भाग एक-अ-मध्य उप विभाग, (विकली), दिनांक मे १२-१८, २०२२/वैशाख २२-२८, शके १९४४,

RNI No. MAHBIL /2012/46128

महाराष्ट्र शासन राजपत्र

भाग एक-अ—मध्य उप-विभाग

िर्ष ८, अंक १] गुरुिार ते बुधिार, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४ [पृष्ठे ९९, वकंमत : रुप्ये २०.००

प्ावधकृत प्काशन

महाराष्ट्र वजलहा परररदा ि पंचा्यत सवमत्या, ग्ामपंचा्यती, नगरपरररदा, प्ाथवमक वशक्षण आवण

सथावनक वनधी लेखापरीक्षा अवधवन्यम ्यांखालील (भाग चार-ब मध्ये प्वसद्ध करण्यात

आलेले आदेश ि अवधसूचना ्यांव्यवतररकत) आदेश ि अवधसूचना.

नगर विकास विभाग

मंत्ालय, मु ंबई ४०० ०३२, विनांक २९ एवरिल २०२२

शासन वनर्णय क्रमांक याविका २०२०/रि.क्र. २१४/नवि-२२

िाचा : (१) शासन वनर्णय, नगर विकास विभाग क्र. याविका-३०१७/रि.क्र.१३०/नवि-२२, विनांक १८ फेब्ुिारी २०१७ (२) सह आयुक्त (विशेष) यांिे क्र. सह आयुक्त/विशेष/एमसी, विनांक ६ माि्ण २०२० िे पत्.

प्सतािना

आकाश विनहे (सकाय साईन) ि जावहरा्त रिवश्ण्त करणयािे वनयमन ि वनयंत्र करणयाचया हे्तूने सि्ण समािेशक असे धोरर ्तयार ंबई यांनी जनवह्त याविका क्र. १५५/२०११ या रिकररी विनांक ३१ जानेिारी २०१७ रोजी विलेले करणयािे आिेश मा. उचि नयायालय, मु हो्ते. ्तसेि ररट याविका क्र. २३८५/२०१८ या रिकररी मा. उचि नयायालयािे विनांक २७ जून २०१९ रोजी आिेश झालेले आहे्त. मा. उचि नयायालयाचया सिर आिेशांस अनुसरून ्तसेि बृहनमु ंबई महानगरपावलका अवधवनयम, १८८८ मधील ्तर्तुिींस अनुसरून शासनाने ंबई महानगरपावलका यांना माग्णिश्णक ्ततिे करणयािा आपला इरािा घोवष्त करून रिारुप माग्णिश्णक ्ततिांिा मसुिा ्तयार आयुक्त बृहनमु ंबई महानगरपावलका यांनी अंव्तम माग्णिश्णक ्ततिांिा मसूिा करणयासाठी रिावधकृ्त केले हो्ते. रिाप्त हरक्ती सूिनांचया आधारे आयुक्त, बृहनमु ्तयार केला असून ्तो संिभ्ण क्र. २ चया पत्ानिये अंव्तम मानय्तेसाठी शासनास सािर केला हो्ता. तयास अनुसरून बृहनमु ंबई महानगरपावलका क्ेत्ा्तील आकाश विनहे ि जावहरा्त रिवश्ण्त करणयािे वनयमन ि वनयंत्र करणयाचया अनुषंगाने सि्तंत् माग्णिश्णक ्ततिे ्तयार करणयािी बाब शासन स्तरािर विाराधीन हो्ती.

शासन वनण्ष्य

आयुक्त, बृहनमु ंबई महानगरपावलका यांिेकडून संिभा्णधीन पत् क्र. २ चया पत्ासोब्त बृहनमु ंबई महानगरपावलका क्ेत्ा्तील आकाश- विनहे (सकाय साईन) आवर जावहरा्त रिवश्ण्त करणयािे वनयमन ि वनयंत्र करणयाचया हे्तूने ्तयार केलेला माग्णिश्णक ्ततिांिा मसूिा शासनास रिाप्त झाला आहे. सिर मसूद्ाचया आधारे अंव्तम माग्णिश्णक ्ततिे ्तयार करणया्त आली असून, तयास या शासन वनर्णयानिये शासनािी मानय्ता िेणया्त ये्त आहे. सोब्त पररवशषट "अ" मधये मराठी ि पररवशषट "ब" मधये इंग्रजी माग्णिश्णक ्ततिे िश्णविणया्त आलेली आहे्त.

(१)

भाग एक-अ (म.उ.वि.)–१२ महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४

पररवशष्ट "अ"

प्करण—१

१. सि्षसाधारण :

ंबई महानगरपावलका (आकाशविनह ि जावहरा्ती रिवश्ण्त करणयािे वनयमन आवर वनयंत्र) (१) या माग्णिश्णक ्ततिांना, "बृहनमु माग्णिश्णक ्ततिे, २०२२" म्हरून संबोधणया्त येईल.

(२) ही माग्णिश्णक ्ततिे, मु ंबई महानगरपावलका अवधवनयम, १८८८ आवर इ्तर सि्ण संबंधी्त अवधवनयम, वनयम आवर विवनयम यांचया कक्ेमधये ये्ता्त. म्हरून, या माग्णिश्णक ्ततिांना अवधवनयम आवर सहयोगी वनयम आवर विवनयम जोडीने िािणया्त यािे.

(३) ही माग्णिश्णक ्ततिे, पारर्त करणयाचया विनांकापासून अंमला्त ये्तील आवर ्ते पारर्त करणयाचया विनांकापासून पुढील िहा िषांसाठी वकंिा पुढील माग्णिश्णक ्ततिे मंजूर करणया्त येईपयां्त, जी ्तारीख नं्तरिी असेल, ्तो पयां्त िैध राह्तील.

(४) ही माग्णिश्णक ्ततिे, यापूिवीिी माग्णिश्णक ्ततिे, आवर तया बाब्ती्त वनग्णवम्त केलेली सि्ण पररपत्के रद्दबा्तल कर्तील.

(५) मु ंबई महानगरपावलका अवधवनयम, १८८८ चया कलम ३२८ आवर ३२८ अ अनिये विलेलया परिानगया / परिाने, जयािर जावहरा्त लािणयािी परिानगी विली आहे ्ती बांधकामे वनयवम्त वकंिा अवधकृ्त समजू नये.

(६) जर माग्णिश्णक ्ततिांिा अर्ण वनश्ि्तीबाब्त कोर्ताही िाि [्तंटा] वनमा्णर झाला ्तर महानगरपावलका आयुक्तांिा वकंिा महानगरपावलका आयुक्तांनी अवधकार रिान केलेलया अवधकाऱयािा वनर्णय अंव्तम आवर बंधनकारक असेल, ्तरावप धोररातमक, वयापक बाबींकरी्ता समसया उदभिलयास तयािर राजय शासनािा वनर्णय अंव्तम असेल.

(७) जावहरा्तीचया परिानयासाठी वकंिा लेखी परिानगीसाठी महापावलकेचया मंजूरीस अवधन राहून आयुक्त ठरि्तील तयारिमारे फी/अनाम्त रककम वनश्ि्त कर्ता येईल. ्तरावप, फी अरिा अनाम्त रककम वनश्ि्तीिरून धोररातमक सिरूपािी समसया उदभिलयास याबाब्तिे अंव्तम माग्णिश्णन राजय शासन करेल.

२. व्याख्या :

(१) जावहरा्त म्हरजे कोर्तीही खाजगी / साि्णजवनक / राजय सरकार / केंद्र सरकार / साि्णजवनक क्ेत्ा्तील उपक्रम / शासकीय कंपनया / शासवकय रिावधकररे इतयािींिी जमीन / इमार्त/इमार्तीचया सभोि्तालचया जागा/गचिी/रिाकारािर/बांधकामे यािर कोर्तीही साधने वकंिा कोरतयाही रर्तीने मांडलेले जसे, उदघोषरा वकंिा वनिदेश, हे जसे की, शब्ि, अक्र, नमूना (Model), वभत्ती पत्के, जावहरा्त फलक, कापडी-फलक, ्तातपुरतया कमानी, रिकावश्त विनहे, नाम फलक, विशािश्णक फलक, आकाश विनह, पलाकाड्ड, वडवजटल बोड्ड, एलईडी, एलसीडी, बॅकवलट बोड्ड, वनऑन बोड्ड वडसपले, ईलेक‍ट्रॉवनक वडसपले, शवहडीयो वडसपले, लेझर शो/िेखािा, फूगे इतयािी ह्ामधील कोरतयाही रिकारचया साधनानी, वकंिा माधयमाविारे ग्राहकांना आकवष्ण्त करून वकंिा मावह्ती िेऊन वयािसावयक फायद्ाकरी्ता वकंिा रिवसद्ीकरी्ता, कोरतयाही रसतयािरुन, मागा्णिरुन विसेल अ्या रर्तीने मांडलेले वनिेिन वकंिा रिवश्ण्त केलेली कोर्तीही कृ्ती यांिा तया्त समािेश हो्तो. परं्तु, ग्राफीटी सिरुपािी रिवश्ण्त आवर बृहनमु ंबई महानगरपावलका वकंिा कोर्तीही सरकारी रिावधकररे यांचयाविारे (वयािसावयक लाभाखेरीज) नागरीकांचया लाभाकरी्ता रिवश्ण्त करणया्त येरारे नागरी संिेश, याविारे केलेली कोर्तीही वनिेिने वकंिा रिवश्ण्त केलेली कोर्तीही कृ्ती, शब्ि, हे जावहरा्त म्हरून समजणया्त येरार नाही.

(२) फुगयािरील जावहरा्त म्हरजे गॅस भरून हिेमधये ्तरंगराऱया फुगयािरील जावहरा्त.

(३) वफरतया िाहनािरील जावहरा्त म्हरजे वफरतया िाहनािर, साईड पॅनेल, िाहनाचया पाठीमागे सटीकर / फलक या माधयमाविारे विटकिलेली जावहरा्त ्तसेि, एकेरी, िुहेरी वकंिा अवधक संखयेने असलेली सटीकस्ण, जावहरा्त फलक. सिर जावहरा्ती जेवहा िाहन रसतयािर धाि्त असेल ्तेवहा िृषयमान हो्तील, यामुळे िाह्तुकीस ्तसेि पािाऱयांना अडरळा येरार नाही यािी िक्ता घेरे बंधनकारक राहील.

(४) शसरर िाहनािरील जावहरा्त म्हरजे एकाि वठकारी शसरर असलेलया िाहनािर, साईड पॅनेल, िाहनाचया पाठीमागे सटीकर / फलक या माधयमाविारे विटकिलेले ्तसेि, एकेरी, िुहेरी वकंिा अवधक संखयेने असलेले जावहरा्त फलक. सिर जावहरा्ती जेवहा िाहन मोकयाचया वठकारी शसरर (पाक्क) केले असेल अशािेळी रसतयािरुन िृषयमान हो्तील. ्तरावप, यामुळे िाह्तुकीस ्तसेि पािाऱयांना अडरळा येरार नाही यािी िक्ता घेरे बंधनकारक राहील.

(५) अवभकरर (एजनसी) म्हरजे िैयशक्तक अज्णिार, नोंिरीकृ्त धमा्णिाय संसरा, पेढी (फम्ण),शासकीय/वनमशासकीय संघटना, भागीिारी वकंिा कंपनी अवधवनयम १९५६ अनिये विवधसंसरावप्त झालेली कंपनी.

(६) कापडी-फलक (बॅनर) म्हरजे कापड वकंिा सावहतय जयामधये साि्णजवनक वठकारी रिवश्ण्त करणयासाठी काही जावहरा्ती वकंिा उदघोषरा वकंिा लेखी विषय समाविषट अस्तील.

(७) इमार्त म्हरजे घर, आऊट हाऊस, ्तबेला, छपरी, झोपडी, टाकी (इमार्तीमधये वकंिा इमार्तीचया कोरतयाही भागामधये वपणयािे पारी साठविणयासाठी असलेली टाकी िगळून) ि अशी इ्तर रितयेक संरिना यांिा समािेश हो्तो. मग ्ती विरेबंिी असो वकंिा विटा, लाकूड, मा्ती, धा्तू वकंिा कोर्तेही इ्तर सामान याने बांधलेली असेल.

(८) बस आश्रय सरानकांिरील जावहरा्त म्हरजे बस आश्रय सरानाचया संरिनेिर रिवश्ण्त केलेली जावहरा्त, जयामधये कॅनटीवलवहर, ल्रॉलीप्रॉप इतयाविंिा समाविषट हो्त नाही.

(९) इमार्ती आिररािरील जावहरा्त म्हरजे बांधकाम िालू असरारी वकिा िुरूस्ती िालू असरारी इमार्त, वजचया परांिी िर रिवश्ण्त केलेली जावहरा्त.

(१०) कॅनटीवलवहर म्हरजे रसतयाचया िुभाजकािर वकंिा पािारी मागा्णिर / फरसबंिी रस‍तयािर रसतयािी विशा / वठकारे वकंिा जावहरा्ती रिवश्ण्त करणयासाठी िापरणया्त येरारा एका बाजूकडे आधार विलेला / बसिलेला आवर आधार न विलेलया लांब भागाचया अनय बाजूकडे िाहून नेरारा / वक्व्तजलंब असरारा लांब गज.

(११) आयुक्त म्हरजे मु ंबई महानगरपावलका अवधवनयम १८८८ मधये नमूि केलयारिमारे.

(१२) सक्म रिावधकारी म्हरजे बृहनमु ंबई महानगरपावलका आयुक्त वकंिा पावलका आयुक्तांनी रर्तसर रिावधकृ्त केलेला महापावलकेिा कोर्ताही अवधकारी.

(१३) कोरी वभं्त (डेड ि्रॉल) म्हरजे वजचया मधये वखडकया वकंिा कोरतयाही इ्तर खुलया जागा याद्ारे भंग न झालेली वभं्त.

(१४) महानगरपावलका म्हरजे मु ंबई महानगरपावलका अवधवनयम १८८८ मधये नमूि केलयारिमारे.

(१५) वसमावभं्त म्हरजे इमार्तीचया भूखंडाचया सीमारेषेचया काठािर उभारलेली वभं्त/रिना/खुली जागा/इ्तर मालमत्ा.

(१६) विशा िश्णक फलक म्हरजे जवमन वकंिा इमार्तीचया छपरािा कोर्ताही भाग यािर कोरतयाही बांधकामािा ्तट / वभं्त, यािर उभारलेलया बांधकामािा कोर्ताही िश्णनी भाग, जो रस्ता, इमार्त, पाक्क वकंिा खाजगी आवर वयािसावयक असरापनानी बनिलेले कोर्तेही सरान [वठकार] आवर फलक जे तयांिी काया्णलये वकंिा वयािसावयक वनग्णम माग्ण यांिी विशा िाखविणयासाठी असलेले फलक शासकीय वकंिा वनमशासकीय रिावधकररे यांनी बसिलेलया विशा िश्णक फलकांसाठी कोरतयाही रिकारचया परिानगीिी आि्यक्ता भासरार नाही.

(१७) इलेक‍ट्रॉवनक रिश्णन म्हरजे बांधकामािर बसिलेले इलेक‍ट्रॉवनक पद्तीने संिवल्त करणया्त येरारे जावहरा्त रिश्णन, एलईडी/एलसीडी/नयुऑन साईन इतयािी.

(१८) गंत्ी जावहरा्त म्हरजे, रसतयाचया िोनही बाजूस उभारलेलया गंत्ीिर आवर बहु्तकरून रसतयाचया कोरतयाही बाजूस असलेलया धा्तुचया पूि्णरवि्त बद् स्तंभांचया भागािर, जयािर विशािश्णक फलक िाह्तुकीचया बाजूकडे ्तोंड करून ि जावहरा्तीिा िश्णनी भाग िाह्तूकीचया विरूद् बाजूकडे ्तोंड करून, रसतयाचया बाजूला असलेलया तया स्तंभांचया सिा्ण्त िरचया भागास रिकाश योजना सोडून बसविलेली ्तरावप, पािाऱयांना अडरळा होरार नाही अशी कायमसिरूपी कमानी िरील जावहरा्त, असा आहे.

(१९) कािेचया िश्णनी भागािरील जावहरा्त म्हरजे कोरतयाही इमार्तीचया/ बांधकामाचया कािेचया िश्णनी भागािरील लािलेली वकंिा विटकिलेली जावहरा्त.

(२०) गलो साईन ब्रॉकस जावहरा्त म्हरजे धा्तूचया पत्राचया पुढील बाजूस कोर्तेही पारिश्णक, अध्णपारिश्णक पडिा बसिून, व्तचया मागील बाजूकडून विद्ु्त विवयांिा उपयोग करून रिवश्ण्त केलेली जावहरा्त.

(२१) ग्राफीटी म्हरजे वभं्तीिरील रंगवित्.

(२२) भूभाडे म्हरजे भोगिटािाराद्ारे कोरतयाही कारराकरर्ता िापरणया्त येराऱया जवमनीचया मालकास इमार्तीचया/ जवमनीचया मालकास इमार्तीचया/ जवमनीचया भोगिटािाराद्ारे भाडेपट्ा / भाडेिारी या मागा्णने अिा करणया्त येरारे भाडे.

भाग एक-अ (म.उ.वि.)–१अ४ महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४ (२३) जावहरा्त फलक म्हरजे जावहरा्तीचया उवद्दषटाकरर्ता आवर जन्तेला कोरतयाही वठकारी आकवष्ण्त करणयाचया िृषटीकोना्तून मावह्ती िेणयासाठी, वयक्ती, साि्णजवनक कामवगरी, विक्रीिा माल इतयािीिी मावह्ती िेणयासाठी वित्, शब्ि वकंिा मावह्तीसह जवमन, जवमनीिरील बांधकामािा कोर्ताही पृषठभाग वकंिा कोरी वभं्त ह्ािर उभारलेला जावहरा्त फलक, तयामधये पारिश्णक सिरुपाचया एक वकंिा अवधक रंगािा िापर केलेलया वनऑन बलब / विे / लाईटस इतयािींिा िापर केलेलया जावहरा्तीं आवर एलईडी विवयांिे कटआऊट्स यांिाही समािेश हो्तो.

(२४) वकऑसक म्हरजे मावह्ती रिान करणयासाठी वकंिा जावहरा्त रिवश्ण्त करणयासाठी िापरलया जाराऱया साि्णजवनक क्ेत्ा्तील एक लहान रिना, जयामधये सहसा परसपर संिािी वडसपले सक्रीन वकंिा सक्रीन समाविषट अस्ता्त.

(२५) जवमन म्हरजे वजचयािर बांधकाम करणया्त ये्त आहे वकंिा करणया्त आले आहे वकंिा जी पाणयाने आचछािलेली आहे अशी जमीन (जवमनीपासून वमळरारे फायिे वकंिा भू-संलगन िस्तू वकंिा भू-संलगन असलेलया कोरतयाही िस्तूशी कायमचया जखडलेलया िस्तू आवर विधानमंडळ अवधवनयवम्तीं अनिये कोरतयाही सडकेिर वनमा्णर करणया्त आलेला हकक यांिा समािेश हो्तो).

(२६) लेझर जावहरा्त म्हरजे रिोजेकटर िापरून जागा / पडिा यांचया पृषठभागािर रिवश्ण्त करणया्त येरारी जावहरा्त.

(२७) अनुज्ाप्ती म्हरजे या वनयमा्तील ्तर्तूिींिे अनुपालन करणयाचया अवधन आकाशविनह , जावहरा्त उभारणयास सक्म रिावधकाऱयाने विलेले रिावधकारपत् असा आहे.

(२८) अनुज्ापन शुलक म्हरजे, काही सेिांिे अनुपालन करणयाचया विशेषावधकारांसाठी वकंिा वयिसायांचया काही रिरालीमधये वयस्त होणयासाठी सरकारी अवभकरराला (एजनसी) वयक्ती वकंिा वयिसावयकाद्ारे अिा करणया्त येराऱया पैशािी रककम.

(२९) ल्रॉली प्रॉप म्हरजे जवमनीिर उभारलेलया खांबाचया िरील टोकािर लािलेलया जावहरा्त फलकािा गोलाकार / िौकोनी ्तुकडा.

(३०) मालक म्हरजे यािा कोरतयाही पररिास्तूचया संिभा्ण्तील अर्ण, जी वयक्ती उक्त पररिास्तूिे भाडे घे्ते ्ती वकंिा जी पररिास्तू भाडयाने विली अस्ती ्तर, वजला व्तिे भाडे घेणयािा हकक अस्ता ्ती वयक्ती असा आहे ि तयामधये पुढील वयक्तींिा समािेश हो्तो :-

(अ) जो मालकाचया ि्तीने असे भाडे घे्तो ्तो अवभक्ता्ण वकंिा वि्िस्त;

(आ) जो धावम्णक वकंिा धमा्णिाय रियोजनांसाठी असलेलया कोरतयाही पररिास्तूिे भाडे घे्तो वकंिा अशी पररिास्तू जयाचयाकडे सोपिली आहे वकंिा व्तचयाशी जयािा संबंध आहे असा अवभक्ता्ण वकंिा वि्िस्त.

(इ) उक्त पररिास्तूिा ्ताबा घेणयास वकंिा व्तिा मालक म्हरून असलेलया हककांिा िापर करणयास, सक्म अवधकारर्ता असलेलया कोरतयाही मा.नयायालयाने नेमलेला धारक, समपह्ता्ण वकंिा वयिसरापक;

(ई) सहकारी संसरांचया रिकररी सिर संसरेिी सि्णसाधारर सभा.

(३१) परिाना म्हरजे कोर्तेही आकाश विनह, जावहरा्त उभाररे, बसिरे वकंिा तयािे ज्तन कररे याकरी्ता महानगरपावलका आयुक्तांिी (वकंिा आयुक्त, बृहनमु ंबई महानगरपावलका यांनी रिावधकृ्त केलेला अवधकारी) लेखी परिानगी.

(३२) पररिास्तू म्हरजे या संज्े्त इमार्ती ि कोरतयाही धाररावधकाराखालील जवमनी यांिा समािेश हो्तो, मग तया खुलया असो्त वकंिा पररिेशषट्त असो्त, तयांचयािर बांधकाम करणया्त आलेले असो वकंिा नसो आवर तया साि्णजवनक असो्त वकंिा खाजगी असो्त;

(३३) विवह्त अजा्णिा नमुना म्हरजे आयुक्तांनी विवह्त केलेला रिपत् 'अ' असा संबोवध्त केलेला नमुना, जो जावहरा्त उभारणयाकरर्ता वकंिा रिवश्ण्त करणयाकरर्ता महापावलकेस सािर कराियाचया परिानगी साठीिा अज्ण असेल.

(३४) खाजगी सडक म्हरजे जी साि्णजवनक सडक नाही अशी सडक.

(३५) साि्णजवनक सडक म्हरजे, जी आ्तापयां्त महानगरपावलकेने सम्तल केलेली आहे वकंिा वजचयािर फरसबंिी केलेली आहे, खडी टाकली आहे, पारी िाहून जाणयासाठी पाट काढलेले आहे्त, गटारे केलेली आहे्त वकंिा वजिी िुरुस्ती केलेली आहे अशी ंबई महानगरपावलका अवधवनयमाचया ्तर्तुिींअनिये जी साि्णजवनक सडक हो्ते वकंिा जी साि्णजवनक सडक कोर्तीही सडक आवर मु म्हरून महानगरपावलकेमधये वनवह्त हो्ते, अशी कोर्तीही सडक.

(३६) छपपर म्हरजे मंगलोरी कौले, ॲसबेसट्रॉसिे पत्े / धा्तूिे पत्े वकंिा कोरतयाही इ्तर सावहतयािे पत्े यांिे छपपर असरारे बांधकाम ्तसेि बांधकामािरिे उ्तर्ते छपपर.

(३७) क्र्रॉलर (लेखपट्क िशवी ) जावहरा्त म्हरजे, जावहरा्त रिवश्ण्त करराऱया िश्णक पटलािर मुवद्र्त पट अखंवड्तपरे आि्त्णन पद्तीने वफरणयासाठी कळ बसविलेला पेटीचया आकारा्तील िश्णक पटल असा आहे. (मग ्ती रिकाश योजना असलेली वकंिा नसलेली असेल)

(३८) समुद्रामुखी बाजू म्हरजे जवमनीपासून िूर आवर खुलया समुद्राचया रोखाने असरारी विशा वकंिा बाजू.

(३९) शो-केस जावहरा्त म्हरजे ्तीन बाजूने बंि केलेली आवर कोरतयाही रसतयािरुन विसू शकेल आवर जावहरा्ती रिवश्ण्त करणयासाठी िापरणया्त येरारी पेटी.

(४०) पुरसक्ता्ण म्हरजे पैसे िेऊन वकंिा कोरतयाही वयापारी लाभावशिाय जावहरा्त पुरसकृ्त कर्ते अशी वयक्ती.

(४१) रांबारेषा म्हरजे जेरे वसगनल परसपरांना छेि्ता्त ्तेरील नाका पार करणयापूिवी जेरे िाह्तुकीस रांबािे लाग्ते ्ती रेषा.

सि्णसाधाररपरे, ही रेषा झेब्ा क्र्रॉवसंगला समां्तर रंगिलेली भरीि रेषा अस्ते.

(४२) आकाश-विनह म्हरजे, कोर्तीही जमीन, इमार्त, इमार्तीचया सभोि्तालचया जागा, गचिी, रिाकारािर वकंिा संरिना यािरील संपूर्णपरे वकंिा अंश्तः कोर्ताही खांब, स्तंभ, रिमारभू्त िौकट वकंिा इ्तर बाबींिा आधार विलेला वकंिा यांस जोडलेला जावहरा्तीचया, घोषरेचया वकंिा वनिेशनाचया सिरुपा्तील कोर्ताही शब्ि, अक्र, रिव्तमान, विनह, साधन वकंिा रिव्तकृ्ती असा असून, असे जे आकाशविनह वकंिा जयािा कोर्ताही भाग रसतया्तील कोरतयाही वठकारापासून आकाशा्त विसू शक्तो ्ते आकाशविनह, असा आहे ि तयामधये असा संपूर्ण खांब, स्तंभ, रिमारभू्त िौकट वकंिा इ्तर आधार यािा वकंिा तयािा रितयेक भागािा समािेश हो्तो. 'आकाशविनह' या शब्िरियोगा्त कोरतयाही सडकेिर कोर्तीही जावहरा्त, घोषरा, वकंिा वनिदेशन याचया रियोजनासाठी संपूर्णपरे वकंिा अंश्तः उपयोगा्त आरलेला कोर्ताही िायूगोल, हिाई छत्ी वकंिा ्ततसम इ्तर साधने यांिाही समािेश हो्तो. परं्तु, तया्त पुढील गोषटींिा समािेश होरार नाही:-

(अ) कोर्ताही धिजिंड, स्तंभ, िायुधिज वकंिा िा्तकुककुट, हा कोर्ताही जावहरा्ती, घोषरा वकंिा वनिेशन यांचया रियोजनासाठी संपूर्णपरे वकंिा अंश्तः योजणया्त वकंिा िापरणया्त आला नसेल ्तर, असा धिजिंड, स्तंभ, िायुधिज वकंिा िा्तकुककुट;

(आ) एखाद्ा रेलिे कंपनीचया वयिसायाशी/कामकाजाशी केिळ संबंवध्त असलेला ि कोर्ताही रेलिे, रेलिे सरानक, रेलिे आिार, फलाट वकंिा रेलिे कंपनीचया मालकीचया सरानकाकडे जारारा पोिमा्ण यांिर वकंिा कोरतयाही रसतयािर वकंिा साि्णजवनक जागेिर पडरार नाही, अशा री्तीने सि्णसिी रोिलेला, पुिवोक्तरिमारे असलेला कोर्ताही शब्ि, अक्र, रिव्तमान, विनह, साधन वकंिा रिव्तकृ्ती;

(इ) विकाियाचया वकंिा भाड्ाने द्ाियाचया जवमनीसंबंधी वकंिा इमार्तीसंबंधी, अशा जवमनीिर वकंिा इमार्तीिर लािलेली कोर्तीही नोटीस.

(४३) ्तातपुरतया कमानी म्हरजे शुभेचछा िेणयासाठी वकंिा जावहरा्त रिवश्ण्त करणयासाठी रसतयामधये उभारलेलया ्तातपुरतया संरिना.

(४४) गचिी म्हरजे घर, इमार्त यांिे सपाट छपपर, छपपर असलेलया बांधीि जागेिा आकाशाचया विशेने उघडा असरारा भाग.

(४५) िाह्तुक बेट म्हरजे रसतया्त लोकांना सुरवक्त उभे राह्ता यािे म्हरून ्तयार केलेला काहीसा ऊंि असा (भरीि ि रंगिलेला) भाग म्हरजे रस्ता आवर रहिारी मागा्णिरील जागा ्तसेि, ्तीव्र कोनानी परसपर छेिलेलया रसतयामधील जागा वकंिा अरुंि पट्ी.

(४६) िाह्तुक बेट टेहळरी मनोरा म्हरजे लोकांचया सुरक्त्तेसाठी आवर सुरळी्त िाह्तूक होणयाकरी्ता वनमा्णर केलेला/िापराियािा मनोरा/संरिना.

(४७) वत्वम्ती जावहरा्त म्हरजे एकामागोमाग एक अशा पद्तीने वफररारे वत्कोरी पॅनेल यामधये वत्कोरी भागािे ्तीन िश्णनी भाग एकामागोमाग एक असे विस्ता्त ि तया विारे ्तीन िेगिेगळे जावहरा्तींिे संिेश रिवश्ण्त हो्ता्त. सिर जावहरा्त फलक रिकावश्त वकंिा अरिकावश्त असू शक्तील.

(४८) िाहन म्हरजे सियंिवल्त मोटर कार आवर रितयेक िाकी असरारे िाहन, जे साि्णजवनक रसतयािर िालिणयासाठी िापरणया्त ये्ते आवर िालिणयास सक्म अस्ते यांिा समािेश होईल.

(४९) वभत्ी वित् (ि्रॉल पेटींग) जावहरा्त म्हरजे एखाद्ा इमार्तीचया वभं्तीिर वकंिा संरिनेिर वकंिा कोरतयाही नागरी संरिनेिर जावहरा्त रितयक्परे रंगिून तयाविारे रिवश्ण्त केलेली जावहरा्त असा आहे.

(५०) सायकलींिरील जावहरा्त म्हरजे सायकलींिर रिवश्ण्त केलेली जावहरा्त.

(५१) िौक, िौकािा मधय/छेिन वबंिू म्हरजे िोन रसतयांचया मधय रेषा जेरे एकमेकांना छेि्ता्त असा वबंिू होय. िोन वकंिा िोन पेक्ा अवधक रस्ते एकवत्त ये्त अस्तील अशा िेळी रांबा रेषा जेरे अस्तील (िाह्तूक सुवयिशसर्त होणयाचया िृषटीने) असे मुखय रस्ते विारा्त घेणया्त ये्तील.

३. ज्या कररता परिानगी आिश्यक असणार नाहीत अशा जावहरातीचे प्कार :

(१) वयापार, वयिसाय वकंिा वयिसायाशी संबंवध्त रिकावश्त आवर अरिकावश्त अशी कोरतयाही रिकारिी (विवह्त माग्णिश्णक ्ततिारिमारे) जावहरा्त अशा क्ेत्ाचया आिारा्त उभारणयास परिानगी विली जाऊ शक्ते, ्तरावप यामुळे सिर क्ेत्ा्तील िायुविजन ि रिकाश वयिसरा यास अडरळा येरार नाही.

(२) एखाद्ा रेलिे कंपनीचया वकंिा विमान प्तन रिावधकरराचया (केंद्रशासन आवर केंद्रशासनाचया अखतयारर्तील इ्तर क्ेत्) वयिसायाशी संबंवध्त असलेली ि कोरतयाही रेलिे, विमान प्तन रिावधकरर, सरानक, रेलिे आिार, फलाट वकंिा रेलिे/विमान प्तन रिावधकरर कंपनीचया मालकीचया सरानकाकडे जारारा पोिमा्ण यांिर वकंिा याचयािर, कोरतयाही रसतयािर वकंिा साि्णजवनक जागेिर / रसतयािर पडरार नाही, अशा री्तीने सि्णसिी रोिलेली जावहरा्त.

(३) वयापार वकंिा वयिसायाशी संबंवध्त वयिसावयक इमार्तीचया आिारा्त सुरू असलेलया वयिसायाशी संबंवध्त रिकावश्त/ अरिकावश्त जावहरा्ती.

(४) विकाियाचया वकंिा भाड्ाने द्ाियाचया कोरतयाही इमार्तीचया/इमार्तीचया आिारासंबंधी, अशा इमार्तीिर/इमार्तीचया आिारामधये लािलेली कोर्तीही रिकावश्त/अरिकावश्त जावहरा्त.

(५) जवमनीिे वकंिा इमार्तीिे नाि वकंिा जयािर जावहरा्त रिवश्ण्त करणया्त आली आहे आवर अशी जावहरा्त आकाश विनह हो्त नसेल ्तर; जमीन, इमार्त, मालक वकंिा भोगिटािाराचया नािाशी संबंधी्त असलेली रिकावश्त/अरिकावश्त जावहरा्त.

४. बृहनमु

ंबई महानगरपावलका वकंिा शासकी्य प्ावधकरणे ्यांनी प्दवश्षत केलेल्या प्कावशत/अप्कावशत जावहराती :

(१) कोरतयाही इमार्तीचया वभं्तीिर ग्राफीटीिे (साि्णजवनक वठकारचया वभं्तीिर वकंिा इ्तर पृषठभागािर वलवहलेले वकंिा रंगिलेले शब्ि वकंिा रेखावित्) रिश्णन जे पूर्णपरे कलातमक आहे आवर तया्त कोर्तीही जावहरा्त नाही.

(२) बहुसंखय नागरीकांचया लाभाकरर्ता जवमनीिर वकंिा इमार्तीिर उभारलेले नागरी संि ेश, विनह, नामफलक यासाठी महानगरपावलकेकडून कोर्तीही परिानगी वमळिणयािी आि्यक्ता असरार नाही.

(३) बहुसंखय नागरीकांचया लाभासाठी नागरी संिेश, विशा िश्णविरारे फलक इतयािीचया रिश्णनांसाठी बृहनमु ंबई महानगरपावलकेचया मालकीचया जवमन, इमार्ती, रस्ते, पािारी पर आवर इ्तर मालमत्ता यािर उभारलेलया जावहरा्ती / जावहरा्तीिे फलक इतयािीसाठी परिानगी वमळिणयािी आि्यक्ता असरार नाही. अशा रिकररांमधये िोन जावहरा्त फलकांमधये अं्तर ठेिणयािे अं्तर वनकष लागू होरार नाही.

५. इतर माध्यमािरील जावहराती :

(१) ि्त्णमान पत्, वनय्तकावलक, मुद्रर माधयम इतयािीमधये रिवसद् केलेलया जावहरा्ती.

(२) रेवडओ, िुरवित्िारी आवर इ्तर इलेक‍ट्रॉवनक माधयम यािर रिसारर्त केलेलया जावहरा्ती.

(३) सामावजक माधयमांिरील (Social Media) जावहरा्ती.

६. फी/अनामत रककम संबंधी माग्षदश्षक ततिे : जावहरा्तीचया परिानयासाठी वकंिा लेखी परिानगीसाठी महापावलकेचया मंजूरीस अवधन राहून आयुक्त ठरि्तील तयारिमारे फी/अनाम्त रककम वनश्ि्त कर्ता येईल. ्तरावप, फी अरिा अनाम्त रककम वनश्ि्तीिरून धोररातमक सिरूपािी समसया उदभिलयास याबाब्तिा अंव्तम वनर्णय राजय शासन घेईल.(रिकरर ४(६)(६) मधये नमूि केलयारिमारे)

७. हे वन्यम पूि्षलक्षी प्भािाने लागू होणार नाही.

८. ्तसेि असे जावहरा्त फलक लाि्ताना पररसर विद्रुवपकरर होरार नाही, िाह्तूकीस ि पािाऱयांस अडरळा होरार नाही, ्तसेि कोर्तीही िुघ्णटना होरार नाही याबाब्त िक्ता घेरे संबंधी्त अवभकरर ि सक्म रिावधकाऱयास बंधनकारक राहील.

प्करण—२

व्यािसाव्यक जागेिरील जावहरात

१. व्यािसाव्यक जागेिर परिानगी देण्यासा्ी सि्षसाधारण माग्षदश्षक ततिे :

(१) वयिसायाशी संबंवध्त जावहरा्ती ्तसेि अनय िावरशजयक जावहरा्ती वयिसायाचया आिारा्त रिवश्ण्त कर्ता ये्तील.

(२) सक्म रिावधकाऱयांकडील लेखी परिानगी वशिाय कोर्तीही संसरा(एजनसी), वनय्रॉन साईन, गलोसाईन, िकाकी विनहे, रिकावश्त नामफलक, इलेक‍ट्रॉवनक रिश्णने, वडवजटल जावहरा्त, ब्लॅकवलट जावहरा्ती वकंिा कोरतयाही रिकारिी रिकावश्त विनहे ि रोषराईमुक्त विनहे, इ्तर वयिसायीक जावहरा्ती, िुकाने, शोरुम, काया्णलय, पे‍टोल पंप, वसनेमागृह, म्रॉलस, िावरजय संसरा/इमार्ती यासारखया वयािसावयक जागांिर आवर कोरतयाही जवमन, वभं्तीिर आवर जागेचया कोरतयाही मजलयािर आकाश-विनह हो्त असेल अशी जावहरा्त उभाररार नाही, रिवश्ण्त कररार नाही, लािरार नाही वकंिा ठेिरार नाही.

(३) परिानगी मंजूर करणयासाठीिी माग्णिश्णक ्ततिे या भागामधये सविस्तर िर्णन केलयारिमारे अस्तील. सक्म रिावधकाऱयाचया लेखी परिानगी खेरीज जावहरा्त / आकाश विनह वकंिा जावहरा्त रिवश्ण्त केलयास आवर या माग्णिश्णक ्तततिांिे उललंघन केलयास, ्ते ंबई महानगरपावलका अवधवनयम, १८८८ मधील ्तर्तूिीनुसार अनिये वशक्ेस पात् होईल. अवभकरर (एजनसी) मु

(४) जर असा गुनहा सा्ततयाने हो्त रावहला ्तर अ्या एजनसीिर वकंिा जावहरा्त रिवश्ण्त करराऱयांिर तयांचया जोवखमेिर, खिा्णने वकंिा परररामाने जावहरा्त फलक काढून टाकणयािी कारिाई करणया्त येईल.

(५) वयािसावयक जागेिर लािणयास परिानगी विलेला जावहरा्त फलक, जेरे आसरापना अशस्ततिा्त आहे तया इमार्त रेषेचया पवलकडे तयािरिमारे लग्तचया आसरापनांचया जागेिर रिक्ेवप्त कर्ता येरार नाही. ्तसेि इ्तर वयािसावयक जावहरा्तींमुळे पररसर विद्रुपीकरर होरार नाही, यािी िक्ता घेरे बंधनकारक राहील.

(६) सक्म रिावधकाऱयाचया लेखी परिानगी नं्तर वयािसावयक जागा ही मालकीिी वकंिा भाड्ािी / भाडेपट्ा करारनाम्याने असलेली जागा असेल, जयािर एजनसी, वयापार, वयिसाय, आसरापनेमधये िेणया्त येराऱया सेिा यांचयाशी संबंवध्त जावहरा्ती, ्तसेि अनय वयापारी जावहरा्त रिवश्ण्त करु शक्तील. ्तरावप, याकरी्ता विवह्त करणया्त आलेले आि्यक असे वयािसावयक जावहरा्तीिे शुलक लागू होईल.

२. व्यािसाव्यक जागेिरील जावहरातींचे प्कार :

(१) आकाश विनह

(२) जावहरा्त फलक (नाि / विशा िश्णक / सटटॅनडी / रि्तीक विनह / क्र्रॉलर (लेखपट्ीका) इतयािी

(३) म्रॉलिरील / म्रॉलमधील ्तसेि धाितया / शसरर आवर वफरतया िाहनािरील जावहरा्त / वडवजटल जावहरा्त (एलईडी /एलसीडी / संगवरकृ्त रंगी्त / बहुरंगाचया /रेखावित्ीय िवश्ण्त जावहरा्तीसह).

(४) रिकावश्त फलक (गलो साईन आवर वनऑन साईन)

(५) शो-केस जावहरा्त म्हरजे ्तीन बाजूने बंि केलेली आवर कोरतयाही रसतयािरुन विसू शकेल आवर जावहरा्ती रिवश्ण्त करणयासाठी िापरणया्त येरारी पेटी. (रिकावश्त)

(६) कािेचया वकंिा वभं्तीचया िश्णनी भागािरील जावहरा्त.

(७) लेझर रिोजेकटरविारे िाखिणया्त येरारी जावहरा्त. (केिळ विवशषट बाबींसाठी)

(८) कोऱया वभं्तीिरील रंगवित्/कोऱया वभं्तींिरील िेषटन.

(९) कंपाऊंड ि्रॉल िरील जावहरा्त.

३. व्यािसाव्यक जागेिरील जावहरात प्दवश्षत कराि्याच्या अजा्षची का्य्षपद्धती :

(१) अज्णिार/अवभकरराला( एजनसीला) "रिपत् - अ" सोब्त जोडलेलया विही्त नमुनयामधये, परिानगी वमळिणयासाठी बृहनमु ंबई महानगरपावलकेचया जया विभागाचया काय्णक्ेत्ामधये, जावहरा्त रिवश्ण्त करणयािे रिस्ताविलेले असेल तया विभागाचया पततयािर ऑनलाईन अज्ण करािा लागेल.

(२) अज्णिार / अवभकरर (एजनसी) लागू असरारी छाननी शुलक ऑनलाईन पद्तीने भरेल.

बृहनमु

(३) अज्णिार / अवभकरर (एजनसी) परिानगी मंजूर कर्तेिेळी अजा्णसह सि्तः साक्ांवक्त केलेले िस्तऐिज सािर करेल. ्तरावप, ंबई महानगरपावलका मागरी करेल ्तेवहा मूळ कागिपत्े ्तपासरी साठी सािर करेल.

४. व्यािसाव्यक जागेिरील जावहरात परिान्यांसा्ी शुलक आवण अनामत रककम :

(१) बृहनमु ंबई महानगरपावलकेने नविन परिानगी मंजूर केलयानं्तर अवभकरराला (एजनसी)/ अज्णिाराला तयाबाब्त मागरी पत् रिाप्त झालयाचया विनांकापासून ६० विसांचया कालािधीमधये अवभकरर/ अज्णिार शुलक अवधिान करेल.

(२) जर अवभकरर (एजनसी) / अज्णिाराने रिकरर २(४)(१) मधये नमूि केलयारिमारे शुलक अवधिान केले नाही, ्तर ६० विसांचया कालािधीचयानं्तर होराऱया विलंबाकरर्ता रिमारशीर मावसक जावहरा्त शुलकाचया ५ टकके एिढा होरारा विलंब आकार िंडािाखल आकारणया्त येईल.

(३) जर अज्णिार/ अवभकरर (एजनसीने) अज्ण सािर केलयापासून ९० विसांचया कालािधीमधये शुलक अवधिान केले नाही ्तर, ंबई महानगरपावलका अवधवनयम, १८८८ चया सिर अज्णिार एजनसीने मंजुरीसाठी केलेला अज्ण रद्दबािल म्हरून समजणया्त येईल आवर मु ्तर्तूिीरिमारे कारिाई सुरु करणया्त येईल.

(४) परिानगी मंजुर केलयानं्तर अज्णिार / एजनसी, ६ मवहनयािे आगाऊ जावहरा्त शुलक भरेल. ्तसेि, ्तो परिानगी / परिानयाचया अटी आवर श्तवीिी वि्िासाह्ण्तेने पु्त्ण्ता कररेकरी्ता, एक मवहनयाचया जावहरा्त शुलका एिढी रककम सुरक्ा अनाम्त म्हरून भरणयास जबाबिार राहील.

बृहनमु

(५) जर कोरतयाही अटी आवर श्ततींिा भंग केलयामुळे, अनाम्त रककम जप्त केली ्तर अनाम्त रककमेमधये नवयाने येरारी ्तूट ंबई महानगरपावलकेिे मागरीपत् रिाप्त झालयापासून ३० विसांमधये भरािी लागेल.

(६) परिानयािे नु्तनीकरर समाप्ती ्तारखेचयापूिवी कररे ही परिानाधारकािी जबाबिारी असेल. जर समाप्तीचया ्तारखेपूिवी परिानयािे नु्तनीकरर करणया्त आले नाही ्तर, रिमारशीर मावसक जावहरा्त शुलकाचया ५% एिढा विलंब आकार विलंबाचया रितयेक मवहनयासाठी आकारणया्त येईल. जर सहा मवहनयाचया कालािधीमधये सिर शुलक अिा करणया्त आले नाही ्तर परिाना समाप्त होईल आवर जावहरा्त शुलकािी रकबाकी महानगरपावलकेकडे असलेलया सुरक्ा अनाम्त रककमे्तून जप्त करून समायोवज्त करणया्त येईल ्तसेि, मु ंबई महानगरपावलका अवधवनयम १८८८ मधील ्तर्तूिीनुसार कारिाई सुरू करणया्त येईल.

(७) जर अवभकररािा (एजनसी) रिकरर २ (४)(६) मधये नमूि केलयारिमारे समाप्त झालेला/ रद्द झालेला परिाना पुनःसरावप्त करणयािा उद्देश असेल ्तर, परिाना समाप्त झालयाचया ्तारखेपासून जावहरा्त शुलकािे अवधिान, ्तसेि जेिढ्ा मवहनयािा विलंब झालेला असेल ्तेिढ्ा मवहनयाचया रिमारशीर मावसक जावहरा्त शुलकाचया ५% िराने विलंब आकार अवधिान करेल ि एक मवहनयाचया जावहरा्त शुलकाएिढी सुरक्ा अनाम्त रककम, अशा सि्ण, रककमांिे अवधिान झालयानं्तर ्तो परिाना पुनःसरावप्त होऊ शकेल.

(८) सक्म रिावधकाऱयाचया लेखी परिानगी खेरीज कोरतयाही अवभकरराने (एजनसीने) एखािी जावहरा्त रिवश्ण्त केलयािे आढळून आले आवर ्तदनं्तर जर ्ती अवभकरर(एजनसी) परिानगी घेणयास पुढे आली ्तर िरील रिकरर २ (४) (४) मधये नमूि केलयारिमारे असरारे शुलक तयािबरोबर एक मवहनयाचया जावहरा्त शुलका एिढी रककम वनयवम्त करणयािे आकार म्हरून िसूल करणया्त येईल. जया विशी जावहरा्त रिवश्ण्त केलयािे रिरम आढळून आले असेल, तया ्तारखेपासून / जावहरा्त फलक रितयक् रिवश्ण्त केलेला असेल तया ्तारखेपासून परिाना मंजूर करणया्त येईल.

(९) जर मवहनयाचया पवहलया ्तारखेस रविार वकंिा साि्णजवनक सुट्ी ये्त असेल आवर त्यामुळे जावहरा्तिार / अवभकरर (एजनसी) जावहरा्त शुलक भरु शक्त नसेल आवर तयांनी जावहरा्त शुलक नं्तर भरले असेल ्तर जावहरा्त शुलकािर कोर्ताही विलंब आकार आकारणया्त येरार नाही.

५. परिानाधारकाची कत्षव्ये आवण जबाबदाऱ्या :

(१) परिानाधारकाने जावहरा्त फलकािी उभाररी ि मांडरी आखलेलया िौकटी्त सौंिय्णपूर्ण संकलपी्त केलेली असािी, ्तसेि सिर फलक सि्णकाळ योगयररतया परररवक्त केले जाईल यािी खात्ी कररे बंधनकारक राहील.

(२) जावहरा्त उभार्ताना सिर क्ेत्ािी िैवशषट्े आवर सिरुप यांिा विार कररे आि्यक राहील. वनिासीक्ेत्ामधये जावहरा्ती या वयािसावयक जागेपुरतया मया्णवि्त अस्तील.

(३) इमार्तीिर लािलेलया जावहरा्ती या इमार्तीिे पररमार, रिमार, कालािधी, िास्तुशासत्ीय सौंिय्ण आवर इमार्तींिा िापर यांचयाशी वमळतया जुळतया अस्तील. ्तसेि, इमार्तीचया िैवशषट्ास/ सिरुपास कोरतयाही रिकारे हानी पोिरार नाही वकंिा िास्तुशासत्ीय िैवशषटयांना बाधा आररार नाही. रिकावश्त जावहरा्त जर इमार्तीस हानीकारक िाट्त असेल वकंिा इमार्तीिे विवशषट वह्त कमी कर्त असेल ्तर तयास रिव्तबंध राहील.

(४) िारसारिाप्त संपिा असराऱया इमार्तीिर जावहरा्ती लािणयािे वनश्ि्त केले असेल ्तेवहा िारसारिाप्त संपत्ती सवम्तीकडून (Heritage Committee) परिानगी घेरे आि्यक असेल. जर जावहरा्ती िारसारिाप्त संपिेचया मांडरीस हानी पोि्त अस्तील ्तर तयास रिव्तबंध राहील. िारसारिाप्त संपिा इमार्तीिर जावहरा्ती लािायचया अस्तील आवर जरी तयाकरर्ता जावहरा्त परिाना आि्यक नसेल ्तरीही तयासाठी िारसारिाप्त संपत्ती सवम्तीिी (Heritage Committee) संम्ती आि्यक्ता असेल आवर ्ती रेखावित्ी्त करून इमार्तीला लािणया्त येईल. िारसारिाप्त संपत्ी क्ेत्ामधये जया जावहरा्तींमुळे अशा संरक्ी्त क्ेत्ािी िैवशषट्े वकंिा सिरुप यािे ज्तन होणयास बाधा ये्ते अशा जावहरा्तींना महानगरपावलका रिव्तबंध करील.

(५) परिानाधारक असे सुवनश्ि्त कररार की , [भार्तीय िंडसंवह्तामधये वयाखया केलयारिमार े] अ्लील सिरुपाचया ंबई महानगरपावलका अवधवनयम, १८८८ मधील ्तर्तूिींिा भंग जावहरा्ती,अक्ेपाह्ण वकंिा इ्तर कोरतयाही अक्ेपाह्ण संिेशाचया वकंिा मु करराऱया जावहरा्ती रिवश्ण्त कररार नाही.

(६) परिानाधारक परिानगी पत्ामधये विवनवि्णषट सि्ण अटी आवर श्तवीिे पालन कर्तील.

(७) जर कोर्ताही अपघा्त झाला ्तर जावहरा्तिार हा तया विरुद्चया सि्ण कारिाया/ खटले/ िािे/नुकसान भरपाई [हानी] आवर कोरतयाही सिरुपािी मागरी याकरर्ता पूर्ण जबाबिार असेल.

(८) शासनाने िेळोिेळी बंिी घा्तलेलया जावहरा्ती रिवश्ण्त करणया्त येरार नाही्त.

(९) पररसर विद्रुप होरार नाही, िाह्तूकीस ि पािाऱयास अडरळा येरार नाही, ्तसेि जावहरा्तीचया संरिनेमुळे कोर्तीही िुघ्णटना होरार नाही, याबाब्त संबंधी्त अवभकरराने(एजनसी) िक्ता घेरे बंधनकारक राहील.

६. व्यािसाव्यक जागेिरील संरचनातमक रेखावचत्र(Structural Design)/जावहरात फलकाची उभारणी :—

(१) जावहरा्त फलकािी उंिी वकमान १० फूट पयां्त असािी. ्तरावप, जावहरा्त फलकािी रुंिी वयािसावयक पररसर/िुकानाचया उपलब्ध जागेनुसार असािी.

(२) जर अवभकरर (एजनसी)/अज्णिाराला ५०० िौ.फूटपेक्ा जास्त आकारािा जावहरा्त फलक उभारणयािा, रिवश्ण्त करणयािा, लािणयािा, ठेिणयािा उद्देश असेल वकंिा आकाश-विनहांचया बाब्ती्त ्ते १०० िौ.फूटापेक्ा जास्त आकार मानािे असेल ्तर अवभकरर (एजनसी)/अज्णिारास अजा्णसह बृहनमु ंबई महानगरपावलकेचया नोंिरीकृ्त संरिनातमक अवभयंतयािा सविस्तर संरिनातमक शसरर्ता अहिाल(Structural stability report) सक्म रिावधकाऱयाकडे सािर कररे बंधनकारक राहील.

(३) नामफलक हा केिळ वयािसावयक जागेपुर्ता मया्णवि्त असेल.

७. काचेच्या दश्षनी भागािर जावहराती प्दवश्षत करण्याबाबतची माग्षदश्षक ततिे :—

(१) बृहनमु ंबई महानगरपावलकेचया इमार्त रिस्ताि खातयाकडून मंजूर करणया्त आलेलया नकाशारिमारे रर्तसर मंजूर केलेलया वयािसावयक जागेिरील कािेचया िश्णनी भागािरील जावहरा्तीस परिानगी िे्ता येईल.

(२) कािेचया िश्णनी भागा्त िरील जावहरा्तीस, कािेचया िश्णनीभागािरील संपूर्ण आकारमाना एिढी परिानगी िे्ता येईल.

(३) जर जावहरा्त रिकावश्त सिरुपािी असेल ्तर कािेचया िश्णनी भागािर जावहरा्त रिवश्ण्त करणयासाठी अज्णिार पूि्ण परिानगी घेईल ि शुलक अनुसूिी रिमारे िेय असलेले शुलक अवधिान करेल.

(४) वयापार, वयिसाय, सि्ण रिकारचया वयािसायीक जावहरा्तींसाठी सािर केलेलया सेिासंबंधी जावहरा्त रिवश्ण्त करणयासाठी कािेचया िश्णनी भागािर असलेलया जावहरा्ती सि्ण रिकारिी सुरक्ा विारा्त घेऊन मुखय अशगनशामक अवधकारी यांचयाकडील ना-हरक्त रिमारपत्ास अवधन राहून परिानगी िेणया्त येईल.

भाग एक-अ (म.उ.वि.)–२१० महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४

८. छाननी :

(१) जावहरा्तिार / अवभकरर (एजनसी) परिानगीचया मंजूरीसाठी रिपत् 'अअ मधील विवह्त नमुनयामधये आि्यक तया िस्तऐिजासह ्तसेि लागू असलेलया छाननी शुलकासह संबंवध्त रिभागाकडे ऑनलाईन अज्ण कर्तील.

(२) जावहरा्तिार/एजनसीला परिाना िेणयाबाब्तिी काय्णपद्ती आयुक्त, बृहनमु ंबई महानगरपावलका िेळोिेळी वनश्ि्त कर्तील तयारिमारे राहील.

९. व्यािसाव्यक जागेिरील जावहरात परिान्याचे हसतांतरण : बृहनमु

ंबई महानगरपावलकेविारे िेळोिेळी विवह्त करणया्त आलेलया हस्तां्तरर शुलकािे ऑनलाईन रिान केलयानं्तर सक्म रिावधकाऱयांचया पूि्ण परिारगीने खालील बाबींिी पू्त्ण्ता केलयानं्तर परिाणयािे हस्तां्तरर कर्ता येईल :—

(अ) परिाना धारक वकंिा जमीन मालक/सहकारी संसरा/रिावधकारी यांिे लेखी संम्ती पत्.

(आ) जर कायिेशीर िारसाला परिानयािे हस्तां्तरर कराियािे असेल ्तर मूळ परिाना धारकाचया मृतयूिे रिमारपत्, कायिेशीर िारसा असलयािा पुरािा आवर कोर्तेही िािे / िािविाि, ्तंटे यापासून पावलका आयुक्तांना/महानगरपावलकेला मुक्त कररारे इ्तर कायिेशीर िारसांकडील क्व्तपू्तवी बंधपत्.

(इ) जर विक्रीमाफ्क्त हस्तां्तरर असेल ्तर विक्री संबंधीिे िस्तऐिज आवर सि्ण िािे आवर िािविाि, ्तंटे यापासून आयुक्तास/महानगरपावलकेस मुक्त कररारे खरेिारांकडील क्व्तपू्तवी बंधपत्.

(ई) परिानाधारक १ मवहनयाचया जावहरा्त शुलक एिढे हस्तां्तरर शुलक ऑनलाईन भरेल.

(उ) जर कंपनी/भागीिारी/एलएलपी [मया्णवि्त िायीति भागीिारी] यांचया घटनेमधील बिल असेल ्तर क्व्तपू्तवी बंधपत् आवर ठराि वकंिा करारनामा यासारखे िस्तऐिज.

१०. अपील अज्ष वनकालात काढणे :- वयािसावयक जागेिर जावहरा्त रिवश्ण्त करणयासाठीिा परिाना मंजूर कररे /फेटाळून लािरे / रद्द कररे याबाब्त घे्तलेलया वनर्णयासाठीचया अपील अजा्णिी काय्णपद्ती खालीलरिमारे आहे :-

(अ) जर विभागािे िररषठ वनररक्क (अनुज्ापन) यांनी परिानगीकरर्ता केलेला अज्ण मंजूर/फेटाळून लािला असेल वकंिा मंजूर केलेला परिाना रद्दबा्तल / रद्द केलेला असेल ्तर विभागािे सहाययक आयुक्त अपील सुनािरी घे्तील.

(आ) विभागाचया सहाययक आयुक्तांनी परिानगीकरर्ता मंजूर करणयासाठीिा अज्ण फेटाळून लािलेला असेल वकंिा मंजूर केलेला परिाना रद्दबा्तल / रद्द केलेला असेल ्तर अनुज्ापन खातयािा काय्णभार जयांचयाकडे असेल असे सह आयुक्त/उप आयुक्त अपीलािर सुनािरी घे्तील.

(इ) अपील रिावधकाऱयांचया आिेशाविरूद् वकंिा िािकारराविरूद् अज्णिाराने आिेश रिाप्त झालयाचया ्तारखेपासून १५ विसांचया आ्त संबंवध्त अवपल रिावधकरराकडे अपील शुलकासह अवपल िाखल कररे आि्यक आहे.

(ई) अपील रिावधकारी, सि्ण साधारर पररशसर्तीमधये, शकय असेल व्त्तकया लिकर अपील िाखल केलयाचया ्तारखेपासून एक मवहनयाचया आ्त अपील वनकाला्त काढ्तील.

(उ) सि्ण अपीले आवर िेयके ऑनलाईन सािर केली जा्तील. ्तसेि अपील कालािधीमधये जावहरा्त उभारणयास परिानगी िे्ता येईल ्तरावप, याबाब्त आि्यक शुलक िसूल कररे बंधनकारक राहील. याबाब्त सक्म रिावधकाऱयािा वनर्णय अंव्तम राहील.

११. व्यापार, व्यिसा्य असथापनामध्ये द्ाि्याच्या सेिांविर्यक जावहराती ्या व्यवतररकत असणाऱ्या प्कावशत-

अप्कावशत जावहराती प्दशशीत करण्यासा्ी परिानगी देणे :-

(१) हे बृहनमु ंबई महानगरपावलकेने मंजूर केलेले पीसीओ सट्रॉल ्तसेि इ्तर वयिसावयक आसरापनांसाठी अनुज्ेय आहे.

(२) परिानगी मंजूर करणयािी काय्णपद्ती आवर इ्तर काय्णपद्ती हया िरील रिकरर-२ मधये नमूि केलयारिमारे लागू राह्तील.

(३) जावहरा्त फलकािा आकार हा सिरहू माग्णिश्णक वनयमांिलीमधये नमूि केलयारिमारे असेल.

१२. हे वनयम पूि्णलक्ी रिभािाने लागू होरार नाही.

१३. ्तसेि असे जावहरा्त फलक लाि्ताना पररसर विद्रुवपकरर होरार नाही, िाह्तुकीस ि पािाऱयांस अडरळा होरार नाही, ्तसेि कोर्तीही िुघ्णटना होरार नाही याबाब्त िक्ता घेरे संबंधी्त अवभकरर ि सक्म रिावधकाऱयास बंधनकारक राहील.

१४. या रिकररी फी/फ्रॉम्ण बाब्तिी रिक्रीया ऑनलाईन पद्तीने राबविणया्त येईल.

१५. ्तसेि या माग्णिश्णक ्ततिाबाब्त मा.नयायालयांनी विलेले आिेश िरिढ अस्तील.

भाग एक-अ (म.उ.वि.)–२अ१२ महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४

प्करण-३

तातपुरत्या जावहराती

१. तातपुरत्या जावहरातींसा्ी सि्षसाधारण माग्षदश्षक ततिे :-

(१) सक्म रिावधकाऱयांचया लेखी परिानगी खेरीज कोर्तेही अवभकरर (एजनसी), बांधकाम िालू असलेलया इमार्तींिर/इमार्त िेषटनािर, िुरूस्ती िालू असलेलया इमार्तीिर जावहरा्त फलकाचया रूपाने कोर्तीही ्तातपुर्ती जावहरा्त उभाररार नाही, रिवश्ण्त कररार नाही, लािरार नाही वकंिा ठेिरार नाही. ्तसेि, वफरतया िाहनांिर कोर्तेही कापडी - फलक, झेंडे, विशािश्णक फलक, वभत्ीरंगवित् आवर जावहरा्त फलक लािरार नाही.

(२) अज्णिार एकापेक्ा अवधक विभागामधये ्तातपुरतया जावहरा्ती रिवश्ण्त करणयासाठी परिानगीकरर्ता तयाि े रिशासकीय काया्णलयशसर्त असलेलया बृहनमु ंबई महानगरपावलकेचया विभागा्त िेय असलेलया छाननी शुलकासह रिपत् 'अ' नुसार विवह्त नमुनया मधये अज्ण कर्तील. (एकापेक्ा जास्त रिभागांसाठी परिानगी आि्यक असलयास, अज्णिार एजनसीिे रिशासकीय काया्णलय असलेलया रिभागा्त अज्ण केला जाईल आवर माग्णिश्णक ्त‍तिा्त नमूि केलेलया रिवक्रयेनुसार तयािर काय्णिाही केली जाईल).

(३) सक्म रिावधकाऱयाचया परिानगी खेरीज जावहरा्त / आकाश विनह वकंिा जावहरा्त रिवश्ण्त केलयास आवर या माग्णिश्णक ्तततिांिे उललंघन केलयास, ्ती एजनसी मु ंबई महानगरपावलका अवधवनयम, १८८८ मधील ्तर्तूिीनुसार िंडनीय वशक्ेस पात् होईल. अ्या रिकारचया जावहरा्ती महानगरपावलके्तफफे जावहरा्तिार / अवभकरराचया (एजनसी) जोवखमीिर, खि्ण आवर होराऱया परररामािर जावहरा्त फलक काढून टाकणया्त ये्तील.

(४) ्तातपुरतया जावहरा्त परिानगीने विद्मान परिानगी असलेलया (अशस्ततिा्तील) जावहरा्त फलकािे िृषय अिरोधी्त करू नये.

२. तातपुरत्या जावहरातींचे प्कार :-

(१) कापडी फलक / बॅनर

(२) फलक

(३) धिज

(४) िाहनांिरील (वफरतया / शसरर ) जावहरा्ती

(५) लेझर / वडवजटल रिश्णन / शवहवडओ रिश्णन या माधयमांनी कराियाचया जावहरा्ती.

(६) वभत्ी रंगवित्.

(७) इमार्त िेषटन

(८) ्तरंग्ते फुगे

(९) कािेचया िश्णनी भागािरील शसटकर

(१०) वकऑसक

(११) ग्रावफटी (Grafity)

(१२) कोर्तीही इ्तर ्तशाि रिकारिी जावहरा्त

३. तातपुरत्या जावहरातींसा्ी अज्ष करण्याची का्य्षपद्धती :

(१) अज्णिार/अवभकरर (एजनसी) जया विभागामधये जावहरा्त रिवश्ण्त करणयािे योजले आहे तया विभागा्तील रिभागामधये (ि्रॉड्ड) "रिपत् -अ" रिमारे विवह्त नमूनयामधये बृहनमु ंबई महानगरपावलकेचया परिानगीसाठी अज्ण करेल.

(२) बांधकाम िालू असलेलया इमार्ती/िापरा्त नसलेलया (unoccupied)/सटील वशट ठेिलेलया ्तरावप, अशा इमार्तींिर बांधकाम िालू असेल वकंिा नसेल अशा जवमनीिर जावहरा्त लािणयासाठी अज्ण कररारा अज्णिार / अवभकरर (एजनसी), रिमुख अवभयं्ता (विकास वनयोजन) यांचयाकडे रर्तसर भरलेलया अजा्णचया नमुनयासह लागू असलेले ऑनलाईन छाननी शुलक भर्तील (विविध शासकीय ि वनमशासकीय रिावधकररा्तील रिकलपामधील बांधकाम सुरू असलेलया इमार्ती िगळून).

(३) अज्णिार/अवभकरर (एजनसी) सि्त: साक्ांवक्त केलेली कागिपत् े सािर कर्तील. परं्तू, मूळ कागिपत्े ही बृहनमु ंबई महानगरपावलकेद्ारे मागरी करणया्त येईल तयारिमारे पड्ताळरीसाठी सािर कर्तील.

४. बांधकाम कु

ंपणािर आवण इमारत िेष्टनािर प्दवश्षत कराि्याच्या प्कलपाशी संबंधीत असणारी, तसेच इतर व्यापार

विर्यक (Commercial) तातपुरत्या जावहरातींच्या परिानगीची माग्षदश्षक ततिे :-

(१) सक्म रिावधकाऱयािी योगय ्ती परिानगी घेऊन अशा बांधकाम कु ंपनािर/खुलया जवमनीचया कु ंपनािर/खुलया जवमनीिर/ वभं्तीिर/इमार्तीचया सभोि्ताली बांधलेलया परांिीिर वकंिा बांधकाम िालू असलेली अरिा बांधकाम िालू नसलेलया इमार्ती्तींल इ्तर कोरतयाही साधन सामग्रीिर जावहरा्ती लािणयास परिानगी िेणया्त येईल.

(२) जावहरा्त फलक बांधकाम कु ंपनािर उपलब्ध जागेपयां्ति (रिकरर ३(४) (१) मधये नमूि केलयारिमारे) मया्णवि्त असेल.

(३) रिकलप पूर्ण झालयानं्तर, जावहरा्त फलक काढून टाकणयािी जबाबिारी अज्णिारािी /एजनसीिी असेल, ्तसे न केलयास योगय ्ती कायिेशीर काय्णिाही करणया्त येईल.

(४) बांधकाम कु ंपरािर ्तातपुर्ती जावहरा्त लािणयासाठी (रिकरर ३(४) (१) मधये नमूि केलयारिमारे) जास्ती्त जास्त ३ मवहनयांचया कालािधीसाठी मंजूरी िे्ता येईल; जी रितयेक ३ मवहनयांनं्तर नु्तनीकरर करणयायोगय असेल, परं्तू व्तरे कोर्तीही ्तक्रार रिाप्त नसािी, या अटींचया अधीन राहून ऑनलाईन शुलक अिा केलयानं्तर नु्तनीकरर करणया्त येईल. ३ मवहने कालािधीसाठी या जावहरा्तींिी आि्यक्ता सक्म रिावधकारी ि अवभकरराने ्तपासरे आि्यक रावहल.

(५) जर एस.आर.ए. / एम.एम.आर.डी.ए / एम.एस.आर.डी.सी / एमबीपीटी वकंिा ्ततसम रिावधकररांचया जागेिर बांधकाम ंबई महानगरपावलकेचया संबंवध्त विभागाचया अनुज्ापन खातयाचया िररषठ सुरु असलेली इमार्त असेल, ्तर अशा बाब्ती्त अज्ण बृहनमु वनररक्काकडे ऑनलाईन सािर करणया्त येईल.

(६) बांधकाम सुरु असलेलया इमार्तीचया अरिा उपरोक्त रिकरर ३(४) (१) मधये नमूि केलयारिमारे बांधकाम कु ंपरािर / खुलया जवमनीिर / वभं्तीिर / इमार्ती भोि्ताली बांधलेलया परांिीिर वकंिा कोरतयाही इ्तर साधनसामुग्रीिर रिकावश्त/ अरिकावश्त रिश्णने म्हरजे गलो साईन, वनऑन साईन, वडवजटल रिश्णने या रुपाने कोरतयाही आकारािी जावहरा्त रिकलप पूर्ण होईपयां्त लािणयास परिानगी िे्ता येईल.

(७) अज्णिारास जया जावहरा्ती रिवश्ण्त करणयास परिानगी विली आहे, ्तीि जावहरा्त ्तो रिवश्ण्त करेल आवर याकरी्ता वनश्ि्त करणया्त आलेले आि्यक असे शुलक अिा करेल.

(८) ्तातपुरतया जावहरा्तींमुळे पररसर विद्रुप होरार नाही , ्तसेि कोर्तीही िुघ्णटना होरार नाही याबाब्त िक्ता घेरे संबंवध्त अवभकररास(एजनसी)/अज्णिारास बंधनकारक राहील.

५. तरंगत्या फुग्यांच्या रुपाने प्कावशत वकंिा अप्कावशत जावहराती प्दवश्षत करण्याकरीता खाली नमूद केलेल्या

अ्टींच्या अवधन राहून परिानगी देता ्येईल :-

(१) कोर्तेही अवभकरर (एजनसी) अशा रर्तीने फुगे रिवश्ण्त करील की ्ते, इ्तर जावहरा्तींचया रिश्णनामधये हस्तक्ेप कररार नाही वकंिा अडरळा वनमा्णर कररार नाही्त.

(२) फुगयांचया माधयमाने सिर जावहरा्त रिवश्ण्त कर्तेिेळी जर एखािा वनकडीिा रिसंग अिानक उदभिला ्तर अवभकरर (एजनसी) फुगयािर िेखरेख करणयासाठी सि्ण आि्यक ्ती िक्ता घेईल.

(३) अवभकरर (एजनसी), भार्त सरकारचया नागरी विमान िाह्तूक विभागाकडून ना-हरक्त रिमारपत् घेऊन ्ते सािर करील आवर तयामधील सि्ण वनयम आवर विवनयमांिे पालन करील.

(४) जर, सिर फुगा वकंिा तयासंबंधी िापरणया्त येरारे सामान, गॅस वकंिा कोर्तेही उपकरर ठेिलयामुळे वकंिा सिोष बांधकाम, हलगजवीपरा, अपघा्त वकंिा कोर्तेही इ्तर कारर, यामुळे सिर फुगा वकंिा तयािा कोर्ताही भाग पडलयामुळे कोरतयाही मालमत्ेस वकंिा वयक्तीला कोर्तीही हानी पोहोिरार नाही वकंिा कोर्ताही अपघा्त होरार नाही वकंिा कोरीही वयक्ती जखमी होरार नाही, याबाब्त संबंधी्त अवभकरराने (एजनसी) िक्ता घेरे बंधनकारक राहील. अशी घटना घडलयास तयास संबंधी्त एजनसी जबाबिार राहील ि अपघा्तासाठी एजनसी नुकसान भरपाई करून िेणयास उत्रिायी असेल.

६. तातपुरत्या जावहरातीसा्ी शुलक आवण अनामत रककम :-

(१) परिानगी मंजुर केलयानं्तर अज्णिार / एजनसी, िेय असलेले आगाऊ जावहरा्त शुलक भरेल. ्तसेि, परिानगी / परिानयाचया अटी आवर श्तवीिी वि्िासाह्ण्तेने पु्त्ण्ता करणयाकरर्ता, एक मवहनयाचया जावहरा्त शुलका एिढी रककम सुरक्ा अनाम्त रककम म्हरून भरणयास जबाबिार असेल.

(२) महानगरपावलकेचया मानय्तेने आयुक्त िेळोिेळी ठरि्तील तयारिमारे वनश्ि्त केलेलया शुलक सूिीनुसार शुलक लागू असेल.

्तरावप, या माग्णिश्णक ्ततिा्तील शुलक भरणयाबाब्त कोर्तीही धोररातमक समसया उदभिलयास अंव्तम वनर्णय राजय सरकार घेईल.

(३) जरी, परिानगी एक मवहनयापेक्ा कमी कालािधीकरर्ता िेणया्त आली असली ्तरी जावहरा्त शुलक संपूर्ण मवहनयाकरर्ता आगाऊ िेय असेल.

(४) जावहरा्त शुलकािा भररा ऑनलाईन माधयमाद्ारे करािा.

(५) जर, जावहरा्त कायिेशीर परिानगी वशिाय रिवश्ण्त करणया्त आली ्तर, अशी एजनसी/ वयक्ती सक्त वशक्ेस पात् राहील ि ंबई महानगरपावलका अवधवनयम, १८८८ चया कलम ३२८/ ३२८ अ सह ४७१ अनिये खटला भरणया्त येईल आवर अशी तयांिे विरूद् मु जावहरा्त, अज्णिार / एजनसीचया जोवखम, खि्ण आवर परररामाने सिर जावहरा्त काढून टाकणयास पात् असेल.पररसर विद्रुप होऊ नये या िृषटीकोना्तून असा फलक सक्म रिावधकाऱयाने सूिना विलयानं्तर ्तातकाळ काढूर टाकरे बंधनकारक राहील.

(६) परिानयाचया समाप्तीचया ्तारखेपूिवी परिानयािे नु्तनीकरर करराचया उद्देशाने एक मवहना आधी अज्ण करणयािी जबाबिारी परिानाधारकािी असेल.

(७) जर मवहनयाचया पवहलया ्तारखेस रविार वकंिा साि्णजवनक सुट्ी ये्त असेल आवर तयामुळे जावहरा्तिार /अवभकरर (एजनसी) जावहरा्त शुलक भरु शक्त नसेल आवर तयानी जावहरा्त शुलक नं्तर भरले असेल ्तर जावहरा्त शुलकािर कोर्ताही विलंबआकार आकारणया्त येरार नाही.

७. परिानाधारकाची कत्षव्ये आवण जबाबदाऱ्या :-

(१) परिानाधारकाने बांधकाम आवर जावहरा्त फलक आखलेलया िौकटी्त सौंिय्णपूर्ण संकलपी्त केलेले असािे, ्तसेि सि्णकाळ योगयररतया परररवक्त केले जाईल यािी खात्ी केली पावहजे.

(२) परिानाधारक [भार्तीय िंडसंवह्तामधये वयाखया केलयारिमारे] अ्लील सिरुपाचया जावहरा्ती वकंिा इ्तर कोरतयाही अक्ेपाह्ण ंबई महानगरपावलका अवधवनयम, १८८८ चया कलम ३२८ / ३२८ अ चया ्तर्तूिीिा भंग करराऱया जावहरा्ती रिवश्ण्त संिेशाचया वकंिा मु कररार नाही, यािी लेखी खात्ी िेईल.

(३) िैध परिानगीवशिाय जावहरा्त रिवश्ण्त केलयास असे अवभकरर (एजनसी)/वयक्तीस कठोर वशक्ेला सामोरे जािे लागेल ंबई महानगरपावलका अवधवनयम, १८८८ िे कलम ४७१ सह कलम ३२८ ि ३२८ (अ) अं्तग्ण्त तयांचया विरूद् कारिाई सुरू आवर मु केली जाईल. ्तसेि पररसर विद्रुप होऊ नये या िृषटीकोना्तून असा फलक सक्म रिावधकाऱयाने सूिना विलयानं्तर सि्त:चया जबाबिारीिर ि खिा्णने ्तातकाळ काढूर टाकरे बंधनकारक राहील.

(४) जावहरा्त फलकासाठीचया परिानयाचया नु्तनीकररासाठी अज्णिार सिर परिानया्तील अटी आवर श्ततींरिमारे परिानयाचया समाप्तीपूिवी ऑनलाईन पद्तीने विवह्त नमुनया्त अज्ण करेल.

(५) परिानाधारक, परिानगी पत्ामधील करारा्त विवनवि्णषट करणया्त आलेलया िरील अटी आवर श्ततींिे पालन करील.

(६) जर कोराला अपघा्त घडून आला ्तर जावहरा्तिार कोरतयाही सिरुपाचया सि्ण काय्णिाह्ा / नयायालयीन खटले / िािे / नुकसानभरपाई इतयािींकरर्ता ्तो सि्तः जबाबिार असेल.

(७) परिानाधारक असे सुवनश्ि्त करील की, परिानयाचया / परिानगीचया समाप्तीनं्तर जावहरा्त संरिनेसह काढून टाकणया्त येईल.

(८) ्तातपुरतया जावहरा्त फलकासाठी महानगरपावलकेने विवनवि्णषट केलेलया जागेिर ३ विसांपेक्ा अवधक नाही एिढ्ा कालािधीसाठी परिानगी िेणया्त येईल.

(९) अशा जावहरा्तींिा जास्ती्त जास्त आकार १०० िौ.फु. एिढा राहील. (१० X १०).

(१०) ्तातपुरतया जावहरा्त फलकांमुळे अशस्ततिा्त असलेले कायम सिरूपी जावहरा्त फलक विसणयामधये अडरळा कर्ता येरार नाही.

(११) ्तातपुरतया जावहरा्तींमुळे पररसर विद्रुप होरार नाही ्तसेि कोर्तीही िुघ्णटना होरार नाही याबाब्त िक्ता घेरे संबंवध्त अवभकररास(एजनसी)/अज्णिारास बंधनकारक राहील.

८. छाननी :

(१) जावहरा्तिार / अवभकरर (एजनसी) परिानयाचया मंजुरीसाठी रिपत्-अ मधील विवह्त नमुनयामधये आि्यक तया िस्तऐिजासह ्तसेि लागू असलेलया छाननी शुलकासह संबंवध्त विभागाकडे ऑनलाईन अज्ण कर्तील.

(२) सक्म रिावधकाऱयाला परिाना वकंिा परिानगी ना मंजूर करािायिी असलयास ्ते लेखी सिरुपा्त वकंिा ऑनलाईन पद्तीने तयािी काररे नोंिून अज्णिारास कळिेल.

(३) अशा जावहरा्तींकरर्ता अजा्णिी छाननी करणयाबाब्तिी काय्णपद्त आयुक्त, मु ंबई महानगरपावलका िेळोिेळी वनश्ि्त कर्तील तयारिमारे असेल. यामधये धोररातमक अरिा वयापक सिरूपाचया समासया उदभिलयास राजय शासनाचया सलयाने पुढील काय्णिाही करािी.

(४) जनवह्त याविका क्र.१५५/२०११ या जनवह्त याविका रिकररी ्तसेि िेळोिेळी अनय रिकररांमधये मा.नयायालयाने विलेलया आिेशांिे पालन कररे बंधनकारक राहील.

९. कापडी फलक (बॅनस्ष) / फलक / झेंडठे इत्यादी प्दवश्षत करण्यासा्ी परिानगी देणे :

(१) या माग्णिश्णक ्ततिा्तील ्तर्तूिी कापडी फलक (बॅनस्ण) / फलक / झेंडे या माधयमाविारे, कोरतयाही रसतयािरुन विसेल अशा रिकारे जावहरा्त रिवश्ण्त केलयास, तयास परिाना मंजूर करणयाकरर्ता लागू हो्तील.

(२) सक्म रिावधकाऱयाचया लेखी परिानगी खेरीज कोर्तेही अवभकरर (एजनसी) कापडी फलक, फलक, झेंडे या माधयामाविारे कोर्तीही जावहरा्त उभाररार नाही, रिवश्ण्त कररार नाही, लािरार नाही वकंिा ठेिरार नाही. परिानगीिी काय्णपद्ती या भागामधये [रिकरर ३(८)] वनश्ि्त केलयारिमारे असेल.

(३) सक्म रिावधकाऱयांिा लेखा परिानगी खेरीज आवर या माग्णिश्णक ्ततिांिा भंग करून कापडी फलक, फलक, झेंडे यांचया माफ्क्त जावहरा्त रिवश्ण्त कररारे अवभकरर (एजनसी), मु ंबई महानगरपावलका अवधवनयम, १८८८ चया कलम ३२८/ ३२८ अ सह ४७१ अनिये ्तसेि महाराष‍ट मालमत्तेचया विरुपरास रिव्तबंध करणयाकरर्ता अवधवनयम, १९९५ अनिये वशक्ेस पात् होईल. अशा रिकररी ंबई महानगरपावलका सा्ततयाने ्तपासरी करून अनवधकृ्त जावहरा्त फलक ि ्ततसम बाबींिर वनबांध ठेिणयािी जबाबिारी आयुक्त,बृहनमु यांिी राहील.या रिकररांिा आढािा घेऊन अनवधकृ्त जावहरा्त फलकांिर सक्त कारिाई आयुक्त,बृहनमु ंबई महानगरपावलका यांनी पोवलसांचया मि्तीने करािी.

(४) महानगरपावलका / शासन, साि्णजवनक जागा, रस्ते, इतयािीचया जागांिर परिानगी मंजूर करणया्त येरार नाही. परं्तु, शासनाविारे आयोवज्त करणया्त येरारे काय्णक्रम, महानगरपावलकेविारे आयोवज्त करणया्त येरारे काय्णक्रम (Events) वकंिा आयुक्तांना योगय िाट्तील असे कोर्तेही इ्तर काय्णक्रम / रिश्णन यासारखया काही बाबींसाठी सूट िेणयाबाब्त महानगरपावलका आयुक्त विार करू शक्ता्त.

(५) खाजगी जागांिर रसतयािरुन विसू शकेल अशा रर्तीने कापडी फलक / फलक/ झेंडे रिवश्ण्त करणयासाठी संबंवध्त जमीन मालक/ घर मालक/ संसरा यांिे 'ना-हरक्त' रिमारपत् सािर करणयाचया अवधन राहून परिानगी मंजूर करणया्त येईल. जेरे सिावनका / जागा यांचया मालका वयव्तररक्त इ्तर वयक्तीविारे भोगिटा करणया्त ये्त असेल ्तर, अशा घटनेमधये मालक आवर भोगिटािार या िोघाकडून ना-हरक्त रिमारपत् आि्यक असेल.

(६) अज्णिार / एजनसी,परिानगी मंजूर करणयासाठी आि्यक तया िस्तऐिजासह ्तसेि लागू असराऱया छाननी शुलकासह (ऑनलाईन) रिपत्-अ मधील विवह्त नमुनयामधये संबंवध्त विभागाकडे ऑनलाईन अज्ण कर्तील.

(७) अज्णिार/ अवभकरर (एजनसी), यांना एक मवहनयापेक्ा कमी कालािधीकरर्ता परिानगी विलेली असली ्तरी, तयांना पूर्ण एक मवहनयािे जावहरा्त शुलक भरािे लागेल.

(८) अज्णिार /अवभकरर (एजनसी), परिानयाचया अटी आवर श्तवीचया वि्िासाह्ण्तेने अनुपालनासाठी एक मवहनयाचया जावहरा्त शुलका एिढी सुरक्ा अनाम्त रककम भरेल. जर, परिानयाचया अटी आवर श्तवीिे पालन करणया्त आले नाही / तयांिा भंग करणया्त आला ्तर, सिर श्त्णभंगामुळे बृहनमु ंबई महानगरपावलकेकडे पडून असलेली सुरक्ा अनाम्त रककम जप्त होणयास पात् असेल.

(९) अज्णिार / अवभकरर (एजनसी), परिानगीिा कालािधी समाप्त झालयािर कापडी फलक, फलक काढून टाक्तील, ्तसे न केलयास, ्ते महापावलकेविारे काढून टाकणया्त ये्तील आवर महापावलकेकडे जमा असलेली सुरक्ा अनाम्त रककम जप्त करणया्त येईल.

(१०) जर, जावहरािार एजनसीने सि्तः जावहरा्त फलक काढून टाकले आवर परिानगीिा कालािधी समाप्त झालयाचया ्तारखेपासून ९० विसांचया कालािधीमधये सुरक्ा अनाम्त रककमेचया पर्तावयासाठीिािा केला नाही, ्तर भरलेली सुरक्ा अनाम्त रककम महापावलकेचया कोषागारामधये भरणयाकरर्ता जप्त होणयास पात् असेल. ्तरावप, सिर िािा विवह्त कालािधीमधये केलयास महानगरपावलकेचया संबंधी्त सक्म रिावधकाऱयाने सिरिी अनाम्त रककम वनश्ि्त केलेलया कालािधी्त विनाविलंब पर्त कररे बंधनकारक राहील.

(११) सि्ण राजकीय पक्, खाजगी जागांमधये शसर्त असलेलया तयांचया पक् काया्णलयािर अ-रिकावश्त कापडी फलक / फलक रिवश्ण्त करु शक्ता्त आवर अशी जावहरा्त रिवश्ण्त करणयासाठी कोरतयाही परिानगीिी आि्यक्ता असरार नाही.

(१२) रिकलपािे नाि, रिकलपािा कालािधी, कंत्ाटिारािे नाि, संसि सिसय / विधान सभा सिसय/ पररषि सिसय आवर म्तिार संघ यांिे नाि याविषयीिी मावह्ती समाविषट असरारा फलक रिवश्ण्त कर्ता येईल. परं्तु, संसि सिसय / विधान सभा सिसय / पररषि सिसय यांिे फोटोग्राफस (छायावित्) / वित् रिवश्ण्त कर्ता येरार नाही्त.

(१३) अज्णिार/ अवभकरर (एजनसी), जर कापडी फलक / फलक / महानगरपावलकेचया रसतयािर /पिपरािर / जवमनीिर रिवश्ण्त केलेला असेल ्तर तयांना भुई भाडे आवर जावहरा्त शुलक भरािे लागेल.

(१४) असे फलक लाि्ताना विद्रुपीकरर होरार नाही यािी िक्ता आयुक्त,बृहनमु ंबई महानगरपावलका ि संबंवध्त अवभकरर(एजनसी)/अज्णिाराने घेरे बंधनकारक राहील.

१०. धावम्षक सणाच्या कालािधीमध्ये कापडी फलक/फलक/झेंडठे इत्यादी प्दवश्षत करण्यासा्ी मंजूरी देणे :

धावम्णक सरांसाठी मंडपािर कापडी फलक / फलक /झेंडे या माधयमाने वयािसावयक/सामावजक/ राजकीय जावहरा्ती / रिवश्ण्त कररेसाठी खालील अटी विारा्त घेऊन परिानगी िेणया्त येईल :

(१) अज्णिार / अवभकरर(एजनसी) ि इ्तर आि्यक िस्तऐिजासह ्तसेि लागू असलेलया छाननी शुलका सह रिपत्-अ मधील विवह्त नमुनयामधये संबंवध्त रिभागाकडे परिानगी िेणयासाठी अज्ण करील.

(२) मंजूर केलेलया परिानगीचया अटी आवर श्तवीचया वि्िासाह्ण्तेिे अनुपालनासाठी िेय असलेली सुरक्ा अनाम्त रककम िसूल करणया्त येईल.

(३) सामावजक / राजकीय जावहरा्ती मंडपाचया आ्त असावया आवर मंडपाचया रिेशविारापासून १०० मीटर एिढया अ्तंरापयां्त असरे बंधरकारक राहील. याकरर्ता असलेले जावहरा्त शुलक पद्तीने अिा करून अशा जावहरा्त रिवश्ण्त करणयास परिानगी िेणया्त येईल.

(४) उतसिाचया िरम्यान सामावजक / राजकीय जावहरा्ती ्तातपुरतया कमानींिर जावहरा्त शुलक िसूल करून रिवश्ण्त करणयास परिानगी िेणया्त येईल.

(५) एलईडी चया माधयमाने जावहरा्त रिवश्ण्त करणयासाठी, रितयेक फलका रिमारे लागू असलेले शुलक िसूल करणया्त येईल.

(६) अज्णिार/ एजनसी ि इ्तर जावहरा्तीिर मंजूर केलेलया परिानगीिा कालािधी, परिानगी क्रमांक, मुद्ररालयािे नाि, मोबाईल क्रमांक, संपक्क क्रमांक रिवश्ण्त करील.

(७) परिानगीचया कालािधीचया समाप्तीनं्तर अज्णिार/एजनसी ि इ्तर, कापडी फलक / फलक / झेंडे इतयािी काढून टाक्तील, ंबई महानगरपावलका अवधवनयम, १८८८ चया कलम ३२८/३२८ अ सह अनयरा ्ते महानगरपावलकेविारे काढून टाकणया्त ये्तील आवर मु कलम ४७१ चया ्तर्तूिींरिमारे कारिाई करणया्त येईल.

(८) असे कापडी फलक/फलक/झेंडे लाि्ताना विद्रुपीकरर होरार नाही यािी िक्ता आयुक्त, बृहनमु ंबई महानगरपावलका ्तसेि संबंवध्त अज्णिार/अवभकरराने(एजनसी) घेरे बंधनकारक राहील.

(९) असे फलक लाि्ताना परिानगीकरर्ता सािर कराियािा अज्ण ि विवह्त शुलक ऑनलाईन पद्तीने भरािे.

११. शासकी्य/वनमशासकी्य मालमततांिर कापडी फलक/फलक/झेंडठे इत्यादी दश्षिण्यासा्ी परिानगी मंजूर करणे :

बृहनमु ंबई महानगरपावलका केंद्र शासन, राजय शासन ि इ्तर वनम-शासकीय रिावधकररे यांचया जागांमधये तयांिी नािे /नागरी संिेश रिवश्ण्त करणयासाठी रिकावश्त/अ-रिकावश्त कापडी फलक/फलक/झेंडे रिवश्ण्त करणयासाठी कोरतयाही परिानगीिी आि्यक्ता असरार ंबई महानगरपावलका ि संबंवध्त रिावधकरर यांनी घेरे बंधनकारक राहील. नाही. ्तरावप, विद्रुपीकरर होरार नाही यांिी िक्ता आयुक्त,बृहनमु

१२. वनिडणूक आचार संवहतेच्या कालािधी मधील फलकासा्ीची माग्षदश्षक ततिे :

(१) वनिडरूकीचया आिार संवह्तेचया कालािधी मधये, वनिडरूक विभाग / वनिडरूक आयोग यांचया आिश्ण आिार संवह्तेमधये विवनवि्णषट केलेलया रिमारपद्ती रिमारेि, काय्णिाही करणया्त येईल. ्तसेि वनिडरूक कालािधी्तील वनिडरूक वनयम/आिार संवह्ता यांिा भंग होरार नाही यािी िक्ता घेऊन ्तातपुर्ते बॅनस्ण फलक / झेंडे लािणयाकरर्ता परिानगी मंजूर करणया्त येईल.

(२) कापडी फलक/फलक/झेंडे यांिे आकारमान वनिडरूक आयोगाने परिानगी विलेलया आकारमानापेक्ा कोरतयाही पररशसर्ती्त अवधक असरार नाही.

(३) साि्णजवनक जागा, ्तसेि रस्ते/पािारी माग्ण/उद्ाने/खेळािी मैिाने/बाजारपेठ आवर कोर्तीही महापावलके िी आवर शासकीय,वनमशासकीय मालमत्ता यांमधये कोरतयाही उमेिाराविारे वकंिा कोरतयाही राजकीय पक्ाविारे कापडी फलक, फलक, कट आऊट्स यांचया माधयमाने करणया्त येराऱया जावहरा्तीचया रिश्णनास वनिडरूकीचया काळा्त परिानगी िेणया्त येरार नाही.

(४) खाजगी जागांमधये राजकीय पक्ांचया / उमेिाराचया काया्णलयांिर जावहरा्त रिवश्ण्त करणयास खालील अटींिर परिानगी िेणया्त येईल :

(अ) अज्णिार/ उमेिार, जवमन मालक / मालमत्ता मालक यांचयाकडून आि्यक ्ते 'ना-हरक्त' रिमारपत् सािर करेल.

(आ) अज्णिार/उमेिार विद्मान शुलक अनुसूिीनुसार जावहरा्त शुलक आवर अनाम्त रककम भरेल.

(इ) परिानगी, वनिडरूकीचया रिार कालािधीपयां्त िेणया्त येईल.

(ई) अज्णिार, अशा परिानयाचया/परिानगीचया समाप्तीनं्तर परिानगी विलेलया,रिवश्ण्त केलेलया जावहरा्ती सि्तः काढून टाक्तील. ्तसेि एक मवहनयाचया आ्त अनाम्त रककम जावहरा्तिारास पर्त करणया्त येईल. अनाम्त रककम विवह्त कालािधीमधये पर्त करणयािी जबाबिारी बृहनमु ंबई महानगरपावलकेचया संबंधी्त अवधकाऱयांिी राहील.

(उ) आिश्ण आिारसंवह्तेिा भंग होरार नाही याबाब्त सक्म रिावधकारी ि अज्णिाराने िक्ता घेरे बंधनकारक राहील. जर अशारिकारे कोर्ताही भंग झाला ्तर संबंधी्त सक्म रिावधकारी ि अज्णिार कायिेशीर कारिाईस पात् राह्तील.

(५) वनिडरूक कालािधीमधये िाहनांिर तयािरिमारे सभेचया वठकारी एलईडी पडिा लािणयास, आि्यक ्ते जावहरा्त शुलक भरुन पररिहन, पोलीस खा्ते आवर वनिडरूक अवधकारी यांचयाकडील 'ना-हरक्त' रिमारपत्ास अवधन राहून परिानगी िेणया्त येईल.

(६) वनिडरूक लढिरारे उमेिार वकंिा कोर्ताही राजकीय पक्, खाजगी जागांमधये बृहनमु ंबई महानगरपावलकाविारे रर्तसर परिानगी विलेले जावहरा्त फलक भाडयाने घेऊन अरिा सि:मालकीचया जागेिर वनिडरूकीशी संबंवध्त असराऱया जावहरा्ती रिवश्ण्त करु शक्ता्त. परं्तु, उमेिारांविारे वकंिा राजकीय पक्ांविारे महापावलकेचया वकंिा शासनाचया जवमनींिर ्तसेि वजलहावधकारी, म्हाडा, रेलिे रिावधकरर, साि्णजवनक बांधकाम खा्ते, एम.एस.आर.डी.सी., विमान प्तन रिावधकरर, बी.ई.एस.टी. आवर कोर्तेही इ्तर साि्णजवनक उपक्रम यांचया मालकीचया जवमनीिर अशा रिकारिे जावहरा्त फलक रिवश्ण्त कररेस परिानगी िेणया्त येरार नाही.

(७) कोर्ताही उमेिार वकंिा राजकीय पक् यांचयाविारे आयोवज्त करणया्त आलेली कोर्तीही वमरिरूक / रॅली / पियात्ा इतयािींसाठी संबंवध्त वनिडरूक अवधकाऱयाचया आगाऊ परिानगीने विवह्त सूिीनुसार शुलक आकारुन झेंडे / शवहवनयल (लिविक मजबू्त पल्रॉशसटक फलक) आवर हा्तामधये धरलेले कापडी फलक रिवश्ण्त करणयास परिानगी िे्ता येईल.

(८) मोटर िाहन अवधवनयम आवर वनयम, १९८८ रिमारे कोरतयाही िाहनािर कोर्तीही जावहरा्त रिवश्ण्त करणयासाठी रिािेवशक पररिहन रिावधकररािी परिानगी आि्यक असेल. उमेिार/ राजकीय पक् यांचयाविारे करणया्त येराऱया िाहनाचया िापरािर सक्म रिावधकाऱयाने बारकाईने लक् ठेिरे आि्यक असेल. म्हरून, रिािेवशक पररिहन रिावधकारराने परिानगी विलेलया िाहनािर फलक, पोसटस्ण, याविारे जावहरा्त रिवश्ण्त करणयास परिानगी िे्ता येऊ शकेल आवर संबंवध्त विभाग, वनिा्णिन अवधकाऱयांना सिर परिानगी बाब्त भाग एक-अ (म.उ.वि.)–३१८ महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४ कळविल. म्तिानाचया विशी िाहन परिानगी ही संबंवध्त वनिा्णिन अवधकाऱयांद्ारे िेणया्त येईल. ्तरावप या जावहरा्तींमुळे िाह्तूकीस ि पािाऱयास अडरळा येरार नाही यािी िक्ता संबंवध्त अज्णिाराने ्तसेि सक्म रिावधकाऱयाने घेरे बंधनकारक राहील.

(९) विद्मान बस रांगेिे संरक्क छपपर (आश्रय सरानकािर), इलेक‍टीकचया खांबािरील वकऑकस वकंिा महापावलकेचया रसतयािरील पािारी मागा्णिरील बेसट रिावधकररािे कोर्तेही इ्तर बांधकाम, यािर कोराही राजकीय उमेिारांद्ारे वकंिा राजकीय पक्ांद्ारे जावहरा्त रिवश्ण्त करणयास परिानगी िे्ता येरार नाही.

(१०) या माग्णिश्णक ्ततिारिमारे जेरे परिानगी िेणया्त येईल ्तेरे विवह्त शुलक सुिीनुसार जावहरा्त शुलक आकारणया्त येईल.

(११) जर एखािा उमेिार वकंिा कोरीही राजकीय पक्कार जो सि्णसाधारर वकंिा पोट वनिडरूक लढि्त असेल तयाने, जवमन/ मालक रिावधकारी यांचयाकडील ना-हरक्त रिमारपत्, सरावनक पोवलस सटेशनकडील ना-हरक्त रिमारपत् अशा सि्ण संबंवध्त िस्त ऐिजासह साि्णजवनक वठकारी ्तसेि रस्ते/ पािारी माग्ण/ बवगिा/खेळािी मैिाने/ खुलया जागा/ बाजारपेठा/ कोर्तीही इ्तर महापावलकेिी/ सरकारी मालमत्ा यािर (राजकीय वमरिरूका / सभा घेणयासाठी परिानगी वमळविणयाकरर्ता अज्ण करी्त असेल ्तर) भार्तीय वनिडरूक आयोगाचया आिश्ण आिार संवह्तेचया वनयम पुशस्तकेमधये विलेलया माग्णिश्णक ्त‍तिांरिमारे काय्णिाही करणया्त यािी.

(१२) िरील परिानगी ही जनवह्त याविका क्र.१५५/२०११ मधये माननीय उचि नयायालयाने पारर्त केलेले आि ेश ्तसेि मा.नयायालयांनी िेळोिेळी पारर्त केलेलया आिेशाचया अनुषंगाने असेल.

(१३) कापडी फलक/फलक इतयािींचया रुपाने रिवश्ण्त केलेली जावहरा्त सि्णसाधारर वकंिा पोट वनिडरूकीचया मोवहमेनं्तर वकंिा राजकीय वमरिरूका/ सभा यांिा कालािधी संपलयापासून विवह्त कालािधी्त संबंवध्तांद्ारे काढून टाकणया्त ये्तील. तयानुसार काय्णिाही न केलयास कायिेशीर कारिाई करणया्त येईल.

(१४) अशा रिकारिे फलक, जावहरा्त लाि्ताना महाराष‍ट मालमत्ा विरूपरास रिव्तबंध अवधवनयम, १९९५ मधील ्तर्तूिींिे पालन कररे बंधनकारक राहील. सिर अवधवनयमानुसार पररसर विद्रुपीकरर होरार नाही यािी जबाबिारी संबंधी्त सक्म रिावधकारी ि अवभकरर (एजनसी)/अज्णिार यांिी राहील. या अटींिे उललंघन करराऱयािर सक्त कायिेशीर कारिाई करणया्त यािी.

१३. मध्यितशी मध्यके(Central Medians), िाहतूक बे्ट, पट्ी उद्ाने , साि्षजवनक प्साधनगृह इत्यादींच्या

प्ा्योजकावदारे करण्यात ्येणाऱ्या विकास आवण परररक्षा ्यांच्यासा्ीचे सि्षसाधारण माग्षदश्षक ततिे :-

(१) बृहनमु ंबई महानगरपावलकेने सहाययक आयुक्त, नोंिरीकृ्त कंपनया, अनुसूवि्त बँका, वित् संसरा, सरािर संपिा वकंिा जावहरा्तिार, विकास वकंिा रिधान िावरजय आसरापना यांचयाकडून आलेले रिस्ताि विारार्ण शसिकार्तील.

(२) पात् रिायोजक मधयि्तवी मधयके, िाह्तूक बेट, नागरी ्तसेि उद्ानविद्ा सिरुपािी पट्ी उद्ाने बांध्तील आवर / अरिा तयांिे परररक्र कर्तील.

(३) पात् रिायोजकािी वनिड, "रिरम येराऱयास रिरम सेिा" या ्त‍तिािर करणया्त येईल.

(४) रिायोजकास, १२" x १८" आकारमानािा पुरसकार फलक रिवश्ण्त करणयास परिानगी िेणया्त येईल. आवर तयािर बृहनमु ंबई महानगरपावलकेिा लोगो ्तसेि रिायोजकािे आवर बृहनमु ंबई महानगरपावलकेिे नाि एकामागोमाग एक सपषट रिवश्ण्त करेल. जर मधयि्तवी मधयके अस्तील ्तर १ x १.५ फूट आकाराचया िोन पुरसकार फलकामधये ३० मीटरिे अं्तर ठेिणया्त येईल. जर, िाह्तूक बेट असेल ्तर जास्ती्त जास्त ४ रिायोवज्त फलक बसिणयास परिानगी िेणया्त येईल.

(५) मधयि्तवी मधयके, िाह्तूक बेट, पट्ी उद्ाने इतयािींिा विकास कररे आवर तयािी िेखरेख कररे यासाठीिा रिायोजका सोब्त करारनामा बृहनमु ंबई महानगरपावलकेचया संबंवध्त विभागाचया सहाययक आयुक्तांमाफ्क्त करणया्त येईल.

(६) रिकावश्त वकंिा अरिकावश्त फलकाचया सि्ण परिानगया बृहनमु ंबई विभागीय सहाययक आयुक्तांद्ारे मंजूर करणया्त ये्तील आवर तयासाठी कोर्तेही जावहरा्त शुलक िेय असरार नाही.

१४. महाराष्ट्र मालमत्ेच्या विरुपणास प्वतबंध करण्याकरीता अवधवन्यम, १९९५ :

(१)"विरुपर" या शब्िरियोगामधये बाह्सिरुपास वकंिा सौंिया्णस बाधा पोहिविरे वकंिा तया्त हस्तक्ेप कररे, नुकसान पोहोिरे, विद्रुप कररे, खराब कररे वकंिा कोरतयाही रिकारे क्ती पोहोिरे यांिा समािेश हो्तो. जो कोर सि्तः वकंिा कोरतयाही अनय वयक्तीचयामहाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४ १९ माफ्क्त जन्तेला िृषटीगोिर असेल अ्या कोरतयाही जागेिे विरुपर करील अशी वयक्ती, अपराध वसद् झालयानं्तर कायद्ानुसार वशक्ेस पात् राहील.

(२) परं्तू या भागामधये नमूि केलेलया ्तर्तूिी खालील रिकारचया कोरतयाही जावहरा्तीस लागू होरार नाही:

(अ) याबाब्ती्त अशा क्ेत्ािर अवधकारी्ता असराऱया सरावनक रिावधकाऱयांचया लेखी परिानगीने रिवश्ण्त केलेली असेल;

(आ) कोरतयाही इमार्तीमधये िालविलया जाराऱया वयापार, वयािसाय, वकंिा उद्ोग यांचया संबंधा्तील असेल ि ्ती तया इमार्तीचया वखडकी मधये रिवश्ण्त केलेले असेल; वकंिा

(इ) वजचयािर अशी जावहरा्त रिवश्ण्त करणया्त आलेली असेल तया जमीनीमधये वकंिा इमार्तीमधये िालविराऱया वयापार, वयािसाय, वकंिा उद्ोग यांचयाशी वकंिा अशी जमीन वकंिा इमार्त वकंिा तया्तील कोरतयाही िीजिस्तू कोरतयाही रिकारे विकणयाशी वकंिा भाड्ाने िेणयाशी वकंिा व्तचया मधये अरिा व्तचयािर वकंिा व्तचयामधये करणया्त येरारी कोर्तीही वव्रकी, करमरुक वकंिा सभा यांचयाशी सबंवध्त असेल; वकंिा

(ई) वजचया मधये वकंिा वजचया िर जावहरा्त रिवश्ण्त केली असेल अ्या जमीनीचया वकंिा इमार्तीचया नािाशी अरिा अ्या जमीनीचया मालकाचया वकंिा भोगिटािाराचया नािाशी संबंवध्त असेल; वकंिा

(उ) रेलिे रिशासनाचया /विमान प्तन रिावधकारराचया कामकाजाशी संबंवध्त असेल आवर ्ती कोरतयाही रेलिे सटेशनचया / विमान प्तन रिावधकरराचया (केंद्र सरकार आवर केंद्र सरकारचया वकंिा केंद्र सरकारचया उपक्रमांचया मालकीिे इ्तर क्ेत्) आ्त वकंिा रेलिे रिशासनाचया/विमान प्तन रिावधकरराचया कोरतयाही वभं्तीिर अरिा अनय मालमत्तेिर रिवश्ण्त केलेली असेल अ्या जावहरा्तींना लागू होरार नाही.

(ऊ) विरुपर अवधवनयम ्तसेि जनवह्त याविका क्र.१५५/२०११ मधये माननीय उचि नयायालयाने विलेलया वनिदेशांिा विार कर्ता िररषठ वनररक्क (अनुज्ापन) हे एफ.आय.आर िाखल करणयासाठी संबंवध्त पोवलस ठाणयाचया िररषठ पोवलस वनररक्कांना जावहरा्त, बॅनर/ फलक/ झेंडे इतयािींचया रिश्णनासंबंधी फोटो (छायावित्) सह मावह्ती िे्तील.

१५. हे वनयम पूि्णलक्ी रिभािाने लागू होरार नाही.

१६. ्तसेि असे जावहरा्त फलक लाि्ताना पररसर विद्रुवपकरर होरार नाही, िाह्तूकीस ि पािाऱयांस अडरळा होरार नाही, ्तसेि कोर्तीही िुघ्णटना होरार नाही याबाब्त िक्ता घेरे संबंधी्त अवभकरर ि सक्म रिावधकाऱयास बंधनकारक राहील.

भाग एक-अ (म.उ.वि.)–३अ२० महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४

प्करण ४

व्यािसाव्यक जागांव्यवतररकत इतर जागांिर लािाि्याचे जावहरात फलक आवण जावहरात ्यासा्ीची जावहरात परिानगी

१. जावहरात फलकांच्या जावहरात परिानगीसा्ीची सि्षसाधारण माग्षदश्षक ततिे :

(१) सक्म रिावधकाऱयाचया लेखी परिानगी खेरीज कोर्तेही अवभकरर (एजनसी), जावहरा्त फलकाचया रुपाने कोर्तीही जावहरा्त रिवश्ण्त कररार नाही. जे अवभकरर (एजनसी) सक्म रिावधकाऱयांिी लेखी परिानगी न घे्ता अनवधकृ्तररतया जावहरा्त करेल आवर माग्णिश्णक ्ततिांिे उललंघन करेल ्ते अवभकरर (एजनसी) मु ंबई महानगरपावलका अवधवनयम, १८८८ मधील वशक्ेस पात् ठरेल.

(२) अशा जावहरा्तींमधये इ्तर कोरतयाही नािीनयपूर्ण, आधुवनक, जागव्तक िजा्णचया नि-नविन असलेली ्तंत्े विकवस्त झालयास तयाबाब्त आि्यक अटी ि श्तवीस अनुसरून परिाना िे्ताना िेळोिेळी विार कर्ता येईल.

(३) सिरिी संपूर्ण काय्णिाही विवह्त कालािधी्त ि लिकरा्त लिकर होणयाचया िृषटीकोना्तून ऑनलाईन काय्णपद्ती हा्ताळािी.

(४) सक्म रिावधकारी, लेखी सिरुपा्त नोंिविणया्त येराऱया काररानी जावहरा्त परिाना मंजूर करणयासाठीिी परिानगी नाकार्तील.

(५) जर, अज्णिारािा / अवभकररािा (एजनसी), विद्मान जावहरा्त फलकािा आकारमान बिलणयािा उद्देश असेल ्तर, ्तो नविन रिस्ताि समजणया्त येरार नाही, आवर अशा रिस्तािािर रिभाग स्तरािर वनर्णय (मंजूर/नामंजूर) घयािा. अशा रिकररा्त अजा्णसह खालील िस्तऐिज सािर करणयािी आि्यक्ता असेल :-

(अ) माग्णिश्णक ्ततिांमधये नमूि केलेलया पद्तीरिमारे पुरेशी खुली जागा / सक्तीिी खुली जागा ्तसेि, लग्तचया जागेिा/ ंबई महानगरपावलकेकडे नोंिरीकृ्त केलेलया संरिनेिा रिकाश आवर खेळ्ती हिा यांना अडरळा हो्त नाही, या विषयीिे बृहनमु िास्तुशासत्ज्ािे ना-हरक्त रिमारपत्.

(आ) रिकावश्त जावहरा्त फलकाकरर्ता जर यापूिवी असे रिमारपत् रिाप्त झाले नसेल ्तर मु ंबई पोवलसांचया िाह्तूक शाखेिे ना-हरक्त रिमारपत् आि्यक राहील.

(इ) बृहनमु ंबई महानगरपावलकेकडील नोंिरीकृ्त संरिनातमक अवभयंतयािा संरिनातमक शसरर्ता अहिाल / रिमारपत्.

(ई) आकशसम्त िुघ्णटनेमुळे उिभिराऱया िावयतिाकरी्ता संरिनेिे विमा रिमारपत्.

(उ) जमीन मालक वकंिा संसरेिे ना-हरक्त रिमारपत्.(जर जावहरा्तीिा आकार बिलून मोठा केला असेल वकंिा सि्त:चया जागे्तील मूळ वठकार(Location) बिललेले असलयास)

(ऊ) माग्णिश्णक ्ततिांनुसार िोन जावहरा्त फलकांमधील अं्तर ३० मीटर आहे याबाब्तिे, बृहनमु ंबई महानगरपावलकेकडे नोंिरीकृ्त केलेलया िास्तुशासत्ज्ािे मानय्ता रिमारपत्.

(ऋ) यापूिवी परिानगी घे्तली असलयास तया्तील सि्ण वनयम अशा रिकररा्त सि्ण ना-हरक्त रिाप्त असलयास संबंधी्त अवभकरराने जवमन मालक अरिा संबंवध्त सक्म रिावधकाऱयास कोर्ताही िाि नाही यािी खात्ी करून आगाऊ सूिना िेरे बंधनकारक राहील. ्तसेि नु्तनीकररा करर्ता रिली्त वनयमानुसार परिानगी घेरे आि्यक राहील.

(ल) रस्ता रूंिीकररामुळे जावहरा्त फलकािे सरानां्तरर कराियािे झालयास याबाब्तिी आि्यक परिानगी रिभाग स्तरािर (ward level) जास्ती्त जास्त १५ विसां्त विली जाईल. ्तरावप, याकरी्ता संबंधी्त जागा मालकािे ना-हरक्त रिमारपत् बंधनकारक राहील. याबाब्त होरारा खि्ण संबंवध्त जावहरा्तिारांस अिा करिा लागेल.

२. व्यािसाव्यक जागेव्यवतररकत इतर जागेिरील जावहरातींचे प्कार

(अ) जवमनीिरील जावहरात फलकाबाबत सि्षसाधारण माग्षदश्षक ततिे :-

(१) खालील आकारमानाचया जावहरा्त फलकांनाि परिानगी असेल - १०' x १०', १०'x१५', १०'X२०', २०'X १०', २०' X २०', ३०' x २०', २०'X ३०', ३०' X ३०', ३०' X ४०', ४०' x २०', २०X ४०, ४०' X ४०', ५०' X २०', ५०' X ३०', ५०' X ४०', ६०' X २०', ि ६०' X ४०'. (आडवया आवर उभया पद्तीने)

(२) जवमनीिरील जावहरा्त फलकांस एका बाजूस पाठोपाठ 'V' आकारामधये आवर वत्वम्तीय (‍टाय-शवहजन) मधये उपरोक्तमहाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४ २१ रिकरर ४(२) अ (१) मधये नमूि केलेलया आकारमानानुसार परिानगी िेणया्त येईल.

(३) जावहरा्त फलकािा आकारमान पाठोपाठ आवर 'V' आकारामधये असलयास जावहरा्त फलकािा आकार बिल्ता येईल ि फलकािे आकारमान बिलणयास वनयमानुसार आि्यक शुलक आकारून परिानगी िे्ता येईल.

(४) सौंिय्णपूर्ण ि आकष्णक कटआऊटस् वकंिा अतयाधुवनक विवयांनी युक्त अशा जावहरा्ती रिवश्ण्त करणयास रिोतसाहन द्ािे. ्तरावप, अशा जावहरा्ती लाि्ताना मु ंबई महानगरपावलका अवधवनयम, १८८८ ि इ्तर संबंवध्त अवधवनयमा्तील/विवनयमां्तील ्तर्तूिींिा भंग होरार नाही यािी िक्ता घेरे सक्म रिावधकारी ि संबवध्त अवभकररास बंधनकारक राहील. जावहरा्त शुलक नवजकचया जावहरा्तीचया उचि मानक आकारानुसार आकारला जाईल.

(ब) गचचीिरील ि इमारतीच्या छतांिरील जावहरात फलक :-

(१) जर इमार्तीिी शसर्ती िांगली असेल आवर शसरर्ता रिमारपत् रिाप्त केले असेल ्तर गचिीिर निीन जावहरा्त फलक लाि्ता येईल. जावहरा्त फलकािी उंिी २० फूटापेक्ा अवधक असरार नाही. ि रूंिी जागा उपलब्ध असेल तयानुसार राहील. ्तरावप, इमार्तीला धोका होरार नाही अरिा अडरळा होरार नाही, विद्रुवपकरर होरार नाही यािी िक्ता सक्म रिावधकारी ि संबंधी्त अवभकरर यांनी घेरे आि्यक राहील.

(२) इमार्तीचया छपपरािरील / गचिीिरील परिानगी विलेलया विद्मान जावहरा्त फलकांिी परिानगी पुढे िालू ठेिणया्त येईल आवर तयांिे नू्तनीकरर निीन माग्णिश्णक ्ततिा्तील अटी आवर श्ततींना ्तसेि मा.उचि नयायालया्त रिलंवब्त असलेलया रिकररा्तील वनर्णयांचया अवधन राहून करणया्त येईल.

(३) रिकरर ४(३)(१०) मधये नमूि केलयानुसार ३० मीटर अं्तरािे वनकष लागू होरार नाही्त.

(४) खालील काररानी परिाना रद्द / रद्दबा्तल होऊ शक्तो :-

(अ) इमार्तीचया रेषेपलीकडे म्हरजे इमार्तीचया जो्ते रेषेपलीकडे जावहरा्त फलक लािणयािे योजलयास.

(आ) बृहनमु ंबईसाठी असराऱया विकास वनयंत्र वनयमांचया संबंवध्त वनयमारिमारे पुरा्त‍तिशासत्, िास्तुवशलपीय, सौंिय्णशासत् विषयक आवर ऐव्तहावसक मह‍ति असराऱया इमार्तीिर नविन जावहरा्त फलक लािरे.

(इ) ्ती इमार्त "मोडकळीस आलेली" म्हरून घोवष्त / िगवीकृ्त म्हरून जाहीर केलयािर म्हरजे सी-१, सी-२(अ) या रिगा्णमधये आलेली आहे अशा इमार्तीिर जावहरा्त फलक लािले असलयास.

(ई) समुद्रवकनारे, पावकिंगचया जागा यांचया जिळील लग्तचया क्ेत्ामधये ्तसेि रसतयाचया समुद्राचया बाजूकडील समुद्रवकनाऱया लग्तचया जवमनीिरील, झाडांिा मोठा भाग वकंिा समुद्रािे, वहरिळीिे, वनसग्णवित्ािे िृषय यांना अडरळा वनमा्णर कररारे जावहरा्त फलक. (सीआरझेड करी्ता अशस्ततिा्त असलेले वनयम, माग्णिश्णक ्ततिे ि धोरराचया अवधन राहून) (क) कोऱ्या वभंतीिरील (dead wall) अथिा व्यिसाव्यकदृष्ट्ा ्योग्य अशा सि्षप्कारच्या वभंतीिरील जावहरात फलक :-

(१) इमार्तीचया मृ्त वभं्तीिर कोरतयाही आकारािी जावहरा्त लािणयास निीन परिानगी िे्ता येईल. जी जावहरा्त वभं्तीिा संपूर्ण वकंिा काही भाग वयापू शकेल.

(२) विद्मान परिानगी असलेलया जावहरा्त फलकािे संरिनातमक शसरर्ता रिमारपत् (Structural Stability Certificate) सािर केलयािर िेळोिेळी नु्तनीकरर कर्ता येईल. इमार्त, "मोडकळीस आलयास" म्हरजे, सी-१, सी-२(अ) या रिगा्णमधील म्हरून जाहीर करणया्त आलयास तयािर परिानगी िेणया्त येऊ नये.

(३) कोऱया वभं्तीचया कडेचया बाहेर जावहरा्त रिवश्ण्त करणयास परिानगी िेणया्त येरार नाही.

(४) १० फूट होवडिंग स‍टकिर/बोड्ड वटलट करणयािी परिानगी असेल.जावहरा्तीिे बांधकाम / फलक कोऱया वभं्तीिर सि्णसामानयांना विसेल अशा कोना्त बसि्ता येईल. (रिा्यांना वकंिा कोरालाही अडरळा न करणयाचया अधीन) ्तरावप, विद्रुपीकरर होरार नाही ्तसेि बृहनमु ंबई महानगरपावलका मानय्ता रिाप्त सरापतय अवभयं्ता वकंिा िास्तुशासत्ज्ािे संरिनातमक शसरर्ता रिमारपत् रिरम िेरे आि्यक राहील.

(५) जावहरा्त फलक, विवनयल (लिविक भककम पलाशसटक िेसटन), ग्रॅवफटी, वभं्तीिरील रंगवित्, विवनयलचया माधयमा्तून िरुन खाली सोडणया्त येरारी कोरतयाही आकारािी जावहरा्त ्तसेि कोरतयाही आकारामानािी जावहरा्त, ्तसेि कोरतयाही आकारािे सटीकर विटकिरे अशा रिकारे कोऱया वभं्तीिर जावहरा्त रिवश्ण्त करणयास परिानगी िेणया्त येईल, अशी जावहरा्त संपूर्ण कोरी वभं्त / व्तिा भाग वयापू शकेल.

(६) ३० मीटस्णिे अं्तरािे बंधन लागू नस्तील.

(७) जावहरा्त फलकाचया रितयक् आकारमानानुसार जावहरा्त फी आकारली जाईल.

(८) कटआऊट्स चया पाठीमागे ि िरचया बाजूस विविध रिकारचया रिकाशझो्तांिा िापर कर्ता येईल. अशी जावहरा्त लाि्ताना िाह्तूक ्तसेि आसपासिा पररसर याला कोर्ताही त्ास होरार नाही यािी िक्ता संबंवध्त अवभकरर (एजनसी), ि संबंवध्त सक्म रिावधकरराने घेरे बंधनकारक राहील.

(ड) वसमावभंतीिरील जावहरात फलक :-

(१) वसंमावभं्तीिरील जावहरा्तींना नवजकचया रसतयािरून सिरहू वसमावभं्तीचया विसराऱया आकारमानानुसार परिानगी िे्ता येईल. याकरी्ता नोंिरीकृ्त स‍टकिरल अवभयंतयांिे संरिना शसरर्ता रिमारपत्(स‍टकिरल सटटॅबीलीटी सटवीवफकेट) सािर कररे बंधनकारक आहे.

(२) जावहरा्त फलकािी उंिी २० फूटापेक्ा अवधक असू नये.

(३) जवमन मालक आवर संबंधी्त संसरांिे ना-हरक्त रिमारपत् बंधनकारक राहील.

(४) रिकाशमान फलक, फलक या सारखे सि्ण फलक वसमावभं्तीचया रेषेचया पलीकडे रिक्ेवप्त कर्ता येरार नाही.

(५) वडसपलेचया कटआउट्सचया िर आवर मागे कोरतयाही नाविनयपूर्ण कलपनांसह विविध रिकारचया रोषराईसह परिानगी िे्ता येईल.

(६) रड्ड पाटवी विमा रिमारपत् ्तसेि सुरक्ेबाब्तिी सि्ण आि्यक कागिपत्े सािर कररे बंधनकारक राहील. परिाना शुलक आवर अनाम्त रककम रिकरर ४(६) मधये नमूि केलयारिमारे राहील.

(७) कंपाऊंड वभं्तीचया बाहेरील बाजूस जावहरा्तींना परिानगी िे्ता येईल. ्ते बाह् बाजूचया सीमारेषेचया पलीकडे उभारणया्त येऊ नये.

(८) िरील जावहरा्तीसाठी परिाना शुलक विवह्त परिाना शुलकाचया २५% असेल आवर वि्िासू अनुपालनासाठी १ मवहनयािी सुरक्ा ठेि जमा करािी लागेल.

(९) अशी जावहरा्त लाि्ताना िाह्तूक ्तसेि आसपासिा पररसर याला कोर्ताही त्ास होरार नाही यािी िक्ता संबंवध्त एजनसी ि संबंवध्त रिावधकरराने घेरे बंधनकारक राहील.

(इ) वडजी्टल /एलईडी/ एलसीडी/ इलेकट्ररॅवनक / वनऑन साईन वकंिा इतर कोणतेही अत्याधुवनक प्काशमान जावहरात

फलक प्दवश्षत करणे :-

(१) मु ंबई पोवलसांचया िाह्तूक शाखेकडील ना-हरक्त रिमारपत् यापूिवी रिाप्त झाले नसेल ्तर आि्यक राहील. असे जावहरा्त फलक १०' X १०' वकमान आवर ६०' X ४०' कमाल आकारमानािे राह्तील. तयामधये वडवजटल / एलईडी / एलसीडी/ इलेक‍ट्रॉवनक / वनऑन साईन जावहरा्त फलकांना परिानगी िे्ता येईल.

(२) जवमनीिर, कोऱया वभं्तीिर,वसमा वभं्त आवर िाहनािर ्तसेि िावरजय क्ेत्/ लोकिस्तीमधये वडजीटल / एलईडी/ एलसीडी / इलेक‍ट्रॉवनक / वनऑन साईन वकंिा इ्तर कोर्तेही अतयाधुवनक रिकाशमान जावहरा्त फलक, या रिकारचया जावहरा्त फलकांचया रिश्णनास परिानगी िे्ता येईल.

(३) वडजीटल ्तंत्ज्ानाचया रिोतसाहनासाठी संबंधी्त रिभागाचया सहाययक आयुक्ताचया आगाऊ मानय्त ेने आवर मु ंबई पोवलसांचया िाह्तूक शाखेकडील विवनवि्णषट ना-हरक्त रिमारपत्ासह ि योगय तया मानय्ता घेऊन सि्ण विद्मान जावहरा्त फलकांिे वडजीटल जावहरा्त फलकांमधये यापूिवी मंजूर केले नसेल ्तर रुपां्तर कर्ता येईल.

(४) लुकलुकराऱया जावहरा्तींना परिानगी िेणया्त येऊ नये.

(५) वडजीटल/एलईडी/एलसीडी/इलेक‍ट्रॉवनक/वनऑन आवर इ्तर कोर्तेही अतयाधुवनक रिकाशमान जावहरा्त फलक यांिी रिश्णने रात्ी ११ िाजेपयां्त सुरू राह्तील.

(६) िरील रिकरर ४(२) (५) (५) मधये विवनवि्णषट केलयारिमारे रिकावश्त फलक बंि करणयासाठी सियंिवल्त टाईमर बसिणया्त येईल.

ंबई महानगरपावलकेकडे नोंिरीकृ्त (७) विद्मान जावहरा्त फलकािे रुपां्तर वडजीटल जावहरा्त फलकांमधये कर्तेिेळी बृहनमु असलेलया संरिना अवभयंतयाकडील संरिनातमक शसरर्ता अहिाल सािर कररे बंधनकारक राहील.

(८) विद्मान जावहरा्त फलकांिे वडजीटल जावहरा्त फलकांमधये रुपां्तरी्त करणयासाठी जवमन मालक/ संसरेिे ना-हरक्त रिमारपत् सािर करािे.

(९) एकिा ना-हरक्त रिमारपत् सािर केलयानं्तर आवर जावहरा्तिाराला सधयाचया जावहरा्त फलकािे वडवजटल फलकामधये रूपां्तर करायिे असेल,्तसेि जावहरा्त फलकािा आकार िाढिायिा असेल ि पूिवी ना-हरक्त रिमारपत् सािर केले असलयास कोरतयाही विभागाकडून नवयाने ना हरक्त रिमारपत् सािर करणयािी आि्यक्ता राहरार नाही. ्तरावप,याबाब्त कोर्तेही नयायालयीन रिकरर अरिा िाि वनमा्णर झालयास तयािी संपूर्ण जबाबिारी संबंवध्त अवभकररािी(एजनसी) राहील.

(१०) वडजीटल/एलईडी/एलसीडी/इलेक‍ट्रॉवनक/वनऑन इ्तर कोर्त ेही अतयाधुवनक रिकाशमान जावहरा्त फलक इ. जावहरा्त फलकांचया रिश्णनासाठी वनश्ि्त करण्या्त आलेले जावहरा्त शुलक हे याद्ारे रिवश्ण्त करणया्त येराऱया रिकावश्त जावहरा्त फलकांसाठी असराऱया शुलकाएिढेि असेल.

(फ) (१) प्ोजेक्टरवदारे लेझर शो :-

इमार्तीिी वभं्त /पडद्ािर रिोजेकटरविारे लेझर शो ला िाह्तूक पोवलस विभागािे ना-हरक्त रिमारपत् बंधनकारक राहील. ्तसेि याकरी्ता संबंधी्त जवमन मालक/सोसायटी कडून ना-हरक्त रिमारपत् यापूिवी सािर केले नसलयास, ना-हरक्त रिमारपत् घेणयाचया अवधन राहून जावहरा्त फलकास परिानगी िे्ता येईल.

(२) ववहडीओ प्दश्षन / लेझर शो (देखािा) :-

(अ) मु ंबई पोवलसांचया िाह्तूक शाखेकडील ना-हरक्त रिमारपत्ास ( पूिवी सािर केले नसेल ्तर) अवधन राहून १० फुट X १० फुट वकमान आवर ६० फुट X ४० फुट कमाल आकारमान अ्या आकारमानास अवधन राहून शवहडीओ रिश्णन/ लेझर शोसह इलेक‍ट्रॉवनक पडिा लािणयास परिानगी िे्ता येईल.

(आ) जवमन, कोरी वभं्त, वसमा वभं्त, िाहनािर ्तसेि इ्तर रिकारांिर शवहडीओ रिश्णन/लेझर शोसह इलेक‍ट्रॉवनक पडिा लािणयास परिानगी िे्ता येईल.

(इ) इलेक‍ट्रॉवनक पडद्ािरील रिकावश्त जावहरा्त फलक (वित्) ि लेझर िेखािा रात्ी ११ िाज्ता बंि करणया्त येईल.

(ई) विद्मान जावहरा्त फलकांिे इलेक‍ट्रॉवनक पडद्ािरील रिश्णन जावहरा्त फलकामधये (वित्) रुपां्तर कर्ताना बृहनमु ंबई महानगरपावलकेचया संरिना अवभयं्ताकडील संरिना शसरर्ता अहिाल सािर करािा.

(उ) एकिा ना-हरक्त रिमारपत् सािर केलयानं्तर आवर जावहरा्तिाराला सधयाचया जावहरा्त फलकािे वडवजटल फलकामधये रूपां्तर करायिे असेल,्तसेि जावहरा्त फलकािा आकार िाढिायिा असेल ि पूिवी ना-हरक्त रिमारपत् सािर केले असलयास कोरतयाही विभागाकडून नवयाने ना-हरक्त रिमारपत् सािर करणयािी आि्यक्ता राहरार नाही. ्तरावप,याबाब्त कोर्तेही नयायालयीन रिकरर अरिा िाि वनमा्णर झालयास तयािी संपूर्ण जबाबिारी संबंवध्त अवभकररािी(एजनसी) राहील.

(ऊ) विवनवि्णषट रिसंगासाठी संबंधी्त रिभागाचया सहाययक आयुक्त, बृहनमु ंबई महानगरपावलका यांचयाकडील मंजूरीसह लेझर िेखावयाकरी्ता परिानगया मंजूर करणया्त ये्तील.

(ऋ) रिकावश्त रिश्णन बंि करणयासाठी सियंिवल्त टाईमर बसिणया्त येईल.

(ल) अशी जावहरा्त लाि्ताना िाह्तूक ्तसेि आसपासिा पररसर याला कोर्ताही त्ास होरार नाही यािी िक्ता संबंवध्त एजनसी ि संबंवध्त रिावधकरराने घेरे बंधनकारक राहील. ्तसेि जावहरा्तीचया संरिनेमुळे कोर्तीही िुघ्णटना होरार नाही, याबाब्त संबंधी्त अवभकरराने (एजनसी) िक्ता घेरे बंधनकारक राहील.

(ग) वसथर िाहनािरील जावहरात :-

(१) शसरर िाहनाचया एका बाजूचया,िोनही बाजूचया वकंिा अनेक बाजूचया जावहरा्त फलक वकंिा मशलटपल साईडेड ‍टायशवहजन वकंिा पॅनेल माऊनटेड या रूपाने रिवश्ण्त करणया्त येराऱया जावहरा्तींना परिानगी िे्ता येईल आवर ्ते िाहन खाजगी जागेचया वठकारािर उभे करणया्त येईल. परं्तू याकरी्ता अं्तरािे विवह्त केलेले बंधन राहील. जर, एजनसीिी तयाि जागेमधये जावहरा्तीिे रिश्णन करणयासाठी इ्तर वफर्ते जावहरा्त फलक िश्णविणयािी इचछा असेल ्तर ्ते, मु ंबई पोवलसांिी िाह्तूक शाखा आवर रिािेवशक पररिहन काया्णलय यांचया ना-हरक्त रिमारपत्ास यापूिवी सािर केले नसलयास अवधन राहून असेल.

(२) १० फूट ऊंि आवर २० फूट रुंि कमाल मया्णिेपयां्त आकारमान असेलेले रिकावश्त / अरिकावश्त जावहरा्त फलक रिवश्ण्त करणयासाठी परिानगी मंजूर कर्ता येईल.

(३) या जावहरा्ती मधये एलईडी / एलसीडी, बॅकवलट आवर सि्ण रिकारिे कटआऊट्स ि विविध रिकाशमान जावहरा्तींिा समािेश असेल.

(४) पािारी मागा्णिर उभे केलेलया िाहनािरील जावहरा्तींना परिानगी नसेल.

(५) जावहरा्ती रिवश्ण्त करणयासाठी िापरणया्त येरारी िाहने नेहमी िांगलया आवर िालू शसर्ती्त असािी.

(६) अशी जावहरा्त लाि्ताना िाह्तूक ्तसेि आसपासिा पररसर याला कोर्ताही त्ास होरार नाही यािी िक्ता संबंवध्त एजनसी ि संबंवध्त रिावधकरराने घेरे बंधनकारक राहील.

(घ) वफरत्या िाहनांिर बसिलेली जावहरात :-

(१) मु ंबई पोवलसांचया िाह्तुक शाखेचया ना-हरक्त रिमारपत्ामधये विवह्त केलयारिमारे हलके मोटार िाहन / जड िाहने वकंिा कोर्तेही इ्तर िाहन यांचया िरील बाजूस / बाजूचया िौकटीिर वकंिा िाहनाचया मागे शसटकरचया रुपाने एका वकंिा िुहेरी वकंिा सि्ण बाजू ंनी (या्त छ्तािा समािेश आहे) बसिलेला जावहरा्त फलक आवर रिकावश्त विनहे / वडजीटल रिश्णन अशा री्तीने लािणया्त यािे, की िाहन रसतयािर िालवि्त अस्तांना जावहरा्ती िृषयमान हो्तील.

(२) बी.ई.एस.टी उपक्रमाचया अखतयारी्तील बस िरील जावहरा्तीस परिानगी िेणया्त येईल. परं्तु, शुलक सूिी नुसार िेय ंबई महानगरपावलकेला िेय असरार नाही. (जावहरा्ती ंबई महानगरपावलकेद्ारे २०% महसूल िाटरी असलेले शुलक, ्तसेि महसूला्तील वहससा बी.ई.एस.टी उपक्रमाविारे बृहनमु रिश्णनािे अवधकार वनविेद्ारे रिान करणया्त ये्तील. तयाकरी्ता बेसट उपक्रमास बृहनमु िगळ्ता विवह्त शुलक िेय असेल)

(३) बी.ई.एस.टी. उपक्रमावयव्तररक्त इ्तर खाजगी एजनसीला बृहनमु ंबई महानगरपावलकेचया आगाऊ परिानगीने तयांचया िाहनािर जावहरा्त रिवश्ण्त करणयासाठी शुलक अनुसूिी रिमारे जावहरा्त शुलक िेय असेल.

(४) वफरतया िाहनांिर रिवश्ण्त होराऱया जावहरा्त फलकास अं्तरािा वनयम लागू होरार नाही.

(च) एमएमआरडीए / एमएसआरडीसी / पीडब्ल्युडी / बीपी्टी / एमएमएमओसीएल (महा मु

ंबई मेट्रो रेल कॉपपोरेशन / मु

ंबई मेट्रो ऑपरेशन

ंबई मोनो रेल कॉपपोरेशन इत्यादींच्या अखत्यारीत ्येणाऱ्या उड्ाणपुलािरील,

कापपोरेशन वल.)/ मु

खांबािरील जावहरात फलक / सका्य िॉक आवण पादचारी पूल ्यांच्या बाजूिरील आवण खांबािरील जावहरात फलक :-

(१) उड्ारपुलाचया खालील बाजूस वभं्ती/खांब/पािारी पूल / सकायि्रॉक /मे‍टो रेलिे कापवोरेशनिे पूल/मे‍टो सटेशनस/मु ंबई मोनो रेल कापवोरेशनिे पूल ि सटेशनस यांचया ्तटबंिीिी वभं्त/गँ‍टी ि तयांचयाखाली नविन जावहरा्त फलक लािणयास परिानगी िे्ता ंनी सौंिय्णपूर्ण/सुवयिसरी्त अचछािी्त केलेले असािे, येईल. अशा जावहरा्तींिी उंिी १० फूट पेक्ा जास्त असू नये. ्ते सि्ण बाजू याकरी्ता बृहनमु ंबई महानगरपावलकेकडील नोंिरीकृ्त असलेलया िास्तुशासत्ज्ािे/स‍टकिरल अवभयंतयािे संरिना शसरर्ता रिमारपत् आि्यक राहील. ्तसेि संबंधी्त शासकीय/वनमशासकीय यंत्रांिे ना-हरक्त रिमारपत् आि्यक राहील. कोर्तीही िुघ्णटना वकंिा नुकसान झालयास संपूर्ण जबाबिारी संबंवध्त एजनसी आवर संबंवध्त शासकीय/वनमशासकीय रिावधकररा्तील सक्म रिावधकाऱयािर राहील.

(२) एमएसआरडीसी मया्णवि्त / एमएमआरडीए वकंिा कोर्तीही इ्तर शासवकय एजनसी यांनी काढलेलया वनविेिा कालािधी पूर्ण होईपयां्त उड्ारपुल/पािारी पूल / सकायि्रॉक यांचया ्तटबंिीिी वभं्त / खांबािर ि तया खाली यापूिवी परिाना विलेले जावहरा्त फलक ्तसेि िालू राह्तील.तयानं्तर परिानयािे नू्तनीकरर केले जाईल आवर यशसिी वनविाधारकास िेणया्त येईल. पूिवीचया यशसिी वनविाधारक पुनहा वनविेमधये यशसिी झालयास तयािेकडून पूिवी कोर्तीही िुघ्णटना अरिा आक्ेप/हरक्त घेणयासारखी घटना घडली नसलयास तयास पुनहा ना-हरक्त रिमारपत्ािी आि्यक्ता राहरार नाही.

(३) विद्मान परिानगी जवमन मालक रिावधकारी म्हरजे एमएमआरडीए / एमएसआरडीसी /पीडब्लयुडी इतयािी ि इ्तर शासकीय/वनमशासकीय संसरांनी तयांचयाकडील फलायओवहर पूल / पािारी पूल / सकायि्रॉक /मे‍टो वपअस्ण आवर जावहरा्त फलक यांचयाबाब्त विलेलया संरिना शसरर्ता रिमारपत्ास अवधन राहून पुढे िालू ठेिणया्त येईल. ्तरावप, अंव्तम वनर्णय सिर शासकीय /वनमशासकीय संसरांिा राहील.

(४) उड्ारपुल / पािारी पूल / सकायि्रॉक यांचया ्तटबंिीिी वभं्त ि तया खाली मंजूर केलेली परिानगी जर सिर माग्णिश्णक वनयमांिा भंग करी्त आहे ि तयांना आगािू सूिना िेऊनही तयािे पालन कर्त नाही, असे आढळून आले ्तर ्ती रद्द करणया्त येईल.

(५) वनविेिा कालािधी समाप्त झालयानं्तर जवमन मालकी असरारे रिावधकारर वनविेिे आि्यक्तेनुसार नु्तीनकरर कर्तील/ व्तिा कालािधी िाढि्तील वकंिा वनविा मागविणयाबाब्त आि्यक काय्णिाही कर्तील.

(६) १४ फूट ्तळािी मंजूरी ठेिून ४ फूट (आडिे) ि ६ फूट (उभे) आकाराचया वकओकस जावहरा्ती लाि्ताना खांबांिर कोर्तेही नुकसान/अपघा्त होरार नाही यािी िक्ता घेऊन जावहरा्त लािणयािी परिानगी विली जाईल. ्तरावप, अशा रिकररी कोर्ताही अपघा्त अरिा नुकसान झालयास तयािी सि्णसिी जबाबिारी संबंधी्त एजनसी ि जमीन मालकी असराऱया रिावधकररा्तील सक्म रिावधकाऱयािी राहील.

(छ) बस आश्र्य सथानके(एसी/नॉन-एसी) :-

(१) बस आश्रयसरानकािा पुढील आवर मागील बाजूस आकष्णक ि सौंिया्णतमक कटआउट्स असलेलया जावहरा्त लािणयास परिानगी िे्ता येईल.

(२) बस आश्रयसरानकािर संबंधी्त रिावधकरराने मंजूर केलेलया संकलप वित्ारिमारे (रेखा वित्ारिमारे) असलेलया कोरतयाही आकाराचया जावहरा्तीस परिानगी िे्ता येईल आवर अशी जावहरा्त बस आश्रयसरानाचया आकारामानापेक्ा जास्त असरार नाही. कॅनटीवलवहर, वकऑकस, ल्रॉवलप्रॉप इतयािींिरील जावहरा्तींना बस रांगेचया आश्रयसरानािरील जावहरा्तींसाठी परिानगी िे्ता येईल. या जावहरा्ती शकय्तो सौंिय्णपूर्ण ि आकष्णक कटआऊट्स ्तसेि अतयाधुवनक विवयांनी युक्त अशा ि विविध आकारमान, ंबई पोवलसांचया िाह्तुक शाखेकडील ना-हरक्त रिमारपत् रिना ि रंगाचया असावया्त. वडजीटल जावहरा्तींचया परिानगीस मु आि्यक राहील.

(ज) वकऑसक :-

विजेचया खांबािर जमीनी पासून १४ फुट उंिीिर वकऑकस चया रुपाने जावहरा्त रिवश्ण्त करणयास परिानगी िेणया्त येईल. पिपरािर ४ फूट (आडिे) X ६ फूट (उभे) अशा रिमार आकाराचया वकऑकसना परिानगी िे्ता येईल. सिर वकऑकस विजेचया खांबाला घट् बसविलेले अस्तील.

(झ) बॅकवल्ट बोड्ड :-

पिपराचया पा्तळीपासून १२ फूट उंिीिर ४ फूट (आडिे) X ६ फूट (उभी) (एक बाजू वकंिा िुहेरी बाजू) आकाराचया बॅकवलट ंबई महानगरपावलकेचया पिपरािर परिानगी िे्ता येईल. बॅकवलटबोड्डिी रुंिी वकमान १० मीटरचया अं्तराने वनिडलेलया ंबई महानगरपावलकेस आि्यक्ता असेल ्तेवहा अशा रिकररी वनविा मागिून कोरतयाही बोड्डना बृहनमु रसतयांिर १० फुटापयां्त असािी. जेवहा बृहनमु झोन आवर लाईटचया खांबांिर सुद्ा ४' X ६' फूट एिढया आकारमानास परिानगी िे्ता येईल.

(न) कॅन्टीवलवहर :-

(१) कॅनटीवलवहरला जवमनीपासून वकमान १२ फूट उंिीिर परिानगी िेणया्त येईल.

(२) कॅनटीवलवहर जावहरा्त रिवश्ण्त करणयािी परिानगी पावलका आयुक्ताचया मानय्तेने िेणया्त येईल.

भाग एक-अ (म.उ.वि.)–४२६ महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४ (३) बृहनमु ंबई महानगरपावलकेिे रस्ते / रस्ता पिपर / सेटबॅक यािर कॅनटीवलवहर मंजूर करणयाचया अनुषंगाने सोवयसकर अशी वठकारे आकारमान, रिकार इतयािीं वनश्ि्त करणयाकरी्ता पावलका आयुक्त एक सवम्ती गठी्त कर्तील. सवम्तीचया सिसयापैकी एक सिसय हा मुखय अवभयं्ता (रस्ते),बृहनमु ंबई महानगरपावलका असेल.

(४) सवम्तीचया वशफारशी अंव्तम वनर्णयासाठी पावलका आयुक्त यांिेकडे सािर करणया्त ये्तील.

(त) िाहतुक नाक्यालगतचे जावहरात फलक :-

िाह्तुक नाकयाजिळील जवमनीिरील जावहरा्त फलकास परिानगी िे्ता येईल, परं्तु यास अट अशी की, ्तो विषयांवक्त जावहरा्त फलकांसाठी िाह्तुकीकडे ्तोंड करून असराऱया पोि मागा्णचया (उपमागा्णचया) वसगनलचया रांबा रेषेपासून २५ मीटर िूर असािा. अशी जावहरा्त लाि्ताना िाह्तूकीला कोर्ताही त्ास होरार नाही यािी िक्ता संबंवध्त एजनसी ि संबंवध्त रिावधकरराने घेरे बंधनकारक राहील.

(थ) सा्यकलीिरील जावहराती :-

सायकलीिरील जावहरा्तींना केिळ िाह्तुक पोवलस खातयाचया ना-हरक्त रिमारपत्ास अवधन राहून पश्िम उपनगर आवर पूि्ण उपनगर क्ेत्ामधये परिानगी िेणया्त येईल.

(द) ट्रा्यववहजन जावहरात फलक :-

वत्वम्तीय जावहरा्त फलक हा पिपरापासून जास्ती्त जास्त १२' फूट उंिीिर ि ६ फूट उभे X ४ फूट (रूंिी) फलक असून, िोन ंबई महानगरपावलकेचया पिपरािर परिानगी विली जाऊ शक्ते. याकरी्ता फलकांमधील अं्तर वकमान असािे, अशा फलकास बृहनमु महानगरपावलकेला आि्यक असेल ्तेवहा वनविा मागिू शक्ते.

‍टायशवहजन होवडिंग स‍टकिस्ण/फलकांना परिानगी िे्ताना संबंधी्त जमीन मालक/सोसायटी यांिे ना-हरक्त रिमारपत् बंधनकारक राहील. ्तसेि रिकाशमान फलकांसाठी िाह्तूक पोवलसांिे ना-हरक्त रिमारपत् आि्यक राहील.

३. वनबबंध :

(१) रिकावश्त/वडजीटल/एलएडी/एलसीडी जावहरा्त फलकांना िाह्तुक पोलीस खातयाकडील 'ना-हरक्त' रिमारपत्ाखेरीज (जर यापूिवी िेणया्त आले नसेल ्तर)परिानगी िेणया्त येरार नाही. िाह्तुक पोलीस खातयाने एकिा 'ना-हरक्त' रिमारपत् विले की ्ते जर िाह्तुक पोलीस विभागाने जारीिपूि्णक ि संयुशक्तक अशा काररामुळे रद्द केले नाही ्तर ्ते कायम म्हरून समजणया्त येईल.

(२) कोरतयाही रसतयाचया िाहन मागा्णमधये कोरतयाही वफरतया जावहरा्त फलकांना िाहन उभे करणयास परिानगी िेणया्त येरार नाही.

(३) विकास वनयंत्र वनयमािली अनिये परररक्ा करर े आि्यक असराऱया सक्तीचया सि्ण खुलया जागांना (तयामधये मैिाने,वक्रडांगर,बगीिा,उद्ान,पाकतींग जागा, मंिीर, सोसायटी ि मनोरंजन, खाजगी मालकीचया जागा इतयािी ि ्ततसम जागांिा समािेश राहील) अरिा तयांचया रिायोजनास अडरळा/बाधा येरार नसेल ्तर अशा पररशसर्ती्त जावहरा्त फलक लािणयास परिानगी द्ाियािी झालयास, महानगरपावलकेचया संबंधी्त सक्म रिावधकाऱयाने अरिा बृहनमु ंबई महानगरपावलके्त नोंिरीकृ्त असलेलया िास्तुशासत्ज्ािे "विषयांवक्त वनयोवज्त जावहरा्त फलक सक्तीचया खुलया जागेमधये लािणया्त ये्त नाही्त अरिा तयांना अडरळा आर्त नाही अरिा तयाचया रिायोजनाला अडरळा आर्त नाही" असे रिमावर्त कररारा विवनवि्णषट शेरा विलयानं्तर जावहरा्त फलक लािणयास आवर रिवश्ण्त करणयास परिानगी िेईल.

(४) जावहरा्त फलकामुळे जागेचया रिकाश वकंिा खेळ्ती हिा यांना अडरळा वनमा्णर हो्त असेल ्तर अ्या नविन जावहरा्त फलकास परिानगी िे्ता येरार नाही. परं्तू, बृहनमु ंबई महानगरपावलके्त नोंिरीकृ्त असलेलया िास्तुशासत्ज्ाने "वनयोवज्त जावहरा्त फलक लािलयानं्तर, ्तो जागेचया रिकाश आवर खेळतया हिेिर (वहेनटीलेशन) बाधक पररराम कररार नाही." असे रिमावर्त केलयानं्तर जावहरा्त फलक लािणयासाठी आवर रिवश्ण्त करणयासाठी परिानगी िे्ता येईल.

(५) साि्णजवनक मनोरंजन मैिाने, साि्णजवनक खेळािे मैिाने, साि्णजवनक उियान आवर बगीिा, िारसा संपत्तीचया पररसरा्तील पुरा्तन बांधकामे / इमार्ती, संरिनातमक, सौिय्ण विषयक आवर ऐव्तहावसक आवर िारसा महति असराऱया इमार्ती आवर ्तीिरािी झाडे असराऱया क्ेत्ामधये यापुढे निीन जावहरा्त फलक लािणयास परिानगी िेणया्त येरार नाही.

(६) जया खाजगी िारसा संपत्ती (Heritage) सूिीमधील इमार्ती, िारसा संपत्ती (Heritage) पररसरा्तील इमार्ती वकंिा िारसा संपत्ती (Heritage) महतति असलेलया इमार्ती, यामधये / यािर मु ंबई िारसा संिध्णन सवम्ती (Mumbai Heritage Conservation committee) चया 'ना-हरक्त' रिमारपत्ावशिाय जावहरा्त फलक लािणयास परिानगी िे्ता येरार नाही. याबाब्त िेळोिेळी मा.नयायालयांनी विलेले आिेश बंधनकारक राहील.

(७) महाराष‍ट सागरी क्ेत् वयिसरापन रिावधकरर यांचयाकडील 'ना-हरक्त' रिमारपत्ावशिाय सागरी विवनयमन विभाग क्ेत्ामधये यापुढे नविन जावहरा्त फलक लािणयास परिानगी िेणया्त येरार नाही.

(८) भार्तीय विमान्तळ रिावधकरर यांचयाकडील 'ना-हरक्त' रिमारपत्ावशिाय विमान्तळ क्ेत्ाचया फनेल क्ेत्मधये म्हरजेि विमाने उड्ार कर्ता्त आवर उ्तर्ता्त तया हिाई क्ेत्ामधये, परिानगी िे्ता येरार नाही. नोंिरीकृ्त िास्तूविशारि वकंिा नोंिरीकृ्त सिदेक्क यांचयाद्ारे भार्तीय विमान्तळ रिावधकरर विभागाद्ारे िेणया्त आलेलया 'ना-हरक्त' रिमारपत्ा्त विवनवि्णवश्त करून रिमावर्त केलेलया उंिी सापेक् जावहरा्त फलकािी उंिी समुद्रा पा्तळीिरील ि जवमन पा्तळीिरील उंिी रिमावर्त करािी.

(९) िीज वि्तरर कंपनीचया'ना-हरक्त' रिमारपत्ावशिाय उचि िाबाचया ्तारांचया जिळील वनयोवज्त जावहरा्त फलकांस रिवश्ण्त करणयास परिानगी िे्ता येरार नाही.

(१०) ३० मीटर पेक्ा कमी अं्तर असराऱया निीन जावहरा्त फलकासाठी परिानगी िे्ता येरार नाही. कोरी वभं्त, इमार्तीिरील आवर छ्तािरील जावहरा्त फलक आवर जवमनीिरील जावहरा्त फलक हे एकि गरले जारार नाही.

(११) रसतयाचया एका बाजूकडील / एकाि ओळीमधील िोन जावहरा्त फलकांमधील अं्तर हे वकमान ३० मी. असािे. हे अं्तर जावहरा्त फलकांचया बाहेरील कडे पासून मोजािे. जर िोन होवडिंगज मधील अं्तर ३० मीटरपेक्ा कमी असेल आवर रसतयाचया एकाि अलाईनमेंनटिर(alignment) िोन िेगिेगळया विशांचया समोर असेल, अशा पररशसर्ती्त, अं्तरािे वनयम लागू होरार नाही्त. ्तसेि, ही माग्णिश्णक ्ततिे, बृहनमु ंबई महानगरपावलकेने महापावलकेचया जवमन / रस्ता / पिपर / इ्तर मालमत्ता यािर लोकोपयोगासाठी उभारलेलया फलकांना / जावहरा्तींना लागू होरार नाही्त. ही माग्णिश्णक ्ततिे पूि्णलक्ी रिभािाने लागू होरार नाही्त.

(१२) िोन जावहरा्तींमधील ३० मीटरिे वनबांध एका पाठोपाठ / V आकाराचया, तयाि रसतयािरील ्तरावप िोन िेगिेगळया विशांना असलेली जावहरा्त संरिना आवर वत्वम्ती आकारमानाचया जावहरा्त फलकांसाठी लागू होरार नाही.

(१३) परिानगी विलेलया विद्मान जावहरा्त फलकांचया मागील बाजूस निीन जावहरा्त फलकास परिानगी िेणयासाठी संबंधी्त जमीन मालक/सोसायटीिी ना-हरक्त रिमारपत् आि्यक आहे.

(१४) जावहरा्त फलकाचया िौकटीखालील कडा ही जवमनीचया पा्तळी पासून १२ फुट उंिीपेक्ा कमी नसािी.

(१५) जावहरा्त फलकांमधये िापरणया्त आलेले रंग हे िाह्तूक वसगनलचया रंगासारखे नसािे म्हरजे लाल, वपिळे आवर वहरिे वसम्ब्रॉल ि फलक नसािे आवर कोर्तेही जावहरा्त फलक अशा रिकारे लािणया्त येऊ नये जे कोरतयाही िाह्तूक वसंगनलचया सपषट िृषयास अडरळा वनमा्णर कर्तील.

(१६) कोरतयाही जावहरा्त फलकास जवमनीचया पृषठ भागापासून १२० फुटापेक्ा जास्त उंिीिर जावहरा्त फलक उभारणयास परिानगी िे्ता येरार नाही. जावहरा्त फलकािी उंिी जावहरा्त फलकाचया खाली असलेलया जवमनीचया पृषठ भागापासून जावहरा्त फलकािा िरचया टोकापयां्त मोजणया्त येईल.

(१७) कोरतयाही निीन जावहरा्त फलकास, ऐव्तहावसक / राष‍टीय महति असलेलया वयक्तीचया पु्तळयाचया सभोि्तालचया ५० मीटरचया पररसरा्त परिानगी िे्ता येरार नाही.

(१८) िाह्तूक नाकयािरील रितयेक वसगनल पासून जवमनीचया पा्तळीिर उभारलेलया जावहरा्त फलकांचया सनमुख रितयेक पोि मागा्णचया जोडलेलया रेखावित्ी्त रांबा रेषेपासून २५ मीटरमधये कोरतयाही जावहरा्त फलकांस परिानगी िे्ता येरार नाही.

(१९) सि्ण रिकावश्त जावहरा्तीिी, जावहरा्त रिकावश्त करणयासाठी बसिलेलया इलेक‍टीक सवक्कट मधये सियंिवल्त टाईमर उपकरर बसिून रात्ी ११.०० िाज्ता बंि करणया्त येईल.

(२०) जया जावहरा्त फलकाचया संरिनेिर रस्ते रुंिीकररािा पररराम हो्तो, अशा रिकररी माग्णिश्णक ्ततिा्तील इ्तर संबंवध्त ्तर्तूिी लागू हो्तील. रस्ता रुंिीकररामुळे वकंिा इ्तर कोरतयाही काररास्ति जावहरा्त फलक तयाि जमीनीिर/भूखंडािर सरानां्तरी्त भाग एक-अ (म.उ.वि.)–४अ२८ महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४ कराियािे अस्तील ्तर संबंधी्त जमीन मालकािी ना-हरक्त आि्यक राहील. जावहरा्त फलक सरानां्तरी्त करणयासाठी येरारा खि्ण अिा करणयािी जबाबिारी संबंधी्त जावहरा्तिारािी राहील. आि्यक कागिपत्ांिी पू्त्ण्ता केलयानं्तर आवर कोरतयाही मा.नयायालयामधये कोर्ताही खटला रिलंवब्त नसेल ्तर तयाि जागेमधये सरानां्तरर मंजूर कर्ता येईल. नयायालयाचया कोरतयाही आिेशािर तयािा पररराम होरार नाही यािी काळजी घेरे बंधनकारक राहील. जवमन मालकािे ना हरक्त रिमारपत् वमळालयानं्तर १५ विसांचया आ्त तयाि भूखंडािर सरलां्तर करणयािी परिानगी रिभाग स्तरािर विली जाईल.

(२१) महानगरपावलकेचया कोरतयाही वकंिा शासनाचया रिकलपामुळे बावध्त होराऱया जावहरा्त फलकांचया आकारमानामधये िाढ करणयासाठी वकंिा ्ते कमी करणयासाठी वकंिा जावहरा्त फलक िुसरीकडे हलिणयासाठी माग्णिश्णक ्ततिामधील सि्ण ्तर्तूिींिे रिकरर ४(१)(४) नुसार अनुपालन करणयाचया अवधन राहून आवर अशा जावहरा्त फलकांबाब्त कोरतयाही रिकारिा नयायालयीन िाि नाही या अटीचया अवधन राहून परिानगी िे्ता येईल. अशा रिकररी शकय्तो रिभाग स्तरािर मानय्ता िेणयािी काय्णिाही करािी.

(२२) विद्मान जाहीरा्त फलका्तील कोर्तीही जोडरी, बिल, िाढ वकंिा सधयाचया जावहरा्त फलकािी उंिी िाढविणयास/ कमी करणयास जमीन मालक / सोसायटीकडून ना-हरक्त रिमारपत् घे्तलयानं्तर ि्रॉड्ड स्तरािर परिानगी िेणया्त यािी. एकिा ना-हरक्त घे्तलयानं्तर पुनहा नवयाने ना-हरक्त रिमारपत्ािी आि्यक्ता नाही.

(२३) जावहरा्त/ होवडिंगजचया रिकाशासाठी वडझेल जनरेटरला परिानगी विली जारार नाही, ्तरावप िीज पुरिठा बंि झालयास तयाला परिानगी िे्ता येईल आवर मोबाइल वहॅन/ पाक्क केलेलया िाहनािर जावहरा्तीसाठी परिानगी िेखील विली जाईल.

(२४) निीन जावहरा्त फलकांसाठीिे सि्ण रिलंवब्त रिस्ताि केिळ निीन वनयमांनुसार मागवी लािणया्त ये्तील. ्तरावप, मानय्तेकरी्ता/ वनर्णयाकरी्ता या वनयमांपूिवी रिस्ताि सािर झाले असलयास तयाकरी्ता पूिवीिी काय्णपद्ती लागू राहील.

४. जावहरात फलक, फुगे, इत्यादी माफ्फत जावहरात प्दवश्षत करण्यासा्ी अजा्षसोबत दाखल कराि्याची कागदपत्रे :

(१) जयािर जावहरा्त रिवश्ण्त कराियािी आहे तया जवमनीचया / इमार्तीचया मालकािे ना-हरक्त रिमारपत्.

(२) जया जवमनीिर जावहरा्त रिवश्ण्त कराियािी आहे ्ते साि्णजवनक रिावधकरर उिा. शासन, महानगरपावलका, रिावधकररे/वनगम, पोट्ड ‍टसट [गोिी], महाराष‍ट गृहवनमा्णर ि क्ेत्विकास रिावधकरर, एमएमआरडीए, पीडब्लयूडी, एएआय,मे‍टो रेल कापवोरेशन, मोनो रेल ि इ्तर संबंधी्त शासकीय/वनम-शासकीय यंत्रा यांचयाद्ारे भाडेपट्याने विलेली असेल ्तर तयांिे ना-हरक्त रिमारपत् आि्यक असेल.

(३) सहकारी गृहवनमा्णर संसरेचया बाब्ती्त , संिालक मंडळाचया सभेमधये रर्तसर मंजूर केलेलया, ्तसेि संसरेचया लेखा पररक्काने रिमावर्त केलेलया सि्णसाधारर ठरािािी रि्त.

(४) जर, महानगरपावलकेिी भाडेपट्टाने घे्तलेली मालमत्ता असेल ्तर अवभकरर (एजनसी), मालक / सहकारी गृहवनमा्णर संसरा यांनी रिपत्-ब आवर रिपत्-क चया विवह्त नमुनयामधये द्ाियािे संयुक्त क्व्तपू्तवी बंधपत्-वन-हमीपत्.

(५) महानगरपावलकेिी भाडेपट्टाने जवमन असेल ्तर भाडे पट्ेिार आवर अवभकरर (एजनसी) यांनी "रिपत्-क" चया विवह्त नमुनयामधये अव्तररक्त भूभाडे महापावलकेचया मालमत्ता खातयाला िुक्ते करणयास संयुक्तपरे आवर पृरकपरे जबाबिार अस्तील, अशा आशयािे संयुक्त हमीपत् िेरे बंधनकारक राहील.

(६) १":२५००' चया पररमारामधये सरानाचया मुखय नकाशांचया आवर १":२५०' या पररमारामधये ब्ल्रॉक नकाशांचया िोन रि्ती.

(७) वनयोवज्त सरानािे ्तं्तो्तं्त वठकार िश्णिराऱया रेखावित्ाचया आवर रंग योजनेचया ्तसेि बाहेरून रिकाशमान करणयाकरी्ता बसिलेलया विद्ु्त उपक्रमासह संगरकािर काढलेलया रेखावित्ी्त रिव्तमेचया िोन रि्ती.

(८) वनयोवज्त सरानािरील वनयोवज्त फलकांचया विनहांकनासह वनयोवज्त सरानापासून ५० मीटस्ण अं्तरािरुन घे्तलेलया १०"x ८" आकारमानाचया छायावित्ांचया [फोटोचया] िोन रि्ती.

(९) ३० मीटरचया अं्तरामधये तयाि ओळीमधये तयाचया पररमारामधये कोरतयाही इ्तर जावहरा्त फलक असलयास िश्णिराऱया वठकाराचया नकाशाचया िोन रि्ती, शकय झालयास मालकांिा ्तपवशल द्ािा.

(१०) जर, जावहरा्त रिकावश्त झळाळीयुक्त उिा. एलईडी/एलसीडी/विद्ु्त/वनऑन वडसपले वकंिा इ्तर कोर्तेही रिकाशमान अतयाधुवनक असेल, ्तर िाह्तुक पोलीस विभागाकडील 'ना-हरक्त' रिमारपत्.

(११) आि्यक असेल, ्तेरे भार्त सरकारचया नागरी विमानिालन विभागाकडील ना-हरक्त रिमारपत्.

(१२) मानय्तारिाप्त संरिना अवभयंतयाने मंजूर केलेला संरिना संकलपवित् (Structural Design)पररगरनेसह संरिना सरैय्ण्ता रिमारपत् / नकाशा.

(१३) मानय्तारिाप्त संरिना अवभयंतयाने विलेले जावहरा्त फलकांचया बांधकामाचया संरिना सरैय्ण्तेिे रिमारपत्. जर संरिनेचया सरैय्ण्तेचया अनुषंगाने िुघ्णटना घडलयास संबंधी्त मानय्तारिाप्त संरिना अवभयं्ता ि संबंवध्त अवभकरर जबाबिार राहील.

(१४) जया वठकारी वनयोवज्त जावहरा्त फलक उभाराियािा आहे, तयाचया जिळून जर उचि िाबाचया विजेचया ्तारा जा्त अस्तील ्तर िीज वि्तरर कंपनीकडील ना-हरक्त रिमारपत्.

(१५) आि्यक असेल ्तर परिानगीसाठी अज्ण कररारी एजनसी, मु ंबई िुकाने आवर आसरापना अवधवनयम, १९४८ नुसार नोंिरी रिमारपत् सािर करील.

(१६) संसरेचया(सोसायटी) बाब्ती्त िीज वबल, पारी वबल,वमळक्त कर वबल, सोसायटी नोंिरी रिमारपत् ि इ्तर आि्यक कागिपत्े सािर कररे आि्यक राहील.

(१७) जमीन मालकांचया बाब्ती्त मालमत्ा पत् वकंिा ७/१२ (सा्तबारा) वकंिा इ्तर आि्यक कागिपत्े सािर करािी्त.

५. जावहरात फलक /फलक उभारण्यासा्ी ना-हरकत प्माणपत्र देण्याची माग्षदश्षक ततिे:

(१) बृहनमु ंबई महानगरपावलकेकडून "ना-हरक्त रिमारपत्" वमळालयापासून १८० विसांचया कालािधीमधये अवभकरर (एजनसी)/ जावहरा्तिार जावहरा्त फलक उभार्तील.

(२) जावहरा्तिार / अवभकरर (एजनसी), जावहरा्त रिवश्ण्त करणयापूिवी जावहरा्त फलक हा परिानगी मंजूर कर्तेिेळी सािर केलेलया रेखावित् नकाशारिमारे उभारणया्त आला आहे, असे रिमावर्त करराऱया संरिना सरैय्ण्ता अहिालासह महानगरपावलकेचया संबंवध्त िररषठ वनरीक्कांना सािर कर्तील.

(३) जावहरा्तिार /एजनसी, जावहरा्त फलकांचया उभाररीमुळे कोर्तीही िुघ्णटना घडलयास होराऱया जीवि्ताचया / मालमत्तेचया नुकसानीिी हानी भरुन काढणयाकरर्ता पुरेसा विमा उ्तरिील. विमा प्रॉवलसीिी िैध्ता िोन िष्ण असरे आि्यक असेल.

(४) जावहरा्त शुलक िेळोिेळी सुधारणया्त येराऱया शुलक सूिी रिमारे रितयक् जावहरा्त रिवश्ण्त केलयाचया ्तारखेपासून वकंिा १८० विसांिा कालािधी संपेल यापैकी, जे आधी घडेल तया ्तारखेपासून िेय असेल.

(५) जर, अज्णिार जावहरा्तिारांने ना-हरक्त रिमारपत् वमळालयापासून १८० विसांचया कालािधीमधये जावहरा्त फलकांिे बांधकाम उभारले नाही ्तर, अशा पररशसर्ती्त अज्णिारािी/ जावहरा्तिारांिी इचछा असेल ्तर, ्तो विद्मान 'ना-हरक्त' रिमारपत् समाप्त होणयापूिवी ना-हरक्त रिमारपत्ािा कालािधी िाढिणयासाठी संयुशक्तक काररांसह अज्ण करु शक्तो ि तयास ९० विसापयां्त कमाल िाढीि कालािधी िेणया्त येईल.्तसेि िाढीि कालािधी संपलयानं्तर (म्हरजेि 'ना-हरक्त' रिमारपत् वमळालयाचया ्तारखेपासून), कोरतयाही पररशसर्तीमधये, 'ना-हरक्त' रिमारपत्ासाठी कोर्ताही पुढील िाढीि कालािधी मंजूर कर्ता येरार नाही. कालािधीचया समाप्तीनं्तर अज्णिार / जावहरा्तिारास पुनहा नवयाने अज्ण करािा लागेल.

(६) परिानगी मंजूर करणया्त आलयानं्तर, अवभकरर (एजनसी), मावसक ्ततिािर जावहरा्त शुलक ्तसेि परिानयाचया अटी आवर श्तवीचया अनुपालनासाठी एक मवहनयाचया जावहरा्त शुलका एिढी रककम सुरक्ा अनाम्त रककम म्हरून भरेल. ्तरावप, जावहरा्तिारास / एजनसीला, जावहरा्त शुलक त्ैमावसक, सहामाही, नऊमाही वकंिा िावष्णक ्ततिािर आगाऊ भरणयािे सिा्तंत्र असेल. ना-हरक्त रिमारपत्ािे नु्तनीकरर करणया्त यािे.

(७) परिानाधारक, परिाना समाप्त होणयापूिवी जावहरा्त शुलक भरेल,्तसेि जर परिानाधारकाने परिानयािा कालािधी संपुषटा्त येणयापूिवी परिानयािे नु्तनीकरर केले नाही ्तर, जावहरा्त शुलकासह, एकूर रकी्त रककमेचया ५% एिढे विलंब आकार जावहरा्त शुलकासह भरेल.

(८) जर, जावहरा्त शुलक ६ मवहनयापयां्त भरले नसेल ्तर, परिाना रद्दबा्तल होईल. सुरक्ा अनाम्त रककम िंडािाखल जप्त होईल, ्तसेि ्ती रककम जावहरा्त शुलक म्हरून समायोवज्त करणया्त येईल. आवर अवधवनयमा्त ्तर्तूि केलयारिमारे तयाचया विरुद् कारिाई करणया्त येईल. ्तसेि, परिानाधारकाचया जोवखमेिर आवर खिा्णने जावहरा्त फलकािे संरिना काढून टाकणया्त येईल.

(९) जर, परिानाधारकािी िर नमूि केलयारिमारे परिाना पुनहा सुरू करणयािी इचछा असेल ्तर, जावहरा्त परिानयाचया समाप्तीचया ्तारखेपासून जावहरा्त शुलक,तयािबरोबर रकी्त जावहरा्त शुलकाचया ५% एिढी रककम विलंब आकार म्हरून आवर एक मवहनयाचया जावहरा्त शुलका एिढी नविन सुरक्ा अनाम्त रककम भरलयानं्तर विषयांवक्त परिाना करणया्त येईल.

(१०) परिाना धारकाने, जावहरा्त फलकािर कोर्तीही जावहरा्त रिवश्ण्त केली नाही, जावहरा्त फलक कोरा ठेिला ्तरी तया मवहनयाकरर्ता जावहरा्त शुलक भरािे लागेल.

(११) महापावलका आयुक्त/बृहनमु ंबई महानगरपावलकेिे सक्म रिावधकारी यांचया परिानगी खेरीज जावहरा्त रिवश्ण्त केलयािे आढळून आलयास आवर तयानं्तर जर एजनसी जावहरा्तीसाठी परिानगी वमळिणयाकरर्ता पुढे आली ्तर, िरील रिकरर ४(५)(६) मधये नमूि केलयारिमारे शुलक सूिीनुसार विलेलया शुलकाचया वयव्तररक्त १२ मवहनयािी जावहरा्त फी िसूल करणया्त येईल.

६. जावहरात फलक परिानासा्ीचे शुलक आवण अनामत रककम :

जावहरा्तीचया परिानयासाठी वकंिा लेखी परिानगीसाठी महापावलकेचया मंजूरीस अवधन राहून आयुक्त ठरि्तील तयारिमारे सरासरी फी/अनाम्त रककम वनश्ि्त कर्ता येईल. ्तरावप, फी अरिा अनाम्त रककम वनश्ि्तीिरून धोररातमक सिरूपािी समसया उदभिलयास याबाब्तिा अंव्तम वनर्णय राजय शासन घेईल. सिरिी फी ि अनाम्त रककम वनश्ि्त कर्ताना खालील माग्णिश्णक ्ततिांिा विार करािा.

(१) परिानगी मंजूर केलयानं्तर, मावसक जावहरा्त शुलक तयािबरोबर परिानयाचया अटी ि श्तवीचया वि्िासाह्ण्तेचया अनुपालनासाठी एक मवहनयाचया जावहरा्त शुलका एिढी रककम सुरक्ा अनाम्त रककम म्हरून भरणयास उत्तरिायी असेल. जर कोरतयाही अटी आवर श्तवीिा भंग केलयामुळे सुरक्ा अनाम्त रककम िंडािाखल जप्त करणया्त आली, ्तर तया परररामसिरुप येरारी सुरक्ा अनाम्त रककमेमधील ्तुटीिी हानी, मागरीपत् रिाप्त झालयापासून १५ विसांमधये अिा करणया्त येईल.

(२) जर, निीन परिाना असेल आवर मागरीपत् वमळालयाचया ्तारखेपासून ३० विसांचया कालािधीमधये आकार भरणयास विलंब झाला ्तर रितयेक विलंब झालेलया मवहनयासाठीचया रिमारशीर जावहरा्त शुलकाचया ५% एिढे एकवत्त आकार आकरणया्त ये्तील. जर, मागरीपत् वमळालयाचया ्तारखेपासून ३० विसामधये अवधिान करणया्त आले नाही्त ्तर परिानगीचया मंजूरीसाठी करणया्त आलेला अज्ण रद्द करणया्त येईल ि अज्णिारास ्तसे कळिणया्त येईल.

(३) रिकावश्त जावहरा्त फलकाचया शसर्तीनुसार शुलक आकारले जा्तील.

(४) एकिा भरलेलया अनाम्त रककमेमधये ५ िषांनं्तर १०% िाढ केली जाईल.

(५) सि्ण परिानयांिे िालू शुलक महानगरपावलकेने वनश्ि्त केलेलया सधयाचया रिवल्त सरासरी िरानुसार ठरविणया्त येईल.

(६) सि्ण िाड्डमधये रिकावश्त आवर अरिकावश्त होवडिंगजसाठी जास्ती्त जास्त परिाना शुलक (सरासरीचया ्तीन पट जास्त नसािे) एकसमान असािे. महापावलके्तील सि्ण विभागा्त सि्ण रिकारचया परिानयांिी (जावहरा्त सोडून) सरासरी काढून जो िर येईल ्ती सि्णसाधारर फी असेल.

(७) जावहरा्त परिाना शुलक (म्हरजे जावहरा्त िेळापत्क शुलक) िर १० िषांनी जास्ती्त जास्त २० % ने िाढिले जाईल वकंिा सि्ण परिानयांसाठी िर १० िषांचया महागाई िरानुसार असािा.

(८) जर होवडिंगिा आकार िाढला वकंिा कमी झाला, ्तर ठेिीिी रककम ्ततकालीन आकारानुसार समायोवज्त केली जाईल. जावहरा्त फलकाचया आकारामधये िाढ केलयास जावहरा्तिाराला फरकािी रककम भरािी लागेल आवर जर जावहरा्त फलकािा आकार कमी झाला ्तर महानगरपावलका जावहरा्तिारास फरकािी रककम १५ विसांचया आ्त पर्त करेल.

(९) होवडिंगज काढून टाकणया्त आलया अस्तील वकंिा आकार बिलला असेल, अशा रिकररांमधये कोर्तीही रकबाकी िजा केलयािर सुरक्ा ठेि पर्त केली जाईल. वशललक अनाम्त रककम पर्त कररे रिलंवब्त असलयास १५ विसाचया आ्त अनाम्त रककम पर्त कररे बंधनकारक राहील.

७. परिानाधारकाद्ारे करण्यात ्येणाऱ्या अ्टी ि शत्ष भंगासा्ी सुरक्षा अनामत रककम दंडादाखल जप्त करण्यासा्ीची

माग्षदश्षक ततिे :-

(अ) लहान [वकरकोळ] भंग :-

जर, परिानाधारकाने खालील नमूि केलेले वकरकोळ भंग केलयास बृहनमु ंबई महानगरपावलकेकडे जमा असलेलया सुरक्ा अनाम्त रककमे पैकी १०% रककम िंडािाखल जप्त करणया्त येईल. ्तरावप अशा परिाना धारकास १५ विसांिी नोटीस िेऊन तयास म्हररे मांडणयािी संधी िेरे आि्यक राहील. ्ते श्त्णभंग / उललंघने खालीलरिमारे आहे्त :-

(अ) नामफलक रिवश्ण्त न कररे वकंिा अध्णिट िुकीिा नामफलक.

(आ) जावहरा्त फलकांचया संरिनेला वहरवया रंगािे रंगकाम न कररे.

(इ) जर रात्ी ११.०० िाजलयानं्तर रिकावश्त जावहरा्त फलक सुरू असलयािे आढळून आले.

(ई) जर परिानाधारकाने खालील नमूि कलेले वकरकोळ भंग केलयास बृहनमु ंबई महानगरपावलकेकडे जमा असलेलया सुरक्ा अनाम्त रककमेपैकी २५% रककम अशा वकरकोळ उललंघनासाठी िंडािाखल जप्त करणया्त येईल. ्तरावप अशा परिानाधारकास १५ विसांिी नोटीस िेऊन तयास म्हररे मांडणयािी संधी िेरे आि्यक राहील.

(उ) जर रिव्तबंवध्त असलेली जावहरा्त रिवश्ण्त केलयािे आढळून आले.

(ऊ) मु ंबई महानगरपावलका अवधवनयम १८८८ चया कलम ३२८ / ३२८ अ चया ्तर्तूिीिा भंग करून अ्लील जावहरा्ती रिवश्ण्त करणया्त येरार नाही वकंिा कोर्तेही आक्ेपाह्ण संिेश रिवश्ण्त करणया्त येरार नाही. ्तंबाकूिी उतपािने यांचयाशी संबंवध्त कोर्तेही रिक्ोभक संिेश वकंिा आक्ेपाह्ण अरिा मद्ाशी संबंवध्त रेट अरिा सरोगेट जावहरा्त, जावहरा्त फलकािर रिवश्ण्त कररार नाही. [भार्तीय िंड संवह्तेमधये वयाखया केलयारिमारे]

(ऋ) उद्ान अवधक्क, बृहनमु ंबई महानगरपावलका यांचया परिानगी खेरीज झाडािी/फांद्ांिी काटछाट कररे.

(ब) मो्ठे भंग :

जर परिानाधारकाने मोठे भंग केले, ्तर बृहनमु ंबई महानगरपावलकेकडे जमा असलेली १००% सुरक्ा अनाम्त रककम िंडािाखल जप्त करणया्त येईल, ्तरावप अशा परिाना धारकास १५ विसांिी नोटीस िेऊन तयास म्हररे मांडणयािी संधी िेरे आि्यक राहील. ्ते मोठे भंग / उललंघने खालीलरिमारे आहे्त :-

(अ) महानगरपावलकेचया पूि्ण परिानगी खेरीज जावहरा्त फलकाचया संरिनेमधये बिल.

(आ) सहा मवहनयाचया कालािधी पयां्त जावहरा्त शुलकािा भररा न कररे.

(इ) िाह्तूक पोलीस आवर बृहनमु ंबई महानगरपावलका यांचया 'ना-हरक्त' रिमारपत् खेरीज जावहरा्त फलक रिकावश्त कररे.

(ई) महानगरपावलका मालमत्तेस हानी पोहिविरे.

(उ) संरिना सरैय्ण्ता रिमारपत् / विमा रिमारपत् सािर न कररे. (जावहरा्तीचया संरिनेमुळे झालेलया कोरतयाही अपघा्तामुळे झालेलया जीवि्त/मालमत्ेचया नुकसानीिे संरक्र)

(ऊ) उद्ान अवधक्क,बृहनमु ंबई महानगरपावलका यांचया परिानगी खेरीज संपूर्ण झाड कापरे.

(ऋ) खरेिी विक्री करारनामा नोंिरीकृ्त झालयाचया विनांकापासून सहा मवहनयाचया आ्त परिाना हस्तां्तररा करी्ता अज्ण न कररे. जर कोर्ताही लहान / मोठा भंग झाला ्तर जावहरा्तिारािर काय्णिाही सुरु करणयाकरर्ता संबंधी्त सहाययक आयुक्त,बृहनमु ंबई महानगरपावलका यांचयाकडे तयांचया मानय्तेकरर्ता रिस्ताि पाठविणया्त येईल.

८. जावहरात फलकासा्ी केलेल्या अजा्षची छाननी :-

(१) जावहरा्तिार/एजनसी लागू असराऱया छाननी शुलकासह पररवशषटामधये िश्णविणया्त आलेलया आि्यक कागिपत्ांसह रिपत्-अ चया विवह्त नमूनयामधये परिानगी करी्ता संबंवध्त विभागामधये अज्ण करेल.

(२) अज्णिाराने अज्ण सािर केलयानं्तर महानगरपावलकेने एक मवहनयाचया आ्त रिभाग स्तरािर अजा्णिर वनर्णय घेणयािी काय्णिाही कररे बंधनकारक राहील. परिाना शुलक, अनाम्त रककम, मूलयांकन शुलक (assessment tax) वकंिा िेय असलयास इ्तर कोर्तेही ंबई महानगरपावलकेचया सि्ण रिभागांनी सि्ण आकारांिे, रिकाशी्त ि अरिकाशी्त जावहरा्त फलकांिे शुलक ऑनलाइन विले जाईल. बृहनमु परिाना शुलक आवर अनाम्त रककमा बृहनमु ंबई महानगरपावलकेचया पोट्डलिर ्तकतयामधये रिवश्ण्त करावया.

(३) जावहरा्त फलकाकरर्ता आि्यक कागिपत्ांचया छाननीिी वनवह्त रिवक्रया आयुक्त, बृहनमु ंबई महानगरपावलका यांनी िेळोिेळी ठरिलयारिमारे वनश्ि्त करणया्त येईल.

९. व्यािसाव्यक जागेव्यवतररकत जावहरात फलकाच्या परिान्याचे हसतांतरण :-

जावहरा्त फलकािा परिाना "रिपत् अ" मधये िश्णविलेली कागिपत्े आवर खालील कागिपत्े यांना अवधन राहून सक्म रिावधकाऱयांचया पूि्ण परिानगीने शुलकसूिी मधये विलयारिमारे महानगरपवलकेविारे विवह्त केलयारिमारे हस्तां्तरर शुलकािे अवधिान केलयािर हस्तां्तरर्त कर्ता येईल :-

(१) परिानाधारक आवर जमीन मालकी असरारे रिावधकारी / सहकारी संसरा यांचयाकडील लेखी संम्ती. जर सहकारी गृहवनमा्णर संसरा असेल, ्तर अशा बाब्ती्त संसरेचया सि्णसाधारर िावष्णक सभेमधये मंजूर केलेलया आवर संसरेचया लेखापररक्काने साक्ांवक्त केलेलया ठरािािी रि्त सािर करािी.

(२) जर महानगरपवलका, बीईएसटी, एमएमआरडीए, एमएसआरडीसी, मोनोरेल, मे‍टोरेल, वकंिा इ्तर शासकीय/ वनमशासकीय रिावधकरर यांनी वनविा काढली असेल ्तर अशा बाब्ती्त परिाना विद्मान परिानाधारकाचया लेखी संम्तीविना यशसिी बोलीिाराचया नािािर हस्तां्तरर्त करणया्त येईल.

(३) जर कायिेशीर हस्तां्तरर असेल ्तर मूळ परिानाधारकािे मृतयू रिमारपत् आवर कायिेशीर उत्तरावधकारीिा वकंिा कायिेशीर िारसािा पुरािा आवर इ्तर कायिेशीर िारसांिे 'ना-हरक्त' रिमारपत्.

(४) सि्ण इ्तर िािेिारांकडून पावलका आयुक्तांना क्व्तपू्तवी (हावनमुक्त) कररारे शपरपत्.

(५) जर विक्री माफ्क्त हस्तां्तरर असेल ्तर विक्री / खरेिी कागिपत्े आवर सि्ण िावयापासून पावलकेस हावनमुक्त कररारे खरेिीिारांकडील क्व्तपू्तवी- बंधपत्.

(६) जर घटनेमधील बिल असेल ्तर क्व्तपू्तवी बंधपत्, ठराि वकंिा करारनामा यासारखे कागिपत्े सािर करािे.

१०. (अ) महसूल वहससेदारी :-

(१) एमएमआरडीए, एमएसआरडीसी आवर इ्तर शासकीय/वनम-शासकीय रिावधकररे यांचयाविारे विकवस्त करणया्त आलेलया रसतयािर जावहरा्त रिश्णनाकरी्ता एमएमआरडीए, एमएसआरडीसी, आवर इ्तर शासकीय/वनम-शासकीय रिावधकररे यांचयाविारे वनविा काढलयास ि सिर रस्ता बृहनमु ंबई महानगरपावलकेला हस्तां्तरर्त केला नसलयास येराऱया महसूलामधून ५०:५० इ्तका महसूल बृहनमु ंबई महानगरपवलका आवर संबंवध्त रिावधकरर यांचया्त विभागून घेईल. परं्तू, कालां्तराने जर सिर रस्ता ंबई महानगरपावलकेला १००% महसूल [जावहरा्तिार / अवभकरर (एजनसी) महानरगपावलकेचया ्ताब्या्त िेणया्त आला ्तर बृहनमु जावहरा्त फी चया वयव्तररक्त महसूल वहससेिारी िुक्ती करील] वमळेल. ्तरावप, महानगरपावलकेकडे रस्ता हस्तां्तरर्त केला नाही ्तर एमएमआरडीए, एमएसआरडीसी वल. आवर इ्तर शासकीय रिावधकररे यांचया सह बृहनमु ंबई महानगरपावलकेिी महसूल वहससेिारी ५०:५० या रिमारा्त असेल.

(२) जर या जावहरा्ती पावलकेचया/साि्णजवनक रसतयािरुन विस्त नस्तील ्तर मोनोरेल/मे‍टो रेलिे सटेशन यामधये लािलेलया जावहरा्तींसाठी महसूल वहससेिारीसाठी आग्रह करणया्त येरार नाही.

(३) मोनोरेल / मे‍टो रेलिे यांचया खांबािर आवर ्तुळयांिर जावहरा्ती लािणयासाठी जरी तया रसतयािरून विस्त अस्तील ्तरी िाह्तूक पोलीसांिे ना-हरक्त रिमारपत् अज्णिारांनी शकय्तो उपलब्ध करून द्ािे.

(४) जावहरा्तिाराने वनविा / अवधमूलय यांचया ५० टकके रकमेिे अवधिान बृहनमु ंबई महानगरपवलकेचया व्तजोरी मधये केलयािरि परिानगी मंजूर करणया्त येईल. जावहरा्तिार १२ पोसट-डेटेड धनािेश आगाऊ सािर करेल.

(५) जावहरा्तिारास िेळोिेळी महानगरपावलका आयुक्तांनी वनश्ि्त केलेले ि महानगरपावलकेचया मुखय सभेने मानय केलयारिमारे जावहरा्त शुलकािे अवधिान करािे लागेल. (रिकरर ४ (६) (६) मधये िश्णविलेलया रिमारानुसार) (६) वनविा रकमेचया सिरूपा्त महसूल िाटरीिी रककम भरणयाचया बिलया्त जावहरा्त शुलक भररे माफ केले जारार नाही.

(ब) शासकी्य प्ावधकरणाच्या जावहरातीकरीता वनविदा काढणे :-

रिश्णनाकरी्ता वनविा काढून ना-हरक्त रिमारपत्ांिे वि्तरर बृहनमु ्तरावप, जावहरा्तिाराकडे बृहनमु

एमएमआरडीए/ एमएसआरडीसी/ बेसट वकंिा इ्तर सरकारी /वनमशासकीय रिावधकररे तयांचया पररसरा्तील जावहरा्त फलकांचया ंबई महानगरपावलकेचया अनुज्ापन विभागाचया सहम्तीने करू शक्ता्त. ंबई महानगरपावलकेिा परिाना असरे आि्यक असून तयाला रिवल्त मावसक परिाना शुलक भरािे लागेल.

११. परिानाधारक/एजनसीची कततेव्ये आवण जबाबदाऱ्या :-

(१) परिानाधारक असे वनश्ि्त करील की, जावहरा्त फलक परिानगी मंजूर कर्तेिेळी सािर केलेलया संरिना रेखावित् / नकाशारिमारे योगय रिकारे सि्ण िेळी परररवक्त करणया्त आलेला आहे.

(२) जावहरा्त फलकािी संरिना आवर जावहरा्त फलकािी मागील बाजू िोन िषा्णमधये वकमान एकिा ठळक वहरवया िकिकी्त रंगाने रंगिणया्त येईल.

(३) परिानाधारक असे वनश्ि्त करील की, मु ंबई महानगरपावलका अवधवनयम, १८८८ चया ्तर्तूिींिा भंग करून कोर्तेही अ्लील वकंिा कोर्तेही इ्तर घारेरडे आक्ेपाह्ण संिेश रिवश्ण्त करराऱया जावहरा्ती रिवश्ण्त करणया्त आलेलया नाही्त, ्तसेि ्तंबाखू उतपािने यांचयाशी संबंवध्त असरारे कोर्तेही, आक्ेपाह्ण संिेश वकंिा जावहरा्ती वकंिा मद्विषयक जावहरा्ती रेट वकंिा ्तशाि रिकारचया िुययम जावहरा्ती, जावहरा्त फलकािर रिवश्ण्त कररार नाही्त. (भार्तीय िंड संवह्तेमधये वयाखया केलयारिमारे).

(४) अवभकरर (एजनसी) /जावहरा्तिार जावहरा्त फलकाचया बांधकामाचया खांबािर िृषयमान होईल अ्या जागेिर ठळकपरे खालील मावह्ती रिवश्ण्त करेल. नामफलकािर खालील सविस्तर मावह्ती समाविषट असेल :-

(अ) जावहरा्तिार /अवभकरर (एजनसी) िे नाि

(आ) जावहरा्त फलकािा परिाना क्रमांक

(इ) जावहरा्त फलकािे आकारमान

(ई) बृहनमु ंबई महानगरपावलकेचया अनुज्ापन खातयाद्ारे कळिणया्त आलेली कोर्तीही खूरविठ्ी वकंिा ओळख विनह (५) बृहनमु ंबई महानगरपावलकेद्ारे जेवहा ि जसा वनिदेश िेणया्त येईल तयारिमारे संपूर्ण कॅलेंडर िषा्णमधये १५ विसांपेक्ा कमी नसराऱया कालािधीकरर्ता नागरी संिेश वकंिा कोर्ताही इ्तर संिेश रिवश्ण्त कररे हे अवभकरराकरी्ता (एजनसी) अवनिाय्ण असेल (याबाब्ती्त जावहरा्तिारास १ मवहना आगाऊ कळविणया्त येईल) आवर असा नागरी संिेश जेिढे विस रिवश्ण्त करणया्त येईल तया रितयक् रिवश्ण्त विसांसाठी कोर्तेही जावहरा्त शुलक आकारणया्त येरार नाही. रितयेक मवहनयाचया अखेरीस हा नागरी संिेश वज्तकया विसांमधये रिवश्ण्त करणया्त आलेला असेल तया विसांिा सारांश काढणया्त येईल आवर पुढील मवहनयाचया अखेरीस जावहरा्त शुलकामधये परररामकारक सूट िेणया्त येईल.

(६) परिानाधारक मंजूर केलेलया परिनयाचया सि्ण अटी ि श्ततींिे पालन करील आवर अनुज्ापन खातयाने िेळोिेळी विलेलया सि्ण सूिनांिे सुद्ा अनुपालन करील.

(७) ्तसेि असे जावहरा्त फलक लाि्ताना पररसर विद्रुवपकरर होरार नाही, िाह्तूकीस ि पािाऱयांस अडरळा होरार नाही, ्तसेि कोर्तीही िुघ्णटना होरार नाही याबाब्त िक्ता घेरे संबंधी्त अवभकरर ि सक्म रिावधकाऱयास बंधनकारक राहील.

१२. जावहरात फलकाच्या पररसरामधील झाडाचे जतन :-

विसणयासाठी काटछाट करणयािी इचछा असेल ्तर, व्तला बृहनमु लागेल. झाडांिी अशी काटछाट करणयासाठी बृहनमु

(१) जर, जावहरा्त अवभकरर (एजनसी) िी िांगलया िृषयासाठी जावहरा्त फलकांचया समोरील झाडांचया फांद्ा कापणयािी / छान ंबई महानगरपावलकेचया उद्ान विभागाकडून ना-हरक्त रिमारपत् वमळिािे ंबई महानगरपावलके्तील संबंधी्त सक्म रिावधकारी शुलक सूिीनुसार रककम आकारेल.

(२) अशस्ततिा्तील जावहरा्त फलकास वयतयय होरार नाही याबाब्त िक्ता संबंधी्त सक्म रिावधकाऱयाने घयािी.

१३. जावहरात फलक परिान्याच्या नुतनीकरणाची का्य्षपद्धती :-

(१) जावहरा्त फलक मु ंबई महानगरपावलका अवधवनयम १८८८ चया कलम ३२८ ि िेळोिेळी सुधारी्त माग्णिश्णक ्ततिानुसार ंबई महानगरपावलका असलयास या अवधवनयमाचया केिळ कलम ३२८ मधील ्तर्तूिीकरी्ता परिानयािे नु्तनीकरर करणया्त येईल. (मु अवधवनयम १८८८ चया कलम ३२८ अ बाब्त सि्तंत्ररतया राजय शासनामाफ्क्त कळविणया्त येईल)

(२) विद्मान परिानयािे नु्तनीकरर म्हरजे निीन परिानगी / परिाना नवहे आवर पूि्णलक्ी रिभािाने माग्णिश्णक ्ततिे लागू होरार नाही्त.

भाग एक-अ (म.उ.वि.)–५३४ महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४ (३) जर, जावहरा्त फलक हा माग्णिश्णक ्ततिा्तील ्तर्तूिींरिमारे नसेल ्तर सह पावलका आयुक्त / उप पावलका आयुक्त (बृहनमु ंबई महानगरपावलकेचया अनुज्ापन विभागािे रिभारी) यांचयाद्ारे जावहरा्तिारास सिर बाबी वनिश्णनास आरून िेणया्त ये्तील ि असे िोष िूर करणयाकरी्ता जावहरा्तिार / अवभकरराला (एजनसी) काररे िाखिा नोटीस बजाविणया्त येईल.

(४) जावहरा्तिार, जावहरा्त फलकािे संरिना सरैय्ण्ता रिमारपत् शकय्तो िोन िषा्ण्तून एकिा बृहनमु ंबई महानगरपावलकेने मानय्ता विलेलया संरिना अवभयंतयाकडून विवशषट जावहरा्त फलकासाठी सािर करेल. जावहरा्त फलकािे संरिना सरैय्ण्ता रिमारपत् ि तयाअनुषंगाने ंबई महानगरपावलकेचया संबंधी्त िररषठ अवधकाऱयांिी राहील. इमार्तीिी/इ्तर ्ततसम बाबींिी योगयररतया ्तपासरी करणयािी जबाबिारी बृहनमु

(५) जावहरा्तिार,सि्ण नैसवग्णक आपत्ीमुळे घडून येराऱया िुघ्णटनांचया काररास्ति उपशसर्त होराऱया िावयतिांसाठी नु्तनीकरराचया कालािधीकरर्ता विमा रिमारपत्ािी नककल सािर कर्तील.

(६) आधीचया सि्ण जावहरा्त परिानगयांिा तयांचया मंजुरी/ मंजुरी कालािधीनुसार विार कररे आि्यक राहील. साधारर्त:

निीन माग्णिश्णक ्त‍तिे पूि्णलक्ी रिभािाने लागू होरार नाही्त.

(७) जर, रिकावश्त जावहरा्त फलक असेल ्तर जावहरा्तिार/अवभकरर (एजनसी) बृहनमु ंबई महानगरपावलकेकडील मानय्तारिाप्त विद्ु्त अवभयंतयाकडील रिमारपत् सािर कर्तील.

(८) ऑनलाइन पेमेंट िेळेिर केलयावशिाय आवर उललंघनािी िेळीि िुरुस्ती केलयावशिाय परिाना सुरू कर्ता येरार नाही.

१४. जवमनीिरील दोन जावहरात फलकांमधील अंतर :-

(१) ३० मीटर पेक्ा कमी अं्तर असराऱया निीन जावहरा्त फलकासाठी परिानगी िे्ता येरार नाही.

ंबई महानगरपावलकेचया जमीन / रस्ता / पािारी माग्ण / इ्तर मालमत्ा यांिर बृहनमु

(२) रसतयाचया / ओळीचया तयाि एका बाजूचया जवमनीिरील िोन जावहरा्त फलकांमधील अं्तर वकमान ३० मीटर असेल. हे अं्तर जावहरा्त फलकाचया बाहेरील कडेपासून मोजणया्त येईल. अं्तराबाब्तिी माग्णिश्णक ्ततिे हे, जमीन / कोरी वभं्त / गचिी यािरील जावहरा्त फलकांसाठी लागू नस्तील म्हरजे उिा. अं्तराबाब्तिी माग्णिश्णक ्ततिे ही गचिी आवर जमीन, गचिी आवर कोरी वभं्त, कोरी वभं्त आवर जमीन यांिरील जावहरा्त फलकांसाठी लागू नस्तील. ही माग्णिश्णक ्ततिे केिळ नविन परिानगी द्ाियाचया जावहरा्त फलकांसाठी लागू अस्तील. ही माग्णिश्णक ्ततिे बृहनमु ंबई महानगरपावलकेने उभारलेलया ्तसेि बहुसंखय लोकवह्तासाठी, वयािसावयक, नागरी संिेश,वनिदेशातमक विनह (संके्त) इतयािींकरी्ता रिवश्ण्त करणयासाठी उभारलेलया जावहरा्त फलक / जावहरा्ती यांचयासाठी लागू असरार नाही्त.

(३) आधीचया सि्ण परिानगयांिा तयांचया मंजुरी/ मंजुरी कालािधीनुसार विार कररे आि्यक राहील.

१५. जवमनीिर उभारण्यात आलेले जावहरात फलक हलिणे / सथानांतरण करणे :-

(१) सक्म रिावधकाऱयांविारे वनिदेवश्त करणया्त येईल ्तेवहा, अवभकरर (एजनसी) / जावहरा्तिार, जावहरा्त फलकािे पुनर्णिना, फेर जुळिरी, वकंिा तयािे सरानां्तरर करेल. जावहरा्तिार / अवभकरर (एजनसी) तयासाठी कोरतयाही नुकसान भरपाईिा िािा कररार नाही. आि्यक कागिपत्ांिी पू्त्ण्ता केलयानं्तर आवर कोरतयाही नयायालयामधये कोर्ताही खटला रिलंवब्त नसेल ्तर तयाि जागेमधये सरानां्तरर मंजूर कर्ता येईल. नयायालयाचया कोरतयाही आिेशािर तयािा पररराम होरार नाही यािी काळजी घेरे बंधनकारक राहील. जावहरा्तिार/ अवभकररास (एजनसी) जावहरा्त फलकािी तयाि आिारा्त सरानां्तररािी परिानगी रिभाग स्तरािर १५ विसां्त िेणया्त यािी. याकरर्ता माग्णिश्णक ्ततिािे इ्तर सि्ण वनकष लागू हो्तील. रस्ता रुंिीकररामुळे जेरे जावहरा्त संरिनेिर पररराम हो्ता्त,्तेरे सरलां्तराचया िेळी िोन जावहरा्तींमधील अं्तरािे रिमार बंधनकारक असरार नाही. जावहरा्त फलक सरानां्तरर्त करणयासाठी येराऱया खिा्णिी जबाबिारी जावहरा्तिारािी राहील. या माग्णिश्णक ्त‍तिापूिवीिे सि्ण रिलंवब्त रिस्ताि निीन माग्णिश्णक ्त‍तिांनुसार विारा्त घे्तले जा्तील.

(२) जर, जावहरा्तिारािा विद्मान जावहरा्त फलकांमधये कोर्तेही बिल करणयािा उद्देश असेल ्तर ्ते नोंिरीकृ्त िास्तूविशारि /संरिना अवभयं्ता यांचयाकडील निीन रिमारपत् सािर केलयानं्तर रिभाग स्तरािर मंजूरी/ना-मंजूरीबाब्त विार करणया्त येईल.

१६. जावहरात फलकांच्या संरचनेची (बांधकामाची) दुरुसती आवण परररक्षण :-

(१) एकिा जावहरा्तिाराला सक्म रिावधकरराकडून परिानगी वमळाली की मंजुरीनुसार जावहरा्त फलकािी अंश्त: वकंिा पूर्ण्त: रिनातमक िुरुस्ती कररे, बिलरे आवर तयांचया परिाना कालािधीमधये संपूर्ण जावहरा्त फलक मूळ सिरूपा्त (मानय्ता विलयारिमारे) राखरे आवर जावहरा्त फलकािी रिना िांगलया, सुरवक्त, शसरर आवर मजबू्त शसर्ती्त ठेिणयािी जबाबिारी जावहरा्तिारािी राहील.

(२) परिाना वमळालयानं्तर जावहरा्त फलक,लाइट वफवटंगज आवर उपकररे िांगलया शसर्ती्त ठेिरे ही जावहरा्तिारािी जबाबिारी आहे. जावहरा्त िुरुस्ती आवर िेखभालीसाठी निीन परिानगीिी आि्यक्ता नाही. जावहरा्त फलकािी िुरुस्ती आवर िेखभाल केलयानं्तर जावहरा्तिाराला संरिना शसरर्ता रिमारपत् ्तसेि फलक विद्रुप विस्त नाही याबाब्तिे बृहनमु ंबई महानगरपावलकेमधये नोंिरी झालेलया/ मानय्ता रिाप्त संरिना अवभयं्ता आवर िास्तूशासत्ाज्ािे रिमारपत् सािर कररे आि्यक राहील. याबाब्तिी संपूर्ण जबाबिारी अशा संरिना अवभयं्ता /िास्तूशासत्ज्ािी ि जावहरा्तिारािी राहील.

१७. साि्षजवनक प्ावधकाऱ्यांच्या जागेिरील जावहरात फलक :-

साि्णजवनक रिावधकाऱयांचया म्हरजे शासकीय , वनम-शासकीय, साि्णजवनक उपक्रम इतयािीचया जवमनीिर जावहरा्त फलक लािणयासाठी मु ंबई महानगरपावलका अवधवनयम , १८८८ चया कलम ३२८/ ३२८ अ अनिये जावहरा्तीचया रिकारारिमारे संबंवध्त रिावधकाऱयांकडील 'ना-हरक्त' रिमारपत् ्तसेि,या माग्णिश्णक ्ततिांमधये नमूि केलेलया आि्यक अशी कागिपत्ांिी पू्त्ण्ता करणयाचया अवधन राहून जावहरा्त परिाना मंजूर केला जाईल.

१८. महानगरपावलकेच्या जवमनीिरील जावहरात फलक :-

(१) महानगरपावलकेचया मालमत्तेिर जावहरा्त फलक ई-वनविा मागिून अरिा रिरम येराऱयास रिाधानय या ्ततिांिर िेणया्त ये्तील.

जावहरा्त फलक उभारणयासाठी मु ंबई महानगरपावलकेचया संबंवध्त खातयाकडील ना-हरक्त रिमारपत् अवनिाय्ण असेल.

(२) महानगरपावलकेचया मालमत्तािरील निीन जावहरा्त फलकांसाठी ई-वनविा/रिरम येराऱयास रिाधानय मागिून परिानगी िेणया्त येईल. वनविा काढणयापूिवी मु ंबई महानगरपावलका अनुज्ापन खातयाविारे 'ना-हरक्त' रिमारपत् घेणया्त येईल.

(३) जर, वनविेला रिव्तसाि वमळाला नाही आवर जर जावहरा्त फलक ्तसाि कोरा राहीला, ्तर महानगरपावलकेचया मालमत्तेिरील जावहरा्त फलकांिर नागरी/समाजोपयोगी संिेश रिवश्ण्त कर्ता ये्तील. अशा रिकररामधये, तया विवशषट सरळाकरी्ता मालमत्ता कर लागू होरार नाही.

(४) महानगरपावलकेचया मालमत्तांिर बृहनमु ंबई महानगरपावलकेविारे निीन जावहरा्त फलक लािणयािे सरळ वनश्ि्त करून तयािर, जावहरा्त फलक रिवश्ण्त करणयाकरी्ता द्ाियािे असेल ्तर तयासाठी केिळ ई-वनविा मागिून वकंिा रिरम येराऱयास रिाधानय या आधारािर परिानगी िेणया्त येईल.

(५) वनविेमधये यशसिी ठरलेलया जावहरा्तिाराकडून, भोगिटा आकार (संबंवध्त वनविेिी सिवोचि वनविा रककम) िावष्णक/ मावसक ्ततिािर घेणया्त येईल आवर जावहरा्त शुलक िालू शुलक सूिीनुसार वकंिा वनविामधये जया श्तवी विलेलया अस्तील तयारिमारे घेणया्त येईल. जावहरा्तिारास कमाल ५ िषा्णिा कालािधी (with further renewal of payments)जावहरा्त रिवश्ण्त करणयाचया अवधकारासाठी मंजूर करणया्त येईल.

(६) रितयेक यशसिी वनविाधारक बृहनमु ंबई महानगरपावलकेसोब्त करारनामा करेल.

(७) यशसिी वनविाधारक/ जावहरा्त एजनसी, एक िषा्णचया िावष्णक जावहरा्त शुलका एिढया रककमेिे पुढील एक िषा्णिी जावहरा्त शुलक िसूली सुवनश्ि्त करणयाकरी्ता बॅक हमीपत् सािर करेल.

(८) वनविा कालािधीचया समाप्तीनं्तर, एजनसी, सिर संरिना, बृहनमु ंबई महानगरपावलकेचया ्ताब्या्त िेईल. ्तिनं्तर, सिर सरळािर जावहरा्त रिश्णनािे हकक रिान करणयाकरी्ता वनयवम्त वनविा काय्णपद्ती नुसार यशसिी बोलीिारास परिानगी िेणया्त येईल.

१९. अप्कावशत जावहरात फलकाचे प्कावशत जावहरात फलकाध्ये रुपांतर करणे वकंिा प्कावशत जावहरात फलकाचे

अ-प्कावशत जावहरात फलकामध्ये रूपांतर करणे :-

(१) जर, जावहरािारास विविध आकारमानािी अतयाधुवनक िगवीकरर केलेलया अ-रिकावश्त जावहरा्त फलकािे रुपां्तर रिकावश्त जावहरा्त फलकामधये करणयािा,तयािरिमारे रिकावश्त जावहरा्त फलकािा अ-रिकावश्त जावहरा्त फलका्त रूपां्तर करणयािा उद्देश असेल ्तर तयाला िाह्तुक पोलीस विभागाकडील ना-हरक्त रिमारपत् सािर करािे लागेल. आधी सािर केलयास निीन ना-हरक्त रिमारपत्ािी आि्यक्ता नाही.

(२) जर जावहरा्तिारािा अलप कालािधीसाठी वकंिा कायमसिरूपी रिकावश्त जावहरा्ती बंि करणयािा विार असेल आवर नं्तर तयाि जावहरा्ती पुनहा रिकावश्त करणयािा तयािा विार असेल, ्तर असे बिल केिळ संबंवध्त अवधकाऱयाला/विभागाला ऑनलाईन अज्ण करून ि्रॉड्ड स्तरािर वनिश्णनास आरून केले जा्तील आवर मावह्तीचया ्तारखेपासून जावहरा्त फलकाचया शसर्तीनुसार शुलक आकारले जाईल.

(३) िाह्तूक पोलीस विभागािे ना-हरक्त रिमारपत् परिानयाचया िैध्तेपयां्त कायम राहील.

भाग एक-अ (म.उ.वि.)–५अ३६ महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४

२०. जावहरात फलक उभारण्यासा्ी संरचनातमक रेखावचत्र

(अ) सि्षसाधारण :-

(१) जावहरा्तिार /अवभकरर (एजनसी), जावहरा्त फलकांिी झीज टाळणयासाठी जावहरा्त फलकािर िेळेािेळी रंग लािून तयािी योगय रिकारे काळजी घेईल. ्तसेि, सुरवक्त्तेचया काररास्तिः जावहरा्त फलकाचया सि्ण जोडणयािी (सांधयािी) योगय कालािधीमधये िेळोिळी ्तपासरी करणया्त येईल.अशा संरिनेिी शासनमानय स‍टकिरल इंवजवनअरमाफ्क्त िर िोन िषांनी ंबई महानगरपावलकेचया संबंवध्त रिभागास सािर करेल. ्तपासारी करून तयाबाब्तिा शसरर्ता अहिाल (stability report) बृहनमु

(२) जावहरा्त फलकािी उभाररी जेवहा म्हरून आि्यक असेल ्तेवहा यंत् सामग्रीने (जावहरा्त फलक उभारणयाचया साधनसामग्रीने) करणया्त येईल आवर कोर्ताही अपघा्त टाळणयाचया उद्देशाने सि्ण सुरवक्त्तेचया उपाय योजना करणया्त ये्तील.

(३) एजनसी, जावहरा्त फलक उभा कर्ताना िाहनांिी आवर पािाऱयांिी िाह्तूकीस उपद्रि होऊ नये वकंिा तयांिी गैरसोय होऊ नये याकरी्ता सि्ण आि्यक ्ती काळजी घेईल.

(४) जावहरा्तिार जावहरा्त फलक गोल आकार वकंिा िौरसाकृ्ती आकाराचया एक वकंिा िोन खांबािर उभारणया्त येईल.

(ब) उपद्रि आवण प्दूरण ्यांना प्वतबंध :-

(१) अवभकरर (एजनसी), लग्तचया मालमत्तािे मालक, भाडेकरु वकंिा भोगिटािार आवर सामानय लोक यांना कोर्ताही उपद्रि वकंिा गैरसोय होऊ नये, ्तसेि अशा मालमत्तेस कोर्तीही हानी पोिू नये, कोर्तेही रिूषर होऊ नये याकरी्ता आि्यक ्ती काळजी घेईल.

(२) अवभकरर (एजनसी), जावहरा्त फलकाचया उभाररीचया कालािधीमधये कोर्तेही साि्णजवनक रस्ते, पिपर, वकंिा मलवनःसारर िावहनी अरिा साि्णजवनक अरिा खाजगी मालमत्ता यांना हानी पोहिविरार नाही, असे झालयास एजनसी सि्तःचया खिा्णने बृहनमु ंबई महानगरपावलकेिे समाधान होईल अशारिकारे नुकसान भरपाई िेईल.

(३) कोर्ताही जावहरा्त फलक इमार्तीचया जिळ उभारलेला असेल ्तर ्तो जावहरा्त फलक इमार्तीचया कोरतयाही िरिाजयांना / वखडकयांना अडरळा वनमा्णर कररार नाही.

(४) अवभकरर (एजनसी) सि्ण टाकाऊ किरा ि अनाआि्यक सामानसुमान टाकून िेईल ि सिचछ्ता राखेल.

(५) िरील िक्ता घेरे जावहरा्तिारास बंधनकारक राहील. यािे उललंघन केलयास संबंवध्तािर सक्म रिावधकाऱयामाफ्क्त कायिेशीर कारिाई करािी.

(क) संरचनातमक विवनवद्ष्ट :-

(१) जावहरा्त फलकािी संरिना ही एक खांबािर वकंिा िोन खांबािर (गोलाकार आकार, सौिया्णतमक संरंिना वकंिा िौकोनी) असून ्ती िाऱयािा िाबामधये वटकून राहील अशी मजबू्त असािी. ्तसेि तयाला इ्तर कोर्ताही संरिनातमक आधार असू नये.

(२) सिर जावहरा्त फलकािी संरिना बृहनमु ंबई महानगरपावलकेचया नोंिरीकृ्त असलेलया संरिना अवभयंतयाविारे ्तयार करणया्त आवर रिमावर्त करणया्त येईल.

(३) वियमान परिानगी असलेले जावहरा्त फलक संबंवध्त रिभागाकडून नोटीस विलयाचया ्तारखेपासून ६ मवहनयामधये िरील मुद्द [(१)] िे अनुपालन कर्तील.

(ड) विद्ुतीकरण :-

(१) जेवहा रिकावश्त जावहरा्त रिवश्ण्त कराियािी असेल ्तेवहा संबंवध्त रिावधकररांिी (बी.ई.एस.टी. उपक्रम, ररलायनस एनजवी, एमएसईडीसी, टाटा प्रॉिर इतयािी) आि्यक ्ती मानय्ता घयािी आवर अपघा्त टाळणयासाठी योगय तया उपाययोजना करावया.

(२) रिकावश्त जावहरा्त फलक जिळून जाराऱया वकंिा जावहरा्त फलकाचया खालून जाराऱया िाह्तूकीस आडरळे आररार नाही. जावहरा्त फलकांिा िीज पुरिठा रात्ी ११ पयां्त बंि करणया्त येईल.

(३) केबलिे िायररंग (्तारकाम) हे विजेिा विवनवि्णषट िाब सहनकररारे असािे आवर ्ते अह्ण्तारिाप्त िीज अवभयंतयाचया काटेकोर मागरीरिमारे उचि िजा्णिे असािे.

(४) मीटर ब्रॉकस, ईएलसीबी, एमसीबी, फयूज कट-आऊट, टाईमर क्रॉन‍टटॅकटर आवर ल्रॉवकंगचया वयिसरा ही िीज पुरिठा करराऱया कंपनीचया मागरीरिमारे असािी.

(५) जीओ पाईप, फनेल, िारकोल(कोळसा), मीठ, विटांिे विरेबंिी काम इतयािी िापरुन रितयेक जावहरा्त फलकांमधये ्तळ जवमनीखाली या करर्ता असलेलया विवह्त वनयमा्तील ्तर्तूिीनुसार आवरांग घालणया्त येईल.

(६) अवभकरर (एजनसी), नोंिरीकृ्त िीज अवभयंतयाकडील विद्ु्तीकरराविषयी रिमारपत् सािर करील.

२१. परिाना मंजूर करणे/नामंजूर करणे ्याविर्यी घेण्यात आलेल्या वनण्ष्याचे पुनवि्षलोकन :-

(अ) व्याप्ती :

जर, परिाना मंजूर करणयासाठी / नामंजूर करणयासाठी अवधकार विलेलया रिावधकाऱयास असे िाटले की, रिशासकीय िूक, ्तांवत्क उरीि, निीन िस्तुशसर्ती विसून येरे वकंिा अज्णिाराने िाखल केलेला कागिोपत्ी पुरािा विारा्त न घेरे या कारराने घे्तलेला वनर्णय हा िुकीिा असलयामुळे परिाना मंजूर / नामंजूर करणयासाठी घे्तलेलया वनर्णयािे पुनवि्णलोकन करणयािी गरज आहे. ्तर अशा घटनेमधये रिावधकारी तयांचया वनर्णयािे पुनवि्णलोकन करु शक्ता्त.

(ब) पूि्षमंजूरी :

(१) जर, सक्म रिावधकाऱयाने रिशासकीय िुकीवयव्तररक्त इ्तर कारराने तयाने / व्तने सि्त: मंजूर न केलेलया कोरतयाही आिेशािे पुनवि्णलोकन करणयािी आि्यक्ता आहे असे िाटले ्तर ्तो / ्ती सि्णरिरम िररषठ िजा्णचया रिावधकाऱयािी मंजूरी वमळिेल.

(२) पुनवि्णलोकन अवधकाऱयाला व्तचया/ तयाचया वनर्णयािे पुनवि्णलोकन करणयासाठी लेखी काररे द्ािी लाग्तील, ्तसेि जावहरा्तिाराला तयािी बाजू मांडणयािी संधी द्ािी लागेल.

२२. आदेश/वनण्ष्य ्यांच्या विरुद्धची अवपले (जावहरात फलक आवण व्यािसाव्यक जागा व्यवतररकत इतर जागांिरील

जावहरात ्यांचा जावहरात परिाना)

(अ) व्याप्ती :-

अवभकरर (एजनसी) मधये वनमा्णर होराऱया ्तंट्ासाठी एक आि्यक ्तक्रार वनिारर मंि असरे गरजेिे आहे. काहीिेळा एजनसी-अज्णिार, हे परिाना मंजूर कररे / तयािे नू्तनीकरर कररे यासाठीिे तयांिे अज्ण नामंजूर केलयामूळे वयवर्त हो्ता्त. विद्मान धोररातमक माग्णिश्णक ्ततिांमधये अपूर्ण अज्ण नामंजूर कररे, महापावलकेचया पिपर इतयािींिरील झाडे कापरे / तयांिी काटछाट कररे याकरर्ता अनाम्त रककम िंडािाखल जप्त कररे यासाठी विवह्त ्तर्तूिी करणया्त आलया आहे्त. या रिकररांिे अवपलाचया पद्तीमधये ्ता्तडीने वनिारर कररे गरजेिे आहे.

(ब) अवपली्य प्ावधकारी:-

(१) संबंधी्त विभागाचया सहाययक आयुक्तांनी घे्तलेलया वनर्णयांचया विरुद्िे अवपल, सह/उप-पावलका आयुक्त, अनुज्ापन विभागािे रिभारी यांचयाकडे जाईल.

(२) सह/उप-पावलका आयुक्त, अनुज्ापन विभागािे रिभारी यांनी घे्तलेलया वनर्णयांचया विरुद् केलेले अवपल अव्तररक्त पावलका आयुक्त (अनुज्ापन विभागािे रिभारी) यांचयाकडे जाईल.

(३) अव्तररक्त पावलका आयुक्त, अनुज्ापन विभागािे रिभारी यांनी विलेलया वनर्णयांचया विरुद् केलेले अवपल पावलका आयुक्तांपुढे जाईल.

(४) उपरोक्त रिक्रीया २ मवहनयांचया मुि्ती्त पूर्ण होरे आि्यक राहील आवर अशा कालािधी्त जावहरा्त वयिसाय िालू ठेिणयास बंधन राहरार नाही.

(क) अवपल करण्याची का्य्षपद्धती:-

(१) वनम्नरिावधकाऱयािे आिेश रिाप्त झालयापासून ३० विसांमधये; िेय असलेलया अवपल शुलकासह अवपल िाखल कररे आि्यक आहे.

(२) जर, जावहरा्त फलक धोकािायक अस्तील, इमार्त वकंिा इमार्ती मोडकळीस आलेलया अस्तील ्तर अशा काररांनी रिावधकाऱयानी विद्मान जावहरा्त फलक काढून टाकणयासाठी मंजूर करणया्त आलेलया आिेशा वयव्तररक्त अवपवलय रिावधकारी,पुरेशा कारराने तयांचया सिेचछा वनर्णयाने संयुशक्तक आिेश मंजूर करून ३० विसांनं्तरिा अवपल िाखल करणयािा विलंब माफ कर्तील.

(३) अवपलीय रिावधकारी, शकय असेल ्तर, ३० विसांचया कालािधीमधये अवपलािर वनर्णय िे्तील.

(४) अवपल िाखल केलयानं्तर जर, अवपलकारांचया ्तक्रारीिे वनिारर तयाि िाि काररांसाठी मा.नयायालयांमधये हो्त असेल ्तर अवपल खारीज होईल, तयािरिमारे तया उलट होईल.

(५) विद्मान कोरतयाही परिानयािर पूि्णलक्ी रिभािाने माग्णिश्णक ्ततिे लागू होरार नाही.

(६) जर, जावहरा्तिार मालकाने वकंिा अनुज्ापन धारकाने सह / उप-पावलका आयुक्त (अनुज्ापन विभागािे रिभारी ) वकंिा अव्तररक्त पावलका आयुक्त यांचया कोरतयाही आिेशाने वयवर्त होऊन अवपल िाखल कर्त अस्तील ्तर अवपल रिलंवब्त अस्तानाचया कालािधीमधये जावहरा्तिार / एजनसी सिर जावहरा्त फलकािर शकय असलयास जावहरा्त रिवश्ण्त कर्ता येईल.

(७) ३० विसांिा अवपल कालािधी अपील शुलक भरलयाचया ्तारखेपासून ग्राहय करणया्त येईल.

(८) जेरे इमार्त धोकािायक / मोडकळीस आलेली असेल (सी-१, सी-२(अ)) ्तर तया कारराने आवर जावहरा्तीिे बांधकाम /इमार्त असुरवक्त आहे, असे घोवष्त करणयाचया कारराने जावहरा्तीिे रिश्णन नामंजूर करणया्त आले असेल ्तेरे अपील कालािधी्त जावहरा्त फलक लाि्ता येरार नाही.

(९) जर होवडिंग जवमनीिर असेल आवर पुनवि्णकासा्त अडरळा आररार नसेल ्तर होवडिंग िालू ठेि्ता येईल. ्तरावप, याबाब्त सक्म रिावधकाऱयाने रिरम खात्ी कररे आि्यक राहील.

(ड) जर, जावहरातदार / एजनसी सुनािणीकररता हजर रावहले नाहीत वकंिा पुढील तारीख देण्यासा्ी विनंती केली तर :-

(१) जर, अवपल शुलकाचया अवधिान ्तारखेपासून १५ विसांमधये अवपल रिावधकाऱयांनी वनश्ि्त केलेलया सुनािरीसाठी जावहरा्तिार हजर रावहले नाही ्तर सिर १५ विसांचया कालािधीनं्तर जावहरा्तिारास जावहरा्त शुलक भरािे लागेल.

(२) जर, बृहनमु ंबई महानगरपावलकेद्ारे अवपलािा वनर्णय करणया्त आला नाही ्तर, एजनसी / जावहरा्तिार, १५ विसांनं्तरचया जावहरा्त शुलकामधये सूट वमळिणयाकरी्ता िािा करणयास पात् असेल. परं्तू, जर, जावहरा्तिार / एजनसीने तयानं्तर सरगनकालािी / पुढील ्तारीख िेणयािी मागरी केली वकंिा ्तो सुनािरीसाठी गैरहजर रावहला ्तर जावहरा्तिार / एजनसी, तया ्तारखेपासून जावहरा्त शुलकामधये सूट वमळविणयासाठी िािा करणयाकरर्ता पात् ठररार नाही.

(३) जर, ३० विसांमधये अवपलािी सुनािरी झाली नाही आवर आिेश मंजूर करणया्त आला नाही ्तर जावहरा्तिार, अवपल रिलंवब्त अस्तानाचया काळा्त जावहरा्त शुलक भरणयाकरर्ता उत्रिायी असरार नाही्त. परं्तू, सिर रिलंबनाचया कालािधीमधये जावहरा्त रिश्णनास मुभा िे्ता येईल.

(४) जर, अवपलािा वनकाल जावहरा्तिाराचया बाजूने लागला ्तर अशा बाब्ती्त ,जर,बृहनमु ंबई महानगरपावलकेचया कारराने विलंब झाला ्तर ३० विसांचया नं्तरचया अवपलाचया रिलंवब्त कालािधीकरर्ता जावहरा्त शुलक िसूल करणया्त येरार नाही.

(५) िररषठ वनररक्क अनुज्ाप्ती (सि्ण रिभाग)रितयेक मवहनयाचया पवहलया आठिड्ामधये जया तया अवपल रिावधकाऱयांकडे रिलंवब्त अवपलािी यािी सािर कर्तील आवर रितयेक कॅलेंडर िषा्णचया अखेरीस रिलंवब्तािसरेिा अहिाल सह / उप पावलका आयुक्त आवर अव्तररक्त पावलका आयुक्त, अनुज्ापन विभागािे रिभारी यांचयामाफ्क्त पावलका आयुक्तांचया अिलोकनाकरर्ता तयांचयाकडे सािर कर्तील.

(६) िालू असलेलया रिलंवब्त अवपलािा वनर्णय या माग्णिश्णक ्ततिांमधये घालून विलेलया काय्णपद्ती रिमारे करणया्त ये्तील.

(७) एजनसी/जावहरा्तिाराने अपीलीय अवधकाऱयाने कोट्ड ऑफ ल्रॉमधये विलेलया आिेशाविरुद् वनिाररािी मागरी केली, ्तर रिकरर वनकाली काढेपयां्त आवर परिाना शुलक िसूल होईपयां्त जावहरा्त एजनसीला सिर रिलंबनाचया कालािधीमधये जावहरा्त रिश्णनास मुभा िे्ता येईल.

(८)अवपलकार जावहरा्तिार, सि्त: वयक्ती वकंिा अवधकृ्त रिव्तवनधीमाफ्क्त सुनािरी करर्ता हजर राहू शक्ता्त. अशा रिकररा्त अवपल रिावधकाऱयांनी विलेला वनर्णय हा अंव्तम असेल आवर अवपलकारांिर बंधनकारक राहील.

२३. हे वनयम पूि्णलक्ी रिभािाने लागू होरार नाही.

२४. ्तसेि असे जावहरा्त फलक लाि्ताना पररसर विद्रुवपकरर होरार नाही, िाह्तूकीस ि पािाऱयांस अडरळा होरार नाही, ्तसेि कोर्तीही िुघ्णटना होरार नाही याबाब्त िक्ता घेरे संबंधी्त अवभकरर ि सक्म रिावधकाऱयास बंधनकारक राहील.

२५. या माग्णिश्णक ्ततिांबाब्त कोर्तीही धोररातमक/वयापक समसया उदभिलयास तयाबाब्त अंव्तम वनर्णय राजयाशासनािा राहील.

प्करण—५

जावहरातदार / एजनसी ्यांना काळ्या ्यादीमध्ये ्टाकणे

१. (अ) सि्षसाधारण :-

(१) काळया यािीमधये टाकरे ही बाब ठराविक कालािधी करी्ता वकंिा कायमसिरुपी असेल.

(२) काळया यािी्त टाकणयाचया काररािे समाधानकारक अनुपालन केलयािर काळया यािी्तील नाि मागे घे्ता येईल.

(३) जर, संिालक / मालक / भागीिार हा अनय पेढीिा संिालक / मालक / भागीिार असलयािे आढळून आले ्तर सिर पेढीला काळया यािी्त टाकणयािी रिवक्रया सुरु करणया्त येईल.

(ब) जावहरातदार / परिानाधारक हा खालील एका वकंिा अनेक कारणांनी काळ्या ्यादीमध्ये ्टाकण्यास उत्रदा्यी

असेल :-

(१) जर, पेढीिा मालक, व्तिे कम्णिारी,भागीिार वकंिा रिव्तवनधी हा वयािसावयक वयिहारासंबंधी नैव्तक अधोग्ती मधये समाविषट असराऱया गुनह्ाकरर्ता नयायालयाने वसद्अपराधी ठरिला असेल वकंिा तयाचयािर िौकशी सुद्ा असेल, कायद्ानुसार तयाचयािर रिसामानय रिवक्रयेनुसार कारिाई सुरु असेल, म्हरजेि ्तो नयायालयाद्ारे वसद्अपराधी झालेला असेल ्तर.

(२) जर, असा वि्िास ठेिणयास जोरिार समर्णन असेल की, पेढीिा मालक वकंिा कम्णिारी वके ंिा रिव्तवनधी हा लाि िेरे, भ्रषटािार, टेंडरिी (वनविांिी) अिलाबिल करणयािे कपट, रिक्ेपर, विपया्णस, कायद्ानुसार आकारणया्त आलेले कर भरणयास टाळाटाळ कररे वकंिा तयािे रिान करणयास िारंिार कसूर कररे अशा सारखया गैरवयिहारांसाठी िोषी ठरला आहे.

(३) जर, पेढीने कोर्तेही पुरेसे कारर न िे्ता बृहनमु ंबई महानगरपावलकेला िेय असरारे कर/शुलक यांिे विररपत् भरले ंबई महानगरपावलकेिी अशी खात्ी नाही वकंिा ्ते िुक्ते केले नाही्त वकंिा राजय सरकारिी िेरीिुक्ती केली नाही आवर जर बृहनमु झाली की ही गोषट अशा िाजिी विािामुळे नसून ही बाब लिाि वकंिा नयायालयामधये काय्णिाही करणयायोगय आहे.

(४) जावहरा्त परिानयाचया अटी ि श्ततींिे हे्तूपुरसपर भंग कररे.

(५) बृहनमु ंबई महानगरपावलकेला फसिरे, अनुवि्त मागा्णने परिाना वमळिरे वकंिा बाहेरुन िशीला लािरे, कोर्तेही टेंडर (वनविा) /कंत्ाट वकंिा कोर्तेही इ्तर शासकीय रिकरर या संबंधीिे पावलका अवभलेखयांमधये आवर िस्तऐिजांमधये यांचया अनवधकृ्त नकला वमळिरे, पावलकेचया अवभलेखयांमधये आवर िस्तऐिजामधये छेडछाड कररे (वबघडिरे), कोरतयाही पावलका कम्णिाऱयांना /अवधकाऱयांना धमकी िेरे, तयांचयाशी िाईट रर्तीने िागरे (गैरि्त्णरूक कररे) वकंिा तयांचयािर शारीररक हलला कररे.

(६) अनुवि्त लाभ वमळणयाचया उद्देशाने इ्तर कंत्ाटिार / जावहरा्तिार यांना विरािरी िेरे वकंिा तयांचयाशी संगनम्त कररे.

२. चौकशी प्लंवबत असताना परिाना वनलंवबत करणे:-

जेवहा म्हरून जावहरा्तिार/ परिानाधारकास, तयाने केलेलया कवर्त हयगयीसाठी सपषटीकरर मागिरारी काररे िाखिा नोटीस िेणया्त येईल, ्तेवहा िेणया्त आलेलया अशा काररे िाखिा नोटीसिा अंव्तम वनकाल येईपयां्त परिाना सुरू करणयािी संधी िे्ता येईल वकंिा कसे याबाब्त सक्म रिावधकाऱयाने वनर्णय घयािा. काररे िाखिा नोटीस ही उप-पावलका आयुक्त अनुज्ापन विभागािे रिभारी यांचया िजा्णपेक्ा खाली नसराऱया अवधकाऱयांद्ारे िेणया्त येईल.

३. प्ावधकार :-

संबंवध्त सह / उप-पावलका आयुक्तांकडून रिाप्त झालेलया एक / अनेक अहिालांचया आधारे अव्तररक्त पावलका आयुक्त / पावलका आयुक्त हे कोर्तीही वशक्ा िेणयाकरर्ता म्हरजे काळया यािी्त टाकणयाकरर्ता सक्म अस्तील.

४. प्वरि्या :-

(१) काळया यािी्त टाकणयािी काय्णिाही सुरु करणयापूिवी, उप-पावलका आयुक्त अनुज्ापन विभागािे रिभारी यांचया िजा्णपेक्ा कमी नसरारे सक्म रिावधकारी, सिर जावहरा्तिाराचया विरुद् िंडनीय काय्णिाही का करणया्त येऊ नये असे नमूि कररारी काररे िाखिा नोटीस जावहरा्तिार / परिानाधारकाचया विरुद् काढ्तील. नोवटसिा कालािधी हा १५ विसांपेक्ा कमी असरार नाही आवर ्तो जावहरा्तिाराला४० महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४ नोटीस वमळालयाचया ्तारखेपासून मोजणया्त येईल आवर ्तो कालािधी सिर नोटीस िेराऱया अवधकाऱयांद्ारे (नोंिणया्त येराऱया) पुरेशा काररांनी ३० विसांचया कालािधीपयां्त (रिारंभािा कालािधी धरुन) िाढि्ता येईल.

(२) जर, जावहरा्तिाराने सिर काररे िाखिा नोटीसमधये करारवनविषट करणया्त आलेलया कालािधीमधये (वकंिा, जर असेल ्तर, िाढीि कालािधीमधये) समाधानकारक सपषटीकरर विले नाही ्तर सह / उप पावलका आयुक्त काळया यािी्त टाकणयाचया रिकररािर ्तक्कशक्तीनुसार आिेश मंजूर करणयाकरर्ता मानय्तेसाठी अव्तररक्त पावलका आयुक्त / पावलका आयुक्त यांचयाकडे रिस्ताि अग्रेवष्त कर्तील.

(३) शकय असेल ्तेिढ्ा लिकर सक्म रिावधकारी सुनािरी पूर्ण झालयापासून १५ विसांमधये ्तक्कशक्तीनुसार आिेश पास कर्तील.

(४) या धोररानुसार सक्म रिावधकाऱयांनी पास केलेलया वशक्ेचया कोरतयाही आिेशामधये रिकररािी िस्तुशसर्ती नमूि करणया्त येईल आवर आिेशािी काररे नोंिणया्त ये्तील. जर, काळया यािी्त टाकाियािे असेल ्तर सिर आिेशामधये जयांना काळया यािी्त टाकाियािे आहे अशा मालकािे / भागीिारािे / भागीिारांिी / संिालकांिी / कुलमुख्तारांिी नाि/ नािे वनिदेवश्त करणया्त ये्तील आवर सि्ण संबंवध्तांना लेखी सिरुपा्त कळविणया्त येईल.

५. अवपल प्ावधकारी :-

अवपल रिावधकारी आवर अवपल करणयािी काय्णपद्ती िरील रिकरर ४(४)(२२) मधये नमूि केलयारिमारे असेल.

प्करण - ६

सि्षसाधारण वनदतेश :

(१) ही माग्णिश्णक ्ततिे पूि्णलक्ी रिभािाने लागू होरार नाही्त.

(२) माननीय भार्तािे सिवोचि नयायालय / मा.उचि नयायालय आवर इ्तर मा.नयायालय यांनी विलेले आिेश या माग्णिश्णक ्ततिापेक्ा िरिढ अस्तील.

(३) या माग्णिश्णक ्ततिांबाब्त कोर्तीही धोररातमक/वयापक समसया उदभिलयास तयाबाब्त अंव्तम वनर्णय राजयाशासनािा राहील. (४)जावहरा्तिार/अवभकरर(एजनसी) ्तसेि सक्म रिावधकारी यांनी मु ंबई महानगरपावलका अवधवनयम,१८८८, महाराष‍ट मालमत्तेचया विरुपरास रिव्तबंध करणयाकरर्ता अवधवनयम, १९९५ ि इ्तर संबंवध्त अवधवनयम, वनयम, विवनयम आवर माग्णिश्णक ्ततिे यामधील ्तर्तुिींिे पालन कररे बंधनकारक राहील.

(५) जावहरा्त लाि्ताना िाह्तुकीस ्तसेि पािाऱयास त्ास होरार नाही, ्तसेि जावहरा्तीचया संरिनेमुळे कोर्तीही िुघ्णटना होरार नाही, याबाब्त संबंवध्त अवभकरराने(एजनसी) िक्ता घेरे बंधनकारक राहील. जावहरा्तीचया संरिनेमुळे झालेलया कोरतयाही अपघा्तामुळे झालेलया जीवि्त/मालमत्ेचया नुकसानीस संबंवध्त अवभकरर जबाबिार राहील.

(६) िाहन िालकांचया डोळयािर व्तरीप येईल इ्तकया रिखर्तेिी रोषराई केलेला जावहरा्त फलक रिवश्ण्त करणयािी परिानगी विली जारार नाही.

(७) जावहरा्तीमुळे पररसर विद्रुप होरार नाही यािी िक्ता संबंवध्त अवभकरर ि सक्म रिावधकाऱयाने घेरे बंधनकारक राहील.

(८) सि्ण रिवक्रया विवह्त कालािधी्त होणयाचया िृषटीकोरा्तून , संपूर्ण रिवक्रया सुरूिा्तीपासून अखेरपयां्त उिा. सि्ण अज्ण, शुलक/ रकमांिा भररा आवर पुढील पत्वयिहार याबाबी 'िन विंडो' पद्तीनुसार ऑनलाइन रिवक्रयेने राबविणया्त यावया.

भाग एक-अ (म.उ.वि.)–६४२ महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४

प्पत्र—'अ'

बृहन्मु

ंबई महानगरपावलका

अनुज्ापन विभाग

(बृहनमु ंबई महानगरपावलका अवधवनयम, १८८८ चया कलम ३२८ / ३२८ अ अनिये वयािसावयक जागा वयव्तररक्त इ्तर जागा / वयािसावयक जागा / ्तातपुर्ती जावहरा्त यासाठी परिानगी वमळिणयाकरर्ता अजा्णिा नमूना.)

रिव्त,

सहायक आयुक्त / िररषठ वनरीक्क (अनुज्ापन)

__________ विभाग.

१. अज्षदाराचे नाि :

२. एजनसी / पेढी / ट्रस्टचे नाि ____________________________________________

३. वसथती / दजा्ष : मालकी पेढी / भागीिारी पेढी / कंपनी (रिा.वल./ पशब्लक वल.) / धमा्णिाय नयास / साि्णजवनक संसरा / राजकीय / इ्तर (वनिदेष करािा) _______________________________________ ______________________________ ____________________________________

४.

५. वन्योवजत परिाना धारकाचा तपशील :

६. जावहरातीचा तपशील :

(अ) जागेिे रिकार - वयािसावयक जागा / वयािसावयक जागे वयव्तररक्तिी जागा / ्तातपुर्ती जावहरा्त जागा / महापावलका रस्ता / पिपर : _________________________________

(ब) जावहरा्तीिा ्तं्तो्तं्त पत्ा [नेमके सरान] _______________________________

_____________________________________________________________

(क) मालमत्ा क्र. [सॅक नं] :

(ड) जावहरा्तीिा उद्देश [विद्ाविषयक / धावम्णक / जन जागरर / आरोगय विषयक / राजकीय / शैक्वरक / िावरशजयक / राजकीय (वनिडरूक) इ्तर (वनिदेष करािा)]. ________

___________________________________________________________

(ई) रिवश्ण्त कराियािा मजकूर :

( फ) जया ्तारखेस जावहरा्त रिवश्ण्त कराियािे योजले आहे्त / रिवश्ण्त केली आहे.

पासून __________________पयां्त________________

(ग) जावहरा्तीिी संखया आवर आकारमानः

जोडपत्ारिमारे आि्यक असरारे सि्ण कागिपत्े सािर करणया्त आले आहे्त : होय / नाही

मी / आम्ही िरील बृहनमु ंबई महानगरपावलकेिी धोरातमक माग्णिश्णक ्त‍तिे काळजीपूि्णक िािले आहे आवर सि्ण अटीिे पालन केले आहे. मी असे शसिकार्तो की जर, मी सािर केलेली मावह्ती खोटी असलयािे आढळून आले ्तर कायद्ानुसार विही्त केलेलया अशा सि्ण िंडनीय काय्णिाह्ासाठी जबाबिार असेल. ्तसेि मी असेही करन कर्ता की जयािर जावहरा्त फलक लािणयािे योजणया्त आले आहे ्ती मालमत्ा / इमार्त, कोरतयाही नयायालयामधील कोरतयाही नयायालयीन खटलयामधये समाविषट नाही.

विनांकः- अज्णिारािी सही

भाग एक-अ (म.उ.वि.)–६अ४४ महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४

जोडपत्र

जावहरातीचे प्कार

(अ) सि्ण जावहरा्तींचया परिानगीसाठी आि्यक असरारे समावयक कागिपत्े :

(बी) िरील 'अ' मधये नमूि केलेलया कागिपत्ांचया वयव्तररक्त खालील कागिपत्े, जावहरा्तीचया परिानगीचया मंजुरीसाठी आि्यक अस्तील.

प्पत्र'ब'

क्षवतपूतशी बंधपत्र - वन - हमीपत्र

मुद्रांकािर

रिव्त,

माननीय पावलका आयुक्त,

बृहनमु ंबई महानगरपावलका

विषय - ---------------------------------

----------- येरे जावहरा्त रिवश्ण्त करणयासाठी परिानगी वमळरेबाब्त.

मी, श्री / श्रीम्ती / मेसस्ण ---------------- िय-----, ------------येरे शसर्त असलेलया मालमत्तेिा मालक (वकंिा जर संसरा असेल ्तर)

आम्ही श्री / श्रीम्ती १)

२)

३)

४)

मेसस्ण -----------सहकारी गृहवनमा्णर संसरेचया वयिसरापन सवम्तीिे संिालक (यामधये नं्तर जयािा उललेख 'मालक' असा करणया्त आला आहे)

(वकंिा) जर, ‍टसट (नयास) असेल ्तर)

मी, श्री / श्रीम्ती ------- मेसस्ण ----- या पेढीिा मालक / भागीिार/ संिालक जया पेठीिे नोंिरीकृ्त काया्णलय ------- येरे असून राहरार- -------- येरे (यामधये नं्तर जयांिा उललेख 'जावहरा्तिार' असा करणया्त आला आहे)

जयाअरवी, जावहरा्तिाराने, मु ंबई महानगरपावलका अवधवनयम, १८८८ चया कलम ३२८ आवर ३२८ अ अनिये जावहरा्त रिवश्ण्त करणयाकरी्ता परिानगी वमळािी यासाठी बृहनमु ंबई महानगरपावलकेला अज्ण केला आहे.

आवर जयाअरवी मालकानी, तयांचया ------- येरील मालमत्तेमधये जावहरा्त फलक उभारणयाकरी्ता आवर जावहरा्त रिवश्ण्त करणयाकरी्ता जावहरा्तिारांला परिानगी विली आहे.

आवर जयाअरवी जावहरा्तिारांने ---- येरे जावहरा्त रिवश्ण्त करणयाकरी्ता परिानगी वमळािी यासाठी महापावलकेकडे अज्ण केलाआहे आवर आम्हाला म्हरजे मालक ि जावहरा्तिार यांना माग्णिश्णक ्तततिांमधये घालून विलेलया अटींमधये संयुक्त हमीपत् िेरे गरजेिे आहे.

मालक आवर जावहरा्तिार याविारे खालीलरिमारे कर्ता्त / हमी िे्ता्त

(१) मालक आवर जावहरा्तिार, जावहरा्त रिवश्ण्त करणयाकरी्ता परिानगी िेणयासाठी बृहनमु ंबई महानगरपावलकेने ्तयार केलेलया वनयम, विवनयम आवर माग्णिश्णक ्ततिांिे अनुपालन करणयाकरी्ता याविारे सपषटपरे कबूल कर्ता्त ि ्तशी हमी िे्ता्त.

(२) मालक आवर जावहरा्तिार, याविारे अशी हमी िे्ता्त की, जावहरा्त फलक उभाररे आवर जावहरा्त रिवश्ण्त कररे यामुळे मालकांचया मालकीचया इमार्तीचया हिा, रिकाश आवर खेळ्ती हिा यांना वकंिा शेजारचया इमार्तीस आवर / अरिा जागेला कोरतयाही रिकारे रिव्तकूलपरे बावध्त कररार नाही वकंिा कोर्ताही अडरळा वनमा्णर कररार नाही्त.

(३) मालक / संसरा याविारे असे नककी कर्ते की संसरेचया सि्ण सिसय मंडळाने विनांक ---- रोजी घेणया्त आलेलया सि्ण सिसय मंडळाचया सि्ण साधारर सभेमधये ठराि पास करून संसरेचया जागेमधये जावहरा्त फलक उभारणयाकरी्ता आवर जावहरा्त रिवश्ण्त करणयाकरी्ता जावहरा्तिारांना परिानगी िेरारा ठराि मंजूर केला आहे. जया ठरािािी रि्त संसरेचया लेखापररक्काने रिमावर्त केली आहे.

(४) मालक / जावहरा्तिार ्तक्रारींिे वनिारर करणयासाठी माग्णिश्णक ्ततिांमधये विवह्त केलेलया उवि्त अवपल रिावधकाऱयांकडे जाणयािी हमी िे्ता्त. मालक आवर जावहरा्तिार पुढे कबूल कर्ता्त की माग्णिश्णक ्ततिांमधये विवह्त केलयारिमारे अवपल रिावधकाऱयांिा वनर्णय हा अंव्तम असेल आवर तयांचयािर बंधनकारक रावहल.

(५) मालक आवर जावहरा्तिार याविारे पुढे असे मानय कर्ता्त आवर हमी िे्ता्त की ्ते, जागेमधये जावहरा्त रिवश्ण्त करणयासाठी पावलका आयुक्त परिानगी िे्त आहे्त. या कारराने महापावलकेचया वकंिा पावलका आयुक्तांचया वकंिा तया िोहोंपैकी कुराही एकाचया विरुद् सुरु करणया्त ये्तील अशा कोरतयाही सिरुपाचया सि्ण काय्णिाहया, कृतये, खटले, हानी, िािे, नुकसान भरपाई, मागणया यापासून बृहनमु ंबई महानगरपावलकेस आवर पावलका आयुक्तांना वकंिा तयाचयापैकी कोरासही यानं्तर सि्ण िेळी मुक्त कर्तील आवर हानी पासून िूर ठेि्तील आवर क्व्तपूरी्त कर्तील.

(६) आम्ही पुढे मानय कर्तो आवर हमी िे्तो की, जावहरा्तिार आवर मालक वकंिा कोरीही इ्तर एक वयक्ती वकंिा अनेक वयक्ती यांचयामधये याबाब्ती्त उतपनन होराऱया कोरतयाही कायिेशीर खटलयांसंबंधी महापावलकेस / पावलका आयुक्तांना जबाबिार धरणया्त येरार नाही.

(७) आम्ही महापावलकेस / पावलका आयुक्तांना पुढील गोषटींपासून क्व्तपूरी्त कर्तो.

(१) जयािर जावहरा्त फलक उभारणयािे योजणया्त आले आहे तया इमार्तीिी संरिनातमक सरैय्ण्ता आवर ्तसेि जावहरा्त फलकांचया बांधकामािी सुद्ा संरिनातमक सरैय्ण्ता (२) सौंिय्णविषयक िेखािा, (३) वनयोवज्त जावहरा्त फलकासमोर २५ मीटस्णचया अं्तरामधील झाडांिी सुरवक्त्ता.

(८) मालक आवर जावहरा्तिार याविारे संयुक्तपरे असे नककी कर्ता्त की, जयािर जावहरा्त फलक उभारणयािे योजणया्त आले आहे ्ती इमार्त / मालमत्ता कोरतयाही नयायालयामधये कोरतयाही खटलयामधये समाविषट नाही आवर जर असे आढळून आले की, सिर इमार्त वकंिा मालमत्ते विषयी कोरतयाही नयायालयामधये िाि रिलंवब्त आहे ्तर आम्ही याविारे बृहनमु ंबई महानगरपावलकेला जावहरा्तिारांना विलेली परिानगी रद्द करणयास याविारे अवधकार िे्तो आवर मी / आम्ही मालक म्हरून सिर जावहरा्त फलक आवर जावहरा्त फलकािे बांधकाम काढून टाकणयािी जबाबिारी घे्तो.

(९) हे हमीपत् आमचयािर, आमिे िारस, मृतयुपत् वयिसरापक, कारभारी एक / अनेक उत्तरावधकारी आवर अवभहस्तांवक्ती यांचयािर बंधनकारक आहे.

आज विनांक ------- माहे------ सन

आपले विश्िासू,

साक्ीिार

(१)------

(२)-------

भाग एक-अ (म.उ.वि.)–७५० महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४

प्पत्र 'क'

हमीपत्र

मुद्रांकािर

रिव्त,

माननीय पावलका आयुक्त,

बृहनमु ंबई महानगरपावलका

विषय - ---------------------------------

----------- येरे जावहरा्त रिवश्ण्त करणयासाठी परिानगी वमळरेबाब्त.

मी, श्री / श्रीम्ती / मेसस्ण ---------------- िय-----, ------------येरे शसर्त असलेलया मालमत्तेिा मालक (वकंिा जर संसरा असेल ्तर)

आम्ही श्री / श्रीम्ती १)

२)

३)

४)

मेसस्ण -----------सहकारी गृहवनमा्णर संसरेचया वयिसरापन सवम्तीिे संिालक (यामधये नं्तर जयािा उललेख 'मालक' असा करणया्त आला आहे)

(वकंिा) जर, ‍टसट (नयास) असेल ्तर)

मी, श्री / श्रीम्ती ------- मेसस्ण ----- या पेढीिा मालक / भागीिार/ संिालक जया पेठीिे नोंिरीकृ्त काया्णलय ------- येरे असून राहरार- -------- येरे (यामधये नं्तर जयांिा उललेख 'जावहरा्तिार' असा करणया्त आला आहे)

जयाअरवी, जावहरा्तिाराने, मु ंबई महानगरपावलका अवधवनयम, १८८८ चया कलम ३२८ आवर ३२८ अ अनिये जावहरा्त रिवश्ण्त करणयाकरी्ता परिानगी वमळािी यासाठी बृहनमु ंबई महानगरपावलकेला अज्ण केला आहे.

आवर जयाअरवी मालकानी, तयांचया ------- येरील मालमत्तेमधये जावहरा्त फलक उभारणयाकरी्ता आवर जावहरा्त रिवश्ण्त करणयाकरी्ता जावहरा्तिारांना परिानगी विली आहे.

आवर जयाअरवी जावहरा्तिारांनी u---- येरे जावहरा्त रिवश्ण्त करणयाकरी्ता परिानगी वमळािी यासाठी महापावलकेकडे अज्ण केला आहे आवर आम्हाला म्हरजे मालक ि जावहरा्तिार यांना माग्णिश्णक ्ततिांमधये घालून विलेलया अटींमधये संयुक्त हमीपत् िेरे गरजेिे आहे.

मालक आवर जावहरा्तिार याविारे खालीलरिमारे कबूल कर्ता्त / हमी िे्ता्त

(१) मालक याविारे असे नककी कर्ता्त की, जयािर जावहरा्त रिवश्ण्त कराियािी आहे ्ती जवमन भाडेपट्यािी पावलकेिी जवमन आहे, वजिा सी.टी.एस. क्रमांक ----- असा असून जी, ----- येरे शसर्त आहे. मालक आवर जावहरा्तिार याविारे पुढे असे नककी कर्ता्त की मालक , जावहरा्त फलक उभारणयाकरी्ता आवर जावहरा्त रिवश्ण्त करणयाकरी्ता जावहरा्तिारांना परिानगी िे्त आहे्त यासाठीिी िावष्णक मोबिला रककम ही रु. ----- (रुपये-----) आवर जावहरा्तिारांविारे संसरेला रितयक्ा्त िुक्ती केलेली खरी आवर अिूक रककम, जावहरा्तीचया परिानगीसाठी केलेलया अजा्णमधये उघड करणया्त आली आहे. मालक आवर जावहरा्तिार याविारे संयुक्तपरे आवर िेगिेगळे पुढे असे मानय कर्ता्त आवर हमी िे्ता्त की, ्ते िर िर्णन केलयारिमारे रिाप्त झालेलया वनविळ िावष्णक नुकसान भरपाईचया ५० % इ्तकी वकंिा जावहरा्त फलक अरिा फलक यांचया पृषठभागाचया क्ेत्ाएिढया कालपवनक जवमन क्ेत्ािरील जवमनीचया िालू बाजारभािाचया १५ % चया िराने पररगवर्त केलेले वकंिा तयाि रसतयािर अरिा क्रॉररडोरमधये साि्णजवनक लीलािामाफ्क्त कोरतयाही जावहरा्तीमधून मु ंबई महानगरपावलकेने वमळिलेलया रिमारवशर पृषठभाग क्ेत् आधारािरील रितयक् िसूलीचया आधारे रिाप्त झालेलया रककमेचया ५० % एिढे अव्तररक्त िावष्णक भूभाडे, जे िरील ३ रिकारापैकी सिा्ण्त जास्त असेल ्ते भर्तील.

(२) भालक संसरा याविारे असे नककी कर्ते की, सि्ण सिसय मंडळाने विनांक ----- रोजी घेणया्त आलेलया सि्ण सिसय मंडळाचया सि्ण साधारर सभेमधये ठराि मंजूर करून संसरेचया जागेमधये जावहरा्त फलक उभारणयाकरी्ता आवर जावहरा्त रिवश्ण्त करणयाकरी्ता जावहरा्तिारांना परिानगी िेणया्त ठराि मंजूर केला आहे, जया ठरािािी नककल संसरेचया लेखापररक्काने रिमावर्त केली आहे.

(३) मालक आवर जावहरा्तिार याविारे संयुक्तपरे असे नककी कर्ता्त की, जयािर जावहरा्त फलक उभारणयािे योजणया्त आले आहे ्ती इमार्त / मालमत्ता कोरतयाही नयायालयामधये कोरतयाही खटलयामधये समाविषठ नाही आवर जर असे आढळून आले की, सिर ंबई महानगरपावलकेला जावहरा्तिारांना इमार्त वकंिा मालमत्तेविषयी कोरतयाही नयायालयामधये िाि रिलंवब्त आहे ्तर आम्ही याविारे बृहनमु विलेली परिानगी रद्द करणयास याविारे अवधकार िे्तो आवर मी / आम्ही मालक म्हरून सिर जावहरा्त फलक आवर जावहरा्त फलकािे बांधकाम काढून टाकणयािी जबाबिारी घे्तो.

(४) हे हमीपत् आमचयािर, आमिे िारस, मृतयुपत् वयिसरापक, कारभारी एक / अनेक उत्तरावधकारी आवर अवभहस्तांवक्त यांचयािर बंधनकारक आहे.

आज विनांक ---- माहे ---- सन

आपले विश्िासू,

साक्ीिार

(१) ------

(२) -------

भाग एक-अ (म.उ.वि.)–७अ५२ महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४

ANNEXURE (पररवशष्ट) "B"

CHAPTER-I

1. General :

(1) These guidelines may be called The Greater Mumbai Municipal Corporation (Regulation and Control of the Display at Sky-Signs and Advertisement) guidelines- 2022" Will therefore be addressed.

(2) These guidelines falls within the ambit of The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888 and all other related Acts, Rules and Regulations. Hence, these Guidelines are to be read in conjunction with such Acts and associated Rules and Regulations.

(3) These Guidelines shall come into effect from the date of issue and will be valid for next 10 years from the date or issue or approval of next Guidelines whichever is earlier.

(4) These Guidelines supersedes the previous guidelines and circulars issued in this regard.

(5) Permissions/Permit granted under section 328 and 328A of Mumbai Municipal Corporation Act, 1888 will not automatically legitimize or regularize the structure upon which the permission for advertisement is granted.

(6) In case of dispute in the matter of interpretation of the Guidelines, the decision of the Municipal Commissioner or any officer authorized by Municipal Commissioner shall be final and binding. In case of any guidelines, strategic or comprehensive problem, the final decision rests with the State Government.

(7) For every such license or written permission a fee/deposit may be charged at such rate as shall from time to time be fixed by the Commissioner with the sanctioned of the Corporation. However, in the event of a guidelines issue arising out of the determination of fees or deposits, the final guidance will be taken by the State Government.

2. Definitions:-

(1) Advertisement means and includes any device or representation in any manner such as announcement or direction by word, letter, model, sign by means of posters, hoarding boards, banners, temporary arches, illuminated signs, name boards, direction boards, digital boards, sky sign, placard, digital, LED, LCD, Backlit Board, Neon Display, Electronic display, Video Display, Laser Show, Balloons etc., placed on any private/ public/ State Government/Central Government/ Public Sector Undertaking/ Government Companies/Government Authorities etc., Land/spaces around the building/terrace/structures/land surrounding the building/ parapet visible from any street for the purpose of commercial exploitation or for publicity. However, any display in the form of graffiti and civic messages published by the Municipal Corporation Of Greater Mumbai or any Government Authorities (having no commercial Exploitation) for the benefit of the Citizen shall not be considered as an advertisement.

(2) Advertisement on balloons means advertisement on hot air balloons which are filled with gas and floats in the air.

(3) Advertisement on vehicle (Movable) means single, double or multiple advertisement board affixed by means of sticker/boards on vehicle, side panel or behind a vehicles in a manners that advertisement draw visibility while the vehicle is driven on the road. However, care must be taken to ensure that this does not impede traffic as well as pedestrians.

(4) Advertisement on vehicle (Parked) means a single, double or multiple sided board panels mounted on side panel mounted on sides or behind a vehicle in a manner that can draw visibility when the vehicle is parked at strategic location. However, care must be taken to ensure that this does not impede traffic as well as pedestrians.

(5) Agency means an applicant who may be an individual, registered charitable organization, firm, Government-semi Government Organization, partnership or a company incorporated under The Companies Act, 1956.

(6) Banner means cloth or any other material, which contains some advertisement or announcement or written matter for display in public place.

(7) Building means a house, out house, stable, shed, hut, tank (except Tank for storage of drinking water in a building or part of building), and every other such structure, whether of masonry, bricks, wood, mud, metal or any other material what-so-ever.

(8) Bus Shelter advertisement means an advertisement displayed on the structure of a Bus Shelter. It does not include cantilever, lollipop, etc.

(9) Building wrap advertisement means an advertisement display on the scaffolding of a building under construction or repair.

(10) Cantilever means a long bar supported/ fixed at one end and carrying load/ vertical support at the other end of long unsupported portion used to hold the structure (portion) erected on the divider of the road or the foot path/ pavement for display of road direction/ places or advertisement.

(11) The Commissioner is as mentioned in The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888.

(12) Competent Authority means Municipal Commissioner or an officer of the Municipal Corporation duly authorized by the Municipal Commissioner.

(13) Dead wall means a blank wall unbroken by windows or any other openings.

(14) Corporation is as mentioned in The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888.

(15) Compound wall means a wall erected at the edge of the plot boundary of the building/ structure/open space/ other property.

(16) Direction Boards means any surface of structure erected on ground or any portion of roof of a building or on or above the parapet/ wall of any structure which indicate a direction to a road, building, park or any site and boards put up by private and commercial establishments to indicate direction to their offices or commercial outlets, etc. Direction boards set up by Government or semi- government authorities will not require any kind of permission.

(17) Electronic display means electronically operated advertisement display fixed on a structure. LED/LCD/ Neon Sign, etc.

(18) Gantry advertisement means advertisement and affixed on gantry erected across a road and usually fabricated from metal section pillars fixed on either side of a road with a beam shaped section connecting the top of the pillars across the road with advertisement on the face opposite to the direction of traffic and which will not disturb pedestrians.

(19) Glass Facade advertisement means any advertisement which is affixed or pasted to the glass facade of any building/structure.

(20) Glow sign box advertisement means an advertisement displayed on a transparent or translucent sheet of any material mounted on a metal sheet box, illuminated from behind using electrical lamps.

(21) Graffiti means painting on wall.

(22) Ground rent means rent paid under the terms of a lease/ tenancy by the occupier of building/ land to the owner of land on which it is used for any purpose by the occupant.

(23) Hoarding means any structure erected on ground or surrounding the open on dead wall with characters, letters or illustrations applied thereto and displayed in any manner whatsoever, out of doors, for purpose of advertising or to give information with a view to attract the public to any place, persons, public performance articles of merchandise whatsoever and also include advertisement by using neon bulbs/ lamps/ lights, which flash and appear in synchronized manner in one or more different colors and also cutouts with LED lights.

(24) Kiosk means a small structure in a public area used for providing information or displaying advertisement, often incorporating an interactive display screen or screens.

(25) Land means land which is being built upon or is built upon or covered with water.(benefits to arise out of land, things attached to the earth or permanently fastened to anything attached to the earth and rights created by legislative enactment over any street)

(26) Laser advertisement means advertisement displayed on surface of the premises/screen by using laser projector.

(27) License means the documents issued by the Competent Authority to authorize and erect a sky-sign, advertisement within the provisions of these guidelines.

(28) License fees refers to an amount of money paid by an individual or business to a government agency for the privilege of performing a certain service or engaging in a certain line of business.

(29) Lollypop means round/square piece of advertisement board at the end of the pole erected from ground.

(30) Owner means when used in reference to any premises, the person who receives the rent of said premises or who would be entitled to receive the rent there of, if the premises were let and include :-

(a) Agent or trustee who receive such rent on account of owner.

(b) Agent or trustee who receive such rent on account of or is entrusted with or concerned for any premises devoted to religious or charitable purpose; and

(c) A receiver, sequester, or manager appointed by any Hon'ble court of competent Jurisdiction to have the charge of or to exercise the rights of an owner of the said premises.

(d) In case of Co-operative society, a General Body of the society.

(31) Permit means written permission of The Municipal Commissioner (or any officer authorized by Municipal Commissioner) to erect, fix or retain any sky sign.

(32) Premises means buildings and lands of any tenure whether open or enclosed, whether built on or not and whether public or private.

(33) Prescribed application form means a format prescribe by The Commissioner at Proforma-A on which an application for permission to erect and display of any advertisement is to be made to the Corporation.

(34) Private Street means a street which is not a Public Street.

(35) Public street means any street heretofore leveled, paved, metaled, channeled, severed or repaired by the Corporation or any street which became Public Street under any of the provision of The Mumbai Municipal Corporation Act,1888 or which vests in the Corporation as Public Street.

(36) Rooftop means the structure having roof of Mangalore Tiles, asbestoses/ metal sheets or any other material sloping roof of the structure.

(37) Scroller display advertisement means a box type display with rollers for scrolling a display of looped printed sheet which displays advertisements. (It may or may not have lighting) (38) Seaward side means the direction or side away from land and toward the open sea.

(39) Show case advertisement means a case covered from three sided and visible from any street, used for display of advertisements.

(40) Sponsor means a person who sponsors the advertisement either by payment or without any commercial exploitation.

(41) Stop line means the line at which the traffic must stop before crossing the junction at signal intersection. Usually this is a solid line painted parallel to the Zebra Crossing.

(42) Sky- Sign means any word, letter, model, sign, device or representation in the nature of an advertisement, announcement or directions supported on or attached to any post, poles, standard framework or other support wholly or in part upon or over any land, building , surrounding theमहाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४ ५५ open space of building, terrace, parapet or structure which, or any part of which sky sign, is visible against the sky from some point in any street and includes all and every part of any such post, pole (s) standard frame work or other support. The expression "sky-sign" shall also include any balloon, parachute, or other similar device employed wholly or in part for the purposes of any advertisement, announcement or directions or over any street but shall not include :—

(a) Any flag staff, pole, vane or weathercock, unless adopted or used only or in part for the purpose of any advertisement, announcement or direction.

(b) Any word, letter, model, sign, device or representation as aforesaid relating exclusively to the business of a railway company and placed wholly upon or over a railway, railway station, yard, platform or station approach belonging to a railway company, and so placed that it cannot fall into any street or public place.

(c) Any notice of land or building to be sold, or let, placed upon such land or buildings.

(43) Temporary arches means temporary structures erected across the road for greeting of personalities or for display of advertisement.

(44) Terrace means the flat roof of a house, building, open to sky portion of the constructed place having rooftop.

(45) Traffic island means a traffic island which is a solid or painted object on a road that channels traffic and in order for people to be able to stand safely on the road. It can also be a narrow strip of island between roads that intersect at an acute angle.

(46) Traffic island watch tower means a tower/ structure created for the use of safety and security of the public and smooth movement of traffic.

(47) Tri-Vision advertisement (or 'Tri-Ads') means an advertisement hoardings/board that use rotating triangular panels in a synchronized manner such that the three faces of the triangular section are seen one after the other displaying three different advertising messages. These advertising boards may be illuminated or non-illuminated.

(48) Vehicle shall include Auto motor cars, and every wheeled conveyance which is used or capable of being used on a public street.

(49) Wall painting advertisement means an advertisement displayed by painting it directly on the wall or structure of a building or any civil structure.

(50) Advertisement on Bicycle means advertisement displayed on Bicycles.

(51) Chowk, Center point or Intersection of chowk means the place where two or more roads intersects each other, on the main road where a stop line is defined for smooth flow of traffic.

3. Types of advertisement for which permission is not required :-

(1) Illuminated and Non-Illuminated advertisement relating to trade, profession or business carried in that premises can be permitted within the window of that premises of any type (according to the prescribed guidelines), which shall not obstruct light and ventilation of the premises.

(2) Advertisement relating to business of the Railways and Airport Authority (Central Government and other areas owned by Central Government or Central Government undertakings) and displayed within the Railway /Airport authority and other premises mentioned above, but not fronting any irrespective of facing Municipal Street.

(3) Illuminated/Non-Illuminated advertisement displayed on or upon business premises relating to trade or business carried on within the premises.

(4) Illuminated/Non-Illuminated Advertisement displayed on or upon any premises relating to sale or letting of the premises or of any effects therein.

(5) Illuminated/Non-Illuminated Advertisement relating to the name of the land or building or to the name of the owner or occupier of such land or a building upon which is exhibited/ displayed if it does not form a sky sign.

4. Display of illuminated/non-illuminated advertisement published by Municipal

Corporation of Greater Mumbai or Government Authorities :-

(1) Display of Graffiti on the walls of any building which is purely artistic and does not contain any advertisement. (Words or drawings written or painted on a public place wall or other surface)

(2) Civic message, signage, name board erected on the land or building for the benefit of citizens at large is not required to obtain permission from Corporation.

(3) Hoardings/advertisement boards etc. erected by Municipal Corporation of Greater Mumbai on land, building, roads, footpaths and other properties belonging to Municipal Corporation of Greater Mumbai for display of civic messages, directional boards etc. for the benefit of citizens at large, are not required to obtained permission, in such cases the distance criteria between two hoardings shall not be applicable.

5. Advertisement on other media :-

(1) Advertisements published in newspaper, magazine, print media, etc.

(2) Advertisements broadcast on radio, television and other electronic media.

(3) Advertisement on social media.

6. Guidelines related to fees /deposits :

For every such license or written permission a fee/deposit may be charged at such rate as shall from time to time be fixed by the Commissioner with the sanctioned of the Corporation. However, in the event of a guidelines issue arising out of the determination of fees or deposits, the final decision will be taken by the State Government.(as mentioned in Chapter IV(6)(6))

7. These guidelines will not apply retrospectively.

8. While placing such advertisement, it will be mandatory for the concerned agency and the concerned authority to ensure that the traffic and the surrounding area will not be disturbed and no mishap will be caused due to the structure of the advertisement.

CHAPTER II

ADVERTISEMENTS ON BUSINESS PREMISES

1. General norms for grant of permission on business premises :-

(1) Business related advertisements as well as other commercial advertisements may be displayed in the premises of the business.

(2) No agency, without the permission in writing from the Competent Authority, shall erect, exhibit, fix or retain any advertisement by means of neon signs, glow signs, illuminated name boards, electronic displays, digital advertisement, back lit advertisements or any type of illuminated signage's/advertisement/Non-Illuminated signage's, any advertisement forming sky-sign and other commercial advertisements on business premises such as shops, show rooms, offices, petrol pumps, cinema theatres, malls, commercial institutions/ buildings, upon any land, wall on any floor or the premises.

(3) The norms guiding the grant of permission will be as detailed in this section. An agency displaying advertisement/ sky sign or advertisement, without seeking written permission of the Competent Authority and in contravention of these guidelines, will be committing offence punishable under provision of The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888.

(4) In case of continuation of offence, the action of removal of advertisement board will be initiated at the risk, costs and consequences of the Agency or Advertiser.

(5) The advertisement board permitted on Business Premises shall not project beyond the building line where the establishment exists as well as on the premises of the adjacent establishments. It will also be mandatory to ensure that other commercial advertisements do not disfigure the premises.

(6) After the written permission of the competent authority business premises may be either by way of ownership or by way of tenancy/ lease agreement on which agency can erect/ display/ exhibit/ advertisements related to trade, business and as well as other commercial advertisements. However, in commercial advertising other business related commercial advertising prescribed charges will apply.

2. Types of advertisement on business premises :-

(1) Sky sign

(2) Advertisement Board (Name/ Direction/ Standy/ Emblem/croller, etc.)

(3) Advertisement on Mall/ Within Mall including vehicle - Moving/ Parked And wandering/ Digital Advertisement (Including LED/ LCD /Computerized coloured / Multicolored /Graphic Display) (4) Illuminated Board (Glow Sign and Neon Sign)

(5) Show Cases which is use for display of advertisement by any means which covered from three sided and visible from any street (Illuminated)

(6) Advertisement on Glass or Wall Facade.

(7) Advertisement by Laser Projector (for specific events only)

(8) Wall painting/ Wrap on Dead Walls

(9) Advertisement on compound wall.

3. Procedure for application for advertisement on business premises :-

(1) The Applicant/ Agency has to apply (online) for permission in the prescribed form as annexed at "Proforma - A" with Municipal Corporation Greater Mumbai, addressed to the ward in whose jurisdiction the advertisement is proposed to be displayed.

(2) Applicant/ Agency shall pay as applicable processing fees. (Online)

भाग एक-अ (म.उ.वि.)–८५८ महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४ (3) The Applicant/ Agency shall submit self-attested documents along with the application at the time of grant of permission. However original documents shall be submitted for verification as and when demanded by Municipal Corporation Greater Mumbai.

4. Fees and deposits for advertisement permits on business premises :-

(1) In case of grant of fresh permission the Agency/ Applicant shall make the payment within the period of 60 days on receipt of Municipal Corporation of Greater Mumbai demand letter by applicant/agency.

(2) In case Agency/ Applicant has not made the payment as stated in above Chapter II(4(1)) then delay beyond the period of 60 days, composition charges equivalent to 5 percent of the proportionate monthly advertisement fees will be levied.

(3) In the event Applicant / Agency failed to make the payment within a period of 90 days from receipt of demand letter by the Applicant / Agency, the application for or grant permission shall be treated as cancelled and action will be initiated as per provision of The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888.

(4) On grant of permission, Applicant / Agency shall be liable to pay the 6 months advertisement fees in advance as per schedule along with security deposit equal to one month's advertisement fees for faithful compliance of the terms and conditions of the permission /permit.

(5) If the deposit is forfeited for breach of any terms and conditions, the resultant shortfall in deposit shall be recouped within 30 days from the receipt of Municipal Corporation of Greater Mumbai demand letter.

(6) It will be the responsibility of the permit holder, to renew the permit before its expiry date. In case if the permit is not renewed before the date of its expiry, composition charges equivalent to 5% of the proportionate monthly advertisement fee for month of delay is liable for payment. If payment is not made within the period of six months the permit shall be ceased and outstanding amount of advertisement fee will be adjusted by forfeiting the security deposit and subsequently permit shall be cancelled and action will be initiated as per The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888.

(7) If Agency intends to restore the ceased/ cancelled permit as stated at Chapter II(4) (6) above, it can be restored on payment of advertisement fee from the date of expiry of the permit along with composition at the rate of 5% on proportionate monthly advertisement fees for total months of delay and security deposit equal to one month's advertisement fee.

(8) If advertisement is found displayed without prior permission of Municipal Commissioner/ Competent Authority of Municipal Corporation of Greater Mumbai and thereafter if agency come forward to obtain the permission for advertisement, then regularization charges equal to 1 month advertisement fee shall be recovered in addition to schedule fees as stated above at Chapter II(4)(4). Permit shall be granted from the date of first detection of display/ actual display of advertisement board.

(9) In the event, if Sunday or Public Holiday falls on first date of the month thereby advertiser/ agency could not pay the advertisement fee and subsequently paid the advertisement fee then no composition shall be charged on advertisement fee.

5. Duties and responsibilities of permit holder :-

(1) The permit holder shall ensure that the structure and the advertisement board area esthetically designed, framed and properly maintained at all times.

(2) Advertisements should respect the character or appearance of the locality. In residential areas advertisements will be restricted to business premises.

(3) Advertisements fixed to buildings should be designed to suit the scale, proportions, period, architectural detailing and use of the building. They must not harm the character of the building or obscure architectural features. Illumination will be resisted if it is considered harmful or detracting from the special interest of the building.

(4) Advertisements positioned on heritage buildings may also require permission from Heritage Committee. Advertisements will be resisted if they are considered to harm the setting of heritage assets. Advertisements on heritage building require Heritage Committees consent, even where advertisement license is not required and must be designed and attached to the building with particular care. In Heritage areas the Corporation will resist advertisements that fail to preserve or enhance the character or appearance of the conservation area.

(5) The permit holder shall ensure that advertisements of obscene (as defined in Indian Penal Code) nature or any other Advertising for pornography offensive message or in contravention of the provisions of The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888 shall not be displayed.

(6) The permit holder shall abide the terms and conditions stipulated in the permission letter.

(7) In case of any accident, Advertiser shall be solely liable against all actions/ suits/ claims/ damages and demand of any nature.

(8) Advertisements which are banned by Government from time to time shall not be displayed.

(9) It will be mandatory for the concerned agency to ensure that the premises will not be disturbed, traffic and pedestrians will not be obstructed and no mishap will be caused due to the structure of the advertisement.

6. Structural design/erection of the advertisement board on the business premises:

(1) Height of the display board shall be up to 10 feet. However, width of the display board shall be permitted up to available space of the commercial premises/shop.

(2) Agency/ Applicant shall submit detailed structural stability Report from the registered Municipal Corporation of Greater Mumbai structural engineer along with the application if they intend to erect, exhibit, fix, retain or display the advertisement board size more than 500 sq. ft. or if it is forming a sky-sign above 100 sq. ft.

(3) The name board should be restricted to the business premises only.

7. Norms for display of advertisements on glass facade :-

(1) Advertisement on glass facade can be permitted on Business Premises having glass facade is duly approved as per approved plan from Building Proposal Department of Municipal Corporation Greater Mumbai.

(2) The advertisement on glass facade can be permitted on entire portion of the glass facade.

(3) Applicant shall obtain prior permission for display of advertisement on glass facade if advertisement is by means of illumination, shall pay charges for the same as per schedule of fees.

(4) Permission of Glass Facade shall be given subject to No Objection Certificate from Chief Fire Officer considering safety at large for displaying advertisement related to trade, profession, services rendered for all types of commercial advertisements.

8. Scrutiny :-

(1) Advertiser/Agency shall apply online for grant of permission in prescribed form on website as Proforma-A along with required documents in concerned ward along with the processing fee to be paid online as applicable.

(2) The procedure of scrutiny is as prescribed by the Commissioner, Municipal Corporation of Greater Mumbai from time to time.

9. Transfer of advertisement permit on business premises :- The advertisement permit can be transferred with the prior permission of Competent Authority and on payment of online transfer fees, as prescribed by the Commissioner, Municipal Corporation of Greater Mumbai from time to time, subject to the submission of following documents online:-

(a) Consent in writing from the holder of the permit and the land owning authority/ Co- operative society/authority.

भाग एक-अ (म.उ.वि.)–८अ६० महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४ (b) In case of transfer of permit to legal heir, death certificate of the original permit holder, proof of legal succession, and Indemnity Bond from other legal heirs indemnifying The Municipal Commissioner /Municipal Corporation from all other claims/disputes.

(c) In case of transfer through sale, the sale document and Indemnity Bond from purchaser indemnifying Commissioner, Municipal Corporation from all claims and disputes.

(d) Permit holder shall pay online transfer fee equal to one month advertisement fee.

(e) In case of Change in Constitution of Company /Partnership/ LLP(Limited Liability Partnership), documents such as indemnity bond and resolution or agreement.

10. Disposal of appeal application.—The Appeal application for the decision taken on grant/ reject/ revocation of permit for display of advertisement on Business Premises shall be dealt as under :—

(a) Appeal lies with Assistant Commissioner of the ward, if the application for grant of permission is rejected or permit granted is cancelled/ revoked by Senior Inspector (License) of the ward.

(b) Appeal lies with Joint/ Deputy Municipal Commissioner, in-charge of License Department in case application for grant of permission is rejected or permit cancelled/ revoked by Assistant Commissioner of the ward.

(c) An appeal must be filed along with appeal fees as applicable within 15 days from the date of rejection of application or revocation of permit granted against the orders of the authority and copy of appeal shall be given to Appellate Authority.

(d) The Appellate Authority shall dispose off Appeal within 1 month from the date of filing appeal in normal circumstances.

(e) All appeals and payments shall be paid online. In the appeal period, display shall be permitted and fees shall be recovered. The decision of the competent authority in this regard will be final.

11. Grant of permission for display of illuminated or non-illuminated advertisement

relating to advertisement other than trade, profession, services rendered in the

establishment :—

(1) This is permissible for PCO granted by Municipal Corporation of Greater Mumbai and other commercial establishment premises.

(2) The procedure for grant of permission and other procedures are applicable as stated at in Chapter II above.

(3) Size of advertisement board shall be restricted this guidelines.

12. These guidelines will not apply retrospectively.

13. While placing such advertisement, it will be mandatory for the concerned agency and the concerned authority to ensure that the traffic and the surrounding area will not be disturbed and no mishap will be caused due to the structure of the advertisement.

14. In this case the fee / form process will be implemented online only.

15. Also the orders given by the Hon'ble Court regarding these guidelines will prevail.

CHAPTER III

TEMPORARY ADVERTISEMENT

1. General norms for temporary advertisements :

(1) No agency, without the permission in writing from the Competent Authority shall temporarily erect, exhibit, fix or retain any advertisement by means of advertisement boards on buildings under construction, building wrap, building under repair and banners, boards, flags, direction boards, wall painting, and advertisement boards on mobile vans.

(2) The application shall be made in the prescribed form Proforma-A to Municipal Corporation Greater Mumbai along with prescribed processing fees as applicable. (In case permission is required for more than one ward, the application shall be made in the ward where the administrative office of the applicant agency is situated and the same will be processed as per the procedure laid down in the these guidelines).

(3) An agency displaying advertisement / sky sign or advertisement without seeking permission of the Competent Authority or in contravention of these guidelines, will be committing offence punishable under The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888. Such advertisements shall be removed by Municipal Corporation Greater Mumbai at the risk, cost and consequences of the Agency.

(4) The temporary advertisement permission should not block the view of the existing permitted hoarding.

2. Types of temporary advertisements :

(1) Banner

(2) Board

(3) Flag

(4) Advertisements on Mobile Vehicle (Parked/Moving)

(5) Advertisements by means of Laser/ Digital Display/ Video Displays.

(6) Wall Painting.

(7) Building Wrap

(8) Floating Balloons

(9) Sticker on Glass Façade

(10) Kiosks

(11) Graffiti

(12) Any other similar type of advertisement

3. Procedure for application for temporary advertisement :

(1) The applicant/agency shall apply for permission in the prescribed form as per "Proforma - A" with Municipal Corporation Greater Mumbai, in the ward, in which advertisement is proposed to be displayed.

(2) Applicant/ Agency applying for advertisement on building under construction site or unoccupied building or land with steel sheets put up whether construction activities carried out or not & shall pay online processing fees as applicable along with the application form duly filled in with Chief Engineer (Development Plan) (except building under construction on various Government /Semi-Government projects)

(3) The Applicant/ Agency shall submit self-attested documents. However, original documents shall be submitted for verification as and when demanded by Municipal Corporation Greater Mumbai.

4. Norms for grant of advertisement permission on plot boundary fence, construction

fence and building wrap, related to the project or any other commercial temporary

advertisement :-

(1) Advertisements shall be allowed on Construction Fence/ plot boundary fence/open land/ Walls/ Scaffolding or on above any other content of the building under construction or not under construction, after taking due permission from Competent Authority.

(2) Advertisement board shall be restricted to the space available on above mentioned Chapter III(4)(1).

(3) It shall be responsibility of the applicant / agency to remove the advertisement boards, on completion of the time, failure to do so will lead to appropriate legal action.

(4) Temporary advertisement on construction fence can be for initial mentioned in Chapter III(4) (1) can be granted for initial period of maximum 3 months which will be renewable for after every 3 months on submission of online payment, provided there is no genuine/justified complaint. This advertisement is required for a period of three months or how it will be decided by the competent authority and the concerned agency.

(5) In case, building under construction is on the land of SRA/ MMRDA/MSRDC/ MHADA/ MBPT etc. or other Government/Semi-Government authorities in such cases application shall be submitted online to Senior Inspector of license department of concerned ward.

(6) Advertisement on Construction fence/Open land/Wall/Scaffolding/ or on mentioned in Chapter III(4) (1), by means of illuminated/ non-illuminated displays, i.e. Glow Sign, Neon Sign, digital displays shall be allowed till the completion of the project.

(7) The applicant should display the advertisements for which permission is granted and shall pay according to schedule fees if used commercially.

(8) It will be mandatory upon the concerned agency / applicant to take precautionary measures to ensure that the premises will not be disfigured and there will be no accidents due to temporary advertisements.

5. Permission for illuminate or non-illumined advertisements by means of floating

balloons can be granted subjects to the compliance of conditions mentioned below:-

(1) Any agency shall display the balloon in such a manner that it does not interfere with or obstruct other display of advertisements.

(2) The agency shall make all the necessary precautions for watching the balloons for any emergency during the display of the said advertisement by means of balloon.

(3) The agency shall produce No Objection Certificate from the Civil Aviation Department of the Government of India and shall observe all their guidelines/rules and regulations.

(4) The agency shall be liable to pay damages for any accidents or any injury which may be caused to any property or person by reason of keeping the said balloon or the material, gas or any device used in respect thereof or by reason of the fall or otherwise the said balloon or any part thereof due, faulty construction, negligence, accident or any other cause what so ever. The agency shall be responsible for such incidence. It will mandatory for the concerned agency to take precaution against such incidents.

6. Fees and deposits for temporary advertisement :-

(1) On grant of permission, the agency shall be liable to pay the advertisement fees in advance as per the schedule of fees along with security deposit equivalent to one month's advertisement fees for faithful compliance of the terms and conditions of the permission.

(2) The fees are payable, as per Schedule of Fees as decided by The Commissioner, Municipal Corporation of Greater Mumbai after Corporation approval. However, in the event of a guidelines/ policy issue arising out of the determination of fees or deposits, the final decision will be taken by the state government.

(3) The fee is to be paid for the whole month in advance even though the permission is granted for a period less than a month.

(4) The advertisement fees will be accepted by Online.

(5) If the advertisement displayed without valid permission, such agency / person will be subject to severe punishment and against it prosecution under two different section 328/ 328A read with 471 of The Mumbai Municipal Corporation Act 1888, shall be initiated and such advertisement shall be liable for removal with a risk, cost and consequences of the Applicant/Agency. It will be mandatory to remove the sign immediately after giving the instruction by the competent authority so that the premises should not be disfigured.

(6) It is the responsibility of the permit holder to apply for renewal one month before the expiry of the permit.

(7) In the event Sunday or public holiday falls on first date of the month thereby advertiser/ agency could not pay the advertisement fee and subsequently paid the advertisement fee then no composition shall be charged on advertisement fees.

7. Duties and responsibilities of permit holder :-

(1) The permit holder shall ensure that the structure and the advertisement board are aesthetically designed, framed and properly maintained at all times.

(2) The permit holder shall ensure in written that advertisement of obscene or ostentatious nature or any other offensive message (as defined in Indian Penal Code) or in contravention of the provisions of two different sections as 328/ 328A of The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888 shall not be displayed.

(3) If the advertisement displayed without valid permission, such agency / person will be subject to severe punishment and against it prosecution under two different section 328/ 328A read with 471 of The Mumbai Municipal Corporation Act 1888, shall be initiated and for pointed view of discipline such advertisement shall be liable for removal with a risk, cost and consequences of the Applicant/ Agency.

(4) Renewal of the permit for the advertisement board shall be done online in prescribed format before expiry as per the terms and conditions of the permit.

(5) Permit holder shall abide the above terms and conditions stipulated in the permission letter.

(6) In case of any accident, advertiser shall be solely liable against all actions/ suits/claims/ damages and damages of any nature.

(7) The permit holder shall ensure that on expiry of the permit/ permission Advertisement shall be removed along-with the structure.

(8) The temporary advertisement will be permitted for not more than 3 days, at the place specified by the corporation.

(9) The maximum size of such advertisements is 100 sq.ft (10' x 10')

(10) These temporary advertisement shall not obstruct the view of the existing hoardings or advertisements having valid license.

(11) It will be mandatory upon the concerned agency / applicant to take precautionary measures to ensure that the premises will not be disfigured and there will be no accidents due to temporary advertisements.

8. Scrutiny :-

(1) Advertiser/ Agency shall apply online for grant of permission in prescribed form on website as Proforma-A along with required documents in concerned ward and the processing fees to be paid online as applicable.

(2) In case of rejection of application, the competent authority shall for reason to be recorded in writing or online, refuse permission for grant of permit.

(3) The procedure for Scrutiny of applications for such advertisements will be as decided by The Commissioner, Municipal Corporation of Greater Mumbai from time to time. Further action should be taken in consultation with the State Government in case of any problem of any guidelines/policy or comprehensive nature.

(4) It will be mandatory to comply with the orders of the Hon'ble High Court in the PIL No. 155/2011. Also from time to time in other cases it will be mandatory to follow the orders given by the Hon'ble Court.

9. Grant of permission for display of banners/boards/flags etc. :-

(1) This guidelines will be applicable for grant of permit for display of advertisement by means of Banners/ Boards/Flags visible from any street.

(2) No agency, without the permission in writing from the competent Authority, shall erect, exhibit, fix or retain any advertisement by means of Banners/Boards/Flags. The norms guiding the grant of permission will be as detailed in above guideline Chapter III(8).

(3) An agency displaying advertisement through Banners/Boards/Flags, without seeking permission of the Competent Authority and in contravention of these guidelines, will be committing offence under two different sections as 328/ 328(A), punishable under read with section 471 of The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888 as well as under The Maharashtra Prevention of Defacement of Property Act,1995. In such cases, it is the responsibility of the Commissioner, Municipal Corporation of Greater Mumbai to check the unauthorized banners. Strict action should be taken against unauthorized hoardings/banners by The Commissioner, Municipal Corporation of Greater Mumbai with the help of police after reviewing these cases.

(4) No permission shall be granted on the premises of Corporation/Government/ Public places/ roads, however, exemption can be considered for certain events by Municipal Commissioner, for example, Event organized by the Government; event organized by the Corporation or any other event as deemed fit by the Commissioner, Municipal Corporation of Greater Mumbai.

(5) The permission for display of Banners/Boards/Flags visible from any street will be granted on Private premises subject to submission of No Objection Certificate from concerned land owner/ House owner/ Society. In the event where flat/ premises is occupied by other than owner, then in such case, the No Objection Certificate shall be required from owner & occupier both.

(6) The Applicant/ Agency shall apply online for grant of permission in prescribed form Proforma-A along with required documents in concerned ward along with the online processing fee as applicable.

(7) The applicant/ agency shall pay one month's online advertisement fee even if the period granted for permission is less than a month.

(8) The applicant/ agency shall pay online Security Deposits equal to one month's advertisement fee for faithful compliance of terms and conditions of permit. For non-compliance/ for breach of terms and conditions of permit, the Security Deposit lying with Municipal Corporation Greater Mumbai is liable for forfeiture.

(9) The applicant/agency shall remove the banner upon expiry of the permission, failing which the same will be removed by Municipal Corporation Greater Mumbai and the Security Deposit lying with Municipal Corporation Greater Mumbai shall be forfeited.

(10) In the event, when the advertiser or agency removes the advertisement on its own and does not claim security deposit within 90 days period from date of expiry of permission, then Security Deposit paid is liable for forfeiture in Municipal treasury and if claim in time, Concern Competent Authority does not refund security deposit in time, it will be mandatory for the concern authority of Municipal Corporation Greater Mumbai to return such deposit within the prescribed period.

(11) All Political parties can display a non-illuminated banner/ board on their party offices located in private premises and no permission is required for display of such advertisement.

(12) Board consisting information regarding name of the project, duration of project, name of contractor, name of Member of Parliament/ Member of Legislative Assembly/ Councilors and constituency can be displayed. However, no photographs/ pictures of Member of Parliament/Member of Legislative Assembly/Councilors shall be displayed.

(13) The Applicant/ agency shall pay online ground rent and advertisement fee if the banner/ board, displayed on Municipal Corporation Greater Mumbai road/footpath/land.

(14) There will be no disfigurement while erecting such banners/boards it will be mandatory for Commissioner, Municipal Corporation of Greater Mumbai and concerned agency/applicant to take precautions of this.

10. Grant of permission for display of banners/boards /flags etc. during religious

festival :-

Permission for display of commercial/ social/ political advertisements by means of Banners/ Boards/ Flags on pandals for Religious festivals will be permitted considering the following conditions :—

(1) Applicant/ Agency etc. shall apply for grant of permission in prescribed Proforma-A along with required documents in concerned ward and the processing fee as applicable.

(2) Security Deposit as applicable will be recovered for faithful compliance of the terms and conditions of the permission granted.

(3) Display of social / political advertisements will be allowed inside the pandals and up to 100 meters from the entrance of the pandals by recovery as applicable as lump-sum advertisement fees.

(4) For display of social / political advertisements will be allowed on the temporary arches of the festival, a lump-sum fees as applicable, will be recovered from the Applicant/Agency.

(5) For display of Advertisement by means of LED, as applicable will be recovered per board, from the applicant.

(6) Applicant/ agency shall display period of permission granted, permission number, name of the printing press, mobile/ contact number on the advertisement.

(7) Upon expiry of permission the Applicant/Agency shall remove the banner/ boards/ flag etc., else same will be removed by Municipal Corporation Greater Mumbai and action will be initiated as per provision of two different sections as 328/ 328A read with section 471 of The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888.

(8) There will be no disfigurement while erecting such banners/boards/flags it will be mandatory for Commissioner, Municipal Corporation of Greater Mumbai and Concerned agency/ applicant to take precautions of this.

(9) When placing such banners/boards/flags, the application for prescribed permission and prescribed fee should be paid online.

11. Grant of permission for display of Banners/Boards/Flags, etc. on government/semi

government properties :-

No permission is required for display of illuminated/ non illuminated Banners/Boards in the premises of Municipal Corporation Greater Mumbai, Central Government, State Government, Semi- Government Authorities for display of their Names/ Civic messages. There will be no disfigurement while erecting such banners/boards it will be mandatory for Commissioner, Municipal Corporation of Greater Mumbai and concerned authority to take precautions of this.

12. Banner guidelines during election code of conduct :-

(1) During the Election Code of Conduct the permission for temporary banners/ boards/flags will be granted as per the norms specified in the model code of conduct of Election Department/ Election भाग एक-अ (म.उ.वि.)–९६६ महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४ Commission. Also, permission for display of temporary banner boards/flags will be granted keeping in view that election rules/code of conduct are not violated during the election period.

(2) The Size of the Banners/ Boards/ Flags will not be more than the size as permitted by the Election Commission.

(3) Display of advertisement by means of cloth banners, boards, cut outs, etc. by any candidate or any Political Party in public places including Roads/ Footpaths/ Gardens/ Playgrounds/ Markets and any other Municipal Corporation and Government/Semi Government property shall not be allowed during Election period.

(4) The advertisement displayed on the offices of Political Parties/ Candidates in private premises maybe allowed subject to following conditions :—

(a) That the applicant/ candidate shall obtain necessary No Objection Certificate from the landlord/ property owner.

(b) That the applicant/candidate shall pay the schedule charges i.e., advertisement fees and security deposit at prevailing rate.

(c) The permission is to be granted till the campaign period of the Election.

(d) That the applicant shall remove the permitted displays/ object after expiry of such permit/permission and deposit shall be refunded in 1 month. It will be the responsibility of the concerned officials of Municipal Corporation of Greater Mumbai to return the deposit within the prescribed period.

(e) Competent authorities and applicants will be required to ensure that the code of conduct is not violated in this regard. In case of any such breach, the competent authority and the applicant will be liable for legal action.

(5) During Election period LED screen on vehicle as well as at the meeting place will be permitted subject to No Objection Certificate from Traffic Police Department and Election Officer.

(6) The candidates contesting election or any political party can display advertisement pertaining to the elections by hiring or at own land the hoardings which are duly permitted by Municipal Corporation of Greater Mumbai in private premises. However, such type of display by the candidates' or political parties shall not be permitted on the hoardings which are erected on Municipal corporation or Government lands like the land belonging to the Collector, MHADA, Railway Authority, PWD, MSRDC, Airport Authority, BEST and any other Government Undertakings.

(7) Permission for display of flags, vinyl and hand-held banners can be allowed by charging scheduled fees for any procession/rally etc. arranged by any candidate or political party with prior permission of concerned Election Officer.

(8) As per Motor Vehicle Act and Rules 1988, Regional Transport Authority's permission is required to display any advertisement on any vehicle. Also the Competent Authority is required to sharply monitor the use of vehicles by any candidate or political party. Therefore, permission to display advertisement by way of banners/ posters on any vehicle permitted by Regional Transport Authority can be issued and ward should intimate the vehicle permission given to the Returning Officer concerned. The vehicle permission on poll day may be given by the Returning Officer concerned. However, it will be mandatory for the applicant as well as the competent authority to ensure that these advertisements do not obstruct the traffic and pedestrians.

(9) Display of advertisement by any political candidate or any political party shall not be permitted on the existing Bus-Queue-Shelters, Kiosks on Electric Poles or any other structure of the BEST Authority on Municipal roads or footpaths.

(10) Wherever permission in accordance with the aforesaid guidelines is granted, necessary advertisement fees as per the prescribed schedule be charged.

(11) If any candidate or any political party contesting the General or By-Election applies for permission with all relevant documents viz. No Objection Certificate from Land owning authority,महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४ ६७ No Objection Certificate from Traffic police. No Objection Certificate from Local police station etc. for political rallies/Sabha public places including roads/ footpaths/ gardens/ playgrounds/ open spaces/ markets/ any other Municipal/ Government/semi-government property as per the guidelines given in the manual of Model Code of Conduct of Election Commission of India.

(12) The above permission shall be in consonance with Hon'ble High Court order in Public Interest Litigation No. 155/2011. It will also be in accordance with the orders passed by the Hon'ble Courts from time to time.

(13) Advertisements displayed by means of cloth boards / posters/boards etc. will be removed by the concern after the general or by-election campaign or after the expiry of the period. Failure to do so, legal action should be taken as per the provisions of law.

(14) It will be mandatory to adhere to the provisions of The Maharashtra prevention of defacement of Property Act,1995 while placing such banners and advertisements. The competent authority and the agency/applicant will be responsible for ensuring that the premises will not be defaced as per this Act. Strict legal action should be taken against those who violate these conditions.

13. General guidelines for development and maintenance of central medians, traffic

islands, strip gardens, public toilets, etc. through sponsors :—

(1) Assistant Commissioner of Municipal Corporation of Greater Mumbai shall consider the proposal from registered Companies, Scheduled Banks, Financial Institutions, Real Estate Developments or Advertisers, major commercial establishments.

(2) The eligible sponsors (advertisers) shall construct and/or maintain the Central Medians, Traffic Islands, Strips Gardens, etc. in civic as well as horticulture aspects.

(3) The selection of the eligible (advertisers)/ sponsors shall be done on "first-come-first-serve" basis.

(4) The sponsors shall be allowed to display sponsorship boards of size 12' X 18' and it should clearly display the logo of Municipal Corporation of Greater Mumbai along with name of sponsors and Municipal Corporation of Greater Mumbai back to back. In case of central medians, distance of 30 meters should be kept between two sponsorship boards of one feet by one and half feet. In case of traffic islands a maximum of 4 numbers of sponsorship boards will be allowed to be placed in the island.

(5) The sponsorship agreement for the development and maintenance of Central Medians, Traffic Islands, Strip Gardens, etc. shall be executed through Assistant Commissioner of concerned ward of Municipal Corporation of Greater Mumbai.

(6) All such permissions for illuminated or non-illuminated boards will be granted by Assistant Commissioner of ward,Municipal Corporation of Greater Mumbai and no advertisement fee is payable.

14. As per Provisions in Maharashtra Prevention of Defacement of Property Act,

1995 :—

(1) "DEFACEMENT" includes impairing or interfering with the appearance or beauty damaging, disfiguring, spoiling or injuring in any way whatsoever and the word "deface" shall be construed accordingly. Whoever by himself or through any another person/ company/ organization/ brand etc. defaces any place open to public view shall, on conviction, be punished.

(2) Provided that nothing in this section shall apply to any advertisement which:-

(a) Is exhibited with the written permission of the local authority having jurisdiction over such area in this behalf.

(b) Is exhibited within the window of any building if the advertisement relates to the trade, profession, business carried or commercial advertisement on in that building.

भाग एक-अ (म.उ.वि.)–९अ६८ महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४ (c) Relates to the trade, profession or business carried on within the land or building upon or over which such advertisement is exhibited or to any sale or letting of such land or building or any effects therein or to any sale, entertainment or meeting to be held on or upon or in the same.

(d) Relates to the name of the land or building upon or over which the advertisement is exhibited, or to the name of the owner or occupier of such land or building.

(e) Relates to the business of a Railway, Airport Authority (Central Government and other areas owned by Central govt. or Central govt. undertakings) and Administration is exhibited within any railway station their property or upon any wall or other property irrespective of facing public street of above-mentioned administration/ authority.

(f) Considering the provision of Defacement Act and direction given by Hon'ble High Court in PIL-155 of 2011, Senior Inspector (license) shall furnish information regarding advertisement display of banner/ wall painting/ flags, etc. with photograph put up by the contractor and the name and brand of the displayed company to the Senior Inspector of Police of the concerned police station for filling FIR.

15. These guidelines will not apply retrospectively.

16. While placing such advertisement, it will be mandatory for the concerned agency and the concerned authority to ensure that the traffic and the surrounding area will not be disturbed and no mishap will be caused due to the structure of the advertisement.

CHAPTER IV

ADVERTISEMENT PERMISSION OF HOARDINGS AND ADVERTISEMENT ON OTHER THAN BUSINESS PREMISES

1.General guidelines for advertisement permission of hoardings :—

(1) No agency, without the permission in writing from the Competent Authority, shall display advertisement by means of hoarding. An agency displaying sky sign or advertisement without seeking permission of the Competent Authority or contravention of these guidelines punishable under The Mumbai Municipal Corporation Act,1888.

(2) Advertisements of designs/colors/shapes/ aesthetic cutouts or any other innovative modern world class ideas with latest illuminating technics with excellent finishing material available time- to-time shall be permitted, while licensing in accordance with law and required terms and conditions.

(3) To save paper and time, the entire procedure from start to finish shall be one window online process like all application, payment and its further correspondence will be done online.

(4) The competent authority may, for reasons to be recorded in writing refuse permission for grant of advertisement permit.

(5) If Applicant/Agency intends to change the size and position of existing hoarding, then the same shall not be considered as new proposal. Proposal should be sanctioned at the Ward Level and in such case; following documents are required to be submitted along with application :

(a) No Objection Certificate from Municipal Corporation Greater Mumbai registered architect for non-violation of norms about open space/ compulsory open space and non-obstruction of light, air and ventilation of adjacent premises as per the prevailing norms of advertisement guidelines.

(b) No Objection Certificate If not obtained earlier from traffic branch of Mumbai Police for illumination of hoarding.

(c) Fresh Structural Stability Report from Municipal Corporation Greater Mumbai registered structural engineer.

(d) Structure insurance certificate for liability arising out of accident

(e) No Objection Certificate from landlord or society. (If the size is increased or there is change of location in their own premises)

(f) Certificate from Municipal Corporation of Greater Mumbai registered architect certifying that distance criteria between two hoardings are as per the prevailing norms i.e., 30 meters distance between two hoardings.

(g) If permission has been obtained earlier, all the provisions in it, if any objection is received in such case, it will be mandatory for the concerned agency to give advance notice by making sure that there is no dispute with the land owner or the concerned competent authority. It will also be necessary to obtain permission for renewal as per the prevailing guidelines.

(h) In case where hoarding has to be shifted due to road widening, shifting permission on the same plot shall be granted by ward level within 15 days after obtaining owner's No Objection Certificate. The same would be done on the cost of the concern advertiser.

2. Types of advertisement on other than business premises :-

(A) General guidelines of Hoarding on ground :—

(1) Hoardings of following sizes will only be permitted - 10' x 10', 10' x 15', 10' x 20, 20' x 10', 20' x 20', 30' x 20', 20' X 30', 30' x 30', 30' x 40', 40' x 20', 20' X 40', 40' x 40', 50' x 20', 50'x 30', 50'x 40',60' x 20'and 60' x 40'(Horizontal and Vertical ways)

(2) The hoarding on ground may be permitted as a single sided, back-to-back,'V' shape and tri-vision only also of all above mentioned sizes in Chapter IV(2)A(1).

(3) The size of hoarding on back-to-back and V shape shall be allowed to vary and odd size hoarding display will be allowed and shall be charged as prescribed.

(4) Aesthetically attractive cutouts or aesthetically beautiful displays with modern lights effect can be fixed or any other attractive mode of advertisements would be encouraged. Advertisement shall be charged as per the nearest higher standard size of the hoarding. However, the competent authority and the concerned agency shall be bound to ensure that such advertisements do not violate the provisions of the Mumbai Municipal Corporation Act 1888 and other relevant Acts / Regulations.

(B) Hoarding on terrace and hoarding projecting on all kind of rooftops :-

(1) If the building structure are sound and structural stability certificate are obtained then the height of the hoarding shall not exceed 20 feet and the width will be according to the space available. However, care must be taken by the competent authority and the concerned agency to ensure that the building is not endangered or obstructed.

(2) The existing hoardings permitted on terraces/ rooftops of building will be continued and renewed to subject to compliance of terms and conditions of these guidelines and out come of pending case in Hon'ble High Court.

(3) Distance criteria of 30 meters shall not be applicable as stated in Chapter IV(3)(10) (4) However, permit can be revoked/ cancelled on following ground : -

(a) Hoarding projecting beyond building line i.e., Plinth line of the building.

(b) On the building of archaeological, architectural, aesthetical and historical importance as per relevant rule of Development Control Rules for Greater Mumbai.

(c) Building on which hoarding is erected is declared/ classified in dilapidated category i.e., C-1,C-2(A).

(d) Hoarding obstructing vision of sea, greenery, landscaping or large size of trees in the adjoining areas near beaches, parking lots, land adjacent to sea coast on seaward side of the road. (As per CRZ guidelines)

(C) Hoarding on dead wall or all types of wall commercially Viable :

(1) New permission for Advertisement on dead wall of building can be allowed for any size, which can cover the whole or part area of dead wall.

(2) Existing permitted hoarding shall be renewed time to time on submission of Structural Stability Certificate and will be continue. It should not be allowed the building is declared as dilapidated i.e. C-1, C-2A.

(3) Advertisement display shall not be allowed beyond the edge of the dead wall.

(4) Tilting of 10 feet hoarding structure/board shall be allowed. The construction/Board of the advertisement can be placed on the dead wall at an angle that is visible to the public (subject to not obstructing to commuters or anyone) However, there will be no defacement and the structural stability certificate of a Municipal Corporation of Greater Mumbai recognized Civil Engineer or Architect will be required to be issued first.

(5) Advertisement on Dead walls by means of hoarding Vinyl wrap, Graffiti, Wall painting, Drop down by means of vinyl. By way of pasting Sticker will be permitted for any size which covers the whole/part area of dead wall.

(6) Distance criteria of 30 meters shall not be applicable.

(7) Advertising fee will be applicable as per the actual size of the display.

(8) Cutouts of display can be allowed with all different types of illumination above and behind the cutouts. While placing such advertisement, it will be mandatory for the concerned agency and the concerned authority to ensure that the traffic and the surrounding area will not be disturbed.

(D) Advertisement above in line of compound /boundary wall :-

(1) Advertisements above in line of Compound walls will be permitted to the size of compound wall of total length visible from street. Structural stability certificate will have to be submitted from registered Structural Engineer.

(2) The height of the display board shall not be more than 20 ft.

(3) No objection certificate from owner and from concern society has to be submitted.

(4) All display materials like lights, boards shall not be projecting beyond the boundary wall line.

(5) Cut outs of display can be allowed with all different types of illumination above and behind the cutouts or any is innovative ideas.

(6) Third party insurance and all necessary security documents shall be submitted. License fees and deposits will remain as mentioned in Chapter IV(6).

(7) Advertisement on outer side of compound wall shall be permitted by all means of advertisement material. The same should not project beyond the outer side boundary line.

(8) The license fees for above categories shall be 25% of the applicable license fee and shall have to deposit 1 month security deposit for faithful compliance.

(9) While placing such advertisement, it will be mandatory for the concerned agency and the concerned authority to ensure that there is no disturbance to the traffic and the surrounding area.

(E) Digital/LED/LCD/Electronic/Neon display hoarding or any other modern means

of display :-

(1) Digital/ LED/ LCD/ Electronic/ Neon Display hoardings or any other modern means of display of all sizes can be permitted subject to minimum size of 10 feet X 10 feet and Maximum size of 60 feet X 40 feet subject to No Objection Certificate from Traffic Branch of Mumbai Police, if not obtained earlier.

(2) Digital/ LED/ LCD/ Electronic/ Neon Display hoardings or any other modern means of display can be permitted on ground, dead wall, compound wall, all other formats and vehicle mounted displays and commercial/public areas.

(3) For promotion of Digital Technology, all existing Advertisement hoardings can be converted into Digital Hoarding with prior approval of Assistant Commissioner of concerned Ward, if not granted earlier and No Objection Certificate from Traffic Branch of Mumbai Police.

(4) Flickering advertisements are not permitted.

(5) Digital/LED/LCD/Electronic/Neon Display or any other modern means of display shall be switched off at 11pm.

(6) Automatic timer shall be fixed to switch off the illumination as specified in Chapter IV(2),5(5) above.

(7) Structural Stability Report from registered structural engineer, Municipal Corporation of Greater Mumbai shall be submitted while converting existing advertisement hoarding in to digital advertisements.

(8) No objection certificate shall be submitted from land owner /society for conversion of existing display into digital displays.

(9) Once No Objection Certificate submitted and the advertiser wants to convert the existing display hoarding into digital display and wants to increase the size of the hoarding no fresh No Objection Certificate shall be demanded from any department as submitted earlier. However, in case of any court case of dispute in this regard, the responsibility rests with the concerned agency.

(10) Digital/ LED/ LCD/ Electronic/ Neon Display hoardings or any other modern means of display shall have same scheduled advertisement fees.

(F) (1) Lazer show by projector :-

Laser show by projector on building wall/ screen will be permitted subject to No Objection Certificate from Traffic Police Department and No Objection Certificate from land owner/ society, if not submitted earlier.

(2) Electronic screen with video display/LASER show.

(a) Electronic screen with Video display/ Laser show can be permitted subject to minimum size of 10 feet X 10 feet and maximum size of 60 feet X 40 feet subject to No Objection Certificate (If not submitted earlier) from Traffic Branch of Mumbai Police.

(b) Electronic screen with Video display/ Laser show can be permitted on ground, compound wall, dead wall, all other formats, and vehicle mounted displays

(c) Illumination of Electronic screen display hoarding/ Laser show (Picture) shall be switched off at 11pm.

(d) Structural Stability report from registered Municipal Corporation Greater Mumbai structural engineer shall be submitted during converting existing Advertisements into Electronic screen display hoarding (Picture).

(e) Once No Objection Certificate submitted from land owner/society for conversion of existing display into digital display and wants to increase the size of the hoarding, no fresh No Objection Certificate would be demanded. Advertiser should intimate the concern department. However, in case of any court case of dispute in this regard, the responsibility rests with the concerned agency.

(f) Laser show permissions shall be granted purpose with the sanction of Assistant Municipal Commissioner of the concerned ward.

(g) Automatic timer shall be fixed to switch off the illumination.

(h) While placing such advertisement, it will be mandatory for the concerned agency and the concerned authority to ensure that the traffic and the surrounding area will not be disturbed and no mishap will be caused due to the structure of the advertisement.

(G) Advertisement mounted on vehicles(Parked) :-

(1) Advertisements can be allowed by means of single, double or multiple sided Tri-vision advertisement boards or panel mounted on vehicle and same shall be parked at location in private premises, however, distance norms will be followed, if agency intends to display another mobile hoarding in same premises for a display of advertisements subject to No Objection Certificate of traffic branch of Mumbai Police and Regional Transport Office If not submitted earlier for illumination.

(2) The permission can be granted for illumination or non-illumination advertisement for display of board maximum up to height of 10 feet and width of 20 feet.

(3) Advertisements can be LED/ LCD panel displays or backlit with all types of cutouts and different types of lighting.

(4) Advertisement on vehicles parked on footpaths shall not be allowed.

(5) The vehicle utilized for display of advertisement shall always be in good operational condition.

(6) While placing such advertisement, it will be mandatory for the concerned agency and the concerned authority to ensure that the traffic and the surrounding area will not be disturbed.

(H) Advertisement Affixed on vehicles (Moving) :-

(1) Single or double or all side including roof advertisement board affixed by means of the vehicle sticker on side panel or behind and Glow sign/ Digital display on top of the light motor vehicle/ heavy vehicles or any other vehicle, in a manner that the advertisements draw visibility while the vehicle is driven on the road as specified in No Objection Certificate of traffic branch of Mumbai Police.

(2) Advertisement on bus panel of BEST undertaking will be allowed however no schedule fee as well as revenue sharing will be payable by BEST undertaking. No advertisement fee and no revenue sharing shall be payable by BEST undertaking to Municipal Corporation Greater Mumbai (by floating tender for awarding display right of advertisement, fee will be payable as per schedule except 20% revenue sharing by BEST undertaking Municipal Corporation Greater Mumbai).

(3) Other than BEST undertaking, other private agency shall pay advertisement fees as per schedule for display of advertisement on their vehicle with prior permission of Municipal Corporation Greater Mumbai.

(4) In case of the parked/ moving vehicle, mounted hoarding and vested on ground the distance norms will not be applicable.

(I)Advertisement board on flyover Bridges/Advertisement boards on embankment

sides and pillars of sky-walk and foot–over bridges of MMRDA/ MSRDC/ PWD /BPT/

MMMOCL(Maha Mumbai Metro Operation Corporation Ltd.)/ Mumbai Metro Rail

Corporation/ Mumbai Mono rail Corporation etc :-

(1) New hoarding/ board shall be permitted on the embankment of the wall/ pillar/below flyover Bridge/ foot over bridge/skywalk/Metro piers/Portal/Vi duct/Mono station/Mumbai Monorail Corporation Bridges/Metro station/Gantry or other new hoardings permission etc. The maximum height of boards erected shall not extend more than 10 ft. It should be aesthetically covered from all sides. This will required a structural stability certificate of an architect/engineer registered with Municipal Corporation of Greater Mumbai. Also no-objection certificate from the concerned government / semi-government bodies will be required. However, in case of any accident or loss in such case, the entire responsibility rests with the concerned agency and the competent authority of concern Government/Semi-Government land ownership authority.

(2) The existing hoarding permitted on the embankment walls/ pillar and below of flyover bridge/foot over bridge/ skywalk will be continued till the expiry of tender period floated by MSRDC Ltd/ MMRDA or any other Government/ agency. Thereafter the permit would be renewed and transferred to successful bidder automatically. If there has been no accident or objection / objection from him before,no No-Objection Certificate shall be required from the earlier successful tenderer.

(3) Existing permission shall be continued subject to structural stability certificate of the hoarding board installed on flyover bridge/ foot over bridge/sky walk /Metro piers and hoarding board etc. from land owning authority i.e., MMRDA/ MSRDC/ PWD/etc. or other Government/ Semi-government authorities.

(4) Existing permission granted on the embankment of wall/pillar of Flyover/Bridge/ Foot over Bridge/ skywalk if found violating and not rectified after giving notice, then in such circumstance shall be revoked.

(5) Upon expiry of tender period the land owning authority shall renew/extend or float new tender.

(6) Advertisement board by means of kiosk of size 4ft (horizontal) x 6 ft (vertical) by keeping bottom clearance of 14 ft. will be permitted on the pillars and light poles without any damage to the pillar. However, in case of any accident or loss in such case, the entire responsibility rests with the concerned agency and the competent authority of land owner authority.

भाग एक-अ (म.उ.वि.)–१०७४ महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४

(J) Bus Queues Shelters (AC/ NON-AC Permitted) :-

(1) Advertisement at the front and rear side of Bus Queue Shelter can be allowed with attractive cutouts and beautiful lights.

(2) Advertisement on Bus Queue Shelter can be allowed as per the design approved by the concern authority which shall not be beyond the size of Bus Queue Shelter. Advertisements on Cantilevers, Kiosks, Lollypop, etc. shall be permitted for advertisements on Bus Queue Shelter of all sizes/designs/colors/shapes/ aesthetic cutouts or any other innovative modern world class ideas with excellent finishing material available time-to-time. Digital Advertisement can be permitted subject to No Objection Certificate from Traffic Department of Mumbai Police.

(K) Kiosk :-

Advertisement by means of kiosks can be allowed on electrical pole at the height of 14 ft. from the ground below it. The kiosks of standard size are 4 ft. (Horizontal) x 6ft. (Vertical) can be allowed on the footpath. The Kiosks shall be firmly tightened with electric pole.

(L) Backlit boards :-

Backlit boards of size of 4ft. (Horizontal) X 6ft. (vertical) (single side or double side) at a height of 12 ft. from footpath level on single mark can be permitted on Municipal Corporation Greater Mumbai footpath. The width of backlit board is more than 10' feet on selected roads at a minimum interval of 10 mtrs. irrespective of any zone and light poles also can be permitted of 4' x 6' feet by inviting tenders, whenever required by Municipal Corporation Greater Mumbai.

(M) Cantilever:-

(1) Cantilevers will be permitted at the height of minimum 12 ft. from ground below it.

(2) Permission of display of advertisement by means of cantilevers shall be given with the approval of Municipal Commissioner.

(3) Municipal Commissioner shall constitute a committee to find out suitable locations, size, type, etc. for grant of cantilever on Municipal Corporation Greater Mumbai roads/footpaths/ setback. One of the members of the committee shall be Chief Engineers (Roads),Municipal Corporation of Greater Mumbai.

(4) The recommendations of committee shall be submitted to Municipal Commissioner for final decision.

(N) Hoarding Adjacent To Traffic Junctions :-

Hoarding on ground level near traffic junctions can be allowed provided it is 25 mtrs. away from the stop line of the signal of approach road facing the traffic for subject hoarding. Sketch for reference is annexure herewith. While placing such advertisement, it will be mandatory for the concerned agency and the concerned authority to ensure that the traffic will not be disturbed.

(O) Advertisements on bicycles :-

Advertisements on bicycles will be allowed in Western suburb and Eastern Suburb area only subject to No Objection Certificate from traffic police department.

(P) Tri-vision Advertisement board :-

Tri-vision board having size 6mtrs (Vertical) x 4mtrs (Horizontal) at maximum height of 12' from footpath level, The distance between the two board should be minimum. Irrespective of any zone by inviting tenders whenever required by the Municipal Corporation Greater Mumbai.

Tri-vision Hoarding structures/ boards can be permitted by means of digital or any other modern means of advertisement subject to No Objection Certificate from land owner/ Society etc. For illumination, traffic police department and Electricity Distribution Company No Objection Certificate is compulsory.

3. Restrictions :-

(1) No Illuminated/ Digital/LED/LCD advertisement/ hoardings shall be permitted without the No Objection Certificate from the Traffic Police Department.(If not obtained earlier) Traffic No Objection Certificate once issued shall be deemed as permanent, unless it is specifically revoked by Traffic Police Department with justified reason.

(2) No mobile hoardings will be permitted in carriage ways of any road.

(3) Hoarding shall be permitted if not obstructing compulsory open space required to be maintained under the Development Control regulations of Greater Mumbai (DCR) including recreation grounds, playground, parks and Gardens, parking lots, temples, societies & private owned lands by obtaining certificate from Municipal Corporation Greater Mumbai registered architect certifying that the subject proposed hoarding does not obstruct/ fall into compulsory open space or does not obstruct its plan of the above categories.

(4) No new hoarding shall be permitted which would obstruct the light or ventilation of any premises. However, the permission for erection and display of hoarding can be given after specific remarks from Municipal Corporation Greater Mumbai registered architect certifying that the light and ventilation shall not be affected after the erection of proposed hoarding.

(5) No new hoarding shall be permitted on public recreation ground, public play ground, public parks and gardens, structures/buildings in heritage precincts, Archeological buildings, architectural, aesthetical and historical or heritage importance, inside mangrove area.

(6) No new hoardings can be permitted in private listed heritage building/ in heritage precinct or buildings with heritage importance without No Objection Certificate from Mumbai Heritage Conservation Committee (MHCC).

(7) No new hoardings shall be permitted in Coastal Regulation Zone Area, without No Objection Certificate from Maharashtra Coastal Zone Management Authority.

(8) No hoarding shall be permitted within the funnel area i.e. take off and landing area of airport without No Objection Certificate from Airport Authority of India. The height of the hoarding shall be certified by the registered Architect or licensed Surveyor specifying the height given in No Objection Certificate by aviation department for above sea level and above ground level.

(9) No hoarding shall be permitted near high tension wire passing through the proposed hoarding without No Objection Certificate from respective Electricity Distribution Company.

(10) No new hoarding shall be permitted having distance less than 30 mtrs. Hoarding on dead wall, terrace and rooftop distance shall not be counted with ground hoardings and with each other (11) The distance between two banners on one side of the road / in a single line should be 30 mtrs. This distance will be measured from the outer edge of the hoarding. If two hoardings where the distance is less than 30 mtrs. & facing two different directions on the same alignment of the road, in such circumstances, distance norms shall not be applicable. Also, this criteria will not be applicable for the hoardings/advertisement boards etc. erected by Municipal Corporation Greater Mumbai on land/road/footpath/other properties of Municipal Corporation of Greater Mumbai, erected display of civic messages, directional signage etc. for the benefit of public at large. This criteria applicable only for new applications of hoarding.

(12) Restrictions of 30 mtrs. criteria between two hoardings shall not apply to Tri-Vision, 'V' Shape, back-to-back hoardings and hoarding structures on the same road having two different directions will also not be affected.

(13) Existing single sided hoarding's back side display permission can be granted on submission of land owner/ Society's No Objection Certificate.

(14) The lower bottom of the edge hoarding board shall not be less than at a height 12 feet from ground level.

भाग एक-अ (म.उ.वि.)–१०अ७६ महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४ (15) The colour used on hoardings shall not have any resemblance with the colour of traffic signals such as red, amber and green symbols and boards and also no hoardings shall be placed so as to obstruct clear vision of any traffic signal.

(16) No hoarding shall be permitted above 120 ft . height from the surface of the ground. The height of hoarding will be measured from surface of ground below the hoarding.

(17) No new hoarding shall be permitted within 50 mtrs. around the statues of historical/ national/ religious persons.

(18) No hoarding shall be permitted within 25 mtrs. from stop line of each approach road facing the hoardings erected on the ground level from each signals at traffic junctions drawing enclosed.

(19) Illumination of all the advertisements shall be switched off at 11.00 p.m. by connecting automatic timer device in electric circuit for illumination of hoarding.

(20) Agency shall realign, construct or shift the hoardings whenever called upon by the competent authority, the Advertiser/ Agency shall not claim any compensation. It is necessary to compliance of all relevant documents and other norms of guidelines also will be applicable. Care should be taken to ensure that it does not affect any court order. If no case is pending in any Hon'ble Court, relocation to the same premises may be granted. Any shifting of the hoardings shall be done on the cost of the Advertisers only. shifting permission on the same plot shall be granted by ward level within 15 days after obtaining owner's No Objection Certificate.

(21) Permission for increase or decrease, addition, and modification in existing hoarding or reduction in size and height or shifting of hoarding in the same premises which are affected by any Municipal or Government projects can be allowed to modify at ward level as per Chapter IV(1)(4) even if subject hoarding is not compliance with all provisions of guidelines and as mention above.

(22) Permission for any addition, modification, increase or decrease in size and height of existing hoarding can be allowed at ward level after obtaining No Objection Certificate from land owner/ Society. Once obtain the No Objection Certificate no new/ fresh No Objection Certificate / certificates would be demanded.

(23) Diesel generator for illumination of advertisement/ hoardings will not be permitted however in failure of electricity supply the same shall be permitted & also permitted for advertisement on mobile vans/ parked vehicle.

(24) All types of hoardings pending proposals under any category prior to this guidelines shall be processed as per the new guidelines only. All pending proposals which are already submitted/ processed need not to be re-processed.

4. Documents To Be Submitted With Application For Advertisement Through

Hoardings, Ballons etc. :-

(1) No Objection Certificate from Landlord of the land/ building on which advertisement is proposed to be displayed.

(2) If the land on which advertisement is to be displayed is given on lease by public authority, (viz. Government, Corporation, Port Trust, MHADA, MMRDA, PWD, METRO, AAI, MONO RAIL, and any other Government/Semi-Government authority etc.) No Objection Certificate of Lessor is required.

(3) In case of Co-operative housing society No Objection Certificate is from a Co-operative Housing Society, copy of the Resolution duly passed in the General Body meeting, certified by the Auditor of the society.

(4) A joint Indemnity Bond-cum-Undertaking by the agency and the owner/Cooperative housing society in the prescribed format at Proforma-B and Proforma-C in case of Municipal lease hold property.

(5) In case of leased out Municipal land, a joint undertaking by the lessee and the agency in the prescribed format (Proforma-C) to the effect that they will jointly and severally be liable to pay to the Estate Department of the Corporation, additional ground rent as laid down on this behalf.

(6) Two copies of key plans of the location in the scales of 1'':2500'' and Block plan in the scale of 1'':250'.

(7) Two copies of the design and color scheme and sketch showing the exact location of the proposed site in question, including computer generated design image along with external lighting fixtures.

(8) Two copies of 10'' x 8'' size photographs taken from a distance of 50 meters from the proposed site with marking of the proposed hoarding thereon.

(9) Two copies of the location plan indicating presence of any other hoarding within 30 mtrs of the location along the same alignment and dimension thereof. The details of the owners, if known, may be given.

(10) No Objection Certificate from the office of Traffic Police Department, if the advertisement is to be illuminated in different ways like LED/ LCD/ Electronic/ Neon display hoardings or any other modern means of display.

(11) No Objection Certificate from the Civil Aviation department of the Government of India wherever it is necessary.

(12) The structural design/ plan along with structural design calculations approved by a licensed structural engineer.

(13) The Structural Stability Certificate from a licensed Structural Engineer of the hoarding structure. In case of an accident related to the stability of the structure, the concerned Structured Engineer and the concerned agency will be responsible.

(14) No Objection Certificate from Electricity Distribution Company in case high tension wire is passing near proposed hoarding is to be erected.

(15) The Agency applying for the permission shall submit the Registration Certificate under the Bombay Shops & Establishments Act 1948, if applicable.

(16) In case of society, documents to be submitted like electricity bills, water bills, assessment bills or/ and society registration certificate and other mentioned below.

(17) In case of land owners, documents to be submitted like property card or 7/12 or other relevant documents.

5. Norms For Issuance Of No Objection Certificate For Erection Of Advertisement

Hoarding/Boards :-

(1) An agency/ advertiser shall erect the hoarding within a period of 180 days from receipt of "No Objection Certificate" by Municipal Corporation Greater Mumbai.

(2) Advertiser/ agency shall intimate before display of advertisement to concern Senior Inspector along with Structural Stability report certifying that the hoarding is erected as per design and plan submitted at the time of granting permission.

(3) The advertiser/ agency must get an adequate insurance coverage to the loss of life/ property due to any mishap due to hoarding structure. The insurance validity is must be for two years.

(4) The advertisement fees shall be paid from the date of actual display of advertisement or from the expiry of 180 days period, whichever is earlier, as per schedule of fees.

(5) In the event, if applicant/ advertiser do not erect the hoarding structure within a period of 180 days from receipt of No-Objection certificate. however, applicants if desires extension of No- Objection certificate before expiry of existing No-Objection certificate. A maximum grace period up to 90 days. can be granted however, on expiry of total period in any circumstances no further extension७८ महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४ of No-Objection certificate can be granted and applicant/advertiser shall apply afresh. No-Objection certificate shall be renewed as per IOD/ CC.

(6) On grant of permission the agency shall pay the advertisement fees on monthly basis along with security deposit, which is equivalent to one month of advertisement fees for faithful compliance of terms and conditions of permit. However the advertiser/agency is at liberty to pay the advertisement fees on quarterly, six monthly, and nine monthly or yearly basis in advance. No Objection Certificate should be renewed from time to time.

(7) The permit holder shall pay the advertisement fee before expiry of the permit. In case, if the permit is not renewed before the expiry of its validity, then the permit holder shall pay composition charges equivalent to 5% of the total outstanding amount of the advertisement fees.

(8) If advertisement fees is not paid up to six months, then permit shall be revoked and cancelled and security deposit paid by the permit holder shall be forfeited and will be adjusted against the advertisement fee and action will be initiated as provided by law including removal of hoarding structure at the risk, cost and the consequences of permit holder.

(9) In the event, agency/ permit holder desires to restore the permit as stated above, then subject permit can be restored on payment of advertisement fee from the date of expiry of permit along with 5% composition on outstanding amount of advertisement fee and fresh security deposit equivalent to one month advertisement fees.

(10) The permit holder shall pay the advertisement fees for the month even though there is no advertisement display i.e., hoarding board is kept blank.

(11) If advertisement is found displayed without prior permission of Municipal Commissioner/ Competent Authority of Municipal Corporation Greater Mumbai and thereafter if agency comes forward to obtain the permission for advertisement, then regularization charges equal to 12 month advertisement fees shall be recovered in addition to schedule fees as stated above at Chapter IV(5)(6).

6. Hoarding License Fees & Deposits :-

For every such license or written permission a fee/deposit may be charged at such average rate as shall from time to time be fixed by the Commissioner with the sanctioned of the Corporation. However, in the event of a guidelines issue arising out of the determination of fees or deposits, the final decision will be taken by the State Government. The following guidelines should be considered while determining the fee and deposits.

(1) On grant of permission, the agency shall be liable to pay the monthly advertisement fees with security deposit equal to one month's advertisement fees for faithful compliance of the terms and conditions of the permit. If the deposit is forfeited for breach of any terms and conditions, the resultant shortfall in deposit shall be recouped within 15 days from the receipt of demand letter.

(2) In case of fresh permits, if the payment is delayed beyond the period of 30 days from the date of receipt of demand letter, composition charges equal to 5% of the proportionate monthly advertisement fees for every month of delay will be levied. If payment is not done within 30 days from the date of receipt of demand letter the application for grant of permission shall be cancelled and the same shall be communicated to the applicant.

(3) Corporation will charge as per status of the Illuminated hoarding boards.

(4) Deposit once paid shall be increased only after 5 years by 10%.

(5) The average current fees of all license categories is as per today's amount submitted by Corporation.

(6) The maximum License Fees for advertisement illuminated and Non-illuminated hoardings in all the wards shall be uniform. The average current fees of all license (not to be more than three times of the average) categories (except Advertisement) works out to as the current rate changes accordingly.

(7) The Advertisement License Fees (i.e Advertisement Schedule Fees) shall be increased by maximum 20% every 10 years or as per inflation rate of every 10 years for all licenses.

(8) If the hoarding size increases or decreases, the deposit amount shall be adjusted as per the then size. If increased, the advertiser has to pay the difference amount and if the hoarding size decreases then the Corporation has to refund the difference amount within 15 days.

(9) In cases where hoardings are removed dismantled, or the sizes are altered the Security deposit shall be refunded after deducting any outstanding, if pending refunding the balance deposit amount if any or full within 15 day.

7. Norms For Forfeiture of Security Deposit For Minor And Major Violations by

Permit Holder :-

(A) Minor Violations :- In case of following minor violations by the license holder the 10% Security Deposit lying with Municipal Corporation of Greater Mumbai shall be forfeited for violating the minor condition, after giving 15 days' notice to rectify the same, mentioned below:-

(1) Non display of name plate or incomplete, incorrect display of name plate.

(2) Non painting of hoarding structure with green enamel paint.

(3) In case of illumination found after 11.00p.m.

(4) In case of following minor violations by the permit holder the 25% Security Deposit lying with Municipal Corporation of Greater Mumbai shall be forfeited for violating the minor condition, after giving 15 days' notice to rectify the same, mentioned below:

(5) In case banned advertisement found displayed.

(6) No advertisements of obscene or any other offensive message displayed in contravention of the provisions of two different sections as 328/ 328A of The Mumbai Municipal Corporation Act 1888. Any other offensive message or advertisement related to tobacco product or advertisement of liquor either directly or surrogate advertisement shall not be displayed on the hoarding (as defined in Indian Penal Code).It will be mandatory for the licensee to take precaution of this.

(7) Trimming/ pruning of trees done without permission of Superintendent of Garden, Municipal Corporation of Greater Mumbai.

(B) Major Violations :- In case of major violations by the permit holder 100 % Security Deposit lying with Municipal Corporation of Greater Mumbai shall be forfeited for violating the major condition, after giving 15 days' notice to rectify the same, mentioned below:—

(1) Structural changes in the hoarding without prior approval of Municipal Corporation of Greater Mumbai.

(2) Non-payment of advertisement fees up to the period of 6 months.

(3) Illumination of hoarding without No Objection Certificate from Traffic Police Department and Municipal Corporation Greater Mumbai.

(4) Damage to Municipal property.

(5) Non submission of Structural Stability Report/ Insurance certificate. (covering of the loss of life /property due to any mishap due to hoarding structure).

(6) Cutting of whole tree without permission of Garden department, Municipal Corporation Greater Mumbai.

(7) Non-submission of application for transfer of license of hoarding within 6 months after the hoarding sale/purchase agreement is entered/ registered for any minor/major violations, the proposal for taking action on advertiser should be sent to concern Assistant Commissioner for approval.

8. Scrutiny Of Application For Advertisement Hoarding :-

(1) Advertiser/agency shall apply for grant of permission in prescribed formed Proforma-A (online) along with required documents as shown in Appendix in concerned ward along with the processing fee as applicable.

(2) After submission of the application, the Corporation will render one window permission to the Advertiser within 1 month at ward level. All license fees, deposit, assessment fees or any other charges if payable shall be paid online. The receipt of the same shall be generated online. All Municipal Corporation Greater Mumbai wards should display a chart stating the license fees of all sizes of the hoardings – illuminated/ non-illuminated & its deposits on the Municipal Corporation Greater Mumbai portal.

(3) The implicit procedure for scrutiny of documents will be as decided by the Commissioner, Municipal Corporation Greater Mumbai from time to time.

9. Transfer Of Advertisement Hoarding Permit Other Than Business Premises :-

The advertisement hoarding permit can be transferred with the prior permission of Competent Authority and on payment of transfer fees, as prescribed in schedule of fees which is revised from time to time, subject to submission of documents shown in Proforma-A and following :-

(1) Consent in writing from the Agency i.e., the holder of the permit and the land-owning authority/ Co-operative society. In case of Co-operative Housing Society, a resolution passed in Annual General Meeting of the society, duly attested by the auditor of the Society shall be submitted.

(2) In case of tender floated by MCGM, BEST, MMRDA, MSRDC,METRO RAIL,MONO RAIL or any other Government/Semi-Government authority, in such cases the permit will be transferred in the name of successful bidder without written consent from the existing permit holder.

(3) In case of legal transfer, death certificate of the original permit holder and proof of legal succession or legal heir and No objection Certificate from other legal heirs.

(4) Affidavit indemnifying the Municipal Commissioner from all other claimant shall be submitted.

(5) In case of transfer through sale, the sale/ purchase document and Indemnity Bond from purchaser, indemnifying Corporation from all claims.

(6) In case of change in constitution, documents such as indemnity bond, resolution or agreement shall be submitted.

10. (A) Revenue sharing :-

(1) Roads developed by MMRDA/MSRDC ltd. or any other government semi authority and if it is not handed over Municipal Corporation of Greater Mumbai then revenue sharing on by MMRDA/ MSRDC Ltd. and other government authorities by floating tender for awarding display rights then 50:50 proportion of revenue on by MMRDA/MSRDC and other government authority shall be share with Municipal Corporation of Greater Mumbai and when road is handed over to Municipal Corporation of Greater Mumbai then 100% revenue sharing to Municipal Corporation of Greater Mumbai (advertiser/agency shall pay revenue sharing in addition to the advertisement fees) expect restrictions as given.

(2) If these advertisements are not visible on the municipal/ all roads, then there will be no request for revenue sharing for the advertisements placed in the mono rail/metro rail.

(3) The No-objection certificate from traffic police will be insisted from the applicant for allowing advertisements on Mono/Metro rail poles and beams, facing Municipal Streets.

(4) The permission will be issued only after payment of 50 percent of the monthly tender amount/ premium amount by the advertiser in the Municipal Corporation Greater Mumbai exchequer. The advertiser shall submit 12 post-dated cheques in advance.

(5) The advertiser will have to pay the advertisement fees as fixed by the Municipal Commissioner from time to time and accepted by the General body of the Corporation .(as per Chapter IV(6)(6)) (6) The payment of advertisements fees will not be waived in lieu of payment of revenue sharing amount in the form of premium/ tender amount.

(b) Allotment of No Objection Certificate's by Government Authorities :-

MMRDA/ MSRDC/ BEST or other Government/Semi Government authorities shall be at liberty to float tenders individually to allot No Objection Certificate's for commercially exploiting their premises after taking concurrence from Municipal Corporation of Greater Mumbai license department. The advertiser have to obtain license from Municipal Corporation Greater Mumbai and pay monthly license fees as applicable.

11. Duties and Responsibilities of Permit Holder /Agency :-

(1) The permit holder shall ensure that the structure and the advertisement board are properly maintained at all times as per structural design/ plan submitted at the time of grant of permission.

(2) The hoarding structure and back side of hoarding shall be painted with dark green enamel paint at least once in a two years.

(3) The permit holder shall ensure that no advertisements of obscene or any other offensive message displayed in contravention of the provisions of the Mumbai Municipal Corporation Act 1888. Any other offensive message or advertisement related to tobacco product or advertisement of liquor either directly or surrogate advertisement, advertisement of fraud companies shall not be displayed on the hoarding (as defined in Indian Penal Code).

(4) The agency/ advertiser shall display the following information at a conspicuous place on the pole of the hoarding structure of the advertisement hoarding. Name plate shall contain following details:-

(a) Name of Advertiser/Agency.

(b) Permit number of hoarding.

(c) Size of the hoarding.

(d) Any tag or identification mark informed by License Department of Municipal Corporation of Greater Mumbai.

(5) It will be mandatory on the part of the agency to display a civic message as and when directed by the Municipal Corporation Greater Mumbai for period not less than 15 days in a calendar year (advertiser will be informed one month in advance) and no advertisement fees will payable for actual display days of Civic Message displayed. This Civic Message display period in days will be summarized at the end of every month and the effective rebate in advertisement fees will be given at next month.

(6) The permit holder should abide by all Terms and Conditions of the permit granted and also comply with all the instructions given by the Licensing Department from time to time.

(7) It will also be incumbent upon the concerned agency/applicant and the competent authority to ensure that the erection of such advertising boards/banner does not distort the premises, does not obstruct traffic and pedestrians, and does not cause any accidents.

12. Preservation Of Trees In The Vicinity Of Hoarding:-

(1) If advertising agency desires to prune the branches/ trim the tree in front of the advertisement hoarding for better visibility, they shall obtain No Objection Certificate from the Garden Department of Municipal Corporation of Greater Mumbai. Concern competent authority of Municipal Corporation, Greater Mumbai shall recover the schedule fees for such pruning of trees.

(2) The competent authority should ensure that the existing advertising board are not disturbed.

भाग एक-अ (म.उ.वि.)–११८२ महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४

13. Renewal Procedure Of The Advertisement Hoarding Permit :-

(1) If the advertising boards are in accordance with Section 328 of the Mumbai Municipal Corporation Act 1888 and the guidelines amended from time to time, the license will be renewed only for the provisions of Section 328 of the Act. (Section 328A of the Mumbai Municipal Corporation Act 1888 will be convey separately by the State Government).

(2) Renewal of existing permit is not a new permission/permit and retrospective guidelines will not be applicable.

(3) Show cause notice will be issued by Joint Municipal Commissioner/ Deputy Municipal Commissioner (In charge of License Department) if the hoarding is not in accordance with the provisions of Guidelines, to the advertisers/ agency for removing the defects pointed out.

(4) The advertiser shall submit Structural Stability Certificate of the hoarding once in every 2 years from Municipal Corporation Of Greater Mumbai approved licensed structural engineer. It will be the responsibility of the concerned senior officers of Municipal Corporation of Greater Mumbai to properly inspect the structure of the advertisement board, stability certificate and other related matters of the building accordingly.

(5) The advertiser shall submit copy of insurance policy for the renewal period against liabilities arising from all unforeseen mishap.

(6) All earlier permits should be considered as per their sanctioning/ approval period. Generally New Guideline will not be applicable retrospectively.

(7) In case of illuminated hoarding advertiser/agency shall submit certificate from approved electrical engineer of Municipal Corporation of Greater Mumbai.

(8) License cannot be Started unless timely payment is paid online and infringement rectified in time.

14. Minimum Distance Between Two Hoardings On Ground :-

(1) No hoarding shall be permitted having distance less than 30 mtrs.

(2) Distance between two hoardings on ground on the same side of the road/ alignment shall be minimum 30 meters. This distance will be measured from the outer edge of the hoarding frame .The distance criteria shall be applicable for hoarding on ground to ground viz. distance criteria is not applicable for hoarding on ground to terrace, terrace to dead wall and ground to dead wall. This criteria will not be applicable for hoardings erected by Municipal Corporation of Greater Mumbai on land/road/footpath/other properties of Municipal Corporation of Greater Mumbai, erected for display of civic messages, commercial, directional sign ages etc. for the benefit of public at large.

(3) All prior permissions will need to be considered according to their approval / approval period.

15. Shifting/ Relocation Of Hoarding When Erected On Ground :-

(1) Agency shall realign, construct or shift the hoardings whenever called upon by the competent authority, the Advertiser/ Agency shall not claim any compensation. It is necessary to compliance of all relevant documents and other norms of guidelines also will be applicable. Care should be taken to ensure that it does not affect any court order. If no case is pending in any Hon'ble Court, relocation to the same premises may be granted. In case where hoarding has to be shifted due to road widening or by any other reason, shifting permission on the same plot shall be granted by ward level within 15 days after obtaining owner's No Objection Certificate. Any shifting of the hoardings shall be done on the cost of the Advertisers only. The distance norms between two hoardings shall not be binding at the time of shifting/ relocating of the structure due to road widening. All pending proposals prior to this guideline shall be considered as per new guidelines.

(2) If advertiser intents to make any changes in the existing hoarding, then same may be considered on submission of fresh certificate from Registered Architect/ Structural Engineer at ward level.

16. Repairing and Maintenance Of Hoarding Structure :-

(1) Once the advertiser gets the permission from the competent authority then it is the responsibility of the advertiser to repair, replace part or full structure as per the approval and maintain the entire hoarding structure for its entire permit tenure and also ensure that the hoarding structure is kept in good, maintained, safe, stable and strong condition throughout the tenure.

(2) Once the permit is issued, it is the responsibility of the advertiser to keep the hoarding boards, its light fittings & equipment's in good condition as the hoarding permit is a permanent permit unless defaulted. for repairing & maintenance of the said hoarding, no new permission is required. After timely repair and maintenance, the advertiser has to submit Structural Stability & Aesthetic Look Certificate from Municipal Corporation Greater Mumbai approved Structural Engineer and Architect. The entire responsibility for this will be that of such a structural engineer/architect and concern advertiser.

17. Hoardings On The Premises Of Public Authorities :-

Advertisement permit for hoarding on the land of public authority (Government and Semi- Government, Public Sector Undertakings,PWD,MBPT etc.) will be permitted under sections 328/328A of the Mumbai Municipal Corporation Act, 1888 as per nature of the advertisement subject to the submission of No Objection Certificate from Concerned authority and compliance of the required documents, mentioned in these guidelines.

18. Hoardings On Corporation Properties :-

(1) Existing hoarding on Municipal Corporation properties shall be continued by inviting E-tender/first come first basis. The No objection Certificate from concerned department of Municipal Corporation Greater Mumbai is mandatory for erection of new hoardings.

(2) New hoarding on Corporation properties shall be permitted by inviting E-tender/ first come first basis. The No Objection Certificate from Municipal Corporation of Greater Mumbai shall be obtained by license department.

(3) Civic/Social welfare messages can be displayed on hoardings on Corporation properties if hoarding is found blank for non-response to tender. In such cases property tax will not be applicable for particular site.

(4) New hoarding site identified by Municipal Corporation Greater Mumbai on Corporation properties shall be allowed by inviting E-tender or First come first basis only, if it is to be given for advertising.

(5) The period for display of right will be 5 year with further renewals on payment of occupancy charges. which shall be paid on yearly/monthly basis. and advertisement fees as per prevailing schedule of fees or as per conditions of tender.

(6) Every successful bidder shall enter into Agreement with Municipal Corporation Greater Mumbai.

(7) The successful bidder/ advertising agency shall submit the Bank Guarantee equivalent to yearly advertisement fee to ensure the recovery of next year's advertisement fee.

(8) Upon expiry of the period, the agency shall handover the structure to Municipal Corporation Greater Mumbai. Thereafter display of advertisement on the said site shall be allowed to new successful bidder coming through regular procedure.

19. Conversion Of Non-Illuminated Hoarding Into Illuminated Hoarding or conversion

of illuminated hoarding into non-illuminated hoarding :-

(1) If the advertiser intends to convert the hoarding from non-illuminated to illuminated hoarding and vice-a-versa, of all sizes, shapes, he will have to submit a no-objection certificate from the traffic police department . No fresh No Objection Certificate shall be demanded if submitted earlier.

भाग एक-अ (म.उ.वि.)–११अ८४ महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४ (2) If advertiser intends to discontinue illumination for a short period or permanently and then re-illuminate the same again, such changes shall be done only by informing the concerned officer/ department at ward level online and shall be charged according to the status of the hoarding from the date of information.

(3) Once Traffic No Objection Certificate obtained will be valid till the validity of the permit.

20. Structural Design For Erection Of Hoarding :-

(A) General :-

(1) The hoarding should be maintained properly by painting it from time to time to prevent corrosion. All joints should be checked periodically to ensure its safety. It should be audited by Government approved structural engineer in every two years and submit Stability certificate to the concerned ward of Municipal Corporation of Greater Mumbai.

(2) The erection of the hoarding should be done by machineries (erecting equipment's) wherever necessary and all the precautionary measures shall be taken to prevent any accident.

(3) The agency shall take all necessary precautions to prevent nuisance or inconvenience to vehicular and pedestrian traffic movement due to erection of the hoarding.

(4) The Hoarding shall be erected upon Uni-pole or Bi-pole with cylindrical or square frame poles.

(B) Prevention Of Nuisance and Pollution :-

(1) The agency shall take necessary precautions to prevent any nuisance or inconveniences to the owners, tenants or occupants of adjacent properties and to the public in general and to prevent any damage to such properties and any pollution of stream and waterways.

(2) Agency shall make good at their cost and to the satisfaction of the Municipal Corporation Greater Mumbai, any damage to roads, footpaths, cross drainage works or public or private property whatsoever caused during the execution of the work.

(3) No hoarding shall obstruct any doors and / or windows of the building.

(4) All waste or superfluous materials shall be cleared away by the agency.

(5) The competent authority should take legal action against the concerned in case of violation of the above precaution which would be binding on the advertiser.

(C) Structural Specification :-

(1) The hoarding structure shall be either Uni-pole or Bi-pole or a unique aesthetically beautiful structure also would be allowed, in round shape or square shape without having any other structural support to the display board to uni-pole or bi-pole or pole to pole. This structure would be a individual structure. The design of the structure shall be of immovable life enduring permanent nature to withstand the velocity wind pressure.

(2) The design of the structure shall be prepared and certified by the Structural Engineer registered with Municipal Corporation Greater Mumbai.

(3) The existing permitted hoarding should comply above point (I) within 6 month from the date of issue of notice from concerned wards.

(D) Electrification :-

(1) Whenever the illumination is to be provided, the necessary approval from the concerned authorities (BEST Undertaking, Reliance Energy. MSEDC,TATA Power, etc.) should be taken and necessary safety measures (to prevent accident) have to be taken.

(2) The illumination arrangement should not cause disturbance to traffic passing near or underneath the hoarding. Illumination of hoardings shall be switched off at 11 p.m..

(3) The cabling shall be of high quality to withstand the specified load and as per the strict requirement of qualified Electrical Engineer.

(4) Meter box, ELCB, MCB, Fuse Cutout, Timer Contractor and Locking arrangement should be as per requirements of the electricity supply company.

(5) Earthing shall be done in every hoarding in accordance with the provisions of the prescribed rules for this purpose using GI Pipe, Funnel, Charcoal, Salt, Brick Masonry work, etc. (6) Agency shall submit the certificate regarding electrification from any registered electrical engineer.

21. Review Of Decision Taken Regarding Grant/ Rejection of Permit :-

(A) Scope :-

The authority can review its decision in the event, if authority empowered for grant/ rejection of permit thinks that, decision taken for grant/ rejection of permit needs to be reviewed, as decision is found incorrect on account of administrative mistake, technical flaw or misrepresented and appearance of new facts or non-consideration of documentary evidence submitted by the applicant or the officer in charge.

(B) Prior Sanction :-

(1) If the competent authority thinks it necessary to review any order which she/he has not herself/ himself passed, on the ground other than that of administrative mistake, she/ he shall first obtain the sanction of the authority one step above in rank.

(2) The reviewing officer has to give reasons in writing of reviewing her/ his decision and also give a chance to the advertiser to present his case.

22. Appeals Against Orders/Decisions(Advertisement Permit of Hoardings And

Advertisement On Other Than Business Premises) :-

(A) Scope :-

Disputes that arise among agencies need a definite forum for Grievance Redressed. Sometimes, agency-applicants are aggrieved by the rejection of their applications for grant of permit/renewal. The present guidelines are providing for rejections of incomplete applications, forfeiture of deposit for cutting/ pruning of trees on Corporation footpaths etc. These issues need expeditious Redressal within the system for appeal.

(B) Appellate Authorities :-

(1) Appeal against the decisions taken by Assistant Commissioners of respective wards, shall lie with the Joint/Deputy Municipal Commissioner, in charge of License Department. (2) Appeal against the decisions taken by the Joint/Deputy Municipal Commissioner, in charge of License Department shall lie with the Additional Municipal Commissioner in charge of License Department.

(3) Appeal against the decisions taken by the Additional Municipal Commissioner, in charge of License Department shall lie with the Municipal Commissioner.

(4) All these should be done within a time frame of 2 months and in such a period the hoarding display business should continue.

(C) Procedure For Appeal :-

(1) An appeal must be filed, along with appeal fees as applicable within 30 days from the receipt of the orders of a lower authority or cause of action, as the case may be.

(2) For sufficient cause, the Appellate authority at discretion may condone delay of filing appeal beyond 30 days after passing the reasoned order, except in cases where order for removal of existing hoarding is passed by the authority on the ground of it being dangerous, dilapidated buildings, hoarding structure etc.

(3) Appellate authority as far as possible shall decide the appeal within a period of 30 days.

(4) Upon filing of the appeal, if the appellant simultaneously seeks Redressal in the court of law for the same cause of action, the appeal stands dismissed and vice versa.

(5) No retrospective effect shall be applicable to any of the existing permits.

(6) In case the hoarding owner or license holder prefer appeal being aggrieved by any order of Joint /Deputy Municipal Commissioner, in charge of License Department or Additional Municipal Commissioner during the pendency of appeal advertiser/ agency shall be allow display Advertisement.

(7) Appeal period of 30 days will be computed from the date of payment of appeal charges.

(8) However, if the advertiser/agency intends to display the advertisement during the appeal period, this provision will not be applicable in case of rejection of hoarding erected on the building structure declared as dangerous/dilapidated building [C-1, C-2(A)].

(9) If the hoarding is on ground and would not obstruct the redevelopment then the hoarding shall be continue. However the competent authority will have to confirm this first.

(D) Procedure For Next Appeal hearing date :-

(i) If advertiser/agency does not attend hearing conveyed by Appellate authority within 15 days from date of payment of appeal charges.

(ii) If the appeal is not decided by the Municipal Corporation of Greater Mumbai, the agency / advertiser will be eligible to claim a rebate on the advertising fee after 15 days. However, if the advertiser / agency subsequently seeks an adjournment / postponement date or is absent from the hearing, the advertiser / agency will not be eligible to claim a rebate on advertising fees from that date.

(iii) If, within 30 days, the appeal is not heard and if the decision is not made, the advertiser will not be liable to pay the advertisement fee while the appeal is pending. However, advertisements will be allowed during this period of pendency.

(iv) If, however, the outcome of the appeal is in favor of the advertiser, in such case, if the delay is due to the Municipal Corporation of Greater Mumbai, the advertisement fee will not be recovered for the pending period of 30 days after the appeal.

(v) Senior Inspector License (all wards) shall be submitted the pending list of appeals to respective appellate authorities by first day of every week and shall also submit pendency report at the end of every month for kind perusal of Municipal Commissioner through Joint / Deputy Municipal Commissioner and Additional Municipal Commissioner in charge of License Department.

(vi) Ongoing pending appeals will be decided in accordance with the procedure given in these Guidelines.

(vii) Agency/Advertiser seeks the Redressal against order passed by appellate authority in Court of Law, advertising agency shall be allowed display advertisement on alleged hoarding until disposal of the case and recover License Fees.

(viii) Appellant advertiser or through authorized representative can attend the hearing. In such case, the decision taken by the appellant authority shall be final and binding on the appellant.

23. These guidelines will not apply retrospectively.

24. While placing such advertisement, it will be mandatory for the concerned agency and the concerned authority to ensure that the traffic and the surrounding area will not be disturbed and no mishap will be caused due to the structure of the advertisement.

25. In case of any policy / comprehensive issue regarding these guidelines, the final decision rests with the State Government.

CHAPTER V

BLACK LISTING

1. (A) General :-

(1) Blacklisting will be for a specific period or permanent.

(2)Blacklisting can be withdrawn on satisfactory compliance cause of blacklisting.

(3) If the director/proprietor/ partner is found director/ proprietor/ partner of another firm, the process for blacklisting of the said form shall not be initiated.

(B) An advertiser/permit holder are liable to be blacklisted on one or more of the

following grounds; if justified :-

(1) If the proprietor of the firm its employee, partner or representative is convicted by a court of law investigation or under normal process of law for offences involving moral turpitude in relation to business dealing viz. conviction by a court of law and if court orders to Blacklist him in that circumstances only.

(2) If there is strong justification for believing that the proprietor or employee or representative of the firm has been guilty of malpractices such as bribery, corruption, fraud substitution of tenders, interpolation, misrepresentation, evasion or habitual default in payment of any tax levied by law and if court orders then such an action can be initiated.

(3) If the firm refuses to return or pay justified taxes or fees due towards Municipal Corporation Greater Mumbai or State Government's dues without showing adequate cause and Municipal Corporation Greater Mumbai is satisfied that, this is not due to a reasonable dispute which would attract proceedings in arbitration or Court of law. The court's decision shall be implied.

(4) intentional violation of terms and conditions of advertisement permit, if justified.

(5) An attempt to cheat Municipal Corporation Greater Mumbai, an attempt to obtain the permit through unfair means or bringing to bear outside influence, an attempt to secure unauthorized copies of municipal records and documents in relation to any tender/ contract or any other official matter, an attempt to tamper with Municipal record and documents, threatening, misbehaving with or physical attack on any Municipal employee/ officer. The same shall be taken to court of law and shall adhere to court's order.

(6) An attempt to instigate or collude with other contractor/s / advertiser with a view to securing undue advantage.

2. SUSPENSION OF LICENCE PENDING ENQUIRY :-

Whenever any Show Cause Notice is issued to the advertiser/ permit holder calling for the explanation on the alleged lapses by him, the permit/s shall be kept in abeyance but in the same period, until the final decision is made by the competent authority. Show Cause Notice shall be issued by the officer not below the rank of Deputy Municipal Commissioner, in charge of license department. If found guilty, either parties shall have alternative for approaching Court of law.

3. AUTHORITY :-

On the basis of report/s received from concerned Joint /Deputy municipal commissioner, additional municipal commissioner/ municipal commissioner will be competent to impose any of the penalties viz. Blacklisting.

4. PROCESS :-

(1) Before initiating action for blacklisting, the competent authority not below the rank of Deputy Municipal Commissioner in charge of the license department, shall issue a show case notice to the advertiser/ permit holder as to why penal action should not be taken against the said advertiser. The notice period shall not be less than 15 days and shall be counted from the date of receipt of the८८ महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४ notice by the advertiser and can be extended, for adequate reasons (to be recorded), by the officer who issued the said notice, up to a period of 30 days (including the initial period). In this period the advertiser shall be allowed to do business.

(2) If the advertiser fails to give satisfactory clarification within the period stipulated in the show Cause Notice (or, the extended period, if any), the Joint/deputy municipal commissioner shall forward the proposal to Additional Municipal Commissioner /Municipal Commissioner. for approval to pass the reasoned order on the issue of blacklisting on informing the reasons of rejection to the advertiser in writing.

(3) As far as possible the competent authority shall pass reasoned order within 15 days of closer of hearing.

(4) Any order of penalty passed by the competent authority under this guidelines shall state the facts of the case and record the reasons for the order. In case of, blacklisting, the order shall also specify the name of the proprietor/ partner/ directors/ power of attorney holders of the blacklisting in his/her order, and shall intimate all concerned in writing and approach Court of law for other orders. Similarly aggrieved by the decision, the aggrieved party is free to approach the court of Law.

5. Appellate Authority :-

Appellate Authority and Procedure for appeal will be same as stated in Chapter IV(4)(22).

————————

CHAPTER VI

GENERAL GUIDELINES

(1) These guidelines will not apply retrospectively.

(2) Orders issued by the Hon'ble Supreme Court of India / Hon'ble High Court and other Hon'ble Courts shall exceed these guidelines.

(3) In case of any policy / comprehensive issue regarding these guidelines, the final decision rests with the State Government.

(4) The advertiser / agency as well as the competent authority shall be bound to comply with the provisions of the Mumbai Municipal Corporation Act, 1888, the Maharashtra Property Prevention Act, 1995 and other relevant Acts, Rules, Regulations and Guidelines.

(5) While placing such advertisement, it will be mandatory for the concerned agency and the concerned authority to ensure that the traffic and the surrounding area will not be disturbed and no mishap will be caused due to the structure of the advertisement. The agency will be responsible for any loss of life / property due to any accident due to the structure of the advertisement.

(6) No illuminated hoarding or advertisement shall be permitted having high intensity focusing on the eyes of the driver.

(7) It will be mandatory for the concerned agency and competent authority to ensure that the premises will not be tarnished due to advertisement.

(8) To save paper and time, the entire procedure from start to finish and till the hoarding permit is alive shall be one window online process like all application, payment and its further correspondence will be done online.

————————

भाग एक-अ (म.उ.वि.)–१२९० महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४

PROFORMA - 'A'

MUNICIPAL CORPORATION OF GREATER MUMBAI

License Department

(Application form for permission to exhibit Advertisement on Other than Business premises/ on Business premises /Temporary Advertisement under section 328/328A of The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888 respectively) as applicable.

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------------

Sr. Inspector (licence) Ward:-

1. Name of Applicant:

2. Name of the Agency/Firm/Trust:-__________________________________________________ 3. Status: Proprietary firm/ Partnership firm/ Company (Pvt Ltd. / Pub Ltd) / Charitable Trust/ Public body / Political / Others (Specify) - ___________________________________________ 4.

5. Details of Proposed Permit Holders:

Details of Advertisement:

6. (a) Types of premises - On Business Premises/ Other than Business Premises/ Temporary Advertisement on Municipal Road / Footpath: ______________________________________________ (b) Address of advertisement /Exact Location :- ________________________________________ ____________________________________________________________________________________ c) Property Number/ SAC No:-

(d) Purpose of Advertisement (Academic / Religious/ Public awareness/ Health/ Political / Educational / Commercial / Political (Election) / Others (Specify)- _____________________ ___________ ___________________________________________ __________________________________________________ (e) Period of advertisement date from which the advertisement is proposed to be displayed / been displayed:- From___________________to_______________________

(f) Size and No. of Advertisement:

7. All required documents as per the Annexure are submitted: Yes / No

I / We have read carefully the approved guidelines of the Municipal Corporation Greater Mumbai on above and have complied with all the conditions. I accept that, in the event the information submitted by me is found false, I am liable for all such penal actions as prescribed under the law.

Date: Signature of the Applicant.

Annexure

Types of Advertisement

(A) Common Required Documents for permission of All Advertisement

भाग एक-अ (म.उ.वि.)–१३९४ महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४ (B) In additional to documents mentioned in 'A' above, following documents are required for grant of permission of following Advertisements.

भाग एक-अ (म.उ.वि.)–१३अ९६ महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४

PROFORMA 'B'

INDEMNITY BOND-CUM-UNDERTAKING

ON STAMP PAPER

To,

The Municipal Commissioner,

Municipal Corporation of Greater Mumbai.

SUBJECT: GRANT OF PERMISSION FOR ADVERTISEMENT AT ___________________________ ____________________________________________________

I, Shri / Smt. / M/s __________________________________________ Age _______, the owner of the property situated at ___________________________________________________ [Or in the case of society.

We, Shri/Smt. [1] _____________________________

[2] _____________________________

[3] _____________________________

[4] _____________________________

of the Management Committee of M/s. ______________________________________ Co- operative Society [hereinafter called as 'the owner']

[Or in case of trust]

I, Shri/Smt. _________________________________________________________,

Proprietor/Partner/Director of the firm, M/S. ______________________________ having its registered office at ____________________________________________

and residing at_________________________________________________________

[Hereinafter called as "the Advertiser"];

WHEREAS the Advertiser has made application to Municipal Corporation of Greater Mumbai for a permission for display of advertisement under two different sections whichever applicable i.e. section 328 and 328A of The Mumbai Municipal Corporation Act; AND WHEREAS the owner has permitted the Advertiser to erect a hoarding and display advertisement in their property situated at _____________________________ AND WHEREAS the Advertiser has applied to the Corporation for permission for display of advertisement at _____________________________________________ [location] and we the owner and Advertiser are required in terms of the laid down guidelines in this behalf to give joint undertaking;_______________________________________महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४ ९७ The owner and the Advertiser do hereby agree and undertake as under:-

The owner and the advertiser hereby expressly agree and undertake to abide by the rules, Regulation and guidelines framed by the Municipal Corporation of Greater Mumbai for grant of permission for advertisement.

The owner and the Advertiser hereby undertake that the erection of the hoarding and display of advertisement will not adversely affect or cause any obstruction to the air, light and ventilation of the building belonging to the owners or to the neighbouring building and / or premises.

The owner / society hereby confirm that, the General Body has passed a resolution permitting the Advertiser to erect the hoarding and display advertisement in the society premises by passing resolution in the General Body meeting held on ____________, the copy of the resolution, thereof, has been certified by the Auditor of the Society.

The owner and Advertiser undertake to approach the appropriate Appellate Authority prescribed in the guidelines for redressing the grievances. The owner and the Advertiser further agree that the decision of the Appellate authority as prescribed in the guidelines shall be final and binding upon them, reasoning order to be given in writing, if aggrieved by the decision, the aggrieved party is free to approach the court of law.

The owner and the Advertiser hereby further agree and undertake that they shall and will, at all times hereinafter, save and keep harmless and indemnify the Municipal Corporation of Greater Mumbai and the Municipal Commissioner or either of them from and against all actions, acts, suits, cost claims, damages, demands of any nature and kind whatsoever which may be instituted, claimed or made against the Municipal Corporation or the Municipal Commissioner or either of them by any person or persons by reason of the Municipal Commissioner granting permission for display of advertisement in the premises.

We further agree and undertake that the Municipal Corporation / Municipal Commissioner shall not be responsible in respect of any litigation that may arise between the advertiser and the owner or with any other person or persons in this connection.

We further indemnify the Municipal Corporation / Municipal Commissioner for - (i) structural stability of the building over which hoarding is proposed to be erected and also the structural stability of the structure of hoarding; (ii) aesthetic view.

This Undertaking is binding upon us, our heirs, Executors, Administrators, Successor / Successors and assignees.

This is without prejudice.

Dated this ___________ day of __________________ 21

Yours faithfully, [ ] [ ] Witness:

[1] _____________________

[2] _____________________९८ महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४

PROFORMA 'C'

UNDERTAKING ON STAMP PAPER

To,

The Municipal Commissioner

SUBJECT : GRANT OF PERMISSION FOR ADVERTISEMENT AT_____________________ _________________________________________________

I, Shri / Smt./ Messrs __________________________________ Age _______, the owner of the property situated at ______________________[Or in the case of society]

We, Shri / Smt. [1] __________________________

[2] ___________________________

[3] ___________________________

[4] ___________________________

of the Management Committee of M/s. __________________________ Co-operative Society [hereinafter called as 'the owner']

[Or in case of trust]

I, Shri / Smt.____________________________________________ Proprietor / Partner / Director of the firm M/s.

____________________________________ having its registered office at __________________________ _________and residing at ________________________________________________________ [hereinafter called as "the Advertiser"];

WHEREAS the Advertiser has made application to Municipal Corporation of Greater Mumbai for a permission for display of advertisement under section 328 and 328A of The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888;

AND WHEREAS the owner has permitted the Advertiser to erect hoardings and display advertisement in their property situated at _________________AND WHEREAS the Advertiser has applied to the Corporation for permission for display of advertisement at ______________________ ______________[location] and we the owner and Advertiser are required in terms of the laid down guidelines in this behalf to give joint undertaking; ____________________________________________ __________________महाराष्ट्र शासन राजपत्र भाग एक-अ–मध्य उप-विभाग, मे १२-१८, २०२२/िैशाख २२-२८, शके १९४४ ९९ The owner and the Advertiser do hereby agree and undertake as under:

1. The owner hereby confirm that the land on which advertisement is to be displayed is leased out Municipal land bearing C.T.S. No.___________ _______________situated at _________________ . The owner and the Advertiser hereby further confirm that the amount of annual consideration for granting permission by the owner to the Advertiser for erection of hoarding and display of advertisement is Rs.__________ (Rupees__________) and the true and cored amount actually paid by the Advertiser to the society had been disclosed in the application for permission for advertisement. The Owner and the Advertiser hereby jointly and severally further agree and undertake to pay extra annual ground rent equal to 50% of the net annual compensation received as described above or calculated at the surface area of the hoarding board or boards, or 50% of the amount arrived at on the basis of actual realization on a proportionate surface area basis obtained by The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888 from any hoarding though public auction on the same road or corridor, whichever of the three is the highest.

2. The owner / society hereby confirm that the General Body has passed a resolution permitting the Advertiser to erect the hoarding and display advertisement in the society premises by passing resolution in the General Body meeting held on ____________, the copy of the resolution, thereof, has been certified by the Auditor of the Society.

3. This undertaking is binding upon us, our heirs, Executors, Administrators, Successor / Successors and assignees.

Dated this _______ day of _________

Yours faithfully, [ ] [ ] Witness:

[1] _______________________

[2] _____________________

महाराष‍टािे राजयपाल यांचया आिेशानुसार ि नािाने

महेश पा्क, शासनािे अपर मुखय सवि.

ON BEHALF OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, PRINTED AND PUBLISHED BY DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE, PRINTED AT GOVERNMENT CENTRAL PRESS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004 AND PUBLISHED AT DIRECTORATE OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATIONS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004. EDITOR : DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE.