RNI No. MAHBIL /2009/40124
मांहाष्ट्रट शासन ापत्र
असाधा भाग पाचे
षष ११, अक २१(८)] सोमांा, विसंब ८, २०२५/अग्राहाय १७, शाके १९४७ [पृष्ठे ५, विकंमांत : रुपये २६.००
असाधा क्रमांाक १०१
प्राविधाकृत प्राकाशान
मांहाष्ट्र विधानसभाेत मांहाष्ट्र विधानपरिषदेत साद केलेलेी विधाेयके.
मांहाष्ट्र विधानमांळ सविचेालेय
मंहीाराष्ट्र विधानपारिराषदोेते विदोनांक ८ विसंब, २०२५ राोजी पाुरा:स्थाविपाते कराण्याते आलूेलूे खालूीलू विधाेयक मंहीाराष्ट्र विधानपारिराषदो विनयमं १११ अन्ये प्रविसद्ध कराण्याते येते आहीे :—
L. C. BILL No. XIII OF 2025.
A BILL FURTHER TO AMEND THE MAHARASHTRA VILLAGE PANCHAYATS ACT AND THE MAHARASHTRA ZILLA PARISHADS AND PANCHAYAT SAMITIS ACT, 1961.
सन २०२५ चे विधानपरिषद विधाेयक क्रमांाक १३ .
मांहाष्ट्र ग्रामांपचेायत अविधाविनयमां आवि मांहाष्ट्र विल्हा परिषद पचेायत सविमांती
अविधाविनयमां, १९६१ यामांध्ये आखी सुधा कण्याकरिता विधाेयक.
ज्याअर्थी, राज्य विधानमंडळाच्या दोन्ही सभागृहीांचे अविधाेशन चेालू नव्हीते;
२ मांहाष्ट्रट शासन ापत्र असाधा भाग पाचे, विसंब ८, २०२५/अग्राहाय १७, शाके १९४७१९५९ चेा ३. १९६२ चेा मंहीा. ५.
२०२५ चेा मंहीा. अध्या. १२.
आवि ज्याअर्थी, याते यापाुढे विदोलूेल्या प्रयोजीनांसाठी, मंहीाराष्ट्र ग्रामंपांचेायते अविधाविनयमं आवि मंहीाराष्ट्र विजील्हीा पारिराषदो पांचेायते सविमंतेी अविधाविनयमं, १९६१ यांमंध्ये आखाी सुधारा कराण्यासाठी, मंहीाराष्ट्राच्या राज्यपालूांनी तेात्काळा काययाही कराे जीमंुळाे आश्यक व्हीाे अशी पारिरास्थिस्थातेी अस्थिस्तेत्ाते असल्याबीद्दलू त्यांचेी खात्री पाटलूी हीोतेी ; आवि, म्हीून, त्यांनी विदोनांक ३ नोव्हींबीरा २०२५ राोजी, मंहीाराष्ट्र ग्रामंपांचेायते आवि मंहीाराष्ट्र विजील्हीा पारिराषदो पांचेायते सविमंतेी (सुधारा) अध्यादोेश, २०२५, हीा प्रख्याविपाते केलूा हीोतेा;
आवि ज्याअर्थी, उक्ते अध्यादोेशाचे राज्य विधानमंडळाच्या अविधाविनयमंाते रुपांतेरा करा े इष्ट आहीे; त्याअर्थी, भारातेीय गृराज्याच्या शहीात्तराव्या षी, याद्वाराे, पाुढेीलू अविधाविनयमं कराण्याते येते आहीे :–
प्रकरा एक
प्राविभाक.
१. (१) या अविधाविनयमंास, मंहीाराष्ट्र ग्रामंपांचेायते आवि मंहीाराष्ट्र विजील्हीा पारिराषदो पांचेायते सविमंतेी संविक्षीप्ते ना प्रारांभा. (सुधारा) अविधाविनयमं, २०२५, असे म्हीाे.
(२) तेो, विदोनांक ३ नोव्हींबीरा २०२५ राोजी अंमंलूाते आलूा असल्याचे मंानण्याते येईलू.
प्रकरा दोन
मांहाष्ट्र ग्रामांपचेायत अविधाविनयमांाचेी सुधा.
१९५९ चेा ३.
२. मंहीाराष्ट्र ग्रामंपांचेायते अविधाविनयमं (याते यापाुढे, या प्रकराते, ज्याचेा विनदोेश," मंहीाराष्ट्र ग्रामंपांचेायते अविधाविनयमं " असा केलूा आहीे) याच्या कलूमं १०-१क मंध्ये, विद्यमंान पारांतेुकांऐजी, पाुढेीलू पारांतेुके दोाखालू कराण्याते येतेीलू:-
सन १९५९ चेा अविधाविनयमं क्रमंांक ३ याच्या कलूमं १०-१क चेी सुधारा.
"पारांतेु, विजीने नामंविनदोेशनपात्री दोाखालू कराण्याच्या विदोनांकापाूी, वितेच्या जीाते प्रमंापात्रीाचेी पाडतेाळाी कराण्यासाठी पाडतेाळाी सविमंतेीकडे अजीय केलूेलूा आहीे, पारांतेु नामंविनदोेशनपात्री दोाखालू कराण्याच्या विदोनांकास विजीलूा ैधातेा प्रमंापात्री विमंळालूेलूे नाही अशी व्यक्तेी, नामंविनदोेशन पात्रीासोबीते,-
(एक) ैधातेा प्रमंापात्री दोेण्यासाठी वितेने पाडतेाळाी सविमंतेीकडे सादोरा केलूेल्या अजीायचेी सत्य प्रते विकंा पाडतेाळाी सविमंतेीकडे असा अजीय केलूा असल्याचेा अन्य कोतेाही पाुरा; आवि (दोन) तेी विनडून आल्याचे घोविषते झालू े असेलू त्य ा विदोनांकापासून सहीा मंविहीन्यांच्य ा कालूाधाीते, पाडतेाळाी सविमंतेीने विदोलूेलूे ैधातेा प्रमंापात्री तेी सादोरा कराीलू असे हीमंीपात्री,
सादोरा कराीलू :
पारांतेु आखाी असे की, जीरा अशा व्यक्तेीने, तेी विनडून आल्याचे घोविषते झालू े असेलू त्य ा विदोनांकापासून सहीा मंविहीन्यांच्या कालूाधाीते ैधातेा प्रमंापात्री सादोरा कराण्याते कसूरा केल्यास, वितेचेी विनड भाूतेलूक्षी प्रभाने राद्द कराण्याते आलूी असल्याचे मंानण्याते येईलू आवि तेी, सदोस्य म्हीून राहीण्यास अपात्री ठीराेलू.".
३. मंहीाराष्ट्र ग्रामंपांचेायते अविधाविनयमंाच्या कलूमं ३०-१क मंध्ये, विद्यमंान पारांतेुकांऐजी, पाुढेीलू पारांतेुके दोाखालू कराण्याते येतेीलू:-
सन १९५९ चेा अविधाविनयमं क्रमंांक ३ याच्या कलूमं ३०-१क चेी सुधारा.
"पारांतेु, विजीने नामंविनदोेशनपात्री दोाखालू कराण्याच्या विदोनांकापाूी, वितेच्या जीाते प्रमंापात्रीाचेी पाडतेाळाी कराण्यासाठी पाडतेाळाी सविमंतेीकडे अजीय केलूेलूा आहीे, पारांतेु नामंविनदोेशनपात्री दोाखालू कराण्याच्या विदोनांकास विजीलूा ैधातेा प्रमंापात्री विमंळालूेलूे नाही अशी व्यक्तेी, नामंविनदोेशन पात्रीासोबीते,-मांहाष्ट्रट शासन ापत्र असाधा भाग पाचे, विसंब ८, २०२५/अग्राहाय १७, शाके १९४७ ३ (एक) ैधातेा प्रमंापात्री दोेण्यासाठी वितेने पाडतेाळाी सविमंतेीकडे सादोरा केलूेल्या अजीायचेी सत्य प्रते विकंा पाडतेाळाी सविमंतेीकडे असा अजीय केलूा असल्याचेा अन्य कोतेाही पाुरा; आवि
(दोन) तेी विनडून आल्याचे घोविषते झालू े असेलू त्य ा विदोनांकापासून सहीा मंविहीन्यांच्य ा कालूाधाीते, पाडतेाळाी सविमंतेीने विदोलूेलूे ैधातेा प्रमंापात्री तेी सादोरा कराीलू असे हीमंीपात्री,
सादोरा कराीलू :
पारांतेु आखाी असे की, जीरा अशा व्यक्तेीने, तेी विनडून आल्याचे घोविषते झालूे असेलू त्या विदोनांकापासून सहीा मंविहीन्यांच्या कालूाधाीते ैधातेा प्रमंापात्री सादोरा कराण्याते कसूरा केल्यास, वितेचेी विनड भाूतेलूक्षी प्रभाने राद्द कराण्याते आलूी असल्याचे मंानण्याते येईलू आवि तेी, सरापांचे म्हीून राहीण्यास अपात्री ठीराेलू.".
प्रकरा तेीन
मांहाष्ट्र विल्हा परिषद पचेायत सविमांती अविधाविनयमां, १९६१ याचेी सुधा.
१९६२ चेा मंहीा. ५.
४. मंहीाराष्ट्र विजील्हीा पारिराषदो पांचेायते सविमंतेी अविधाविनयमं, १९६१ (याते यापाुढे, या प्रकराते, ज्याचेा विनदोेश, "मंहीाराष्ट्र विजील्हीा पारिराषदो पांचेायते सविमंतेी अविधाविनयमं " असा केलूा आहीे) याच्या कलूमं १२क मंधाीलू, विद्यमंान पारांतेुकांऐजी, पाुढेीलू पारांतेुके दोाखालू कराण्याते येतेीलू:-
"पारांतेु, विजीने नामंविनदोेशनपात्री दोाखालू कराण्याच्या विदोनांकापाूी, वितेच्या जीाते प्रमंापात्रीाचेी पाडतेाळाी कराण्यासाठी पाडतेाळाी सविमंतेीकडे अजीय केलूेलूा आहीे, पारांतेु नामंविनदोेशनपात्री दोाखालू कराण्याच्या विदोनांकास विजीलूा ैधातेा प्रमंापात्री विमंळालूेलूे नाही अशी व्यक्तेी, नामंविनदोेशन पात्रीासोबीते,-
सन १९६२ चेा मंहीाराष्ट्र अविधाविनयमं क्रमंांक ५ याच्या कलूमं १२क चेी सुधारा.
(एक) ैधातेा प्रमंापात्री दोेण्यासाठी वितेने पाडतेाळाी सविमंतेीकडे सादोरा केलूेल्या अजीायचेी सत्य प्रते विकंा पाडतेाळाी सविमंतेीकडे असा अजीय केलूा असल्याचेा अन्य कोतेाही पाुरा; आवि
(दोन) तेी विनडून आल्याचे घोविषते झालू े असेलू त्य ा विदोनांकापासून सहीा मंविहीन्यांच्य ा कालूाधाीते, पाडतेाळाी सविमंतेीने विदोलूेलूे ैधातेा प्रमंापात्री तेी सादोरा कराीलू असे हीमंीपात्री,
सादोरा कराीलू :
पारांतेु आखाी असे की, जीरा अशा व्यक्तेीने, तेी विनडून आल्याचे घोविषते झालू े असेलू त्य ा विदोनांकापासून सहीा मंविहीन्यांच्या कालूाधाीते ैधातेा प्रमंापात्री सादोरा कराण्याते कसूरा केल्यास, वितेचेी विनड भाूतेलूक्षी प्रभाने राद्द कराण्याते आलूी असल्याचे मंानण्याते येईलू आवि तेी, पारिराषदो सदोस्य म्हीून राहीण्यास अपात्री ठीराेलू.".
५. मंहीाराष्ट्र विजील्हीा पारिराषदो पांचेायते सविमंतेी अविधाविनयमंाच्या कलूमं ४२ मंध्ये, पाोट-कलूमं (६क) मंधाीलू, विद्यमंान पारांतेुकांऐजी, पाुढेीलू पारांतेुके दोाखालू कराण्याते येतेीलू:-
"पारांतेु, विजीने नामंविनदोेशनपात्री दोाखालू कराण्याच्या विदोनांकापाूी, वितेच्या जीाते प्रमंापात्रीाचेी पाडतेाळाी कराण्यासाठी पाडतेाळाी सविमंतेीकडे अजीय केलूेलूा आहीे, पारांतेु नामंविनदोेशनपात्री दोाखालू कराण्याच्या विदोनांकास विजीलूा ैधातेा प्रमंापात्री विमंळालूेलूे नाही अशी व्यक्तेी, नामंविनदोेशन पात्रीासोबीते,-
सन १९६२ चेा मंहीाराष्ट्र अविधाविनयमं क्रमंांक ५ याच्या कलूमं ४२ चेी सुधारा.
(एक) ैधातेा प्रमंापात्री दोेण्यासाठी वितेने पाडतेाळाी सविमंतेीकडे सादोरा केलूेल्या अजीायचेी सत्य प्रते विकंा पाडतेाळाी सविमंतेीकडे असा अजीय केलूा असल्याचेा अन्य कोतेाही पाुरा; आवि
(दोन) तेी विनडून आल्याचे घोविषते झालू े असेलू त्य ा विदोनांकापासून सहीा मंविहीन्यांच्य ा कालूाधाीते, पाडतेाळाी सविमंतेीने विदोलूेलूे ैधातेा प्रमंापात्री तेी सादोरा कराीलू असे हीमंीपात्री,
सादोरा कराीलू :
४ मांहाष्ट्रट शासन ापत्र असाधा भाग पाचे, विसंब ८, २०२५/अग्राहाय १७, शाके १९४७पारांतेु आखाी असे की, जीरा अशा व्यक्तेीने, तेी विनडून आल्याचे घोविषते झालू े असेलू त्य ा विदोनांकापासून सहीा मंविहीन्यांच्या कालूाधाीते ैधातेा प्रमंापात्री सादोरा कराण्याते कसूरा केल्यास, वितेचेी विनड भाूतेलूक्षी प्रभाने राद्द कराण्याते आलूी असल्याचे मंानण्याते येईलू आवि तेी, अध्यक्षी म्हीून राहीण्यास अपात्री ठीराेलू.".
६. मंहीाराष्ट्र विजील्हीा पारिराषदो पांचेायते सविमंतेी अविधाविनयमंाच्या कलूमं ६७ मंध्ये, पाोट-कलूमं (७क) मंधाीलू, विद्यमंान पारांतेुकांऐजी, पाुढेीलू पारांतेुके दोाखालू कराण्याते येतेीलू:-
"पारांतेु, विजीने नामंविनदोेशनपात्री दोाखालू कराण्याच्या विदोनांकापाूी, वितेच्या जीाते प्रमंापात्रीाचेी पाडतेाळाी कराण्यासाठी पाडतेाळाी सविमंतेीकडे अजीय केलूेलूा आहीे, पारांतेु नामंविनदोेशनपात्री दोाखालू कराण्याच्या विदोनांकास विजीलूा ैधातेा प्रमंापात्री विमंळालूेलूे नाही अशी व्यक्तेी, नामंविनदोेशन पात्रीासोबीते,-
सन १९६२ चेा मंहीाराष्ट्र अविधाविनयमं क्रमंांक ५ याच्या कलूमं ६७ चेी सुधारा.
(एक) ैधातेा प्रमंापात्री दोेण्यासाठी वितेने पाडतेाळाी सविमंतेीकडे सादोरा केलूेल्या अजीायचेी सत्य प्रते विकंा पाडतेाळाी सविमंतेीकडे असा अजीय केलूा असल्याचेा अन्य कोतेाही पाुरा; आवि (दोन) तेी विनडून आल्याचे घोविषते झालू े असेलू त्य ा विदोनांकापासून सहीा मंविहीन्यांच्य ा कालूाधाीते, पाडतेाळाी सविमंतेीने विदोलूेलूे ैधातेा प्रमंापात्री तेी सादोरा कराीलू असे हीमंीपात्री,
सादोरा कराीलू :
पारांतेु आखाी असे की, जीरा अशा व्यक्तेीने, तेी विनडून आल्याचे घोविषते झालू े असेलू त्य ा विदोनांकापासून सहीा मंविहीन्यांच्या कालूाधाीते ैधातेा प्रमंापात्री सादोरा कराण्याते कसूरा केल्यास, वितेचेी विनड भाूतेलूक्षी प्रभाने राद्द कराण्याते आलूी असल्याचे मंानण्याते येईलू आवि तेी, सभापातेी म्हीून राहीण्यास अपात्री ठीराेलू.".
७. (१) मंहीाराष्ट्र ग्रामंपांचेायते आवि मंहीाराष्ट्र विजील्हीा पारिराषदो पांचेायते सविमंतेी (सुधारा) अध्यादोेश, २०२५ हीा, याद्वाराे, विनराविसते कराण्याते येते आहीे.
२०२५ चेा मंहीा. अध्या. १२.
सन २०२५ चेा मंहीाराष्ट्र अध्यादोेश क्रमंांक १२ याचे विनरासन व्याृत्ती.
(२) अशा प्रकाराे विनरासन झालूे असलूे तेराीही, उक्ते अध्यादोेशाद्वाराे सुधारा कराण्याते आलूेल्या मंहीाराष्ट्र ग्रामंपांचेायते आवि मंहीाराष्ट्र विजील्हीा पारिराषदो पांचेायते अविधाविनयमं, १९६१ यांच्या संबींविधाते तेरातेुदोंन्ये कराण्याते आलूेलूी कोतेीही कृतेी विकंा कोतेीही काययाही (काढेण्याते आलूेलूी कोतेीही अविधासूचेना विकंा विदोलूेलूा आदोेश यांसही) ही या अविधाविनयमंाद्वाराे सुधारा कराण्याते आलूेल्या संबीद्ध अविधाविनयमंाच्या संबींविधाते तेरातेुदोंन्ये कराण्याते आलूेलूी कोतेीही कृतेी, काययाही विकंा यथास्थिस्थाविते, काढेलूेलूी अविधासूचेना विकंा विदोलूेलूा आदोेश असल्याचे मंानण्याते येईलू.
मांहाष्ट्रट शासन ापत्र असाधा भाग पाचे, विसंब ८, २०२५/अग्राहाय १७, शाके १९४७ ५उद्देशा काे याचे विनेदन
मंहीाराष्ट्र ग्रामंपांचेायते अविधाविनयमं (१९५९ चेा ३) याचेी कलूमंे १०-१क ३०-१क, आवि मंहीाराष्ट्र विजील्हीा पारिराषदो पांचेायते सविमंतेी अविधाविनयमं, १९६१ (१९६२ चेा मंहीा. ५) याचेी कलूमंे १२क, ४२ ६७ यांमंध्ये अशी तेरातेूदो आहीे की, अनुसूविचेते जीातेी, अनुसूविचेते जीमंातेी, विकंा यथास्थिस्थाविते, नागृरिराकांचेा मंागृासगृय यांच्याकरिरातेा राखाी असलूेल्या सदोस्य विकंा पारिराषदो सदोस्याच्या जीागृेरा विकंा सरापांचे, अध्यक्षी विकंा सभापातेी पादोारा विनडूक लूढेविण्यास इच्छुक असलूेलूी प्रत्येक व्यक्तेी, मंहीाराष्ट्र अनुसूविचेते जीातेी, अनुसूविचेते जीमंातेी, विमंुक्ते जीातेी, भाटक्या जीमंातेी, इतेरा मंागृासगृय विशेष मंागृास प्रगृय (जीातेीचे प्रमंापात्री दोेण्याचे त्याच्या पाडतेाळाीचे विविनयमंन) अविधाविनयमं, २००० (२००१ चेा मंहीा. २३) याच्या तेरातेुदोंनुसारा त्याखालूी केलूेल्या विनयमंांनुसारा सक्षीमं प्राविधाकाऱ्याने विदोलूेलूे जीातेीचे प्रमंापात्री पाडतेाळाी सविमंतेीने विदोलूेलूे ैधातेा प्रमंापात्री, नामंविनदोेशन पात्रीासोबीते सादोरा कराीलू.
२. सन २०२५-२०२६ मंध्ये, राज्याते स्थाविनक स्राज्य संस्थांच्या विनडुका मंोठ्या प्रमंाते घोेतेल्या जीारा आहीेते. राखाी जीागृांसाठी अशा विनडुका लूढेविण्यास इच्छुक असलूेल्या उमंेदोारांकडून ैधातेा प्रमंापात्री विमंळाविण्यासाठी जीाते पाडतेाळाी सविमंत्यांकडे मंोठ्या प्रमंारा अजीय प्राप्ते हीोतेीलू. त्यामंुळाे, अशा विनडुकांसाठी नामंविनदोेशनपात्रीे दोाखालू कराण्यापाूी जीाते पाडतेाळाी सविमंत्यांरा कामंाचेा अवितेभारा पाडण्याचेी शक्यतेा आहीे आवि प्रत्येक पाचे षानंतेरा अशा विनडुकांपाूी अशी स्थिस्थातेी उद्भाू शकते.
जीाते पाडतेाळाी सविमंत्यांनी ैधातेा प्रमंापात्री ेळाेते न विदोल्याच्या कारामंुळाे राखाी जीागृांरा, अशा विनडुका लूढेविण्याच्या संधाीपासून संभाव्य उमंेदोारा ंविचेते राहीू शकतेाते. राखाी जीागृांरा विनडूक लूढेविाऱ्या आवि ज्यांनी ैधातेा प्रमंापात्री विमंळाण्याकरिरातेा जीाते पाडतेाळाी सविमंतेीकडे अजीय केलूेलूे आहीेते अशा व्यक्तेंना त्या विनडून आल्याचे घोविषते झाल्याच्या विदोनांकापासून सहीा मंविहीन्यांच्या आते ैधातेा प्रमंापात्री सादोरा कराण्याचेी मंुभा दोेण्याकरिरातेा, आवि तेसेचे अशा व्यक्तेीने सहीा मंविहीन्याते ैधातेा प्रमंापात्री सादोरा कराण्याते कसूरा केल्यास त्यांच्या विनडुका भाूतेलूक्षी प्रभाने राद्द झाल्याचे मंानण्याते येईलू अशी तेरातेूदो कराण्याकरिरातेा, मंहीाराष्ट्र ग्रामंपांचेायते अविधाविनयमं आवि मंहीाराष्ट्र विजील्हीा पारिराषदो पांचेायते सविमंतेी अविधाविनयमं, १९६१ यांमंध्ये सुयोग्य सुधारा कराे इष्ट आहीे असे शासनास ाटलूे.
३. राज्य विधानमंडळाच्या दोन्ही सभागृहीांचे अविधाेशन चेालू नव्हीते आवि उपाराोक्ते प्रयोजीनांसाठी, मंहीाराष्ट्र ग्रामंपांचेायते अविधाविनयमं आवि मंहीाराष्ट्र विजील्हीा पारिराषदो पांचेायते सविमंतेी अविधाविनयमं, १९६१ यांमंध्ये आखाी सुधारा कराण्याकरिरातेा मंहीाराष्ट्राच्या राज्यपालूांनी तेात्काळा काययाही कराे जीमंुळाे आश्यक व्हीाे अशी पारिरास्थिस्थातेी अस्थिस्तेत्ाते असल्याबीद्दलू त्यांचेी खात्री पाटलूी हीोतेी; आवि, म्हीून, मंहीाराष्ट्राच्या राज्यपालूांनी विदोनांक ३ नोव्हींबीरा २०२५ राोजी मंहीाराष्ट्र ग्रामंपांचेायते आवि मंहीाराष्ट्र विजील्हीा पारिराषदो पांचेायते सविमंतेी (सुधारा) अध्यादोेश, २०२५ (२०२५ चेा मंहीा. अध्या. १२) हीा प्रख्याविपाते केलूा हीोतेा.
४. उक्ते अध्यादोेशाचे राज्य विधानमंडळाच्या अविधाविनयमंाते रुपांतेरा कराे हीा या विधाेयकाचेा हीेतेू आहीे.
ंबीई,
मंु विदोनांक १८ नोव्हींबीरा, २०२५.
यकुमांा गोे, ग्रामंविकास मंत्री.
विधान भान, नागृपाूरा, विदोनांक ८ विडसंबीरा, २०२५.
ॉ. विलेास आठेले, सविचे (३), मंहीाराष्ट्र विधानपारिराषदो ON BEHALF OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, PRINTED AND PUBLISHED BY DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE, PRINTED AT GOVERNMENT PRESS AND BOOK DEPOT, CIVIL LINES,NAGPUR-440 001 AND PUBLISHED AT DIRECTORATE OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATIONS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004. EDITOR : DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE