kstuk dk fu:i.k fd;k tkrk gS vkSj bls ewÙkZ :Ik nsus ds fy, ds U;kl

lfefr ,d o"kZ ds fy, xfBr dh tkrh gSA

;kstuk

1- vf/kfu;e dh /kkjk&32 ds rgr fu:fir bl ;kstuk dk uke ^^Jh jk/kkd`".k eafnj] Hkonsoiqj]¼y{eh gkbZ

Ldwy ds ikl½iks0$ftyk&lhrke<+h^^ rFkk blds dk;kZUo;u ,oa lapkyu ds fy, xfBr U;kl lfefr dk ukeJh jk/kkd`".k

eafnj] Hkonsoiqj]¼y{eh gkbZ Ldwy ds ikl½iks0$ftyk&lhrke<+h^^gksxkA ftlesa U;kl dh lexz py&vpy lEifÙk ds

la/kkj.k ,oa lapkyu dk vf/kdkj fufgr gksxkA

2- U;kl dh leLr vk; U;kl ds uke fdlh jk"Vªh;d`r cSad esa [kkrk [kksydj tek fd;k tk;sxk A cpr

[kkrk dk lapkyu la;qDr :Ik ls nks lnL;kas dks"kk/;{k ,oa v/;{k ;k lfpo ds la;qDr gLrk{kj ls gksxkA

3- U;kl dh vk;&O;; esa vkfFkZd 'kqfprk ,oa ikjnf’kZrk j[kuk U;kl lfefr dh vlyh dlkSVh gksxhA

4- U;kl lfefr fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e ,oa mi&fof/k esa of.kZr lHkh izko/kkuksa dk lE;d vuqikyu

lqfuf’pr djsaxs rFkk okf"kZd vk;&O;; dk fooj.k] ctV ,oa vads{k.k izfrosnu cSBd dk dk;Zo`r ,oa ns; 'kqYd jkf’k

i"kZn dks lle; Hkstsaxs rFkk U;kl ijEijk dk ikyu djsaxsA

6- U;kl lfefr dk eq[; dÙkZO; U;kl dh lEifÙk dh lqj{kk ,oa lqlapkyu rFkk eafnj dh ijEijk ,oa vkpkjksa

ds vuqdwy iwtk&ikB ,oa lk/kq&lsok dh leqfpr O;oLFkk djuk gksxkA

7- U;kl lfefr@inkf/kdkjh@lnL; dks U;kl dh dksbZ Hkh lEifÙk dk gLrkUrj.k] cnySu] fcØ;] jsgu rFkk

iV~Vk ij nsus ;k fdlh izdkj ls U;kl lEifÙk dk nq:i;ksx djusdk vf/kdkj ugha gksxk vxj os ,slk djrs gS rks 'kqU;

oks voS/k gksxkA vxj dksbZ lnL;@inkf/kdkjh bl rjg dh dkjZokbZ djsaxs rks muij vijkf/kd eqdnek ntZ dj dkuwuh

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

dkjZokbZ dh tk;sxhAlkFk gh U;kl lfefr ds inkf/kdkfj;ksa dk ;g izFke dÙkZO; gksxk fd U;kl dh lHkh Hkw&lEifÙk;ksa dk

tekcanh U;kl ds uke ls djkdj i"kZn dks lwfpr djsxasA blesa fdlh izdkj dh dksrkgh ugha cjrsxsaA

8- v/;{k dh vuqefr ls lfpo U;kl lfefr dh cSBd vkgwr djsaxsA U;kl lfefr dh cSBd izR;sd frekgh esa

,d ckj vo’; cqyk;h tk;sxh vkSj cSBd dh dk;Zo`r i"kZn~ dks izsf"kr dh tk;sxhA

9- U;kl lfefr }kjk dksbZ u;h ;kstuk U;kl fgr esa vko’;d le>k tk;sxk rks bl gsrq fu/kkZfjr fo’ks"k cSBd

esa izLrko ikfjr dj i"kZn~ dks vuqeksnu ds fy, HkstsxhA

10- U;kl lfefr U;kl dh lEifÙk dh lqj{kk ,oa O;oLFkk ds lkFk&lkFk vfrØfer@gLrkarfjr Hkwfe ;fn dksbZ

gS] dks okilh ds fy, leqfpr oS/kkfud dkjZokbZ djsxhA

11- bl ;kstuk esa ifjoZru] ifjc/kZu ;k la’kks/ku rFkk vkdfLed fjfDr;ksa dh iwfrZ dk vf/kdkj i"kZn~ esa fufgr

gksxkA

12- U;kl lfefr ds dksbZ lnL; izR;{k ;k ijks{k :i ls U;kl lEifÙk ls ykHk mBkrs ik, tk;saxs ;k U;kl fgr

ds izfrdqy dk;Z djsaxs rks bl laca/k esa muls Li"Vhdj.k izkIr dj leqfpr dkjZokbZ dh tk,xhA U;kl ds izfrdqy dk;Z

djrs ik;s tkus dh fLFkfr esa lnL; dks lfefr ds dk;Zdky dh vof/k ds nkSjku gh mUgs lnL;rk ls eqDr fd;k tk

ldrk gSaA

13- U;kl lfefr ds lnL; dh ;fn dksbZ vkijkf/kd i`"BHkwfe gksxh ;k os vkijkf/kd dk.M esa vkjksi&ikf=r

gksaxs rks mudh vgZrk Lor% lekIr gks tk;sxhA

i"kZn~ }kjk fu:fir ;kstuk dks ewrZ:i nsus ds fy, fuEufyf[kr lnL;ksa dh U;kl lfefr xfBr dh tkrh gS %&

1- Jh lhrkjke ;kno firk&Lo0 j?kquanu ;kno

& v/;{k

xzke$iks0&u;k Vksyk] Fkkuk&ukuiqj] ftyk&lhrke<+hA

2- Jh jkekuan nkl

& mik/;{k

3- ba0 gjsjke ;kno] firk& Lo0 thos’oj ;kno

& mik/;{k

xzke$iks0$Fkkuk&lhrke<+h ¼y{eh fd’kksjh Ldwy ds ikl½A

4- Jh enu izlkn ¼Hkxr½] firk& Jh lqdnso izlkn

& lfpo

xzke$iks0&lhrke<+hA Hkxr gkMZos;j esu jksM] lhrke<+hA

5- Jh lqjsUnz izlkn ;kno] firk& Jh jktnso izlkn ;kno

& dks"kk/;{k

xzke$iks0&lfg;kjk] CkFkukgk] ftyk&lhrke<+hA

6- Jh eqUuk ;kno firk&Lo0 ukxsUnz izlkn ;kno

& lnL;

xzke$iks0&pdefgyk] Fkkuk&lhrke<+hA

7- Jh vehjh jk;] firk& Jh f’kodj.k jk;

& lnL;

xzke$iks0&eksguiqj] Fkkuk$ftyk&lhrke<+hA

8- Jh jkeizos’k jk; firk& Jh jkeo`{k jk;

& lnL;

xzke$iks0&pdefgyk] Fkkuk&lhrke<+hA

9- Jh fouksn jk; firk& Lo0 jkeo`{k jk;

& lnL;

xzke$iks0&ljnyiV~Vh] ifjgkj] lhrke<+h]

gky eqdke&vkWfQlj dksyksuh] Fkkuk&Mqejk

¼Mqejk Fkkuk ls nf{k.k½A

10- Jh fprjatu izlkn ;kno firk& Jh czgenso jk;

& lnL;

xzke$iks0&Qrgiqj] Fkkuk$ftyk&lhrke<+hA

11- Jh jkts’k dqekj] firk&Lo0 cS|ukFk ;kno

& lnL;

xzke$iks0$Fkkuk&lhrke<+h ¼Fkkuk jksM] oS".kk nsoh eafnj ds ikl½A

mDr ds vfrfjDr fuEu dks fo’ks"k vkeaf=r lnL; ds :i esa mijksDr U;kl lfefr pkgs rks cSBd esa vkeaf=r

dj ldrs gSa%& ba0 jkt fd’kksj ukjk;.k ;kno] Jh jke LokFkZ jk; firk& tkSts jk;] Jh ctjaxh yky xkfM+;k firk&Lo0

dk’khukFk xkfM+;kA

iqtkjh tkudh nkl dks efUnj esa iqtk djus dk iq.kZ vf/kdkj jgsxkA og vU; iqtkjh ds lkFk efUnj dk

iwtk&ikB vkfn djsaxsA lfefr bl ,ot esa iqtkjh dks 6000@& #i;s izfrekg nsaxs rFkk efUnj esa tks ewfÙkZ ij Qy] Qwy]

feBkbZ ;k p<+kok ¼#i;k nks #i;k½ vkrk gS] mlij tkudh nkl o vU; iqtkjh tks lfefr }kjk fu;qDr fd;k x;k gks]

vkil esa ck¡Vdj ysaxsA

NOTE:-jktLo vfHkys[k esa eafnj ds lHkh lEifÙk;ksa dk bUækt eafnj ds uke ^^Jh jk/kkd`".k eafnj] Hkonsoiqj]

ftyk&lhrke<+h^^ij gh jgsxk]fdlh O;fDr fo’ks"k ds uke ij ukekUrj.k vFkok la’kks/ku ugha gksxkA

vkns'k ls]

vf[kys’k dqekj tSu] v/;{kA

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

19 ebZ 2022

la0 628&&Jh ckck ef.kjketh v[kkM+k] fcgkj 'kjhQ] ftyk&ukyUnk]fcgkj jkT; /kkfeZd U;kl]i"kZn ds vUrxZr

fucaf/kr ,d lkoZtfud /kkfeZd U;kl gS] ftldh fuca/ku la0&3190@93gSA

mDr U;kl esa i"kZn }kjk xfBr U;kl lfefr dk dk;Zdky lekIr gks pqdk gSA u;h U;kl lfefr dk xBu fd;k

tkuk gSA bl laca/k esa vuqe.My inkf/kdkjh ls ukeksa dh ekax dh x;h FkhA vuqe.My inkf/kdkjh }kjk vius i=kad&

1277] fnukad&04@10@2021 }kjk 11 O;fDr;ksa ds ukeksa dk izLrko fn;k gSA ftlesa dk;Zjr U;kl lfefr ds lnL;ksa dks

lkfey fd;k x;k( ftlesa vuqe.My inkf/kdkjh }kjk jkt fd’kksj izlkn dk uke Øe la[;k& 02 ij izLrkfor fd;k

x;k( tcfd dk;Zjr U;kl lfefr }kjk vius izLrko fnukad& 16@08@2021 esa mYys[k fd;k Fkk fd jkt fd’kksj izlkn

dkQh o`) gks x;s gS vkSj muds LFkku ij u;s O;fDr ds uke dk izLrko fn;k x;k rFkk fd;s x;s fodklkRed dk;ksZ ds

laca/k esa ,d izfrosnu i"kZn esa fnukad& 18@01@2022 dks lefiZr dh x;h Fkh] ftlesa eq[; :i ls 09 dejs dk

/keZ’kkyk fuekZ.k] rkykc dk th.kksZ)kj] ckck dh lek/kh dk th.kksZ)kj] ifjØek iFk dk fuekZ.k] f’koky; esa VkbZYl] Nr

dh ejEefr vkfn eq[; dk;Z gSA

U;kl lfefr ds mijksDr izLrko rFkk fd;s x;s fodkl dk;Z ds fo:) mDr efUnj ds iwoZ lfpo] egs’k dqekj

}kjk ?kksj vkifÙk dh x;h vkSj dFku fd;k x;k fd oÙkZeku lfefr o"kZ 2007&08 ls dk;Zjr gS o"kZ 2007&08 esa lfefr

}kjk yxHkx 09 yk[k ls vf/kd dh vk; vkSj 05 yk[k cSad [kkrs esa fn[kyk;k x;k gS] ijUrq 12 o"kks± ds vUrjky ds

i'pkr~ Hkh lfefr ds }kjk vk; cgqr de fn[kyk;h tk jgh gS] tcfd okLrfodrk dqN vkSj gS vkSj ,d QksVks fn[kyk;k

x;k fd vHkh Hkh xHkZx`g ds ,d rjQ ttZj voLFkk esa gS] ftls dk;Zjr U;kl lfefr ds lfpo }kjk Lohdkj Hkh fd;k

x;k gS rFkk vkjksi yxk;k x;k fd efUnj dh Hkwfe dks ckm.Mªh ds i'pkr lfefr ds lnL; ds "kM;a= ls pkgjfnokjh ds

vUnj edku dk fuekZ.k fd;k tk jgk FkkA bl laca/k esa mUgksaus ftykf/kdkjh] ukyUnk dks fnukad& 22@12@2021 dks

fn;k x;kA izR;ksÙkj esa U;kl lfefr ds lfpo }kjk dFku fd;k tk jgk gS fd fd;s tk jgs fuekZ.k ij jksd yxk;k tk

pqdk gS vkSj U;kl lfefr us Hkh bldh iwoZ lwpuk vuqe.My inkf/kdkjh dks mDr fuekZ.k dh lwpuk nh Fkh vkSj oÙkZeku esa

efUnj ds pkgjfnokjh ds vUnj ek= ,d edku tks nks eaftyk edku gS] tks iwoZ ls cuk gqvk gS vkSj dksbZ Hkou ckm.Mªh

ds vUnj ugha gSA

mijksDr ifjfLFkfr esa U;kl lfefr }kjk fd;s x;s fodklkRed dk;Z rFkk vuqe.My inkf/kdkjh }kjk izLrkfor

ukeksa esa ls jktfd’kksj izlkn ds uke dks NksM+dj U;kl lfefr dk xBu rFkk blds dk;kZUo;u gsrq ,d ;kstuk dk

fu:i.k djus dk fu.kZ; fy;k x;kA

vr% i"kZn ds foLr`r vkns’k fnukad& 30@04@2022 ds vkyksd esa fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e] 1950

dh /kkjk& 32 esa ,oa /kkfeZd U;kl i"kZn dh mifof/k la0& 43 ¼n½ ds rgr 'kfDr dk iz;ksx djrs gq;sJh ckck ef.kjketh

v[kkM+k] fcgkj 'kjhQ] ftyk&ukyUnk dh lEifÙk;ksa dh lqj{kk] laj{k.k rFkk lqizca/ku gsrq uhps fy[ks ;kstuk dk fu:i.k

fd;k tkrk gS rFkk bls ewÙkZ :Ik nsus ds fy, ,d U;kl lfefr xfBr dh tkrh gSA

;kstuk

1- vf/kfu;e dh /kkjk& 32 ds rgr fu:fir bl ;kstuk dk uke ^^Jh ckck ef.kjketh v[kkM+k U;kl ;kstuk]

fcgkj 'kjhQ] ftyk&ukyUnk^^ gksxk rFkk blds dk;kZUo;u ,oa lapkyu ds fy, xfBr U;kl lfefr dk uke ^^Jh ckck

ef.kjketh v[kkM+k U;kl lfefr] fcgkj 'kjhQ] ftyk&ukyUnk^^ ftlesa U;kl dh lexz py&vpy laifÙk ds la/kkj.k ,oa

lapkyu dk vf/kdkj fufgr gksxkA

2- U;kl lfefr U;kl ds lqpk: izca/ku ds lkFk&lkFk iwtk&vpZuk] jkx&Hkksx] vfrfFk&lsok vkfn leLr /kkfeZd

vkpkjksa dk lE;d lapkyu lqfuf’pr djsxhA

3- U;kl dh lexz vk; ds ys[kk dk lE;d~ la/kkj.k fd;k tk;sxk vkSj jk"Vªh;d`r cSad esa U;kl ds uke ls

[kkrk [kksydj tek rFkk vko’;drkuqlkj jkf’k fudklh dj O;; fd;k tk;sxkA

4- U;kl ds [kkrs dk lapkyu nks lnL;ksa ¼v/;{k @ lfpo ,oa dks"kk/;{k½ ds la;qDr gLrk{kj ls fd;k tk;sxkA

5- eB ifjlj esa txg&txg HksaV&ik= j[ks tk;saxs] ftlesa nku ,oa p<+kos dh jkf’k Mkyh tk;sxh] tks fu/kkZfjr

frfFk dks U;kl lfefr }kjk vf/kd`r nks lnL;ksa ds le{k [kksyh tk;sxh vkSj lgh x.kuk dj izkIr jkf’k dks cSad esa tek

fd;k tk;sxkA

6- nkrkvksa ls izkIr gksus okys jkf’k ds fy, mUgsa jlhn nh tk;sxh vkSj lR;kfir iath esa ntZ dj mUgsa cSad esa

tek dh tk;sxhA

7- eafnj ifjlj esa LoPNrk ,oa ifo=rk dk fo’ks"k /;ku j[kk tk;sxk vkSj eafnjdh xfjek dks v{kq..k j[kk

tk;sxkA efgyk n’kZukfFkZ;ksa dh lqfo/kk dk fo’ks"k /;ku j[kk tk;sxkA

8- U;kl lfefr }kjk eB @ efUnj ds iqtkjh dh vgZrk dk fu/kkZj.k ,oa fu;qfDr dh tk;sxh ,oa muds osru

dk Hkqxrku U;kl dks"k ls gksxkA

9- U;kl lfefr ;g lqfuf’pr djsxh fd eB @ efUnj ifjlj esa HkDrksa dk 'kks"k.k ugha gks vkSj iwtk ds uke

ij muls tcju clwyh ugha gksA

10 U;kl lfefr] fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e ,oa mi fof/k esa of.kZr fu;eksa dk vuqikyu djrs gq,

ctV] vk;&O;; fooj.kh] vadsf{kr izfrosnu] dk;Zo`r vkfn dk i"kZn dks lE;d izs"k.k djsxhA

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

11- U;kl lfefr ds dksbZ lnL; ;fn U;kl fgr ds izfrdwy dk;Z djsaxs ;k U;kl dh ifjlEifÙk;ksa ls izR;{k ;k

ijks{k ykHk mBkrs gq, ik;s tk;asxs vFkok vkijkf/kd i`"VHkwfe ds gksaxs] rks muds lnL; cus jgus dh vg~rkZ lekIr gks

tk;sxhA

12- U;kl dh vk;&O;; esa vkfFkZd 'kqfprk ,oa ikjnf’kZrk j[kuk U;kl lfefr dh vlyh dlkSVh gksxhA

13- v/;{k dh vuqefr ls lfpo izR;sd frekgh esa cSBd cqyk;saxsA cSBd dh v/;{krk] v/;{k djsaxs vkSj fu.kZ;

cgqer ds vk/kkj ij gksxkA

14- lfpo] lfefr }kjk ikfjr [email protected];ksa dks ewÙkZ :Ik nsus ds fy, mÙkjnk;h gksaxs vkSj dks"kk/;{k vk;&O;;

ds ys[kk la/kkj.k ,oa Ik;Zos{k.k ds mÙkjnk;h gksaxsA

15- ftu fo"k;ksa dk mYys[k bl ;kstuk esa ugha gks vkSj eB ds fgr esa vko’;d gks] rks mu fcUnqvksa ij U;kl

lfefr dh cSBd esa izLrko ikfjr dj i"kZn ds ikl vuqeksnu gsrq HkstsxhA

16- bl ;kstuk esa ifjorZu] ifjo)Zu ;k la’kks/ku rFkk vkdfLed fjfDr;ksa dh iwfrZ dk vf/kdkj i"kZn esa fufgr

gksxkA

i"kZn }kjk fu:fir ;kstuk dks ewrZ :Ik nsus ds fy, fuEufyf[kr lnL;ksa dh,d U;kl lfefr 05 o"kZ ds

fy,xfBr dh tkrh gS%&

1- vuqe.My inkf/kdkjh] fcgkj 'kjhQ]

& v/;{k

2- Jh vej dkUr Hkkjrh]

& mik/;{k

3- Jh 'kdynso okRl;k;u

& lfpo

4- MkW0 iznhi xqIrk

& dks"kk/;{k

5- Fkkuk/;{k] fcgkj Fkkuk] fcgkj 'kjhQ

& lnL;

6- vapy vf/kdkjh] fcgkj 'kjhQ

& lnL;

7- Jh lrh’k dqekj

& lnL;

8- Jh foihu dqekj

& lnL;

9- Jh jathr dqekj

& lnL;

10- Jh izdk’k dqekj ;kno

& lnL;

11- Jh jfo jatu xqIrk

& lnL;

irk&Jh ckck ef.kjketh v[kkM+k] fcgkj 'kjhQ] ftyk& ukyUnkA

mDr vkns’k ds vkyksd esa^^Jh ckck ef.kjketh v[kkM+k] fcgkj 'kjhQ] ukyUnk^^ds uke esas fdlh izdkj dks dksbZ

ifjorZu ugha fd;k tk;sxkA

uksV%&U;kl lfefr@inkf/kdkjh@lnL; dks U;kl dh fdlh Hkh lEifÙk@Hkwfe dk gLrkUrj.k@cnySu@

foØ;@iV~Vk@yht vkfn ij nsus ;k fdlh izdkj ls U;kl lEifÙk dk nq:Ik;ksx djus dk vf/kdkj ugha gksxkA

vxj os ,slk djrs gSa rks 'kqU; oks voS/k gksxk rFkk U;kl lfefr ds fo:) fof/k&lEer dkjZokbZ dh tk ldrh

gSA

vkns'k ls]

vf[kys’k dqekj tSu] v/;{kA

&&&&&&

8 twu 2022

la0 915&&Jh dk: f[kjgjh LFkku] egiqjk] xzke&egiqjk] iksLV& eSukxzke] Fkkuk&efg"kh] ftyk&lgjlk]fcgkj

jkT; /kkfeZd U;kl]i"kZn ds vUrxZr fucaf/kr ,d lkoZtfud /kkfeZd U;kl gS] ftldh fuca/ku la0&1553gSA

mDr eafnj ds laca/k esa foLr`r bfrgkl i"kZn ds vkns'k fnukad& 05@12@2020 esa of.kZr fd;k x;k gSA mDr

eafnj esa ,d HkaMkj] /keZ'kkyk] edku] tks xzkeh.kksa ds lg;ksx ls fufeZr gS rFkk ,d ;kf='kkyk] tks fo/kk;d fuf/k ls

fufeZr gSA orZeku esa nq/k] pwM+k] vjok pkoy vkfn p<+rk gS rFkk eafnj esa nku&isVh Hkh gSA

mDr eafnj ds v/khuLFk 3-24 ,dM+ tehu dk nLrkost lafpdk ij miyC/k gSA fuca/ku ds le; mDr LFky dh

ns[kHkky lsok;r cwph f[kjgjh }kjk dh tkrh jgh gS] ijUrq i"kZn }kjk ckj&ckj i= fn;s tkus ds ckotwn Hkh u rks Lo;a

dHkh mifLFkr gq, vkSj u gha dksbZ izfr&mRrj nkf[ky fd;k x;k vkSj eafnj dh fLFkfr ds ckjs esa fnukad 23@01@1996

dks dchj eB ds egar jkeLo:i 'kkL=h }kjk i"kZn esa ,d f’kdk;r i= nkf[ky fd;k x;k fd eafnj esa ywV&ikV epk

gqvk gS] dksbZ ns[kHkky djus okyk ugha gSA fnukad& 21@09@2005 dks ruqd yky f[kjgjh }kjk ,d izkFkZuk&i= fn;k

x;k fd og iwoZ ljiap gSa vkSj mudks ml eafnj dh izca/ku gsrq vf/kd`r fd;k tk,A blh chp o"kZ 2006 esa f’kouanu

f[kjgjh }kjk mDr eafnj dh ns[kHkky djus rFkk egar gksus dk nkok djus vkSj U;kl/kkjh cuk;s tkus dh izkFkZuk dhA

i"kZn dh lafpdk esa o"kZ 2006&07 ls mijksDr f'kouanu f[kjgjh }kjk gh vk;&O;; fooj.kh fnukad& 13@06@2008 dks

lefiZr fd;k x;kA rRi'pkr eafnj ds laca/k esa dksbZ tkudkjh i"kZn esa ugha nh x;hA

misUnz nkl f[kjgjh }kjk Lo;a dks lsok;r dk nkok djrs gq, ,d LoRo lwV ua0& 125@06 lc tt lgjlk] esa

nkf[ky fd;k] ftlesa f'kouanu f[kjgjh o vU; ds fo:) nkf[ky fd;kA lafpdk ij o"kZ 2019 esa U;kl lfefr dk xBu

fd;s tkus gsrq ,d vke lHkk }kjk 11 O;fDr;ksa ds ukeksa dk izLrko izkIr gqvk Fkk] ftl ij v/;{k vkSj lfpo ds :i esa

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

izLrkfor o ,d vU; lnL; ds fo:) vkijkf/kd dsl gksus dh lwpuk Fkkus }kjk nh x;h rFkk dqN xzkeh.kksa }kjk vkifr

Hkh nkf[ky dh x;hA vr% i"kZn }kjk vius vkns'k fnukad& 05@12@2020 esa gh U;kl lfefr xBu fd;s tkus dk fu.kZ;

ysdj vuqeaMy inkf/kdkjh ls 11 O;fDr;ksa ds ukeksa ds izLrko dh ekax dh x;h tks izkIr gks pqdk gSA rnuqlkj ,d U;kl

lfefr dk xBu ,oa blds dk;kZUo;u gsrq ,d ;kstuk dk xBu djus dk fu.kZ; fy;k x;kA

vr% i"kZnh; vkns’k fnuakd&04@05@2022 ds vkyksd esa fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e] 1950 dh /kkjk&

32 esa ,oa /kkfeZd U;kl i"kZn dh mifof/k la0& 43 ¼n½ ds rgr 'kfDr dk iz;ksx djrs gq, dk iz;ksx djrs gq, Jh dk:

f[kjgjh LFkku] egiqjk] xzke& egiqjk] iksLV& eSukxzke] Fkkuk& efg"kh] ftyk& lgjlk dh lEifÙk;ksa dh lqj{kk] laj{k.k

rFkk lqizca/ku gsrq uhps fy[ks ;kstuk dk fu:i.k fd;k tkrk gS rFkk bls ewÙkZ :Ik nsus ds fy, ,d U;kl lfefr vLFkk;h

:Ik ls xfBr dh tkrh gSA

;kstuk

1- vf/kfu;e dh /kkjk& 32 ds rgr fu:fir bl ;kstuk dk uke Jh dk: f[kjgjh LFkku U;kl ;kstuk] egiqjk]

xzke& egiqjk] iksLV& eSukxzke] Fkkuk& efg"kh] ftyk& lgjlk gksxk rFkk blds dk;kZUo;u ,oa lapkyu ds fy, xfBr

U;kl lfefr dk uke Jh dk: f[kjgjh LFkku U;kl lfefr] egiqjk] xzke& egiqjk] iksLV& eSukxzke] Fkkuk& efg"kh]

ftyk& lgjlk ftlesa U;kl dh lexz py&vpy laifÙk ds la/kkj.k ,oa lapkyu dk vf/kdkj fufgr gksxkA

2- U;kl lfefr U;kl ds lqpk: izca/ku ds lkFk&lkFk iwtk&vpZuk] jkx&Hkksx] vfrfFk&lsok vkfn leLr /kkfeZd

vkpkjksa dk lE;d lapkyu lqfuf’pr djsxhA

3- U;kl dh lexz vk; ds ys[kk dk lE;d~ la/kkj.k fd;k tk;sxk vkSj jk"Vªh;d`r cSad esa U;kl ds uke ls

[kkrk [kksydj tek rFkk vko’;drkuqlkj jkf’k fudklh dj O;; fd;k tk;sxkA

4- U;kl ds [kkrs dk lapkyu nks lnL;ksa ¼v/;{k @ lfpo ,oa dks"kk/;{k½ ds la;qDr gLrk{kj ls fd;k tk;sxkA

5- eB ifjlj esa txg&txg nku&ik= j[ks tk;saxs] ftlesa nku ,oa p<+kos dh jkf’k Mkyh tk;sxh] tks fu/kkZfjr

frfFk dks U;kl lfefr }kjk vf/kd`r 03 lnL;ksa ds le{k [kksyh tk;sxh vkSj lgh x.kuk dj izkIr jkf’k dks cSad esa tek

fd;k tk;sxkA

6- nkrkvksa ls izkIr gksus okys jkf’k ds fy, mUgsa jlhn nh tk;sxh vkSj lR;kfir iath esa ntZ dj mUgsa cSad esa

tek dh tk;sxhA

7- eafnj ifjlj esa LoPNrk ,oa ifo=rk dk fo’ks"k /;ku j[kk tk;sxk vkSj eafnjdh xfjek dks v{kq..k j[kk

tk;sxkA efgyk n’kZukfFkZ;ksa dh lqfo/kk dk fo’ks"k /;ku j[kk tk;sxkA

8- U;kl lfefr }kjk eB @ efUnj ds iqtkjh dh vgZrk dk fu/kkZj.k ,oa fu;qfDr dh tk;sxh ,oa muds osru

dk Hkqxrku U;kl dks"k ls gksxkA

9- U;kl lfefr ;g lqfuf’pr djsxh fd eB @ efUnj ifjlj esa HkDrksa dk 'kks"k.k ugha gks vkSj iwtk ds uke

ij muls tcju clwyh ugha gksA

10 U;kl lfefr] fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e ,oa mi fof/k esa of.kZr fu;eksa dk vuqikyu djrs gq,

ctV] vk;&O;; fooj.kh] vadsf{kr izfrosnu] dk;Zo`r] fodklkRed dk;Z dh iw.kZ tkudkjh vkfn dk i"kZn dks lE;d izs"k.k

djsxhA

11- U;kl lfefr ds dksbZ lnL; ;fn U;kl fgr ds izfrdwy dk;Z djsaxs ;k U;kl dh ifjlEifÙk;ksa ls izR;{k ;k

ijks{k ykHk mBkrs gq, ik;s tk;asxs vFkok vkijkf/kd i`"VHkwfe ds gksaxs] rks muds lnL; cus jgus dh vg~rkZ lekIr gks

tk;sxhA

12- U;kl dh vk;&O;; esa vkfFkZd 'kqfprk ,oa ikjnf’kZrk j[kuk U;kl lfefr dh vlyh dlkSVh gksxhA

13- v/;{k dh vuqefr ls lfpo izR;sd frekgh esa cSBd cqyk;saxsA cSBd dh v/;{krk] v/;{k djsaxs vkSj fu.kZ;

cgqer ds vk/kkj ij gksxkA

14- lfpo] lfefr }kjk ikfjr [email protected];ksa dks ewÙkZ :Ik nsus ds fy, mÙkjnk;h gksaxs vkSj dks"kk/;{k vk;&O;;

ds ys[kk la/kkj.k ,oa Ik;Zos{k.k ds mÙkjnk;h gksaxsA

15- ftu fo"k;ksa dk mYys[k bl ;kstuk esa ugha gks vkSj eB ds fgr esa vko’;d gks] rks mu fcUnqvksa ij U;kl

lfefr dh cSBd esa izLrko ikfjr dj i"kZn ds ikl vuqeksnu gsrq HkstsxhA

16- bl ;kstuk esa ifjorZu] ifjo)Zu ;k la’kks/ku rFkk vkdfLed fjfDr;ksa dh iwfrZ dk vf/kdkj i"kZn esa fufgr

gksxkA

i"kZn }kjk fu:fir ;kstuk dks ewrZ :Ik nsus ds fy, fuEufyf[kr lnL;ksa dh,d U;kl lfefr 01 o"kZ ds fy,

vLFkk;h :Ik lsxfBr dh tkrh gS%&

1- vuqeaMy inkf/kdkjh] lgjlk

v/;{k

2- Jh misUnz f[kjgj

mik/;{k

3- Jh oS|ukFk f[kjgj

lfpo

4- Jh rkj.kh f[kjgj

lg&lfpo

5- Jh v:.k flag

dks"kk/;{k

6- Jh feFkys'k f[kjgj

lnL;

7- Jh lathr f[kjgj

lnL;

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

Øe laŒ& 02 ls 07 dk irk&xzke& egiqjk] iksLV& eSukxzke] Fkkuk& efg"kh] lgjlkA

mDr vkns’k ds vkyksd esaJh dk: f[kjgjh LFkku] egiqjk] xzke& egiqjk] iksLV& eSukxzke] Fkkuk& efg"kh] ftyk&

lgjlkds uke esas fdlh izdkj dks dksbZ ifjorZu ugha fd;k tk;sxkA

uksV%&U;kl lfefr@inkf/kdkjh@lnL; dks U;kl dh fdlh Hkh lEifÙk@Hkwfe dk gLrkUrj.k@cnySu@

foØ;@iV~Vk@yht vkfn ij nsus ;k fdlh izdkj ls U;kl lEifÙk dk nq:Ik;ksx djus dk vf/kdkj ugha gksxkA

vxj os ,slk djrs gSa rks 'kqU; oks voS/k gksxk rFkk U;kl lfefr ds fo:) fof/k&lEer dkjZokbZ dh tk

ldrh gSA

vkns'k ls]

vf[kys’k dqekj tSu] v/;{kA

&&&&&&

18 vizhy 2022

la0 144&&Jh jkes’oj ukFk egknso eafnj] xzke$iks0&efV;kj] Fkkuk&eka>h] ftyk&lkj.k i"kZn varxZr fucaf/kr

,d lkoZtfud /kkfeZd U;kl gS] ftldh fuca/ku la[;k 125 gSA

mDr eB esa yxHkx 08 ch0 Hkwfe] ftlds U;kl/kkjh Jh 'kEHkqukFk nwcs gSA Jh nwcs }kjk ,d izkFkZuk i= fn;k x;k

gS fd eafnj cka/k ds utnhd gS] fygktk yxHkx 04 ch0 tehu unh esa gS vkSj 04 ch0 tehu esa [ksrh gksrh gS] ftlesa ls

02 ch0 tehu esa [ksrh cUnkscLrh ds ek/;e ls djk;h tkrh gS vkSj 02 ch0 [ksrh dh tehu 07 ukfer O;fDr;ksa }kjk j[k

fy;k x;k gSA iwoZ esa ;s yksx cUnkscLrh dh jkf’k nsrs Fks] ijUrq fiNys 05 o"kksZ ls fdlh izdkj dh dksbZ cUnkscLrh dh

jkf’k dk Hkwxrku ugha dj jgs gSa rFkk izkFkZuk djrs gSa fd eafnj dh Hkwfe ds ljq{kk ds fy, vapykf/kdkjh] Fkkuk/;{k rFkk

Jh jkefuokl flag dks j[kdj U;kl lfefr cuk fn;k tk,] D;ksafd izkFkhZ 'kkfjjhd :i ls detksj gS vkSj vdsy dk;Z

djus esa vleFkZ gks jgs gSA izkFkhZ }kjk eafnj ds QksVks Hkh nkf[ky fd;kA

mijksDr lHkh ifjfLFkfr;ksa ij fopkjksijkUr mDr eafnj@U;kl ds ifjlEifÙk;ksa dh lqj{kk] lqpk: izca/ku ,oa

lE;d fodkl gsrq fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e 1950 dh /kkjk 32 ds vUrxZr ,d ;kstuk dk fu:iu ,oa blds

dk;kZUou gsrq ,d U;kl lfefr dk xBu fd;k tkuk vko’;d gSA

vr% fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e] 1950 dh /kkjk 32 esa fcgkj jkT; /kkfeZd U;kl i"kZn dks iznÙk vf/kdkj

tks /kkfeZd U;kl dh mifof/k la0&43 ¼n½ ds rgr v/;{k dks izkIr gS] dk iz;ksx djrs gq, Jh jkes’oj ukFk egknso eafnj]

xzke$iks0&efV;kj] Fkkuk&eka>h] ftyk&lkj.k dh lEifÙk;ksa dh lqj{kk] csgrj izca/ku rFkk lE;d~ fodkl gsrq ,d ;kstuk

dk fu:i.k fd;k tkrk gS vkSj bls ewÙkZ :Ik nsus ,oa lapkyu ds fy, 03 lnL;h; U;kl lfefr vkns’k fnukad 24-03-

2022 ds vkyksd esa xfBr dh tkrh gSA

;kstuk

1- vf/kfu;e dh /kkjk&32 ds rgr fu:fir bl ;kstuk dk uke **Jh jkes’oj ukFk egknso eafnj]

xzke$iks0&efV;kj] Fkkuk&eka>h] ftyk&lkj.k U;kl ;kstuk gksxk** rFkk blds dk;kZUo;u ,oa lapkyu ds fy, xfBr

U;kl lfefr dk uke **Jh jkes’oj ukFk egknso eafnj] xzke$iks0&efV;kj] Fkkuk&eka>h] ftyk&lkj.k U;kl lfefr gksxh**

ftlesa U;kl dh lexz py&vpy lEifÙk ds la/kkj.k ,oa lapkyu dk vf/kdkj fufgr gksxkA

2- bl U;kl lfefr dk eq[; dÙkZO; U;kl dh lEifÙk dh lqj{kk ,oa lqlapkyu rFkk eafnj dh ijEijk ,oa

vkpkjksa ds vuqdwy iwtk&ikB ,oa lk/kq&lsok dh leqfpr O;oLFkk djuk gksxkA

3- U;kl dh leLr vk; U;kl ds uke fdlh jk"Vªh;d`r cSad esa [kkrk [kksydj tek fd;k tk;sxk rFkk v/;{k

vkSj lfpo ds la;qDr gLrk{kj ls bldk lapkyu gksxkA

4- U;kl dh vk;&O;; esa vkfFkZd 'kqfprk ,oa ikjnf’kZrk j[kuk U;kl lfefr dh vlyh dlkSVh gksxhA

5- U;kl lfefr fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e ,oa mi&fof/k esa of.kZr lHkh izko/kkuksa dk lE;d vuqikyu

lqfu’pr djsaxs rFkk okf"kZd vk; dk fooj.k ctV ,oa vads{k.k izfrosnu cSBd dk dk;Zo`r ,oa ns; 'kqYd jkf’k i"kZn dks

lle; Hkstsaxs rFkk U;kl ijEijk dk ikyu djsaxsA

6- U;kl lfefr@inkf/kdkjh @lnL; dks U;kl dh dksbZ Hkh lEifÙk dk gLrkUrj.k] cnySu] fcØ; rFkk iV~Vk

ij nsus ;k fdlh izdkj ls U;kl lEifÙk dk nq:i;ksx djus dk vf/kdkj ugha gksxk vxj os ,Slk djrs gS rks 'kqU; oks

voS/k gksxkA vxj dksbZ lnL;@inkf/kdkjh bl rjg dh dkjZokbZ djsaxs rks muij vijkf/kd eqdnek ntZ dj dkuwuh

dkjZokbZ dh tk;sxhA

7- v/;{k dh vuqefr ls lfpo U;kl lfefr dh cSBd vkgwr djsaxsA U;kl lfefr dh cSBd izR;sd frekgh esa

,d ckj vo’; cqyk;h tk;sxh vkSj cSBd dh dk;Zo`r i"kZn~ dks izsf"kr dh tk;sxhA

8- U;kl lfefr }kjk dksbZ u;h ;kstuk U;kl fgr esa vko’;d le>k tk;sxk rks bl gsrq fu/kkZfjr fo’ks"k cSBd

esa izLrko ikfjr dj i"kZn~ dks vuqeksnu ds fy, HkstsxhA

9- U;kl lfefr U;kl dh lEifÙk dh lqj{kk ,oa O;oLFkk ds lkFk&lkFk vfrØfer@gLrkarfjr Hkwfe ;fn dksbZ

gS] dks okilh ds fy, leqfpr oS/kkfud dkjZokbZ djsxhA

10- bl ;kstuk esa ifjoZru] ifjc/kZu ;k la’kks/ku rFkk vkdfLed fjfDr;ksa dh iwfrZ dk vf/kdkj i"kZn~ esa fufgr

gksxkA

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

11- U;kl lfefr ds dksbZ lnL; izR;{k ;k ijks{k :i ls U;kl lEifÙk ls ykHk mBkrs ik, tk;saxs ;k U;kl fgr

ds izfrdqy dk;Z djsaxs rks bl laca/k esa muls Li"Vhdj.k izkIr dj leqfpr dkjZokbZ dh tk,xhA U;kl ds izfrdqy dk;Z

djrs ik;s tkus dh fLFkfr esa lnL; dks lfefr ds dk;Zdky dh vof/k ds nkSjku gh mUgs lnL;rk ls eqDr fd;k tk

ldrk gSaA

12- U;kl lfefr ds lnL; dh ;fn dksbZ vkijkf/kd i`"BHkwfe gksxh ;k os vkijkf/kd dk.M esa vkjksi&ikf=r

gksaxs rks mudh vgZrk Lor% lekIr gks tk;sxhA

13- U;kl lfefr }kjk fdlh izdkj dksbZ vk;kstu fd;k tkrk gS rks ftlesa 05 yk[k ls vf/kd dh jkf’k [kpZ

dk vuqeku gks rks [kpZ djus ls iwoZ i"kZn ls vuqefr ysuk vko’;d gksxkA blh izdkj ;fn eafnj ds fodkl ;k lajpuk

ds en esa 10 yk[k :i;s vf/kd dh jkf’k [kpZ gksus dk vuqeku gks rks mldk vuqekfur [kpZ fooj.kh izLrqr dj iwoZ

vuqefr i"kZn ls ysuk vko’;d gS vkSj ;fn mijksDr jkf’k fu/kkZfjr lhek ds vUnj vkrh gS rks Hkh mldh lwpuk i"kZn dks

nh tk,xhA

i"kZn~ }kjk fu:fir ;kstuk dks ewrZ:i nsus ds fy, 03 lnL;h; U;kl lfefr dk xBu vLFkk;h :i ls dh

tkrh gS %&

1- vapy vf/kdkjh] eka>h] Nijk ¼lkj.k½

insu v/;{k

2- Jh 'kEHkqukFk nwcs ¼U;kl/kkjh½

lfpo

3- Jh jke fuokl flag

lnL;

NOTE:- jktLo vfHkys[k esa U;kl ds lHkh lEifÙk;ksa dk bUækt eafnj ds uke ¼Jh jkes’oj ukFk egknso eafnj]

xzke$iks0&efV;kj] Fkkuk&eka>h] ftyk&lkj.k½ ij gh jgsxk] fdlh O;fDr fo’ks"k ds uke ij ukekUrj.k vFkok

la’kks/ku ugha gksxkA

mijksDr U;kl lfefr dk xBu vLFkk;h :i ls fd;k tkrk gSA U;kl/kkjh Jh 'kEHkwukFk nwcs dks funsZ’k fn;k

tkrk gS fd tks cdk;k i"kZn 'kqYd gS] mls Hkh 03 ¼rhu½ ekg esa tek djsaA

Hkonh;]

vf[kys’k dqekj tSu] v/;{kA

&&&&&&

la’kksf/kr vf/klwpuk

2 uoEcj 2021

la0 3767&&Jh lhrk tUe dq.M LFky ¼Jh tkudh tUe Hkwfe iqukSjk /kke eafnj½ xzke&iqukSjk] ftyk&lhrke<+h

i"kZn ds varxZr fucaf/kr ,d lkoZtfud /kkfeZd U;kl gS ftldh fuca/ku la[;k&05 gSA U;kl ds lqizca/ku ,oa mldh

lEifRr;ksa dh lqj{kk rFkk lE;d~ fodkl gsrq LFkkuh; fo/kk;d rFkk ftyk inkf/kdkjh] lhrke<+h dks laj{kd cukrs gq;s

vij legÙkkZ] jsoU;w] lhrke<+h dh v/;{krk eas 09 lnL;h; U;kl lfefr dk xBu vf/klwpuk i=kad&834 fnukad&17-06-

2021 }kjk fd;k x;k gSA bl U;kl lfefr esa Jh ih0,u0 flag dks dks"kk/;{k cuk;k x;k A Jh flag us vf/kd mez gks

tkus ds dkj.k dk;Z djus esa viuh vlgefr O;Dr djrs gq, R;kx&i= ns fn;kA mDr dks i"kZn dh cSBd fnukad&24-09-

2021 esa j[kk x;kA Jh ih0,u0 flag ds R;kx i= dks loZlEEkfr ls Lohd`r fd;k x;kA lkFk gh i"kZn ds nks ekuuh;

lnL; Jh gfjHkw"k.k Bkdqj ^^cpkSy^^ ,oa egar 'kqdnso nkl dks lfefr esa laj{kd ds :Ik esa ,oa egar jke mnkj nklth]

Jh jketkudh eafnj Hkonsoiqj] lhrke<+h dks U;kl lfefr esa lnL; ds :Ik esa j[ks tkus dk izLrko egar 'kqdnso nklth

}kjk fn;k x;kA ftls loZlEefr ls i"kZn dh cSBd Lohdkj fd;k x;kA

vr% i"kZn dh cSBd fnukad&24-09-2021 esa fy, x;s fu.kZ;kuqlkj 1-Jh gfjHkw"k.k Bkdqj ^^cpkSy^^& ekuuh;

lnL; fcgkj fo/kku lHkk 2- Jh 'kqdnso nkl th] egar] cxgh eB] lhrke<+hdks U;kl lfefr esa lja{kd 3- egar jke

mnkj nklth] Jh jketkudh eafnj Hkonsoiqj] lhrke<+h&lnL; ds :Ik esa 'kkfey fd;k tkrk gS ,oa 4- Jh lat; dqekj

xqIrk dks U;kl lfefr ds dks"kk/;{k ds :Ik esa U;kl lfefr ds vof’k"V vof/k ds fy, ekU;rk iznku dh tkrh gSA

vkns'k ls]

vf[kys’k dqekj tSu] v/;{kA

&&&&&&

vf/klwpuk,a

29 fnlEcj 2021

la0 4328&&fo’kuiqj c?kuxjh ¼f’koksÙkj VªLV½] xzke$iks0&fo".kqiqj c?kuxjh] ftyk&eqt¶Qjiqj i"kZn ds varxZr

fucaf/kr ,d lkoZtfud /kkfeZd U;kl gS ftldh fuca/ku la[;k&1666 gS ftlesa yxHkx 11 ,dM+ Hkwfe gSA iwoZ esa bl

laLFkk dk lapkyu Loa;Hkw U;kl lfefr }kjk fd;k tkrk jgk gSA fnukad&08-7-2020 dks Jh nsosUnz feJ }kjk ,d izkFkZuk

i= U;kl lfefr ds xBu gsrq ukeksa dk izLrkko i"kZn dks Hkstk lkFk gh vuqjks/k fd;k fd mldh ekU;rk iznku dh tk;A

mDr i= ds vkyksd esa Jh nsosUnz feJ dks i=kad&1202 fnukad&11-9-2020 }kjk fnukad&14-10-2020 dks i"kZn esa mifLFkr

gksus dh lwpuk nh x;hA fnukad&14-10-2020 dks Lo;aHkw U;kl lfefr ds v/;{k Jh nsosUnz feJ }kjk o"kZ 2016&17 ls o"kZ

2019&20 rd dk U;kl dk vk;&O;; fooj.k nkf[ky fd;kA nkf[ky fooj.kh ls Li"V gksrk gS fd eafnj dh vk;&O;;

fooj.kh lgh :Ik ls nkf[ky ugha dh x;h gSA eafnj dh Hkwfe o"kZ 1993 ls 2020 rd lkeku Fkh ijarq gksus okyh vk; esa

fHkUurk gSA i"kZnh; i=kad&2203 fnukad&16-12-202 }kjk vapykf/kdkjh] ldjk ls eafnj dh izca/ku ,oa mldh lEifRr;ksa

ǐबहार गजट, 2 uoEcj 2022

dh lqj{kk gsrq U;kl lfefr xBu okLrq 11 fgUnw lTtuksa ds uke dh ekax djrs gq, Jh nsosUnz feJ }kjk izLrkfor ukeksa

dh tks lwph miyC/k djk;h x;h Fkh mlij eaRkO; dh ekax dh x;hA

26 twu 2021 dks Jh vatuh dqekj >k }kjk ,d izkFkZuk i= nkf[ky dj fnukad&05-06-2021 gks nsosUnz feJ dk

LoxZok’k gksus vkSj fnukad& 08-6-2021 dks Lo;aHkw U;kl lfefr }kjk cSBd dj Jh yfyr dqekj jk; dks v/;{k in ij

ukfer ,oa u;s lnL; ds :Ik esa Jh jke dqekj feJ ds uke dks tksM+rs gq, 11 O;fDRk;ksa ds ukeksa dk izLrko i"kZn dks

izkIr gqvkA vapykf/kdkjh us i=kad&544 fnukad&21-6-2021 }kjk 11 O;fDr;ksa ds ukeksa dh lwph izkIr gqvk ml lwph esa Hkh

mUgha O;fDr;ksa ds uke gS tks Lo;a Hkw U;kl lfefr }kjk nkf[ky dh x;h gSA

lafpdk ls Li"V gksrk gS fd eafnj dkQh izkphu gS vkSj yxHkx 50 o"kZ iwoZ bldk fuca/ku fd;k x;k gS ijarq

fo"ke ifjfLFkfro’k vkt rd bl eafnj dh ns[kHkky gsrq U;kl lfefr dk XkBu ugha fd;k tk ldkA ;gha dkj.k gS fd

vktrd bl eafnj dk fodkl i;kZIr :Ik esa ugha gks ldkA

mi;qZDr of.kZr ifjfjLFkfr esa fo’kuiqj c?kuxjh ¼f’koksÙkj VªLV½] xzke$iks0&fo".kqiqj c?kuxjh] ftyk&eqt¶Qjiqj

dh Hkwfe oks lEifRr;ks dh lqj{kk] lE;d izca/ku] fodkl vkfn ds U;kl lfefr dk xBu vko’;d gSa A

vr% fcgkj fgUnw /kkfeZd U;kl vf/kfu;e] 1950 dh /kkjk 32 esa fcgkj jkT; /kkfeZd U;kl i"kZn dks iznÙk vf/kdkj

tks /kkfeZd U;kl dh mifof/k la0&43 ¼n½ ds rgr v/;{k dks izkIr gS] dk iz;ksx djrs gq, eSa vf[kys’k dqekj tSu

^^fo’kuiqj c?kuxjh ¼f’koksÙkj VªLV½] xzke$iks0&fo".kqiqj c?kuxjh] ftyk&eqt¶Qjiqj^^dh lEifÙk;ksa dh lqj{kk] csgrj izca/ku

rFkk lE;d~ fodkl gsrq,d ;kstuk dk fu:i.k fd;k tkrk gS vkSj bls ewÙkZ :Ik nsus ,oa lapkyu ds fy, izLrkfor 11

O;fDr;ksa dh ,d U;kl lfefr xBu vkns’kfnukad& 01-09-2021 ds vkyksd esa ,d o"kZ ds fy, xfBr dh tkrh gSA

;kstuk

1- vf/kfu;e dh /kkjk&32 ds rgr fu:fir bl ;kstuk dk uke ^^fo’kuiqj c?kuxjh ¼f’koksÙkj VªLV½]

xzke$iks0&fo".kqiqj c?kuxjh] ftyk&eqt¶Qjiqj^^ rFkk blds dk;kZUo;u ,oa lapkyu ds fy, xfBr U;kl lfefr dk

uke^^fo’kuiqj c?kuxjh ¼f’koksÙkj VªLV½] xzke$iks0&fo".kqiqj c?kuxjh] ftyk&eqt¶QjiqjU;kl lfefr**gksxkA ftlesa U;kl

dh lexz py&vpy lEifÙk ds la/kkj.k ,oa lapkyu dk vf/kdkj fufgr gksxkA

2- U;kl dh leLr vk; U;kl ds uke fdlh jk"Vªh;d`r cSad esa [kkrk [kksydj tek fd;k tk;sxk A cpr [kkrk

dk lapkyu la;qDr :Ik ls nks lnL;kas dks"kk/;{k ,oa v/;{k ;k lfpo ds la;qDr gLrk{kj ls gksxkA