झारख(cid:214)ड गजट
असाधारण अंक
झारख(cid:214)ड सरकार (cid:622)वारा (cid:292)का(cid:871)शत
27 (cid:207)ये(cid:231)ठ, 1948 (श०)
सं(cid:201)या – 381 राँची, बुधवार, 17 जून, 2026 (ई०)
म(cid:465)हला, बाल (cid:874)वकास एवं सामािजक सुर(cid:162)ा (cid:874)वभाग
-------
संक(cid:227)प
19 (cid:871)सत(cid:224)बर, 2024
(cid:874)वषयः- (cid:871)मशन शि(cid:200)त अ(cid:219)तग(cid:91)त के (cid:219)(cid:289) (cid:292)ायोिजत "पालना योजना" के (cid:873)(cid:272)या(cid:219)वयन क(cid:551) (cid:232)वीकृ (cid:467)त।
(cid:163)ापांकः-07/म०स०-पालना-96/2024-2299-- म(cid:465)हलाओं क(cid:551) सुर(cid:162)ा एवं सशि(cid:200)तकरण हेतु एक सम(cid:274) एवं समे(cid:873)कत योजना "(cid:871)मशन शि(cid:200)त" का (cid:873)(cid:272)याि(cid:219)वत है। इसके तहत ् "संबल" तथा साम(cid:216)य(cid:91) घटक काय(cid:91)(cid:272)म(cid:585) के तहत ् (cid:874)व(cid:871)भ(cid:219)न योजनाओं के काया(cid:91)(cid:219)वयन हेतु म(cid:465)हला एवं बाल (cid:874)वकास मं(cid:287)ालय, भारत सरकार के (cid:465)दशा- (cid:467)नद(cid:566)शांक WW-23/1/2021-WW, (cid:465)दनांक- 14.07.2022 के मा(cid:218)यम से (cid:874)व(cid:232)तृ त माग(cid:91) (cid:467)नद(cid:566)श (cid:467)नग(cid:91)त है। भारत सरकार (cid:622)वारा (cid:871)मशन शि(cid:200)त का संचालन प(cid:219)(cid:289)हवीं (cid:874)व(cid:419) आयोग क(cid:551) अव(cid:876)ध यथा-वष(cid:91)-2021-2026 क(cid:551) अव(cid:876)ध हेतु काया(cid:91)ि(cid:219)वत कराया जाना संसू(cid:876)चत है ।
2. पालना (Creche)
(a) म(cid:465)हलाओं क(cid:551) (cid:871)श(cid:162)ा और रोजगार पर सरकार क(cid:551) (cid:467)नरंतर पहल के प(cid:464)रणाम(cid:232)व(cid:510)प उनके रोजगार के अवसर बढ़े ह(cid:583), और अ(cid:876)धक से अ(cid:876)धक म(cid:465)हलाएं अब लाभकार(cid:547) रोजगार म(cid:581) ह(cid:583), बढ़ते औ(cid:622)योगीकरण और शहर(cid:547) (cid:874)वकास के कारण शहर(cid:585) क(cid:551) ओर पलायन बढ़ गया है। (cid:874)पछले कु छ2 झारख(cid:214)ड गजट (असाधारण) बुधवार, 17 जून, 2026 दशक(cid:585) म(cid:581) एकल प(cid:464)रवार(cid:585) म(cid:581) तेजी से वृ (cid:622)(cid:876)ध देखी गई है। इस (cid:292)कार, ऐसी कामकाजी म(cid:465)हलाओं के ब(cid:205)चे, िज(cid:219)ह(cid:581) पहले काम पर रहने के दौरान प(cid:464)रवार(cid:585) से समथ(cid:91)न (cid:871)मलता था, अब उ(cid:219)ह(cid:581) डे के यर सेवाओं क(cid:551) आव(cid:230)यकता है जो ब(cid:205)च(cid:585) के (cid:871)लए गुणव(cid:419)ापूण(cid:91) देखभाल और सुर(cid:162)ा (cid:292)दान करती ह(cid:583)। जो ब(cid:205)चे अपनी दाद(cid:547)-नानी और प(cid:464)रवार के अ(cid:219)य सद(cid:232)य(cid:585) क(cid:551) सुर(cid:879)(cid:162)त गोद म(cid:581) बड़े होते थे, उ(cid:219)ह(cid:581) अब असुर(cid:879)(cid:162)त और उपे(cid:879)(cid:162)त वातावरण का सामना करना पड़ रहा है, इस(cid:871)लए म(cid:465)हलाओं को उनक(cid:551) अनुपि(cid:232)थ(cid:467)त म(cid:581) अपने ब(cid:205)च(cid:585) के (cid:871)लए एक सुर(cid:879)(cid:162)त (cid:232)थान क(cid:551) आव(cid:230)यकता होती है। जब माताएँ काम पर ह(cid:585) तो छोटे ब(cid:205)च(cid:585) को गुणव(cid:419)ापूण(cid:91) देखभाल और अ(cid:219)य सेवाओं के मामले म(cid:581) सहायता (cid:292)दान करना आव(cid:230)यक हो गया है। छोटे ब(cid:205)च(cid:585) के (cid:871)लए (cid:292)भावी डे के यर आव(cid:230)यक और लागत (cid:292)भावी (cid:467)नवेश है (cid:200)य(cid:585)(cid:873)क यह माताओं और छोटे ब(cid:205)च(cid:585) दोन(cid:585) को सहायता (cid:292)दान करता है। उ(cid:876)चत डे-के यर सेवाओं क(cid:551) कमी अ(cid:200)सर म(cid:465)हलाओं को बाहर जाकर काम करने से रोकती है। इस(cid:871)लए, संग(cid:465)ठत और असंग(cid:465)ठत दोन(cid:585) (cid:162)े(cid:287)(cid:585) म(cid:581) सभी सामािजक-आ(cid:876)थ(cid:91)क समूह(cid:585) के बीच कामकाजी म(cid:465)हलाओं के (cid:871)लए डे के यर सेवाओं/(cid:272)े च क(cid:551) बेहतर गुणव(cid:419)ा और पहु ंच क(cid:551) त(cid:215)काल आव(cid:230)यकता है ।
(b) कामकाजी माताओं को अपने ब(cid:205)च(cid:585) क(cid:551) उ(cid:876)चत देखभाल और सुर(cid:162)ा देने म(cid:581) आने वाल(cid:547) क(cid:465)ठनाइय(cid:585) को (cid:218)यान म(cid:581) रखते हु ए पालना योजना के मा(cid:218)यम से डे-के यर (cid:272)े च सु(cid:874)वधाएं (cid:292)दान करने का (cid:467)नण(cid:91)य भारत सरकार (cid:622)वारा (cid:871)लया गया है। (cid:272)े च सेवाएं बाल देखभाल सु(cid:874)वधाओं को औपचा(cid:464)रक (cid:510)प देती ह(cid:583) िज(cid:219)ह(cid:581) अब तक घरेलू काम का (cid:465)ह(cid:232)सा माना जाता था ।
(c) पालना का उ(cid:622)दे(cid:230)य ब(cid:205)च(cid:585) के पोषण, (cid:232)वा(cid:232)(cid:216)य और सं(cid:163)ाना(cid:215)मक (cid:874)वकास के (cid:871)लए एक सुर(cid:879)(cid:162)त वातावरण (cid:292)दान करके गुणव(cid:419)ापूण(cid:91) (cid:272)े च देखभाल सु(cid:874)वधाओं क(cid:551) त(cid:215)काल आव(cid:230)यकता को संबो(cid:876)धत करना है, िजससे अ(cid:876)धक माताओं को लाभकार(cid:547) काय(cid:91) करने म(cid:581) स(cid:162)म बनाया जा सके । उपयु (cid:91)(cid:200)त (cid:292)ाथ(cid:871)मक उ(cid:622)दे(cid:230)य के अलावा, घटक का एक अ(cid:219)य उ(cid:622)दे(cid:230)य योजना (cid:622)वारा (cid:272)े च सु(cid:874)वधाओं क(cid:551) (cid:232)थापना के संबंध म(cid:581) मातृ (cid:215)व लाभ अ(cid:876)ध(cid:467)नयम क(cid:551) धारा 11ए म(cid:581) (cid:467)नधा(cid:91)(cid:464)रत शत(cid:607) के अनुपालन क(cid:551) (cid:467)नगरानी करना शा(cid:871)मल है ।
(d) इस उ(cid:622)दे(cid:230)य के (cid:871)लए (cid:292)शासी (cid:874)वभाग (cid:622)वारा रा(cid:207)य के (cid:302)म, (cid:467)नयोजन (cid:292)(cid:871)श(cid:162)ण एवं कौशल (cid:874)वकास (cid:874)वभाग, झारख(cid:214)ड के साथ (cid:871)मलकर एक एि(cid:220)लके शन/पोट(cid:91)ल हो(cid:232)ट (cid:873)कया जायेगा, ता(cid:873)क (cid:292)(cid:467)त(cid:231)ठान(cid:585) को पोट(cid:91)ल पर पंजीकरण करने और (cid:272)े च के संबंध म(cid:581) (cid:874)ववरण (cid:292)(cid:232)तुत करने क(cid:551) सु(cid:874)वधा (cid:871)मल सके । कम(cid:91)चा(cid:464)रय(cid:585) को मातृ (cid:215)व लाभ अ(cid:876)ध(cid:467)नयम क(cid:551) धारा 21 के तहत (cid:467)नधा(cid:91)(cid:464)रत (cid:292)ावधान(cid:585) के अनुसार दंडा(cid:215)मक कार(cid:91)वाई करने के (cid:871)लए (cid:292)(cid:467)त(cid:231)ठान(cid:585) (cid:622)वारा गैर-अनुपालन क(cid:551) (cid:464)रपोट(cid:91) करने म(cid:581) स(cid:162)म बनाने के (cid:871)लए पोट(cid:91)ल म(cid:581) (cid:292)ावधान शा(cid:871)मल करने क(cid:551) भी प(cid:464)रक(cid:227)पना क(cid:551) गई है । (e) ल(cid:583)(cid:876)गक समानता को बढ़ावा देने और म(cid:465)हलाओं को सश(cid:200)त बनाने के (cid:871)लए (cid:874)व(cid:871)भ(cid:219)न अ(cid:876)ध(cid:467)नयम और (cid:467)नयम (cid:272)े च सु(cid:874)वधाओं को अ(cid:467)नवाय(cid:91) करते ह(cid:583)। मातृ (cid:215)व लाभ अ(cid:876)ध(cid:467)नयम (संशोधन) अ(cid:876)ध(cid:467)नयम, 2017 क(cid:551) धारा 11 ए के अनुसार 50 या अ(cid:876)धक कम(cid:91)चा(cid:464)रय(cid:585) वाले (cid:292)(cid:467)त(cid:231)ठान(cid:585) म(cid:581) (cid:272)े च क(cid:551) आव(cid:230)यकता होती है, जो पु(cid:509)ष(cid:585) और म(cid:465)हलाओं दोन(cid:585) के (cid:871)लए उपल(cid:222)ध है। इसके अ(cid:467)त(cid:464)र(cid:200)त फै (cid:200)टर(cid:547) अ(cid:876)ध(cid:467)नयम, 1948 क(cid:551) धारा 48 के अनुसार 30 से अ(cid:876)धक म(cid:465)हला (cid:302)(cid:871)मक(cid:585) वाल(cid:547) फै (cid:200)ट(cid:464)रय(cid:585) के (cid:871)लए (cid:272)े च सु(cid:874)वधाओं को अ(cid:467)नवाय(cid:91) करती है। बागान (cid:302)म अ(cid:876)ध(cid:467)नयम और महा(cid:215)मा गांधी रा(cid:231)(cid:282)(cid:547)य (cid:274)ामीण रोजगार गारंट(cid:547) अ(cid:876)ध(cid:467)नयम, 2005 भी (cid:467)नयोिजत म(cid:465)हलाओं क(cid:551) सं(cid:201)या के3 झारख(cid:214)ड गजट (असाधारण) बुधवार, 17 जून, 2026 आधार पर (cid:272)े च (cid:292)ावधान (cid:467)नधा(cid:91)(cid:464)रत करते ह(cid:583)। इसके अलावा कं पनी अ(cid:876)ध(cid:467)नयम, 2013 क(cid:551) अनुसूची VII (cid:467)न(cid:465)द(cid:91)(cid:231)ट करती है (cid:873)क कं प(cid:467)नयां ल(cid:583)(cid:876)गक समानता को बढ़ावा देने और म(cid:465)हलाओं को सश(cid:200)त बनाने के (cid:871)लए ग(cid:467)त(cid:874)व(cid:876)धयां चला सकती है ।
3. व(cid:872)ण(cid:91)त प(cid:464)र(cid:292)े(cid:234)य म(cid:581) योजना का (cid:873)(cid:272)या(cid:219)वयन (cid:467)न(cid:224)नवत ् (cid:873)कया जायेगा:-
(i) के (cid:219)(cid:289) (cid:292)ायोिजत (cid:871)मशन शि(cid:200)त के तहत ् पालना योजना का काया(cid:91)(cid:219)वयन अगले आदेश तक के (cid:871)लए संचालन (cid:873)कया जायेगा ।
(ii) योजना का (cid:873)(cid:272)या(cid:219)वयन म(cid:465)हला एवं बाल (cid:874)वकास मं(cid:287)ालय, भारत सरकार से माग(cid:91)(cid:467)नद(cid:566)शांक- WW– 23/1/2021–WW, (cid:465)दनांक- 14.07.2022 एवं समय-समय पर (cid:292)ा(cid:220)त (cid:465)दशा (cid:467)नद(cid:566)श(cid:585) के आलोक म(cid:581) के अनुपालन म(cid:581) (cid:873)कया जायेगा ।
(iii) आंगनबाड़ी-सह-(cid:272)े च का संचालन, ब(cid:205)च(cid:585) क(cid:551) देखभाल, व(cid:232)तु क(cid:551) उपल(cid:222)धता, (cid:232)वा(cid:232)(cid:216)य एवं पोषण, (cid:272)े च क(cid:871)म(cid:91)य(cid:585) के काय(cid:91) एवं िज(cid:224)मेवार(cid:547) तथा (cid:272)े च से संबं(cid:876)धत सभी (cid:464)रकाड(cid:91) स(cid:465)हत अ(cid:219)य काय(cid:91) भारत सरकार (cid:622)वारा जार(cid:547) माग(cid:91)-(cid:467)नद(cid:566)(cid:871)शका के अनुसार (cid:873)कया जायेगा ।
(iv) योजना के तहत, सेवाओं का एक एक(cid:551)कृ त पैके ज, जैसे नींद क(cid:551) सु(cid:874)वधा स(cid:465)हत डे के यर सु(cid:874)वधाएं, 3 साल से कम उ(cid:296) के ब(cid:205)च(cid:585) के (cid:871)लए (cid:292)ारं(cid:871)भक (cid:874)वकास और 3 से 6 साल के ब(cid:205)च(cid:585) के (cid:871)लए (cid:292)ी-(cid:232)कू ल (cid:871)श(cid:162)ा, पूरक पोषण ((cid:232)थानीय (cid:510)प से (cid:292)ा(cid:220)त (cid:873)कया जाना है), (cid:871)मशन पोषण 2.0 के साथ (cid:874)वकास (cid:467)नगरानी और (cid:232)वा(cid:232)(cid:216)य जांच और ट(cid:547)काकरण (cid:292)दान (cid:873)कया जाएगा ।
(v) (cid:272)े च सु(cid:874)वधा 6 मह(cid:547)ने से 6 वष(cid:91) क(cid:551) आयु के ब(cid:205)च(cid:585) को (cid:292)दान क(cid:551) जाएगी। आदश(cid:91) (cid:510)प से (cid:272)े च सु(cid:874)वधा म(cid:581) ब(cid:205)च(cid:585) क(cid:551) सं(cid:201)या 25 से अ(cid:876)धक नह(cid:547)ं होगी। (cid:272)े च काय(cid:91)कता(cid:91)ओं के (cid:871)लए (cid:219)यूनतम यो(cid:202)यता बारहवीं क(cid:162)ा (इंटरमी(cid:875)डएट) और (cid:272)े च सहायक(cid:585) के (cid:871)लए दसवीं क(cid:162)ा (मै(cid:465)(cid:282)कु लेशन) होगी। य(cid:465)द इन यो(cid:202)यताओं वाला कोई उपयु(cid:200)त (cid:229)यि(cid:200)त उपल(cid:222)ध नह(cid:547)ं है, तो रा(cid:207)य सरकार (cid:622)वारा छू ट द(cid:547) जा सकती है। हालाँ(cid:873)क, (cid:873)कसी भी मामले म(cid:581), काय(cid:91)क(cid:419)ा(cid:91)ओं और सहायक(cid:585) के (cid:871)लए यो(cid:202)यता (cid:272)मशः दसवीं और सातवीं क(cid:162)ा से कम नह(cid:547)ं हो सकती है। (cid:467)नयुि(cid:200)त के समय दोन(cid:585) (cid:302)े(cid:872)णय(cid:585) के (cid:871)लए आयु सीमा 18-35 वष(cid:91) होनी चा(cid:465)हए। देखभाल के मानक(cid:585) को बनाए रखने के (cid:871)लए भारत सरकार (cid:622)वारा अलग से एसओपी जार(cid:547) (cid:873)कया गया है ।
(vi) (cid:272)े च एक सुर(cid:879)(cid:162)त (cid:232)थान पर ि(cid:232)थत होगा जो (cid:232)वागत यो(cid:202)य और ब(cid:205)च(cid:585) के अनुकू ल हो। ब(cid:205)च(cid:585) के घर(cid:585) के पास या माताओं के काम के (cid:232)थान के पास (दूर(cid:547) 1/2 - 1 (cid:873)कमी पर) (cid:272)े च बनाना आदश(cid:91) है ता(cid:873)क अपने ब(cid:205)च(cid:585) को (cid:232)तनपान कराने वाल(cid:547) माताएं अपने ब(cid:205)च(cid:585) को दूध (cid:874)पलाने के (cid:871)लए आसानी से आ सक(cid:581) । आपातकाल(cid:547)न ि(cid:232)थ(cid:467)त म(cid:581) माता-(cid:874)पता से संपक(cid:91) (cid:873)कया जा सकता है, और ब(cid:205)चे को घर से लेना, लाना या भेजना आसान रहे। य(cid:465)द कोई ब(cid:205)चा लंबे समय तक अनुपि(cid:232)थत रहता है तो (cid:272)े च काय(cid:91)कता(cid:91) (cid:232)वयं जाकर उसके घर जाकर ब(cid:205)चे के बारे म(cid:581) जानकार(cid:547) (cid:292)ा(cid:220)त करेगा। जहां तक संभव हो (cid:272)े च का वातावरण ब(cid:205)चे के घर के वातावरण के समान होगा और समुदाय क(cid:551) जीवनशैल(cid:547) को भी (cid:292)(cid:467)त(cid:466)बं(cid:466)बत करेगा ।4 झारख(cid:214)ड गजट (असाधारण) बुधवार, 17 जून, 2026 (vii) (cid:871)मशन पोषण 2.0 के अनु(cid:510)प आंगनवाड़ी क(cid:581) (cid:289)(cid:585) पर (cid:272)े च सु(cid:874)वधा (cid:292)दान क(cid:551) जाएगी। क(cid:581) (cid:289) म(cid:581) जगह का उपयोग बहु उ(cid:622)दे(cid:230)यीय तर(cid:547)के से (cid:873)कया जा सकता है, उदाहरण के (cid:871)लए, खेल के (cid:162)े(cid:287) को कु छ दर(cid:547) और चटाई (cid:466)बछाकर ब(cid:205)च(cid:585) के (cid:871)लए अ(cid:232)थायी सोने क(cid:551) जगह म(cid:581) प(cid:464)रव(cid:467)त(cid:91)त (cid:873)कया जा सकता है। इससे ब(cid:205)च(cid:585) के (cid:874)वकास को बढ़ावा देने के (cid:871)लए ग(cid:467)त(cid:874)व(cid:876)धय(cid:585) के आयोजन म(cid:581) सु(cid:874)वधा होगी। ग(cid:871)म(cid:91)य(cid:585) म(cid:581), बाहर(cid:547) (cid:232)थान म(cid:581) साफ और सुर(cid:879)(cid:162)त छायादार (cid:162)े(cid:287) हो सकता है ।
(viii) य(cid:465)द कोई आंगनबाड़ी सह (cid:272)े च एक ह(cid:547) प(cid:464)रसर म(cid:581) नह(cid:547)ं है, तो ब(cid:205)च(cid:585) क(cid:551) उ(cid:876)चत देखभाल के (cid:871)लए पया(cid:91)(cid:220)त कमरा, रसोईघर, शौचालय, पानी क(cid:551) सु(cid:874)वधा, खेल का मैदान आ(cid:465)द उपल(cid:222)ध/(cid:229)यव(cid:232)था कराई जायेगी। सुबह के ना(cid:230)ते, दोपहर के भोजन और दोपहर के ना(cid:230)ते के (cid:871)लए सभी पोषण संबंधी सहायता संब(cid:622)ध/Mother आंगनबाड़ी के (cid:219)(cid:289) के मा(cid:218)यम से (cid:292)दान क(cid:551) जाएगी। (cid:272)े च हे(cid:227)पर, (cid:272)े च काय(cid:91)क(cid:419)ा(cid:91) क(cid:551) मदद से भोजन तैयार करेगा और प(cid:464)रसर क(cid:551) उ(cid:876)चत (cid:232)व(cid:205)छता बनाए रखेगा। हालॉ(cid:873)क, रा(cid:207)य (cid:232)थानीय आव(cid:230)यकताओं के अनुसार अपने काय(cid:91) को प(cid:464)रभा(cid:874)षत कर सकते ह(cid:583)। (cid:874)वकास (cid:467)नगरानी, ट(cid:547)काकरण, (cid:232)वा(cid:232)(cid:216)य जांच और (cid:873)कसी भी आंगनबाड़ी के (cid:219)(cid:289) म(cid:581) द(cid:547) जाने वाल(cid:547) अ(cid:219)य सभी सु(cid:874)वधाएं और सहायता क(cid:551) (cid:229)यव(cid:232)था भी संब(cid:622)ध/Mother आंगनबाड़ी के (cid:219)(cid:289)(cid:585) (cid:622)वारा क(cid:551) जाएगी। संब(cid:622)ध/Mother आंगनबाड़ी के (cid:219)(cid:289) क(cid:551) आंगनबाड़ी काय(cid:91)कता(cid:91) उपरो(cid:200)त सभी (cid:229)यव(cid:232)थाओं के (cid:871)लए िज(cid:224)मेदार होगी और (cid:272)े च हे(cid:227)पर आंगनबाड़ी सह (cid:272)े च के (cid:219)(cid:289)(cid:585) म(cid:581) उपरो(cid:200)त सभी सु(cid:874)वधाओं क(cid:551) (cid:229)यव(cid:232)था करने म(cid:581) उसक(cid:551) सहायता करेगी ।
(ix) क(cid:581) (cid:289) (cid:232)व(cid:205)छ, अ(cid:205)छ(cid:548) रोशनी वाला और पया(cid:91)(cid:220)त व(cid:581)(cid:465)टलेशन वाला होगा। (cid:272)े च म(cid:581) जहां (cid:466)बजल(cid:547) क(cid:551) आपू(cid:467)त(cid:91) उपल(cid:222)ध है, वहां एक पंखा भी लगाया जाएगा। य(cid:465)द (cid:874)व(cid:622)युत आपू(cid:467)त(cid:91) अ(cid:467)नय(cid:871)मत/नह(cid:547)ं है;
इ(cid:219)वट(cid:91)र/सौर उजा(cid:91) लगाने का (cid:292)ावधान (cid:873)कया जाएगा। क(cid:581) (cid:289) म(cid:581) सुर(cid:879)(cid:162)त एवं (cid:467)नय(cid:871)मत पेयजल क(cid:551) सु(cid:874)वधा होनी चा(cid:465)हए। इसके (cid:871)लए क(cid:581) (cid:289) एक वाटर (cid:873)फ(cid:227)टर/(cid:220)यूर(cid:547)फायर (cid:232)था(cid:874)पत करेगा, िजसे (cid:467)नय(cid:871)मत (cid:510)प से साफ (cid:873)कया जाना चा(cid:465)हए। िजन (cid:232)थान(cid:585) पर पानी क(cid:551) कमी है, वहां पानी के भंडारण क(cid:551) पया(cid:91)(cid:220)त (cid:229)यव(cid:232)था क(cid:551) जाएगी। आदश(cid:91) (cid:510)प से 300 ल(cid:547)टर (cid:162)मता का एक ट(cid:583)क (cid:232)था(cid:874)पत (cid:873)कया जाएगा ।
(x) क(cid:581) (cid:289) म(cid:581) ब(cid:205)च(cid:585) क(cid:551) सुर(cid:162)ा को (cid:218)यान म(cid:581) रखते हु ए (cid:874)वशेष आव(cid:230)यकता वाले ब(cid:205)च(cid:585) स(cid:465)हत बाल अनुकू ल शौचालय उपल(cid:222)ध होगा। पानी क(cid:551) सु(cid:874)वधा, साबुन, साफ कपड़ा/तौ(cid:871)लया, कचरा (cid:466)बन, (cid:467)नचले (cid:232)तर पर वॉश बे(cid:871)सन/(cid:871)संक और एक (cid:467)नकास पंखा के साथ एक (cid:232)व(cid:205)छ, ब(cid:205)च(cid:585) के अनुकू ल शौचालय क(cid:581) (cid:289) का (cid:465)ह(cid:232)सा होगा। पानी का नल ऐसी ऊं चाई पर लगाया जाएगा, िजसका उपयोग ब(cid:205)चे (cid:232)वतं(cid:287) (cid:510)प से कर सक(cid:581) । (cid:272)े च म(cid:581) (cid:873)फनाइल, क(cid:551)टाणुनाशक, झाड़ू और (cid:294)श, कू ड़ेदान, कचरा (cid:875)ड(cid:222)बे आ(cid:465)द जैसी सफाई साम(cid:274)ी क(cid:551) (cid:467)नय(cid:871)मत आपू(cid:467)त(cid:91) होगी। (cid:272)े च म(cid:581) सेवाओं म(cid:581) सुधार और (cid:232)व(cid:205)छता क(cid:551) ि(cid:232)थ(cid:467)त बनाए रखने के (cid:871)लए (cid:467)नय(cid:871)मत पय(cid:91)वे(cid:162)ण (cid:873)कया जाएगा ।
(xi) (cid:871)मशन पोषण 2.0/म(cid:218)या(cid:233)न भोजन योजना के तहत ब(cid:205)च(cid:585) को (cid:465)दए जाने वाले भोजन म(cid:581) सरकार (cid:622)वारा (cid:467)नधा(cid:91)(cid:464)रत (cid:465)दशा(cid:467)नद(cid:566)श(cid:585) के अनुसार पया(cid:91)(cid:220)त पोषण मू(cid:227)य होगा। चू ं(cid:873)क ब(cid:205)चा (cid:272)े च म(cid:581) सात से साढ़े सात घंटे तक रहता है, इस(cid:871)लए तीन भोजन यानी सुबह म(cid:581) एक ना(cid:230)ता, दोपहर के आसपास एक भोजन (गम(cid:91) पका हु आ) और शाम म(cid:581) एक ना(cid:230)ता (cid:292)दान (cid:873)कया जायेगा। आव(cid:230)यकता पड़ने पर छोटे ब(cid:205)च(cid:585) को दूध उपल(cid:222)ध कराया जायेगा। ब(cid:205)च(cid:585) को (cid:292)(cid:467)त(cid:465)दन (cid:465)दये जाने वाले भोजन म(cid:581) (cid:874)व(cid:874)वधता होगी। भोजन, (cid:871)शशुओं और ब(cid:205)च(cid:585) दोन(cid:585) क(cid:551) आव(cid:230)यकताओं के अनुकू ल होगा। इसके5 झारख(cid:214)ड गजट (असाधारण) बुधवार, 17 जून, 2026 (cid:871)लए, काय(cid:91)कता(cid:91) को 6 वष(cid:91) से कम उ(cid:296) के ब(cid:205)च(cid:585) के (cid:871)लए उपयु(cid:200)त पौि(cid:231)टक तैया(cid:464)रय(cid:585) के बारे म(cid:581) (cid:292)(cid:871)श(cid:879)(cid:162)त और संवेदनशील बनाया जाएगा और उ(cid:219)ह(cid:581) उ(cid:876)चत देखभाल और (cid:232)व(cid:205)छता के साथ खाना बनाना होगा ।
(xii) क(cid:581) (cid:289) म(cid:581) खाना पकाने क(cid:551) पया(cid:91)(cid:220)त सु(cid:874)वधाएं, खाना पकाने के बत(cid:91)न, ब(cid:205)च(cid:585) को (cid:872)खलाने के (cid:871)लए बत(cid:91)न उपल(cid:222)ध ह(cid:585)गे, िज(cid:219)ह(cid:581) उपयोग से पहले और बाद म(cid:581) साफ (cid:873)कया जाएगा। दुघ(cid:91)टनाओं से बचने के (cid:871)लए खाना पकाने का (cid:162)े(cid:287) ऐसे (cid:232)थान पर होगा जो ब(cid:205)च(cid:585) के ग(cid:467)त(cid:874)व(cid:876)ध (cid:162)े(cid:287) से दूर हो। खाना पकाने के बु(cid:467)नयाद(cid:547) उपकरण जैसे (cid:232)टोव, गैस (cid:871)सल(cid:581)डर या पारंप(cid:464)रक चू(cid:227)हा; भोजन उपकरण; भंडारण (cid:875)ड(cid:222)बे और ब(cid:200)से उपल(cid:222)ध (cid:873)कया जायेगा और सुर(cid:879)(cid:162)त (cid:510)प से रखा जाएगा । (xiii) (cid:272)े च म(cid:581) पंजीकृ त सभी ब(cid:205)च(cid:585) क(cid:551) (cid:232)वा(cid:232)थय जांच (cid:292)(cid:467)त (cid:467)तमाह(cid:547) कम से कम एक बार सरकार(cid:547) अ(cid:232)पताल(cid:585) के पंजीकृ त (cid:876)च(cid:873)क(cid:215)सक/डॉ(cid:200)टर(cid:585) (cid:622)वारा क(cid:551) जायेगी। क(cid:581) (cid:289) को हर समय बु(cid:467)नयाद(cid:547) (cid:292)ाथ(cid:871)मक (cid:876)च(cid:873)क(cid:215)सा और दवा (cid:873)कट से सुसि(cid:207)जत होगा, िजसम(cid:581) बुखार, शर(cid:547)र म(cid:581) दद(cid:91), उ(cid:227)ट(cid:547), खांसी और सद(cid:569), द(cid:232)त, कान म(cid:581) दद(cid:91), आंख(cid:585) म(cid:581) सं(cid:272)मण, पेट म(cid:581) दद(cid:91), कृ (cid:871)म सं(cid:272)मण आ(cid:465)द जैसी सामा(cid:219)य बीमा(cid:464)रय(cid:585) के (cid:871)लए बाल (cid:876)च(cid:873)क(cid:215)सा दवाएं शा(cid:871)मल ह(cid:585)। मामूल(cid:547) चोट(cid:585) के (cid:871)लए ब(cid:583)ड-ए(cid:620)स/प(cid:618)(cid:465)टयां, (cid:510)ई और क(cid:551)टाणुनाशक, ओआरएस पैके ट, क(cid:583) ची, थमा(cid:91)मीटर और एंट(cid:547)सेि(cid:220)टक मलहम भी दवा (cid:873)कट का (cid:465)ह(cid:232)सा होगा ।
(xiv) (cid:232)थान के आधार पर (cid:272)े च का समय लचीला होना चा(cid:465)हए। (cid:162)े(cid:287) क(cid:551) अ(cid:876)धकांश माताओं के काय(cid:91) शे(cid:620)यूल के अनुसार मह(cid:547)ने म(cid:581) 26 (cid:465)दन और (cid:292)(cid:467)त (cid:465)दन साढ़े सात (7-1/2) घंटे खुले रह(cid:581)गे । (xv) (cid:302)म एवं रोजगार मं(cid:287)ालय, भारत सरकार ने मातृ (cid:215)व लाभ अ(cid:876)ध(cid:467)नयम म(cid:581) एक संशोधन अ(cid:876)धसू(cid:876)चत (cid:873)कया है िजसम(cid:581) कहा गया है (cid:873)क पचास या अ(cid:876)धक कम(cid:91)चा(cid:464)रय(cid:585) वाले (cid:292)(cid:215)येक (cid:292)(cid:467)त(cid:231)ठान म(cid:581) (cid:272)े च क(cid:551) सु(cid:874)वधा होगी ।
4. साम(cid:216)य(cid:91) अ(cid:219)तग(cid:91)त योजना का काया(cid:91)(cid:219)वयन के (cid:219)(cid:289) एवं रा(cid:207)य सरकार क(cid:551) 60:40 अनुपात क(cid:551) भागेदार(cid:547) के साथ क(cid:551) जाएगी, अथा(cid:91)त ् 60% भागेदार(cid:547) के (cid:219)(cid:289) सरकार क(cid:551) होगी एवं 40% रा(cid:207)य सरकार क(cid:551) होगी । 5. योजना(cid:219)तग(cid:91)त संचा(cid:871)लत पालना के (cid:219)(cid:289)(cid:585) म(cid:581) (cid:467)न(cid:224)न व(cid:872)ण(cid:91)त मानव संसाधन क(cid:551) (cid:229)यव(cid:232)था क(cid:551) जायेगीः-
| Sl. | Position | No. of Posts | Consolidated Remuneration/month/staff | Annual Expenditure (Rs.) |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5=(col 3* col 4*12) |
| 1. | Creche Worker | 01 | 5500 | 66000 |
| 2. | Creche Helpers | 01 | 3000 | 36000 |
| 3. | Docotor Visit per Quarter or need basis | 01 | Through ICDS | |
| Aanganwadi Cum Crech | ||||
| 4. | Aanganwadi Worker | 01 | 1500 | 18000 |
| 5. | Aanganwadi Helpers | 01 | 750 | 9000 |
| Total | 05 | 10750 | 129000 |
b. आंगनबाड़ी के (cid:219)(cid:289)(cid:585) म(cid:581) काय(cid:91)रत से(cid:874)वका एवं सहा(cid:467)यका से (cid:272)मशः Aanganwadi Worker तथा Aanganwadi Helpers का काय(cid:91) (cid:871)लया जायेगा। (cid:272)े च वक(cid:91) र तथा (cid:272)े च हे(cid:227)पर क(cid:551) सेवा वा(cid:233)य(cid:304)ोत से (cid:292)ा(cid:220)त क(cid:551) जायेगी। क(cid:871)म(cid:91)य(cid:585) क(cid:551) सेवा Outsource करने वाल(cid:547) सं(cid:232)थाओं का (cid:467)न(cid:874)वदा के मा(cid:218)यम से6 झारख(cid:214)ड गजट (असाधारण) बुधवार, 17 जून, 2026 चयन कर उनसे उपयु (cid:91)(cid:200)त क(cid:871)म(cid:91)य(cid:585) को Outsource (cid:873)कया जायेगा। उ(cid:200)त काय(cid:91) के (cid:874)व(cid:509)(cid:622)ध कं (cid:875)डका- 5 (a) म(cid:581) अं(cid:873)कत मानदेय भुगतेय होगा ।
एत(cid:622) हेतु इन सेवाओं संबंधी (cid:272)य एवं आपू(cid:467)त(cid:91) रा(cid:207)य सरकार (cid:622)वारा (cid:467)नधा(cid:91)(cid:464)रत (cid:292)(cid:873)(cid:272)याओं एवं (cid:292)ावधा(cid:467)नत (cid:467)नयम(cid:585) के अनुपालन म(cid:581) (cid:292)ा(cid:220)त (cid:873)कया जायेगा ।
c. क(cid:871)म(cid:91)य(cid:585) क(cid:551) सेवा Outsource करने वाल(cid:547) एजेि(cid:219)सय(cid:585) को भुगतेय व(cid:232)तु एवं सेवा कर (GST), जो उपयु (cid:91)(cid:200)त आक(cid:871)लत (cid:229)यय के अ(cid:467)तरेक होगी, क(cid:551) भुगतान तदेन (cid:292)भावी दर पर रा(cid:207)य मद (100%) से क(cid:551) जायेगी ।
य(cid:622)य(cid:874)प योजना का काया(cid:91)(cid:219)वयन SNA Module के अनुपालन म(cid:581) कराई जायेगी, अतएव रा(cid:207)य मद से क(cid:551) जाने वाल(cid:547) एत(cid:622) अ(cid:467)तरेक (cid:229)यय का X-Flagging कर (cid:229)यय कराई जायेगी। एत(cid:622) संबंधी भारत सरकार एवं रा(cid:207)य सरकार के माग(cid:91)(cid:467)नद(cid:566)श(cid:585) के अनुपालन म(cid:581) कार(cid:91)वाई क(cid:551) जायेगी ।
d. योजना का काया(cid:91)(cid:219)वयन SNA मापदंड(cid:585) के आलोक म(cid:581) (cid:873)कया जायेगा। योजना का काया(cid:91)(cid:219)वयन संबंधी समय-समय पर भारत सरकार एवं रा(cid:207)य सरकार (cid:622)वारा (cid:467)नग(cid:91)त (cid:465)दशा-(cid:467)नद(cid:566)श(cid:585) के अनुपालन म(cid:581) कराया जायेगा ।
6. उपयु (cid:91)(cid:200)त पद(cid:585) पर (cid:467)नयुि(cid:200)त हेतु अह(cid:91)ता एवं अनुभव (cid:467)न(cid:224)नवत ् होगा :-
| SI. | Name of Post | Qualification & Experience |
| 1. | Creche Worker | i. The minimum qualification should be Class XII (intermediate). ii. In case any suitable person with thisqualifications is not available, relaxation may be given by the State Government/District Administration. However, in any case, the qualifications may not be less than Class X. iii. The age limit will be 35 years at the time of engagement. |
| 2. | Creche Helpers | i. The minimum qualification should be Class X (Matriculation). ii. In case any suitable person with these qualifications is not abailable, relaxation may be given by the State Government/District Administration. However, in any case, the qualification may not be less than Class VII. iii. The age limit will be 35 years at the time of engagement. |
| 3. | Doctor Visit per Quarter or need basis | Can be outsourced to any doctor having medical degree from a Government recognized institution on per visit/per person honorarium basis. |
| Aanganwadi Cum Crech | ||
| 4. | Aanganwadi Worker | i. The minimum qualification should be Class XII (intermediate). ii. In case any suitable person with this qualification is not available, relaxation may be given by the State Government/ District Administration. However, in any case, the qualifications may not be less than Class X. iii. The age limit will be 35 years at the time of engagement. |
| 5. | Aanganwadi Helpers | i. The minimum qualification should be Class X (Matriculation). ii. In case any suitable person with this qualification is not available, relaxation may be given by the State Government/ District Administration. However, in any case, the qualifications may not be less than Class VII. iii. The age limit will be 35 years at the time of engagement. |
7. उपयु (cid:91)(cid:200)त पद(cid:585) संबंधी सेवाओं क(cid:551) (cid:272)य एवं आपू(cid:874)(cid:419)(cid:91) (cid:292)ाि(cid:220)त के (cid:272)म म(cid:581) सेवा (cid:292)दाता एजेि(cid:219)सय(cid:585) को सेवा शु(cid:227)क इ(cid:215)या(cid:465)द का भुगतान रा(cid:207)य सरकार के (cid:467)नयम(cid:585)/(cid:292)ावधान(cid:585) के आलोक म(cid:581) भुगतेय होगा। (cid:272)य एवं आपू(cid:874)(cid:419)(cid:91) (cid:292)(cid:873)(cid:272)या के (cid:272)म म(cid:581) एत(cid:622) संबंधी शु(cid:227)क (cid:467)नयो(cid:200)ता एवं सेवा (cid:292)दाता क(cid:224)प(cid:467)नय(cid:585) के म(cid:218)य Negotiable ह(cid:585)गे ता(cid:873)क इस मद पर (cid:229)यय अ(cid:227)पतम हो ।7 झारख(cid:214)ड गजट (असाधारण) बुधवार, 17 जून, 2026 एत(cid:622) शु(cid:227)क स(cid:465)हत क(cid:871)म(cid:91)य(cid:585) के पा(cid:464)र(cid:302)(cid:871)मक(cid:551) पर अ(cid:876)धकतम (cid:229)यय कं (cid:875)डका-5 (a) के तहत ् होगा। 8. उपयु (cid:91)(cid:200)त सभी पद पूण(cid:91) (cid:509)प से अ(cid:232)थाई एवं योजना अव(cid:876)ध तक ह(cid:585)गे। योजना समापन अथवा भारत सरकार/रा(cid:207)य सरकार के (cid:873)कसी (cid:292)कार के संशोधन पर पद क(cid:551) (cid:292)कृ (cid:467)त, सृ िजत सं(cid:201)या, पा(cid:464)र(cid:302)(cid:871)मक(cid:551) भुगतान स(cid:465)हत अ(cid:219)य श(cid:419)(cid:591) यथा समा(cid:220)त/संशो(cid:876)धत ह(cid:585)गे। एत(cid:622) (cid:272)म म(cid:581) सेवा (cid:467)नय(cid:871)मतीकरण संबंधी आपू(cid:874)(cid:419)(cid:91)क(cid:419)ा(cid:91)ओं/ क(cid:871)म(cid:91)य(cid:585) के (cid:873)कसी (cid:292)कार का दावा अमा(cid:219)य होगा ।
9. योजना(cid:219)तग(cid:91)त संचा(cid:871)लत इन के (cid:219)(cid:289)(cid:585) के सुचा(cid:510) काया(cid:91)(cid:219)वयन पर (cid:229)यय (cid:467)न(cid:224)नवत ् क(cid:551) जायेगी:-
a. Costing Norms for each Palna]
(रा(cid:871)श (cid:509)0 म(cid:581))
| Sl. | Item Head | Monthly Proposed Cost Norms | Annual Cost |
| 1. | One Time Establishment Cost | 50000 | |
| 1. | Anganwadi Worker Allowance | 1500 | 18000 |
| 2. | Anganwadi Helper Allowance | 750 | 9000 |
| 3. | Honorarium for Creche Worker | 5500 | 66000 |
| 4. | Honorarium for Creche Helper | 3000 | 36000 |
| 5. | Additional Supplementary Nutrition | 4375 | 52500 |
| 6. | ECCE Study Material | 625 | 7500 |
| 7. | Doctor Visit | Through ICDS | |
| 8. | Rent Component | 10000 | 120000 |
| 9. | Yearly grant for replacement/ purchase of equipment/sports material | 10000 | |
| 10. | Creche Worker and Helper Training | Through ICDS/NIPCCD | |
| 11. Medical kit | 1000 | ||
| 12. | Other Expenses | 1300 | 15600 |
| Total | 27050 | 335600 |
10. भारत सरकार (cid:622)वारा कु ल 1024 आँगनबाड़ी-सह-(cid:272)े च क(cid:551) (cid:232)वीकृ (cid:467)त (cid:292)दान क(cid:551) गई है, िजसक(cid:551) (cid:229)यय (cid:874)ववरणी (cid:467)न(cid:224)नवत ् है :-
(रा(cid:871)श (cid:509)0 म(cid:581))
| Đ० | िजला का नाम | आ ँगनबाड़ी के Ûġɉ कȧ संÉया | One time Establishment cost for 1024 Palna C * 50000 | आंगनबाड़ी-सह-क्रेच के संचालन पर वार्षिक व्यय C * 335600 |
| a | b | c | d | e |
| 1. | बोकारो | 119 | 5950000 | 39936400 |
| 2. | चतरा | 23 | 1150000 | 7718800 |
| 3. | द ेवघर | 100 | 5000000 | 33560000 |
| 4. | धनबाद | 100 | 5000000 | 33560000 |
| 5. | दुमका | 22 | 1100000 | 7383200 |
| 6. | प ूवȸ ͧसंहभूम | 100 | 5000000 | 33560000 |
| 7. | गढ़वा | 24 | 1200000 | 8054400 |
| 8. | ͬगरȣडीह | 102 | 5100000 | 34231200 |
| 9. | गोɬडा | 28 | 1400000 | 9396800 |
| 10. | गुमला | 31 | 1550000 | 10403600 |
| 11. | हजारȣबाग | 32 | 1600000 | 10739200 |
| 12. | जामताड़ा | 22 | 1100000 | 7383200 |
| 13. खू | ँटȣ | 27 | 1350000 | 9061200 |
| 14. | कोडरमा | 22 | 1100000 | 7383200 |
| 15. | लातेहार | 23 | 1150000 | 7718800 |
| 16. | लोहरदगा | 26 | 1300000 | 8725600 |
| 17. | पाकु ड़ | 22 | 1100000 | 7383200 |
| 18. | पलामू | 22 | 1100000 | 7383200 |
| 19. | रामगढ़ | 14 | 700000 | 4698400 |
| 20. | राँची | 100 | 5000000 | 33560000 |
| 21. | सरायके ला-खरसावाँ | 22 | 1100000 | 7383200 |
| 22. | ͧसमडेगा | 21 | 1050000 | 7047600 |
| 23. | पिæचमी ͧसंहभूम | 32 | 1100000 | 7383200 |
| क ु ल | 1024 | 51200000 | 343654400 | |
| क ु ल åयय (d+e) | Rs. 39,48,54,400 |
11. िजल(cid:585) के उपायु(cid:200)त (cid:622)वारा संबं(cid:876)धत (cid:871)स(cid:874)वल सज(cid:91)न से सम(cid:219)वय (cid:232)था(cid:874)पत कर िजले के आंगनबाड़ी सह (cid:272)े च म(cid:581) (cid:876)च(cid:873)क(cid:215)सक का दौरा उपल(cid:222)ध कराया जायेगा ।
12. के (cid:219)(cid:289) सरकार (cid:622)वारा भ(cid:874)व(cid:231)य म(cid:581) य(cid:465)द के (cid:219)(cid:289)ांश म(cid:581) प(cid:464)रव(cid:419)(cid:91)न (cid:873)कया जाता है तो प(cid:464)रव(cid:419)(cid:91)न के फल(cid:232)व(cid:509)प राजकोष पर पड़ने वाले (cid:229)यय-भार के आलोक म(cid:581) (cid:874)व(cid:419) (cid:874)वभाग क(cid:551) सहम(cid:467)त (cid:292)ा(cid:220)त कर योजना का संचालन कराया जायेगा ।
13. भ(cid:874)व(cid:231)य म(cid:581) गुणो(cid:419)र (cid:229)यव(cid:232)था (cid:292)(cid:467)त(cid:232)थापन हेतु उपयु (cid:91)(cid:200)त (cid:292)ावधान(cid:585) म(cid:581) (cid:874)व(cid:419) (cid:874)वभागीय सहम(cid:467)त से सकारा(cid:215)मक संशोधन (cid:873)कया जा सके गा ।
14. योजना काया(cid:91)(cid:219)वयन हेतु व(cid:419)(cid:91)मान (cid:874)व(cid:419)ीय वष(cid:91) 2024-25 म(cid:581) के (cid:219)(cid:289)ांश अधीन (cid:509)॰ 3,26,98,000/- तथा रा(cid:207)यांश अधीन (cid:509)॰ 2,17,98,000/- अथा(cid:91)त ् कु ल (cid:509)॰ 5,44,96,000/- का बजट(cid:547)य उपबंध (cid:292)ा(cid:220)त है। शेष रा(cid:871)श का उपबंध आगामी अनुपूरक के मा(cid:218)यम से क(cid:551) जायेगी ।
15. योजना काया(cid:91)(cid:219)वयन पर (cid:229)यय हेतु रा(cid:871)श क(cid:551) (cid:467)नकासी के (cid:219)(cid:289)ांश, रा(cid:207)यांश एवं अ(cid:467)तरेक (cid:229)यय अंश ((cid:467)न(cid:465)द(cid:91)(cid:231)ट Flagging के ) के (cid:467)न(cid:224)नवत ् शीष(cid:607):-
(क) जनजातीय (cid:162)े(cid:287)ीय उपयोजना- बजट उपबंध के मु(cid:201)य शीष(cid:91)-2235-सामािजक सुर(cid:162)ा तथा क(cid:227)याण, उपमु(cid:201)य शीष(cid:91)-02-समाज क(cid:227)याण, लघु शीष(cid:91) -796-जनजातीय (cid:162)े(cid:287)ीय उपयोजना, उपशीष(cid:91)-AI नेशनल (cid:272)े च (cid:232)क(cid:551)म;
16. रा(cid:207)य योजना (cid:292)ा(cid:876)धकृ त स(cid:871)म(cid:467)त (cid:622)वारा (cid:292)द(cid:419) सश(cid:419)(cid:91) सहम(cid:467)त के आलोक म(cid:581) (cid:874)वभाग (cid:622)वारा योजना के (cid:873)(cid:272)या(cid:219)वयन के (cid:871)लए आगामी समय म(cid:581) आव(cid:230)यकतानु(cid:509)प समु(cid:876)चत बजट(cid:547)य (cid:292)ावधान हेतु आव(cid:230)यक कार(cid:91)वाई क(cid:551) जायेगी ।
17. इस पर रा(cid:207)य मं(cid:466)(cid:287)प(cid:464)रषद क(cid:551) (cid:465)दनांक- 06.09.2024 क(cid:551) बैठक क(cid:551) मद सं(cid:201)या-09 म(cid:581) (cid:232)वीकृ (cid:467)त (cid:292)दान क(cid:551) गई है ।
18. यह संक(cid:227)प (cid:467)नग(cid:91)त होने क(cid:551) (cid:467)त(cid:876)थ से (cid:292)भावी होगा ।
झारख(cid:214)ड रा(cid:207)यपाल के आदेश से,
मनोज कु मार,
सरकार के स(cid:876)चव
------
अधी(cid:162)कअधी(cid:162)क,, झारख(cid:214)डझारख(cid:214)ड राजक(cid:551)य मु(cid:289)णालयराजक(cid:551)य मु(cid:289)णालय,, राँची (cid:622)वारा (cid:292)का(cid:871)शत एवं मु(cid:465)(cid:289)तराँची (cid:622)वारा (cid:292)का(cid:871)शत एवं मु(cid:465)(cid:289)त,, झारख(cid:214)ड गजट झारख(cid:214)ड गजट ((असाधारणअसाधारण) ) 338811 –– 5500