भाग एक-ल, असा. क्रमांक ६९, उद्योग, ऊर्जा, कामगार व खनिकर्म विभाग, अधिसूचना, कारखाना अधिनियम, १९४८. क्रमांक एफएसी २०२५/प्र.क्र. ११७ (भाग-२)/कामगार-४. शुक्रवार, ३ ऑक्टोबर २०२५.

RNI No. MAHBIL /2009/31747

महाराष्ट्र शासन राजपत्र

असाधारण भाग एक-ल

वर्ष ११, अंक ३७] शुक्रवार, ऑक्टोबर ३, २०२५/आश्विवन ११, शके १९४७ [पृष्टठे १९, किंकंमत : रुपये १६.००

असाधारण क्रमांक ६९

प्ाकिंधकृत प्काशन

(केंद्रीये) औद्ोकिंगक किंववाद अकिंधकिंनयेम व मं

ुबई औद्ोकिंगक संबंध अकिंधकिंनयेम येांखालरील

(भाग एक, चार-अ, चार-ब आकिंण चार-क येांमध्ये प्किंसद्ध केलेल्येा अकिंधसूचाना, आदेश व किंनवाडे येांव्येकिंतरिरक्त)

अकिंधसूचाना, आदेश व किंनवाडे.

उद्ोग, ऊजाष, कामगार व खकिंनकमष किंवभाग, मंत्रालय, मंादामं कामंा मंागग, हुतात्मंा राजगुरू चौक,

मंु ंबई ४०० ०३२, दिदानांांक ३ ऑक्टोबरा, २०२५.

अकिंधसूचाना

कारखाना अकिंधकिंनयेम, १९४८.

क्रमंांक एफएसी २०२५/प्र.क्र ११७(भाग-२)/कामंगारा-४.—काराखानांा अदिदिनांयमं, १९४८ (१९४८ चौा ६३), मंहुाराष्ट्र राज्यासी लागू असीतानांा, त्याच्या कलमं ४१ तासीेचौ ११२ व ११५ याद्वाराे प्रदानां केलेल्या अदिकारांचौा, आदि याबाबताीता त्यासी सीमंर्थग कराऱ्या इतारा सीवग अदिकारांचौा वापरा करूनां, मंहुाराष्ट्र शासीनां, याद्वाराे, उक्ता अदिदिनांयमंाच्या कलमं ११५ च्या पोटो-कलमं (१) द्वाराे आवश्यक असील्याप्रमंाे, यापूवी प्रदिसीद्ध कराण्याता आलेल्या मंहुाराष्ट्र काराखानांे दिनांयमं, १९६३ यामंध्ये आखाी सीुारा कराण्यासीाठी पुढील दिनांयमं कराीता आहुे:—

१. या दिनांयमंांसी, मंहुाराष्ट्र काराखानांे (दाुसीराी सीुारा) दिनांयमं, २०२५, असीे म्हुावे.

२. मंहुाराष्ट्र काराखानांे दिनांयमं,१९६३ (याता यापुढीे ज्याचौा दिनांदाेशा, "मंुख्य दिनांयमं" असीा केला आहुे) याच्या दिनांयमं ३ मंध्ये,- (१) पोटो-दिनांयमं (१) मंील,-

(अ) "नांमंुनांा १ मंध्ये कराण्याता येईल" या मंजकुराऐवजी,"नांमंुनांा १ मंध्ये इलेक्ट्रॉदिनांक स्वरूपाता कराण्याता येईल" हुा मंजकूरा दाखाल कराण्याता येईल;

(ब) खांड (ब) मंील, "दाोनां प्रताीताील" हुा मंजकूरा वगळण्याता येईल;

(१)

भाग एक-ल-६९–१२ महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग एक-ल, ऑक्टोबर ३, २०२५/आश्विवन ११, शके १९४७ (२) पोटो-दिनांयमं (२) मंील, "चौी एक प्रता" हुा मंजकूरा वगळण्याता येईल;

(३) पोटो-दिनांयमं (३) मंील,-

(अ) "नांमंुनांा १ मंध्ये कराण्याता येईल" या मंजकुराऐवजी,"नांमंुनांा १ मंध्ये इलेक्ट्रॉदिनांक स्वरूपाता कराण्याता येईल" हुा मंजकूरा दाखाल कराण्याता येईल;

(ब) खांड (ब) मंील, "दाोनां प्रताीताील" हुा मंजकूरा वगळण्याता येईल;

(४) पोटो-दिनांयमं (४) मंील, "चौी एक प्रता" हुा मंजकूरा वगळण्याता येईल.

३. मंुख्य दिनांयमंांच्या दिनांयमं ३-अ मंध्ये,-

(१) पोटो-दिनांयमं (१) मंील,-

(अ) "त्याच्याकडूनां मंान्यता दाेण्याता येईपयंता" हुा मंजकूरा वगळण्याता येईल;

(ब) स्पष्टोीकरा (१) वगळण्याता येईल;

(२) पोटो-दिनांयमं (२) ऐवजी, पुढील पोटो-दिनांयमं दाखाल कराण्याता येईल:-

"(२) जोखाीमंकाराक काराखान्याव्यदितारिराक्ता अन्य काराखान्यांच्या बाबताीता, भाोगवटोादारा, काराखान्याच्या बाबताीता दिनांयमं ६अ अन्वये परावानांा दिदाल्याच्या दिदानांांकापासीूनां बारा मंदिहुन्यांच्या आता, काराखानांा म्हुूनां दिकंवा काराखान्याचौा भाग म्हुूनां वापराता असीलेल्या कोत्याहुी जागेसीाठी बांण्याता आलेल्या, पुनांबांकामं कराण्याता आलेल्या दिकंवा दिवस्तारिराता कराण्याता आलेल्या इमंाराताीच्या बाबताीता, सीक्षमं व्यक्ताीनांे दिदालेले नांमंुनांा-१अ मंील स्थिस्र्थराता प्रमंापत्रा काराखान्याच्या मंुख्य दिनांराीक्षकासी सीादारा कराील.".

४. मंुख्य दिनांयमंांच्या दिनांयमं ५ मंध्ये,-

(१) पोटो-दिनांयमं (१) मंील, "ताीनां प्रताीताील" हुा मंजकूरा वगळण्याता येईल;

(२) पोटो-दिनांयमं (२) मंील,-

(अ) "२०१३" ऐवजी "२०२६" हुा अंक दाखाल कराण्याता येईल;

(ब) "अनांुसीूचौी अ" व "अनांुसीूचौी ब" या ऐवजी, पुढील अनांुसीूचौी दाखाल कराण्याता येईल:-

अनुसूचारी "अ"

"सीवग काराखान्याताील (वीज दिनांदिमंगताी कंद्र वगळूनां) वर्षांांताील कोत्याहुी एका दिदावशाी कामंावरा लावण्याता यावयाच्या व्यक्तांचौी सींख्या"

अनुसूचारी "ब"

वरीज किंनकिंमषतरी केंद्े

भाग एक-ल-६९–१अ४ महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग एक-ल, ऑक्टोबर ३, २०२५/आश्विवन ११, शके १९४७ (३) पोटो-दिनांयमं (३) मंील, "२०१३" या अंकाऐवजी "२०२६" हुा अंक दाखाल कराण्याता येईल;

(४) पोटो-दिनांयमं (४) वगळण्याता येईल.

५. मंुख्य दिनांयमंांच्या दिनांयमं ६ मंध्ये, पोटो-दिनांयमं (१) मंील, "नांमंुनांा ४ मंील परावानांा" या मंजकुराऐवजी, "नांमंुनांा ४ मंील इलेक्ट्रॉदिनांक स्वरूपाताील परावानांा" हुा मंजकूरा दाखाल कराण्याता येईल.

६. मंुख्य दिनांयमंांच्या दिनांयमं ८ मंध्ये, पोटो-दिनांयमं (२) मंील, "त्याचौे नांूतानांीकरा करू शाकेल" या मंजकुराऐवजी, "नांमंुनांा ४ मंध्ये इलेक्ट्रॉदिनांक स्वरूपाता त्याचौे नांूतानांीकरा करू शाकेल" हुा मंजकूरा दाखाल कराण्याता येईल.

७. मंुख्य दिनांयमंाचौा दिनांयमं ११ वगळण्याता येईल.

८. मंुख्य दिनांयमंांच्या दिनांयमं १४ ऐवजी, पुढील दिनांयमं दाखाल कराण्याता येईल:-

"१४. भोगवट्याचारी सूचाना.- आाराभाूता दास्ताऐवजांसीहु भाोगवट्याचौी सीूचौनांा, इलेक्ट्रॉदिनांक स्वरूपाता नांमंुनांा १ मंध्ये सीादारा कराण्याता येईल. उपमंुख्य दिनांराीक्षक, सीूचौनांा स्वीकाराल्यानांतारा, पूवी दिदालेल्या परावान्याच्या उवगरिराता कालावीसीाठी भाोगवटोादाराच्या नांावानांे इलेक्ट्रॉदिनांक स्वरूपाता परावानांा दाेईल.".

९. मंुख्य दिनांयमंांच्या दिनांयमं १५ मंील, "नांमंुनांा ५ मंध्ये" या मंजकुराऐवजी, "इलेक्ट्रॉदिनांक स्वरूपाता नांमंुनांा १ मंध्ये" हुा मंजकूरा दाखाल कराण्याता येईल.

१०. मंुख्य दिनांयमंांच्या दिनांयमं १८-अ ऐवजी, पुढील दिनांयमं दाखाल कराण्याता येईल:-

"१८-अ. कामगारांचारी वैद्करीये तपासणरी.-

(१) प्रत्येक भाोगवटोादारा, दिनांयमं ७३-व्हुी आदि ११४ अन्वये सीमंादिवष्टो असीलेल्या कामंगारांव्यदितारिराक्ता, ज्या कामंगारांनांी वयाचौी पंचौेचौाळीसी वर्षांे पूग केलेली आहुेता, प्रत्येक कामंगाराचौी, दारावर्षांी मंोफता वैद्यकीय तापासी कराण्याचौी व्यवस्र्था कराील;

(२) कलमं १० अन्वये शासीनांानांे दिनांयुक्ता केलेल्या दिकंवा प्रादिकृता केलेल्या अहुगतापात्रा वैद्यकीय व्यवसीायीकडूनां दिकंवा प्रमंादिता शाल्यदिचौदिकत्सीकाकडूनां अर्थवा अहुगतापात्रा वैद्यकीय व्यवसीायंच्या सींस्र्थेद्वाराे दिकंवा राज्य कामंगारा दिवमंा मंहुामंडळ यांचौे वैद्यकीय अदिकाराी दिकंवा राज्य कामंगारा दिवमंा सीोसीायटोी यांचौे वैद्यकीय अदिकाराी, वैद्यकीय तापासी कराण्याता येईल;

स्पष्टटोरीकरण.- "अहुगतापात्रा वैद्यकीय व्यवसीायंचौी सींस्र्था" याचौा अर्थग, दिकमंानां पाचौ अहुगतापात्रा वैद्यकीय व्यवसीायंचौा गटो असीलेली सींस्र्था, असीा आहुे.

(३) भाोगवटोादारा, वैद्यकीय तापासीच्या दिदानांांकापासीूनां पंरा दिदावसीांच्या आता मंुख्य दिनांराीक्षकासी इलेक्ट्रॉदिनांक स्वरूपाता नांमंुनांा ७-अ पाठीवील.".

११. मंुख्य दिनांयमंांच्या दिनांयमं ७३-डब्ल्यू मंध्ये,-

(१) पोटो-दिनांयमं (१) मंील,-

(अ) खांड (अ) मंील, "५०" या मंजकुराऐवजी, "१५०" हुा मंजकूरा दाखाल कराण्याता येईल;

(ब) खांड (ब) मंील, "५१ ताे २००" या मंजकुराऐवजी,"१५१ ताे ५००" हुा मंजकूरा दाखाल कराण्याता येईल;

(क) खांड (क) मंील,-

(एक) "२००" या मंजकुराऐवजी, "५००" हुा मंजकूरा दाखाल कराण्याता येईल;

(दाोनां) उपखांड (एक) मंील, "५००" या मंजकुराऐवजी, "१०००" हुा मंजकूरा दाखाल कराण्याता येईल;

(२) पोटो-दिनांयमं (२) मंील, "राज्य शासीनांानांे मंान्यता दिदालेल्या दिकमंानां ताीनां मंदिहुन्यांच्या कालावीचौे औद्योदिगक आराोग्य यामंील प्रदिशाक्षाचौे" या मंजकुरानांतारा, "दिकंवा औद्योदिगक कामंगारांचौी वैद्यकीय तापासी कराण्याचौा दिकमंानां ताीनां वर्षांांचौा अनांुभाव असील्याचौे" हुा मंजकूरा सीमंादिवष्टो कराण्याता येईल.

१२. मंुख्य दिनांयमंांच्या दिनांयमं ७३ झेड क नांतारा, पुढील दिनांयमं सीमंादिवष्टो कराण्याता येईल: "७३-झेडे डे. अकिंभरूप सराव (मॉक किंल).-

(१) प्रत्येक काराखान्याचौा भाोगवटोादारा, काराखान्याताील ोक्यामंुळे उद्भावाऱ्या सींभाव्य आपत्कालीनां परिरास्थिस्र्थतांवरा आारिराता असीलेला अदिभारूप सीराव (मंॉक दिल) सीहुा मंदिहुन्यांताूनां दिकमंानां एकदा करावूनां घेईल.

(२) अदिभारुप सीरावांचौे दिदानांांक व परिरास्थिस्र्थताी, अदिभारूप सीराव केल्याच्या दिदानांांकापासीूनां पंरा दिदावसीांच्या आता दिनांराीक्षकासी कळदिवण्याता येईल.".

१३. मंुख्य दिनांयमंांच्या दिनांयमं ७९ मंील, पोटो-दिनांयमं (१) चौे परांताुक वगळण्याता येईल.

१४. मंुख्य दिनांयमंांच्या दिनांयमं १०२-ब ऐवजी, पुढील दिनांयमं दाखाल कराण्याता येईल:-

"१०२-ब.- संध्येाकाळीरी ७.०० ते सकाळीरी ६.०० येा वेळीेत कारखान्येात काम करणाऱ्येा मकिंहला कामगारांना पुरवावयेाचारी सुरकिंतता, सुरा उपायेयेोजना व सुरा उपाये.- भाोगवटोादारा, काराखान्याताील मंदिहुला कामंगारांसीाठी सीकाळी ६.०० पूवी आदि सींध्याकाळी ७.०० नांतारा, पुढील शातांचौी खात्राी कराील:-

(अ) मंदिहुला कामंगारांनांा त्यांच्या दिनांवासीस्र्थानांाताूनां काराखान्याता घेऊनां जाण्यासीाठी आदि पुन्हुा घेराी सीोडण्यासीाठी पुराेशा वाहुताुकीच्या सीुदिवा पुरादिवण्याता येताील.

(ब) शाौचौालये, स्वच्छतागृहुे, दिपण्याचौे पाी, कपडे बदालण्याचौी खाोली, मंदिहुला कामंगारांच्या प्रवेशा कराण्याच्या व बाहुेरा पडण्याच्या सीोयी व सीुदिवांसीहु कामंाचौे दिठीका, चौांगले प्रकाशामंानां असीेल.

(क) कोत्याहुी कामंाच्या दिठीकाी दिकमंानां दाोनां मंदिहुला कामंगारा कतागव्यावरा उपस्थिस्र्थता राहुताील.

(ड) रात्रा पाळीमंध्ये व दिनांयदिमंता पाळीमंध्ये कामं कराऱ्या मंदिहुला कामंगारांनांा, दारा आठी आठीवड्याताूनां एकदा ताक्रारा दिदानां म्हुूनां त्यांच्या प्रदितादिनांमंाफफता व्यवस्र्थापकाबराोबरा बैठीक घेता येईल आदि व्यवस्र्थापक, ताक्रारांचौे दिनांवारा कराण्याचौा प्रयत्नां कराील.

(इ) अशा कामंासीाठी व अशा कालावीसीाठी प्रत्येक मंदिहुला कामंगाराचौी लेखाी सींमंताी घेण्याता येईल आदि ताी ताीनां वर्षांांसीाठी जतानां कराण्याता येईल.

(फ) दिकमंानां पंचौेचौाळीसी दिदावसीांचौी राेकॉदिडंगचौी सीुदिवा असीलेली सीसीटोीव्हुी सींनांदिनांराीक्ष यंत्रा बसीवण्यासीहु, मंदिहुला कामंगारांच्या सीुराक्षेसीाठी व सीुरादिक्षताताेसीाठी सीवग व्यवहुायग उपाययोजनांा केल्याचौी सीुदिनांस्थिश्चौता कराण्याता येईल".

१५. मंुख्य दिनांयमंाचौा दिनांयमं १०२- क वगळण्याता येईल.

१६. मंुख्य दिनांयमंांच्या दिनांयमं ११४ मंध्ये,-

(१) अनांुसीूचौी दाोनां मंील, खांड (३) मंध्ये, "मंदिहुला" या मंजकुराऐवजी, "गराोदारा मंदिहुला, स्तान्यदा मंाता" हुा मंजकूरा दाखाल कराण्याता येईल;

(२) अनांुसीूचौी ताीनां मंील, खांड (३) मंध्ये, "मंदिहुला" या मंजकुराऐवजी, "गराोदारा मंदिहुला, स्तान्यदा मंाता" हुा मंजकूरा दाखाल कराण्याता येईल.

(३) अनांुसीूचौी चौारा मंील, खांड (४) मंध्ये, "मंदिहुला" या मंजकुराऐवजी, "गराोदारा मंदिहुला, स्तान्यदा मंाता" हुा मंजकूरा दाखाल कराण्याता येईल;

(४) अनांुसीूचौी सीहुा मंील, खांड (४) मंध्ये, "मंदिहुला" या मंजकुराऐवजी, "गराोदारा मंदिहुला, स्तान्यदा मंाता" हुा मंजकूरा दाखाल कराण्याता येईल.

(५) अनांुसीूचौी सीाता मंील, खांड (१) मंध्ये, "मंदिहुला" या मंजकुराऐवजी, "गराोदारा मंदिहुला, स्तान्यदा मंाता" हुा मंजकूरा दाखाल कराण्याता येईल;

(६) अनांुसीूचौी आठी मंील, खांड (१०) मंध्ये, "मंदिहुला" या मंजकुराऐवजी, "गराोदारा मंदिहुला, स्तान्यदा मंाता" हुा मंजकूरा६ महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग एक-ल, ऑक्टोबर ३, २०२५/आश्विवन ११, शके १९४७ दाखाल कराण्याता येईल.

(७) अनांुसीूचौी दाहुा मंील, खांड (२) मंध्ये, "मंदिहुला" या मंजकुराऐवजी, "गराोदारा मंदिहुला, स्तान्यदा मंाता" हुा मंजकूरा दाखाल कराण्याता येईल;

(८) अनांुसीूचौी ताेरा वगळण्याता येईल;

(९) अनांुसीूचौी चौदा मंील, खांड (२) मंध्ये, "मंदिहुला" या मंजकुराऐवजी, "गराोदारा मंदिहुला, स्तान्यदा मंाता" हुा मंजकूरा दाखाल कराण्याता येईल.

(१०) अनांुसीूचौी पंरा मंील, खांड (४) मंध्ये, "मंदिहुला" या मंजकुराऐवजी, "गराोदारा मंदिहुला, स्तान्यदा मंाता" हुा मंजकूरा दाखाल कराण्याता येईल;

(११) अनांुसीूचौी अठीरा मंील, खांड (९) मंध्ये, "मंदिहुला" या मंजकुराऐवजी, "गराोदारा मंदिहुला, स्तान्यदा मंाता" हुा मंजकूरा दाखाल कराण्याता येईल.

(१२) अनांुसीूचौी वीसी मंील, खांड (६) मंध्ये, "मंदिहुला" या मंजकुराऐवजी, "गराोदारा मंदिहुला, स्तान्यदा मंाता" हुा मंजकूरा दाखाल कराण्याता येईल;

(१३) अनांुसीूचौी एकवीसी मंील, खांड (१६) मंध्ये, "मंदिहुला" या मंजकुराऐवजी, "गराोदारा मंदिहुला, स्तान्यदा मंाता" हुा मंजकूरा दाखाल कराण्याता येईल.

(१४) अनांुसीूचौी बावीसी मंील, खांड (९) मंध्ये, "मंदिहुला" या मंजकुराऐवजी, "गराोदारा मंदिहुला, स्तान्यदा मंाता" हुा मंजकूरा दाखाल कराण्याता येईल;

(१५) अनांुसीूचौी सीव्वीसी मंील, खांड (९) मंध्ये, "मंदिहुला" या मंजकुराऐवजी, "गराोदारा मंदिहुला, स्तान्यदा मंाता" हुा मंजकूरा दाखाल कराण्याता येईल.

१७. मंुख्य दिनांयमंांच्या दिनांयमं ११४-अ ऐवजी, पुढील दिनांयमं दाखाल कराण्याता येईल:-

"११४-अ. कलम ८७ खालरील धोकादायेक कामांमध्ये मकिंहलांना कामावर ठेवण्येासाठेरी अकिंतरिरक्त सुरा

उपायेयेोजना.-

(१) ज्या उत्पादानां प्रदिक्रयेता ूळ, ूरा दिकंवा इतारा अशाुद्ध पदार्थग सीोडले जाताता, त्या उत्पादानां प्रदिक्रयेता कामं कराऱ्या प्रत्येक मंदिहुलेला, योग्य श्वसीनां यंत्रा, नांाकाचौा मंास्क, इत्यादाी पुरावण्याता येताील.

(२) कोत्याहुी दिफरात्या भागामंुळे शाराीरिराक दाुखापता हुोण्याचौा ोका टोाळता यावा म्हुूनां, डोक्यावरा टोपी, एप्रनां व योग्य ओव्हुराकोटो घेाताल्यादिशावाय, कोत्याहुी मंदिहुला कामंगाराला दिफरात्या यंत्राजवळ कामं कराण्यासी लावले जारा नांाहुी.

(३) ोकादायक काये करारा भाोगवटोादारा, सींपकफ, हुाताळी, वाहुताूक, सीाठीवूक व इतारा प्रदिक्रयांमंुळे उद्भावाराे ोके, शाराीरिराक व आराोग्य दिवर्षांयक ोके याबद्दलचौी मंादिहुताी, प्रत्येक मंदिहुला कामंगाराकडे प्रसीारिराता कराील आदि अशाी मंादिहुताी, मंराठीता आदि प्रत्येक मंदिहुला कामंगाराला सीमंजेल अशा भार्षांेता असीेल.

(४) कोत्याहुी गराोदारा दिकंवा स्तान्यदानां मंदिहुला कामंगाराला, दिजर्थे ताी ककफराोगजन्य आदि अपरूपजनांक (टोेराटोजेदिनांक) घेाताक पदार्थांच्या सींपकागता येण्याचौा सींभाव आहुे अशा ोकादायक कायांमंध्ये सीहुभागी असीलेल्या काराखान्याता कामं कराण्याचौी परावानांगी दिदाली जारा नांाहुी दिकंवा कामं कराण्यासी भाग पाडले जारा नांाहुी.

(५) मंदिहुलांनांा त्यांच्या कामंाचौे चौांगले प्रदिशाक्ष दाेण्याता येईल आदि हुाताळल्या जाऱ्या, सीाठीवल्या जाऱ्या, उत्पादिदाता केल्या जाऱ्या पदार्थांच्या घेाताक गुमंांबद्दल, त्यांच्या कामंाच्या दिठीकाी असीलेल्या ोक्यांबद्दल आदि त्यावरा मंाता कराण्याच्या उपाययोजनांांबद्दल ज्ञानां दाेण्याता येईल.

(६) कामंावरा असीलेल्या मंदिहुलांनांा, जेर्थे ताैनांाता केलेले आहुेता त्या कामंाच्या दिठीकाी, आवश्यक असीलेली सीवग वैयस्थिक्ताक सींराक्षक उपकराे पुरावण्याता येताील.

(७) मंदिहुलांनांा आग, ोकादायक पदार्थांचौी गळताी व सीांडे या प्रसींगी, सीुटोका कराण्याच्या मंागांदिवर्षांयी प्रदिशादिक्षता कराण्याता येईल आदि जागरूक कराण्याता येईल.

(८) मंदिहुलांनांा मंादिसीक पाळी, प्रजनांनां आराोग्य दिकंवा गभागाराेवरा परिरामं करू शाकाऱ्या दिकंवा प्रभादिवता करू शाकाऱ्या कोत्याहुी पदार्थांच्या सींपकागता येऊ दिदाले जारा नांाहुी याचौी भाोगावटोादारा खात्राी कराील.".

१८. मंुख्य दिनांयमंांसी जोडलेल्या नांमंुनांा- १ ऐवजी, पुढील नांमंुनांा दाखाल कराण्याता येईल:-

"नमुना- १

(दिनांयमं ३,५,८,१४ व १५ पहुा)

स्पष्टटोरीकरण.—

१. "भाोगवटोादारा" याचौा अर्थग, सींचौालक, भागीदारा, मंालक; अदिदिनांयमंाच्या कलमं २ च्या पोटो-कलमं (नां) नांुसीारा कंद्र/राज्य शासीनांाच्या दिकंवा स्र्थादिनांक सींस्र्थेच्या बाबताीता दिनांयुक्ता केलेली व्यक्ताी, असीा आहुे.

२. "दिडदिजटोल स्वाक्षराी याचौा अर्थग, मंादिहुताी तांत्राज्ञानां अदिदिनांयमं, २००० च्या कलमं ३ च्या ताराताुदांनांुसीारा इलेक्ट्रॉदिनांक पद्धताीनांे दिकंवा प्रदिक्रयेद्वाराे स्वाक्षराी करातानांा केलेले कोत्याहुी इलेक्ट्रॉदिनांक अदिभालेखाचौे अदिप्रमंाीकरा, असीा आहुे.".

१९. मंुख्य दिनांयमंांसी जोडलेल्या नांमंुनांा ४ ऐवजी, पुढील नांमंुनांा दाखाल कराण्याता येईल:-

"नमुना- ४

औद्योदिगक सीुराक्षा व आराोग्य सींचौालनांालय

मंहुाराष्ट्र राज्य

(दिनांयमं ६, ६-अ व ८ पहुा)

कारखाना चालकिंवण्येाचा परवाना

परावानांा क्रमंांक:

कायमंस्वरूपी अनांुक्रमंांक:

सींचौालक/अपरा/सीहु सींचौालक, औद्योदिगक सीुराक्षा व आराोग्य, --------------यांनांी, मंान्यता दिदालेल्या आराखाड्यामंध्ये दिवदिनांदिदागष्टो केलेल्या सीमंांच्या आता, काराखानांा म्हुूनां वापरा कराण्यासीाठी ------------- येर्थे स्थिस्र्थता असीलेल्या ------------- म्हुूनां ओळखाल्या जाऱ्या जागंसीाठी ------------- (भाोगवटोादाराचौे नांाव) यांनांा काराखानांे अदिदिनांयमं, १९४८ आदि त्या अन्वये केलेल्या दिनांयमंांच्या ताराताुदांच्या अीनां राहुूनां, याद्वाराे, सींदाभाग क्रमंांक --------------, दिदानांांक --------- अन्वये परावानांा दाेण्याता येता आहुे.

परावानांा पुढील गोष्टोंसीाठी दाेण्याता येता आहुे:

वर्षांगभाराताील कोत्याहुी एका दिदावशाी कामं कराीता असीलेल्या कामंगारांचौी कमंाल सींख्या -------.

स्र्थादिपता ऊजाग अश्वशास्थिक्तामंध्ये/ दिनांमंाग केलेली ऊजाग मंेगावॅटोमंध्ये -------------.

परावानांा, _____ पासीूनां ३१ दिडसींबरा २०XX पयंता वै आहुे.

प्रदानां केलेले शाुल्क रुपये :

दिदानांांक:

मंुख्य दिनांराीक्षक/उपमंुख्य दिनांराीक्षक.".

२०. मंुख्य दिनांयमंांसी जोडलेला नांमंुनांा ५ वगळण्याता येईल.

२१. मंुख्य दिनांयमंांसी जोडलेला नांमंुनांा ७ नांतारा, पुढील नांमंुनांा सीमंादिवष्टो कराण्याता येईल:-

भाग एक-ल-६९–२१० महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग एक-ल, ऑक्टोबर ३, २०२५/आश्विवन ११, शके १९४७

"नमुना ७-अ

(दिनांयमं १८-अ पहुा)

आरोग्ये नंदवहरी

(ोकादायक कायांमंध्ये व प्रदिक्रयांमंध्ये दिकंवा जोखाीमंकाराक प्रदिक्रयांमंध्ये कामं कराीता असीलेल्या कामंगारांव्यदितारिराक्ता काराखान्यांमंध्ये कामं कराीता असीलेल्या अन्य व्यक्तांच्या बाबताीता)

काराखान्याचौे नांाव व पत्ता:

मंी असीे प्रमंादिता कराताो की, वरा नांमंूदा केलेल्या व्यक्ताीचौी मंी वैयस्थिक्ताकरिरात्या तापासी केली आहुे.

दिदानांांक:

अहुगता पात्रा वैद्यकीय व्यवसीायाचौे /प्रमंादिता कराऱ्या शाल्यदिचौदिकस्ताकाचौे / वैद्यकीय अदिकाऱ्याचौे नांाव व स्वाक्षराी:

नांदाी क्रमंांक:____________, ________पयंता वै.

दिठीका: ________ ".

मंहुाराष्ट्राचौे राज्यपाल यांच्या आदाेशानांुसीारा व नांावानांे,

आये. ए. कं

ंदन,

शासीनांाचौे प्रानां सीदिचौव.

INDUSTRIES, ENERGY, LABOUR AND MINING DEPARTMENT

Madam Cama Marg, Hutatma Rajguru Chowk, Mantralaya, Mumbai 400 032,

dated the 3rd October, 2025.

NOTIFICATION

Factories act, 1948.

No. FAC 2025/CR No. 117 (Part-1)/Labour-4.— In exercise of the powers conferred by section 41 read with sections 112 and 115 of the Factories Act, 1948 (63 of 1948), in its application to the State of Maharashtra and of all other powers enabling it in that behalf, the Government of Maharashtra is hereby makes the following rules further to amend the Maharashtra Factories Rules, 1963, the same having been previously published as required by sub-section (1) of section 115 of the said Act, as follows, namely:-

1. These rules may be called the Maharashtra Factories (Second Amendment) Rules, 2025.

2. In rule 3 of the Maharashtra Factories Rules, 1963 (hereinafter referred to as "the principal Rules"),-

(1) in sub-rule (1),-

(a) for the words and figure "made in Form 1" the words and figure "made electronically in Form 1" shall be substituted;

(b) in clause (b) the words " in duplicate" shall be deleted;

(2) in sub-rule (2) the words "one copy of" shall be deleted;

(3) in sub-rule (3),-

(a) for the words and figure "made in Form 1" the words and figure "made electronically in Form 1" shall be substituted;

(b) in clause (b) the word "duplicate" shall be deleted;

(4) in sub-rule (4) the words "one copy of" shall be deleted.

3. In rule 3-A of the principal Rules,-

(1) in sub-rule (1),-

(a) the words "and approved by him" shall be deleted;

(b) the Explanation (1) shall be deleted;

(2) for sub-rule (2) the following sub-rule shall be substituted, namely:-

"(2) In case of Factory other than hazardous Factory, the Occupier shall submit the certificate of Stability in Form 1A issued by a competent person to the Chief Inspector of Factory within twelve months from the issuance of License under rule 6A in respect of such factory, building that has been constructed, reconstructed or extended for any premises that has taken in use as a Factory or a part of Factory.".

4. In rule 5 of the principal Rules,-

(1) in sub-rule (1), the words "in triplicate" shall be deleted;

(2) in sub rule (2),-

(a) for the figures "2013" the figures "2026" shall be substituted.

(b) for the existing "SCHEDULE A" and "SCHEDULE B" the following SCHEDULES shall be substituted, namely:-

"Schedule-A

All Factories (except Power Generating Stations) Maximum Number of persons to be

employed on the day during the year

Schedule-B

Power Generating Stations

(3) in sub rule (3), the figures "2013" wherever it occurs shall be substituted for the figures "2026".

(4) sub-rule (4) shall be deleted.".

5. In rule 6 of the principal Rules, in sub-rule (1) for the words and figure "licence in Form 4" the words and figure "licence electronically in Form 4" shall be substituted.

6. In rule 8 of the principal Rules, in sub-rule (2) for the words "renew the same" the words and figure "renew the same electronically in Form 4" shall be substituted.

7. Rule 11 of the principal Rules shall be deleted.

8. For rule 14 of the principal Rules, the following rule shall be substituted, namely:-

"14. Notice of occupation.-The notice of occupation, along with supporting documents, shall be submitted in Form 1 electronically. The Deputy Chief Inspector after accepting the notice, shall issue a license electronically in the name of occupier for the remaining period of previously granted license.".

9. In rule 15 of the principal Rules, for the words and figure "in Form 5" the words and figure "in Form 1 electronically" shall be substituted.

10. For rule 18-A of the principal Rules the following rule shall be substituted, namely:-

"18-A. Medical Examination of workers.-

(1) Every occupier shall arrange to conduct medical examination of every worker, free of cost except workers covered under rules 73-V and 114, who has completed forty-five years of age annually;

(2) The medical examination shall be conducted by qualified medical practitioner or Certifying Surgeon appointed or authorised by the Government under section 10 or an institute of qualified medical practitioners or medical officer of Employees' State Insurance Corporation or medical officer of Employees' State Insurance Society.;

भाग एक-ल-६९–३१४ महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधाराण भाग एक-ल, ऑक्टोबरा ३, २०२५/आश्विन ११, शाके १९४७ Explanation.- "Institute of qualified medical practitioners" means an organization having group of at least five qualified medical practitioners.

(3) The occupier shall send Form 7-A electronically to the Chief Inspector within fifteen days from the date of medical examination.".

11. In rule 73-W of the principal Rules,-

(1) in sub-rule (1),-

(a) in clause (a) for the figures "50", the figures "150" shall be substituted;

(b) in clause (b) for the figures and word "51 to 200", the figures and word "151 to 500" shall be substituted;

(c) in clause (c),-

(i) for the figures "200" the figures "500" shall be substituted;

(ii) in sub-clause (i) for the figures "500" the figures "1000" shall be substituted;

(2) In sub-rule (2) after the words "by the State Government" the words "or minimum three years' experience of medical examination of Industrial workers" shall be inserted.

12. After rule 73-ZC of the principal Rules, the following rule shall be inserted, namely:-

"73-ZD. Mock Drill.-

(1) The Occupier of every factory shall conduct a mock drill based on probable emergency scenario arising out of hazard in the factory at least once in six months.

(2) The dates and the scenario of the mock drill shall be informed to the Inspector within fifteen days from the date when the mock drill is conducted.".

13. In rule 79 of the principal Rules, in sub-rule (1), the proviso shall be deleted.

14. For rule 102-B of the principal Rules, the following rule substituted, namely:-

"102-B.- Safety, security measures and safeguards to be provided to women workers working in factory between 7.00 p.m. to 6.00 a.m.- The Occupier shall, for employment of women, in factory before 6.00 a.m. and beyond 7.00 p.m., ensure the following conditions, namely:-

(a) Adequate transportation facilities shall be provided to women workers to pick-up from her residence and drop to factory and vice-versa.

(b) The workplace including passage towards conveniences and facilities concerning toilets, washrooms, drinking water, changing room, entry and exit of women worker shall be well-lit.

(c) Minimum two women workers shall be present on duty at any work place.

(d) The women worker, who work in night shifts and regular shifts, shall have a meeting through their representatives with the Manager, once in eight weeks as grievance day and the Manager shall try to comply with grievances.

(e) Written consent of each woman worker for such work and for such period, shall be obtained and preserved for three years.

(f) All reasonably practicable measures shall be ensured for the safety and security of women worker including installation of CCTV surveillance with recording facilities for at least forty-five days."

15. Rule 102-C of the principal Rules shall be deleted.

16. In rule 114 of the principal Rules,-

(1) in Schedule II, in clause (3) for the word "women" the words "pregnant women, lactating mothers" shall be substituted;

(2) in Schedule III, in clause (3) for the word "women" the words "pregnant women, lactating mothers" shall be substituted;

(3) in Schedule IV, in clause (4) for the word "women" the words "pregnant women, lactating mothers" shall be substituted;

(4) in Schedule VI, in clause (4) for the word "women" the words "pregnant women, lactating mothers" shall be substituted;

(5) in Schedule VII, in clause (1) for the word "women" the words "pregnant women, lactating mothers" shall be substituted;

(6) in Schedule VIII, in clause (10), for the word "women" the words "pregnant women, lactating mothers" shall be substituted;

(7) in Schedule X, in clause (2) for the word "women" the words "pregnant women, lactating mothers" shall be substituted;

(8) Schedule-XIII shall be deleted;

(9) in Schedule XIV, in clause (2) for the word "women" the words "pregnant women, lactating mothers" shall be substituted;

(10) in Schedule XV, in clause (4) for the word "women" the words "pregnant women, lactating mothers" shall be substituted;

(11) in Schedule XVIII, in clause (9) for the word "women" the words "pregnant women, lactating mothers" shall be substituted;

(12) in Schedule XX, in clause (6) for the word "women" the words "pregnant women, lactating mothers" shall be substituted;

(13) in Schedule XXI, in clause (16) for the word "women" the words "pregnant women, lactating mothers" shall be substituted;

(14) in Schedule XXII, in clause (9) for the word "women" the words "pregnant women, lactating mothers" shall be substituted;

(15) in Schedule XXVI, in clause (9) for the word "women" the words "pregnant women, lactating mothers" shall be substituted.

17. For rule 114-A, the following rule shall be substituted, namely:-

"114-A. Additional safety measures for employment of women in dangerous operations under

section 87.-

(1) Every woman employed in manufacturing process wherein dust or fume or other impurity is given off, shall be provided with suitable respirator, nose mask, etc.

(2) No woman worker shall be engaged to work near the machinery in motion without wearing head cap, apron and suitable overcoat so as to avoid the risk of bodily injury from any moving part.

(3) The occupier carrying on dangerous operations shall disseminate the information to every woman worker in relation to dangers, physical and health hazards arising from the exposure, handling, transportation, storage and other processes involved therein and such information shall be in Marathi and in the language understood by every woman worker.

(4) No pregnant or lactating women worker shall be allowed or required to work in a factory involved in dangerous operations, where she is likely to be exposed to hazardous substances which are carcinogenic and teratogenic.

(5) Women shall be well trained on their job and rendered knowledge about the hazardous properties of the substances being handled, stored, manufactured, hazards present at their work place and measures to overcome with that.

भाग एक-ल-६९–३अ१६ महाराष्ट्र शासन राजपत्र असाधाराण भाग एक-ल, ऑक्टोबरा ३, २०२५/आश्विन ११, शाके १९४७ (6) Women employed shall be provided with all necessary personal protective appliances at the work places where they are deployed.

(7) Women shall be trained and made aware about the means of escape in the event of fire, leakage, spillage of hazardous substances.

(8) The occupier shall ensure that the women are not allowed to expose to materials if any which may influence or affect their menstrual cycles, reproductive health or pregnancy.".

18. For Form 1 appended to the principal Rules, the following Form shall be substituted, namely:-

"FORM-1

(See rules 3,5,8, 14 and 15)

Explanations.-

1. Occupier means Director, Partner, Proprietor; Person Appointed in case of Central/State Government or Local Body as per sub-section (n) of section 2 of the Act.

2. Digital Signature means authentication of any electronic record by subscriber by means of an electronic method or procedure in accordance with the provisions of section 3 of the Information Technology Act, 2000.".

19. For Form 4 appended to the principal Rules, the following Form shall be substituted, namely:-

"FORM - 4

Directorate of Industrial Safety and Health

Maharashtra State

(See rules 6, 6-A and 8)

License to work a factory

License No.

Permanent Serial Number :

License is hereby granted to

--------------- (Name of the Occupier)

For the premises known as -------------------------------------

situated at ----------------------------------------------------------

for use as a factory within the limits specified in the plan approved by the Director/Additional/ Joint Director, Industrial Safety and Health, ---------------

Reff Number ----------------- Date --------- subject to provisions of the Factories Act, 1948 and the Rules made thereunder.

The license is issued for:

Maximum Number of workers to be employed on any day during the Year -----------

Maximum installed power in H.P. / Power Generation in Mega Watts -------------

The license is valid from ____ to 31st December 20XX.

Fees paid Rs :

Date:

Chief Inspector/Deputy Chief Inspector".

20. Form 5 appended to the principal Rules shall be deleted.

21. After Form 7 appended to the principal Rules, the following Form shall be inserted, namely:-

"FORM 7-A

(See rule 18-A)

Health Register

(In respect of persons employed in factories except workers engaged in dangerous operations and processes or hazardous processes)

Name and address of the factory:

I certify that I examined the person mentioned above personally.

Date :

Name and Signature of qualified medical practitioner/ Certifying surgeon / Medical Officer :

Registration No.____________valid upto________

Place:".

By order and in the name of the Governor of Maharashtra,

I. A. KUNDAN, Principal Secretary to Government. ON BEHALF OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, PRINTED AND PUBLISHED BY DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE, PRINTED AT GOVERNMENT CENTRAL PRESS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004 AND PUBLISHED AT DIRECTORATE OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATIONS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004. EDITOR : DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE.