HB-2505 Part 5 Extra 123 Date 13-12-2025, Publication of a bill TO CONSOLIDATE LAWS RELATING TO PRISONS, PRISONERS AND CORRECTIONAL SERVICES IN THE STATE OF MAHARASHTRA AND TO PROVIDE FOR REGULATION THEREOF AND MATTERS CONNECTED THEREWITH OR INCIDENTAL THERETO, as L.A. Bill No. CIX of 2025 by Section Officer, M.L.S. Extra Ord. No. 123, No. 26.

RNI No. MAHBIL /2009/40124

मांहाराष्ट्रट शीासन राजपत्री

असाधाराणा भागृ पाचे

षंष ११, अक २६] शीविनारा, विसंबंरा १३, २०२५/अग्रहायणा २२, शीके १९४७ [पृष्ठीे ३४ , विकंमांती : रुपये २६.००

असाधाराणा क्रमांाक १२३

प्राविधाकृती प्राकाशीन

मांहाराष्ट्र विधानसभाेती मांहाराष्ट्र विधानपरिराषंदीेती सादीरा केलेली विधाेयके.

मांहाराष्ट्र विधानमांळ सविचेालय

महाराष्ट्र धिवधासुभाेती धिदीाका १३ विसंबंरा, २०२५ राोजी पुरा:स्थाधिपुती काराण्याती आलेले खालील धिवधाेयाका महाराष्ट्र धिवधासुभा धियाम ११६ अन्वयाे प्रधिसुद्ध काराण्याती याेती आहाे :—

L. A. BILL No. CIX OF 2025.

A BILL

TO CONSOLIDATE LAWS RELATING TO PRISONS, PRISONERS AND CORRECTIONAL SERVICES IN THE STATE OF MAHARASHTRA AND

TO PROVIDE FOR REGULATION THEREOF AND MATTERS CONNECTED THEREWITH OR INCIDENTAL THERETO.

सन २०२५ चे विधानसभा विधाेयक क्रमांाक १०९.

मांहाराष्ट्र राज्यातील कारागृहाे, कैदी सुधारा सेा याच्याशी सबंविधाती असणाऱ्या कायद्यांाचे

एकत्रीकराणा कराण्याकरिरातीा आविणा त्याचे विविनयमांन कराण्यासाठी तीरातीूदी कराण्याकरिरातीा आविणा

तीत्सबंविधाती विकंा तीदीानुषंविगृक बंाबंसाठी तीरातीूदी कराण्यासाठी विधाेयक.

ज्याअर्थी, महाराष्ट्र राज्यातील कारागृहाे, काैदी व सुधारा सुेवा याच्याशी सुबंधिधाती असुणाऱ्या कायाद्यांाचे एकात्रीकाराणा काराणाे आधिणा त्याचे धिवधियाम काराण्यासुाठी तीरातीूदी काराणाे आधिणा तीत्सुबंधिधाती धिकांवा तीदीाुषंधिगृका बंाबंसुाठी तीरातीूदी काराणाे इष्ट आहाे ; त्याअर्थी, भारातीया गृणाराज्याच्या शीहात्तराव्या वषंी, याद्वाराे, पुढील अधिधाधियाम काराण्याती याेती आहाे :—

(१)

भागृ पुाचे-१२३-१. एचेबंी-२५०५-१.

प्राकराणा एक

प्राराविभाक.

१.(१) या अधिधाधियामासु, महाराष्ट्र कारागृहाे व सुधारा सुेवा अधिधाधियाम, २०२५, असुे म्हाणावे.

सुधिक्षाप्ती ाव व प्राराभा.

(२) तीो, राज्या शीासु, शीासकीय राजपत्रीातील अधिधासुूचेद्वाराे धियाती काराील अशीा धिदीाकासु अमलाती याेईल.

व्याख्या. २. (१) या अधिधाधियामाती, सुदीभाुसुारा अन्याथा दीुसुरा अथा आवश्याका सुेल तीरा,—

(का) "सुटकाेतीराचेी दीेखाभाल सुेवा" याचेा अथा, सुटका झालेल्या काैद्यांाला, एका कातीव्याधिष्ठी ागृरिराका म्हाणाू सुधाराणात्मका जीव ाकाडे वाटचेाल काराणाे शीक्या व्हावे यासुाठी त्याचे पुवसु काराण्याचेा उद्देशी असुलेली सुेवा धिकांवा उपुक्रम, असुा आहाे े ;

(खा) "धिदीवाणाी काैदी" याचेा अथा, जीो फौजीदीाराी काैदी ाहाी असुा काोणातीाहाी काैदी, असुा आहाे े ;

(गृ) "सुदीेशीवहा सुाधाे" याचेा अथा, माधिहाती तीत्रीज्ञा अधिधाधियाम, २००० याच्या कालम २ च्या २००० चेा २१.

पुोट-कालम (१) च्या खाडे (जीका) अन्वयाे व्याख्या काेलेले सुदीेशीवहा सुाधा, असुा आहाे े ;

(घ) "दीोषंधिसुद्ध काैदी" याचेा अथा, जी व्याक्ती, एखाद्यांा अपुराधाबंद्देल दीोषंी असुल्याचे आढीळू आली असुेल आधिणा जी कारागृहाती धिशीक्षा भाोगृती असुेल अशी व्याक्ती, असुा आहाे े ;

(ङ) "दीयाेचेा अजी फौेटाळूलेला मृत्याुदीधिडेती काैदी" याचेा अथा, एखाद्यांा सुक्षाम न्यायालयाे मृत्याुदीडेाचेी धिशीक्षा धिदीलेला आधिणा दीयाेचेा अजी फौेटाळूण्याती आलेला काैदी, असुा आहाे े ;

(चे) "सुधारा सुेवा" याचेा अथा, काैद्यांाच्या सुधाराणाेसुाठी व त्याचे पुवसु काराण्यासुाठी उद्देधिशीती असुलेली काोणातीहाी सुेवा धिकांवा कायाक्रम, असुा आहाे, आधिणा त्याती, काैद्यांाचे पुयावेक्षाणा, प्रधिशीक्षाणा, धियात्रीणा व अधिभाराक्षा याच्याशी सुबंधिधाती असुलेल्या सुेवाचेा सुमावेशी हाोतीोे ;

(छ) "न्यायालया" याती, धिदीवाणाी, फौजीदीाराी धिकांवा महासुली अधिधाकारिरातीेचेा कायादीेशीरापुणाे वापुरा काराणाऱ्या काोणात्याहाी अधिधाकाऱ्याचेा सुमावेशी हाोतीोे ;

२०२३ चेा ४६.

(जी) "फौजीदीाराी काैदी" याचेा अथा, जीो काैदी, न्यायालयाच्या धिकांवा लष्काराी न्यायालयाच्या धिशीक्षाेसु अधाी आहाे असुा काोणातीाहाी काैदी, असुा आहाे, आधिणा त्याती, भारातीया ागृरिराका सुराक्षा सुधिहातीा, २०२३ याच्या प्रकाराणा ऊच्या तीरातीुदींन्वयाे कारागृहाती स्थाबंद्ध काेलेल्या व्याक्तीचेा सुमावेशी हाोतीोे ;

(झा) "स्थाबंद्ध व्याक्ती" याचेा अथा, प्रधितीबंधाका स्थाबंद्धतीेचेी तीरातीूदी काराणाऱ्या काोणात्याहाी कायाद्यांाखाली सुक्षाम प्राधिधाकाराणाच्या आदीेशीावरू कारागृहाती स्थाबंद्ध काेलेली काोणातीहाी व्याक्ती, असुा आहाे े ;

(ञ) (१) "महासुचेालका" याचेा अथा, महासुचेालका, कारागृहाे व सुधारा सुेवा, असुा आहाे े;

(२) "धिवशीेषं महाधिराीक्षाका" याचेा अथा, धिवशीेषं महाधिराीक्षाका, कारागृहाे व सुधारा सुेवा, असुा आहाे ;

(३) "उपु महाधिराीक्षाका" याचेा अथा, उपु महाधिराीक्षाका, कारागृहाे व सुधारा सुेवा, असुा आहाे े;

(४) "अधाीक्षाका" याचेा अथा, अधाीक्षाका, मध्यावती कारागृहा व सुधारा सुेवा, असुा आहाे े ;

(५) "अपुरा अधाीक्षाका" याचेा अथा, अपुरा अधाीक्षाका, मध्यावती कारागृहा व सुधारा सुेवा, असुा आहाे े;

े; (६) "उपु अधाीक्षाका" याचेा अथा, उपु अधाीक्षाका, मध्यावती कारागृहा व सुधारासुेवा, असुा आहाे (७) "तीुरुंगृाधिधाकाराी" याचेा अथा, तीुरुंगृाधिधाकाराी, कारागृहा व सुधारा सुेवा, असुा आहाे े ;

(८) "उपु तीुरुंगृाधिधाकाराी" याचेा अथा, उपु तीुरुंगृाधिधाकाराी, कारागृहा व सुधारा सुेवा, असुा आहाे े;

(९) "सुहायाका तीुरुंगृाधिधाकाराी" याचेा अथा, सुहायाका तीुरुंगृाधिधाकाराी, कारागृहा व सुधारा सुेवा, असुा आहाे े ;

(ट) "धिवदीेशी काैदी" याचेा अथा, जीो भारातीया ागृरिराका ाहाी असुा काोणातीाहाी काैदी, असुा आहाे े ;

(ठी) "सुधिचेती राजीा" याचेा अथा, धिशीक्षाेचेा धिवधिहाती कालावधाी भाोगृल्यातीरा, कारागृहाती चेागृले वती ठीेवल्याबंद्देल प्रोत्सुाहा म्हाणाू, दीोषंधिसुद्ध ठीराधिवलेल्या काैद्यांाला मजीूरा काेलेली अल्पु कालावधाीचेी राजीा, असुा आहाे ;

(डे) "अभ्यास्ती अपुराधाी" याचेा अथा, महाराष्ट्र अभ्यास्ती अपुराधाी अधिधाधियामाच्या कालम २ १९५९ चेा ६१.

याच्या खाडे (इ) अन्वयाे व्याख्या काेलेला अभ्यास्ती अपुराधाी, असुा आहाे े ;

(ढी) "अधिती-जीोखामीचेा काैदी" याचेा अथा, धिहासुा काराणाे, पुळू जीाणाे, स्वतीःला इजीा कारू घेणाे, गृैरा वतीणाूका काराणाे याकाडे अधिधाका काल असुलेला, कारागृहाती अशीातीतीा धिमाणा काराण्याचेा व सुावजीधिका सुव्यावस्थाेला धाोका धिमाणा काराण्याचेा सुभाव असुलेला काैदी, असुा आहाे आधिणा त्याती, सुघधिटती गृुन्हाेगृाराी, अमली पुदीाथा, मावी अपुव्यापुारा व दीहाशीतीवादी कारावाया काराीती असुलेले काैदी, याचेा आधिणा धाोकादीायाका काैदी, धिढीावलेले गृुन्हाेगृारा, अभ्यास्ती अपुराधाी, इतीरा काैद्यांावरा कारात्मका प्रभाव पुाडेण्याचेी क्षामतीा असुलेले काैदी, इत्यादींसुाराख्या काैद्यांाचेा सुमावेशी हाोतीोे ;

(णा) "अधिती सुराधिक्षाती कारागृहा" याचेा अथा, अधिती जीोखामीच्या काैद्यांा ठीेवण्यासुाठी स्वतीत्री न्यायालया सुकाुल, इत्यादींच्या तीरातीुदीसुहा गृधितीमा व भाक्काम सुराक्षा यात्रीणा असुलेले एका स्वतीत्री स्वयापुूणा कारागृहा सुकाुल, असुा आहाे े ;

माधिहातीचेा अतीभाव असुणारा एकातीरा, प्रत्याक्षा धिकांवा इलेक्ट्रॉधिका स्वरूपुातील अधिभालेखा, असुा आहाे (ती) "वृत्तपुत्रीका (काैद्यांाचेा पुूवेधितीहासु)" याचेा अथा, एखाद्यांा काैद्यांाच्या बंाबंतीतील सुव सुबंधिधाती े;

(था) कारागृहाच्या सुबंधाती, "वैद्यांकाीया अधिधाकाराी" याचेा अथा, कारागृहाचेा वैद्यांकाीया अधिधाकाराी म्हाणाू प्रधितीधियाुक्ती काेलेला शीासुाचेा अहातीाप्राप्ती वैद्यांका व्यावसुायाी, असुा आहाे े ;

औषंधाधिमातीा, पुरिराचेारिराका, प्रयाोगृशीाळूा तीत्रीज्ञा, इत्यादींसुाराखाे, अहातीाप्राप्ती वैद्यांकाीया सुहायाका, असुा आहाे (दी) "वैद्यांकाीया दीुय्याम कामचेाराी वगृ" याचेा अथा, कारागृहामध्याे प्रधितीधियाुक्ती काेलेले े;

(धा) "कारागृहाचेा प्रभाराी अधिधाकाराी" याचेा अथा, कारागृहाचेा प्रभाराी म्हाणाू सुक्षाम प्राधिधाकाऱ्याे धियाुक्ती काेलेला अधिधाकाराी, असुा आहाे े ;

() "अधिभावचे राजीा" याचेा अथा, धिवधिहाती काराण्याती याेतील अशीा धिकाडेंच्या प्रसुगृी उपुस्थिस्थाती े; राहाण्याकारिरातीा दीोषंधिसुद्ध काैद्यांाचेी अल्पु कालावधाीसुाठी कारागृहामधाू तीात्पुराती सुटका काराणाे, असुा आहाे

े; (पु) "धिवधिहाती" याचेा अथा, या अधिधाधियामाखाली काेलेल्या धियामाद्वाराे धिवधिहाती काेलेले, असुा आहाे (फौ) "कारागृहा" याचेा अथा, काैद्यांा स्थाबंद्ध काराण्यासुाठी व त्या सुधारा सुेवा पुराधिवण्यासुाठी शीासुाच्या सुवसुाधाराणा धिकांवा धिवशीेषं आदीेशीान्वयाे कायामस्वरुंपुी धिकांवा तीात्पुरात्या स्वरुंपुाती वापुरालेली काोणातीहाी जीागृा धिकांवा इमाराती, असुा आहाे आधिणा त्याती, त्यासु अुलग् असुलेल्या सुव जीधिमंचेा व इमारातींचेा सुमावेशी हाोतीो, पुरातीु त्याती,—

(एका) जीे काैदी, सुवस्वी पुोधिलसुाच्या काोठीडेीती असुतीाती अशीा काैद्यांा बंधिदीवासुाती ठीेवण्याच्या काोणात्याहाी जीागृेचेा ;

(दीो) भारातीया ागृरिराका सुराक्षा सुधिहातीा, २०२३ याच्या कालम ४५७ अन्वयाे राज्या २०२३ चेा ४६.

शीासुाे धिवशीेषं कारू ेमू धिदीलेल्या काोणात्याहाी जीागृेचेा, धिकांवा ;

(ती) जी जीागृा, सुवसुाधाराणा धिकांवा धिवशीेषं आदीेशीाद्वाराे दीुय्याम तीुरुंगृ म्हाणाू राज्या शीासुाकाडेू घोधिषंती काराण्याती आलेली आहाे अशीा काोणात्याहाी जीागृेचेा,

सुमावेशी हाोती ाहाी ;

(बं) "कारागृहा दील" याचेा अथा, अधिधाधियामाच्या कालम ५ मध्याे धिवधिधिदीष्ट काेलेले कारागृहा व सुधारा सुेवा दील, असुा आहाे ;

(भा) "काैदी" याचेा अथा, काोणात्याहाी न्यायालयाच्या धिकांवा सुक्षाम प्राधिधाकाराणाच्या रिराट अन्वयाे, अधिधापुत्रीान्वयाे धिकांवा आदीेशीान्वयाे एखाद्यांा कारागृहातील काोठीडेीती पुाठीधिवलेली व्याक्ती, असुा आहाे, आधिणा त्याती, फौजीदीाराी काैदी, धिदीवाणाी काैदी, न्यायाचेौकाशीधाी काैदी, न्यायालयाे धिकांवा लष्काराी न्यायालयाच्या आदीेशीाद्वाराे, कारागृहा काोठीडेीती पुराती पुाठीधिवलेला (रिरामाडे धिदीलेला) काैदी सुक्षाम प्राधिधाकाराणाच्या आदीेशीान्वयाे कारागृहा काोठीडेीती पुाठीधिवलेली व स्थाबंद्ध व्याक्ती, याचेा सुमावेशी हाोतीो ;

(म) "माई काेलेली वस्तीू" याचेा अथा, या अधिधाधियामान्वयाे काेलेल्या काोणात्याहाी धियामाद्वाराे, जी वस्तीू, कारागृहाती आणाण्यासु धिकांवा कारागृहातीू बंाहाेरा ेण्यासु माई काेलेली आहाे ती वस्तीू, असुा आहाे े ;

(या) "धिशीक्षा-ंदीवहाी" याचेा अथा, ज्या ंदीवहाीमध्याे, ठीोठीावलेली प्रत्याेका धिशीक्षा, काैद्यांाचे ाव, काैद्यांाचेा ओळूखा क्रमाका व तीो ज्या वगृातील आहाे तीो वगृ (मगृ तीो अभ्यास्ती असुो धिकांवा सुो), तीो ज्या अपुराधाबंद्देल दीोषंी आहाे तीो कारागृहा-अपुराधा, ज्या धिदीाकासु कारागृहा-अपुराधा घडेला हाोतीा, तीो धिदीाका, काैद्यांाे काेलेल्या पुूवीच्या कारागृहा-अपुराधाचेी सुख्या आधिणा असुे पुूवीचे कारागृहा-अपुराधा घडेल्याचेा धिदीाका आधिणा ठीोठीावलेल्या धिशीक्षाेचेा धिदीाका, कालावधाी व प्रकारा याच्या बंाबंतीतील े ; अधिभालेखा अतीभाू ती असुलेली ंदीवहाी, असुा आहाे

(काका) "सुराईती गृुन्हाेगृारा" याचेा अथा, गृुन्ह्याबंद्देल एकापुेक्षा अधिधाका वेळूा दीोषंधिसुद्ध झालेला काोणातीाहाी काैदी, असुा आहाे े ;

(काखा) "माफौी" याचेा अथा, ज्याचेा पुरिराणाम, काैद्यांाचेी धिशीक्षा कामी हाोण्याती हाोऊ शीकाेल अशी, सुक्षाम प्राधिधाकाराणाे दीोषंधिसुद्ध ठीरालेल्या पुात्री काैद्यांाला धिदीलेली, धिवधिहाती काराण्याती याेईल अशी सुवलती, असुा आहाे े ;

(कागृ) "धियाम" याचेा अथा, या अधिधाधियामान्वयाे काेलेले धियाम, असुा आहाे ;

(काघ) "राज्या शीासु" धिकांवा "शीासु" याचेा अथा, महाराष्ट्र शीासु, असुा आहाे ;

(काङ) "न्यायाचेौकाशीधाी काैदी" याचेा अथा, जी दीोषंधिसुद्ध ठीरालेली ाहाी आधिणा पुोधिलसुाद्वाराे काेले जीाणाराे अन्वेषंणा प्रलधिबंती असुतीा धिकांवा सुक्षाम अधिधाकारिरातीेच्या न्यायालयाद्वाराे काेली जीाणाराी न्यायाचेौकाशी प्रलधिबंती असुतीा, धिजीला न्यायालयाी काोठीडेीमध्याे ठीेवण्याती आले आहाे अशी व्याक्ती, असुा आहाे े ;

(काचे) "तीरुंणा अपुराधाी" याचेा अथा, ज्याे, अठीरा वषंे वया पुूणा काेले आहाे आधिणा एकावीसु वषंे वया पुूणा काेलेले ाहाी असुा काैदी, असुा आहाे.

२००० चेा २१. २०२३ चेा ४५. २०२३ चेा ४६.

(२) या अधिधाधियामामध्याे वापुरालेले व व्याख्या काेलेले, पुरातीु, माधिहाती तीत्रीज्ञा अधिधाधियाम, २०००, भारातीया न्याया सुधिहातीा, २०२३ आधिणा भारातीया ागृरिराका सुराक्षा सुधिहातीा, २०२३ यामध्याे व्याख्या काेलेले शीब्दी व सुज्ञा या, अुक्रमे, उक्ती अधिधाधियामामध्याे व सुधिहातीामध्याे जीे अथा ेमू धिदीलेले आहाेती तीेचे अथा असुतील.

प्राकराणा दीोन

कारागृहा त्याचे प्राकारा.

कारागृहा.

३. (१) राज्या शीासु, काैद्यांाला ठीेवण्यासुाठी पुराेशीा सुख्याेतील कारागृहाे उपुलब्धा कारू दीेईल.

(२) कारागृहामध्याे, काैद्यांाला, सुराधिक्षाती अधिभाराक्षाेती ठीेवण्याती याेईल.

(३) कारागृहामध्याे, काैद्यांाच्या सुराक्षाेसुाठी व सुराक्षाणासुाठी याोग्या उपुायायाोजीा काराण्याती याेतील.

(४) कारागृहामध्याे, या अधिधाधियामाच्या तीरातीुदी व त्याखाली काेलेले धियाम याुसुारा, धिशीस्ती व धिदीचेया राखाण्याती याेईल.

(५) कारागृहामध्याे, काैद्यांा, अन्, कापुडे, धिवासुव्यावस्था, इतीरा गृराजीा व वैद्यांकाीया उपुचेारा आधिणा धिवधिहाती काराण्याती याेतील अशीा इतीरा सुधिवधा पुराधिवण्याती याेतील.

(६) कायाद्यांाचे पुाल काराणाराे ागृरिराका म्हाणाू काैद्यांाचे सुमाजीाती पुवसु काराण्याच्या उद्देशीाे काैद्यांा, सुधारा सुेवा आधिणा सुटकाेतीराच्या दीेखाभाल सुेवा पुराधिवण्याती याेतील.

कारागृहाचे प्रकारा.

४. (१) शीासु, पुढील प्रकाराच्या कारागृहाचेी स्थापुा काराील :—

(का) मध्यावती कारागृहा : ८०० व त्यापुेक्षा अधिधाका काैद्यांाचेी क्षामतीा असुलेली कारागृहाे ;

(खा) धिजील्हा कारागृहा वगृ-एका : ३०० तीे ७९९ काैद्यांाचेी क्षामतीा असुलेली कारागृहाे ;

(गृ) धिजील्हा कारागृहा वगृ-दीो : १५१ तीे २९९ काैद्यांाचेी क्षामतीा असुलेली कारागृहाे ;

(घ) धिजील्हा कारागृहा वगृ-ती : ५१ तीे १५० काैद्यांाचेी क्षामतीा असुलेली कारागृहाे ;

(ङ) धिवशीेषं कारागृहा : जीेथाे काैद्यांा धिशीस्तीच्या काराणावरू स्थातीरिराती काेले जीातीे आधिणा तीे माफौी व सुधिचेती राजीा यासुाराख्या काहाी धिवशीेषंाधिधाकारा अपुात्री ठीरातीाती, असुे राज्या शीासुाच्या आदीेशीाद्वाराे, धिवशीेषं कारागृहा म्हाणाू धिदीेधिशीती काेलेले धिजील्हा कारागृहा ;

(चे) खाुले कारागृहा : काैद्यांाचेी सुटका काेल्यातीरा, त्याचे पुवसु काराणाे सुलभा हाोण्यासुाठी धियाधिमती कारागृहाच्या बंाहाेरा त्या अधिधाका स्वातीत्र्या दीेण्यासुाठी, धिवधिहाती काराण्याती याेतील अशीा शीतींवरा, पुात्री काैद्यांा बंधिदीवासुाती ठीेवण्याचे कारागृहा ;

(छ) मधिहाला कारागृहा : काेवळू मधिहाला काैद्यांा बंधिदीवासुाती ठीेवण्यासुाठी धिदीे ेधिशीती काेलेले कारागृहा ;

(जी) तीात्पुरातीे कारागृहा : आणाीबंाणाीच्या धिकांवा सुाथाराोगृाच्या धिकांवा तीुरुंगृातील अधिती गृदीच्या बंाबंतीती, धिवधिधिदीष्ट काेलेल्या कालमयादीेसुाठी काैद्यांा स्थाबंद्ध काराण्यासुाठी, शीासुाे धिकांवा शीासुाद्वाराे प्राधिधाकाृती काराण्याती याेईल अशीा काोणात्याहाी प्राधिधाकाराणाे, कारागृहा म्हाणाू घोधिषंती काेलेली काोणातीहाी जीागृा धिकांवा इमाराती ;

(झा) खाुली वसुाहाती : पुात्री काैद्यांा अधिधाका स्वातीत्र्या दीेण्यासुाठी, धिवधिहाती काराण्याती याेतील अशीा बंासुहा जीेथाे राहाण्याचेा पुयाया धिदीला आहाे, अशी पुात्री काैद्यांा बंधिदीवासुाती शीतींवरा, काैद्यांा त्याच्या काुटं ठीेवण्याचेी जीागृा ;

(ञ) धिकाशीोरा सुधारालया : तीरूणा अपुराध्या बंधिदीवासुाती ठीेवण्याचेी जीागृा.

(२) शीासुासु, पुोट-कालम (१) मध्याे मूदी काेलेल्या काोणात्याहाी प्रकाराच्या कारागृहाचेी सुख्या आधिणा ज्या धिठीकाणाी ती स्थापु कारातीा याेतील ती जीागृा, धिधारिराती कारातीा याेईल.

(३) प्रत्याेका मध्यावती कारागृहाती आधिणा धिजील्हा कारागृहाती, इतीरा काैद्यांाचे धिवलगृीकाराणा व सुराक्षाणा काराण्याचेी सुधिस्थिश्चेती काराण्याकारिरातीा अधिती-जीोखामीचे काैदी, अभ्यास्ती अपुराधाी आधिणा सुराईती गृुन्हाेगृारा या ठीेवण्याकारिरातीा स्वतीत्री बंदीकाक्षाचेी धिकांवा काोठीडेीचेी तीरातीूदी असुेल.

(४) सुव मध्यावती धिकांवा धिजील्हा कारागृहामध्याे, अधिती-जीोखामीच्या काैद्यांाच्या बंदी काक्षासुाठी, याथाोधिचेती व प्रगृती सुराक्षा धिवषंयाका पुायाभाूती सुधिवधा व काया प्रधिक्रया काराण्याती याेतील. अशीा कारागृहामध्याे, न्यायालयाी सुावणाी धिकांवा न्यायाचेौकाशी काराण्यासुाठी स्वतीत्री न्यायालया सुकाुलाच्या याथाोधिचेती तीरातीुदी काराण्याती याेतील.

प्राकराणा तीन

कारागृहाचेी सुधारा सेाचेी सघटनात्मांक सराचेना.

५.(१) महाराष्ट्र राज्यासुाठी, पुढील अधिधाकाऱ्याचेा सुमावेशी असुलेले कारागृहा दील असुेल :—

कारागृहा दीलाचेी स्थापुा.

(का) महासुचेालका, कारागृहाे व सुधारा सुेवा ;

(खा) धिवशीेषं महाधिराीक्षाका, कारागृहाे व सुधारा सुेवा ;

(गृ) उपु महाधिराीक्षाका, कारागृहाे व सुधारा सुेवा ;

(घ) अधाीक्षाका, मध्यावती कारागृहा व सुधारा सुेवा ;

(ङ) अपुरा अधाीक्षाका, मध्यावती कारागृहा व सुधारा सुेवा धिकांवा अधाीक्षाका, धिजील्हा कारागृहा व सुधारा सुेवा, वगृ-एका ;

(चे) उपु अधाीक्षाका, मध्यावती कारागृहा व सुधारा सुेवा धिकांवा अधाीक्षाका, धिजील्हा कारागृहा व सुधारा सुेवा, वगृ-दीो ;

(छ) तीुरुंगृाधिधाकाराी धिकांवा अधाीक्षाका, धिजील्हा कारागृहा, वगृ-ती ;

(जी) उपु तीुरुंगृाधिधाकाराी, सुहायाका तीुरुंगृाधिधाकाराी ;

(झा) सुभाेदीारा, हावालदीारा, कारागृहा धिशीपुाई ;

(ञ) धिवधिहाती काराण्याती याेईल असुा, इतीरा काोणातीाहाी अधिधाकाराी.

(२) कारागृहा दीलासु, या अधिधाधियामामध्याे व धियामामध्याे धिवधिधिदीष्ट काराण्याती याेतील असुे अधिधाकारा असुतील, तीे, अशी कायाे पुारा पुाडेील आधिणा अशी कातीव्याे पुारा पुाडेील.

(३) कारागृहा दीलाच्या प्रत्याेका सुदीस्याला, त्याचेी कातीव्याे पुारा पुाडेण्यासुाठी आवश्याका असुतील अशी, वाटपु काेलेली शीस्त्रीे वापुराण्याचेा अधिधाकारा असुेल.

(४) कारागृहा दीलाचेी भाराती, वेती, भात्ते व इतीरा सुव सुेवाशीती, धिवधिहाती काराण्याती याेतील त्याप्रमाणाे असुतील.

६.(१) कारागृहाे व सुधारा सुेवा याचे अधाीक्षाणा, राज्या शीासुाच्या गृहा धिवभागृाकाडे धिधिहाती असुेल.

(२) महासुचेालका, राज्या शीासुाच्या आदीेशीासु अधाी राहाू, कारागृहा े व सुधारा सुेवा याचे कारागृहाे व सुधारा सुेवा याचे अधाीक्षाणा.

सुवसुाधाराणा धियात्रीणा व अधाीक्षाणा काराील.

(३) शीासुासु, एका धिकांवा अधिधाका धिवशीेषं महाधिराीक्षाका आधिणा उपु महाधिराीक्षाका याचेी धियाुक्ती कारातीा याेईल.

(४) शीासुासु, असुा धिदीेशी दीेतीा याेईल काी, या अधिधाधियामान्वयाे धिकांवा त्या त्या वेळूी अमलाती असुलेल्या काोणात्याहाी कायाद्यांान्वयाे, महासुचेालकासु असुलेले काोणातीेहाी अधिधाकारा, काया े, कातीव्याे व जीबंाबंदीाऱ्या, राज्यामध्याे स्थिस्थाती असुलेल्या सुव कारागृहाच्या बंाबंतीती, धिवशीेषं महाधिराीक्षाकाद्वाराे वापुरातीा याेतील, पुारा पुाडेतीा याेतील, धिकांवा, याथास्थिस्थाधिती, कारातीा याेतील.

(५) महासुचेालकासु, असुा धिदीेशी दीेतीा याेईल काी, या अधिधाधियामान्वयाे धिकांवा त्या त्या वेळूी अमलाती असुलेल्या काोणात्याहाी कायाद्यांान्वयाे असुलेले त्याचे काोणातीेहाी अधिधाकारा, कायाे, कातीव्याे व जीबंाबंदीाऱ्या आधिणा प्राधिधाकारा, त्या च्या अधिधाकारिरातीेखालील क्षाेत्रीाती स्थि स्थाती असुल ेल्या सुव कारागृहा च्या बंाबंतीती, उपु महाधिराीक्षाकाद्वाराे वापुरातीा याेतील, पुारा पुाडेतीा याेतील, धिकांवा याथास्थिस्थाधिती, कारातीा याेतील.

(६) प्रत्याेका मध्यावती कारागृहासुाठी, अधाीक्षाका, अपुरा अधाीक्षाका व उपु अधाीक्षाका असुतील.

(७) अधाीक्षाका हा, कारागृहाचेा प्रभाराी अधिधाकाराी असुेल आधिणा इतीरा सुव अधिधाकाराी व कामचेाराी, त्यासु दीुय्याम असुतील आधिणा तीे, त्याचे आदीेशी, सुूचेा व धिदीेशी याचे पुाल कारातील.

(८) अपुरा अधाीक्षाका व उपु अधाीक्षाका, उपु महाधिराीक्षाकाच्या सुवसुाधाराणा धिकांवा धिवशीेषं आदीेशीासु अधाी राहाू, या अधिधाधियामान्वयाे तीरातीूदी काेलेले अधाीक्षाकाचे सुव धिकांवा त्यापुैकाी काोणातीेहाी अधिधाकारा, कातीव्याे व कायाे, जीरा त्या सुोपुधिवलेली असुतील तीरा, त्याचेा वापुरा कारातील व ती पुारा पुाडेतील.

(९) (का) मध्यावती कारागृहासुाठी, अधाीक्षाका दीजीाचेा एका प्रभाराी अधिधाकाराी असुेल.

(खा) धिजील्हा कारागृहा (वगृ एका) सुाठी, अपुरा अधाीक्षाका दीजीाचेा एका प्रभाराी अधिधाकाराी असुेल.

(गृ) धिजील्हा कारागृहा (वगृ दीो) सुाठी, उपु अधाीक्षाका दीजीाचेा एका प्रभाराी अधिधाकाराी असुेल.

(घ) धिजील्हा कारागृहा (वगृ ती) सुाठी, तीुरुंगृाधिधाकाराी दीजीाचेा एका प्रभाराी अधिधाकाराी असुेल.

(१०) प्रत्याेका कारागृहाती धिलधिपुकावगृीया, तीाधित्रीका आधिणा अध्यापु कामचेाराीवगृ दीेखाील असुेल.

इतीरा कामचेाराी वगृ.

७. शीासुासु, कारागृहाच्या याोग्या प्रशीासुासुाठी, त्यासु आवश्याका वाटेल अशीा इतीरा कामचेाराीवगृाचेी धियाधिमती तीत्त्वावरा धिकांवा प्रधितीधियाुक्तीवरा धिकांवा कांत्रीाटी तीत्त्वावरा धियाुक्ती कारातीा याेईल.

दीोषंधिसुद्ध अवेक्षाका.

२०२३ चेा ४५.

८. ज्याचेी दीोषंधिसुद्ध अवेक्षाका म्हाणाू धियाुक्ती काराण्याती आली आहाे असुे काैदी, भारातीया न्याया सुधिहातीा, २०२३ याच्या कालम २ च्या खाडे (२८) च्या अथातीगृती, लोकासुेवका असुल्याचे माण्याती याेईल.

प्राकराणा चेारा

कारागृहाचे अविधाकाराी कमांषचेाराी याचेी काये, कतीषव्ये अविधाकारा.

कारागृहाच्या प्रभाराी अधिधाकाऱ्याचेी कायाे व कातीव्याे.

९.(१) या अधिधाधियामाच्या तीरातीुदींा व धियामा आधिणा महासुचेालकाचे आदीेशी व धिदीेशी यासु अधाी राहाू, कारागृहाचेा प्रभाराी अधिधाकाराी, इतीरा दीुय्याम अधिधाकाराी व कामचेाराी याच्या मदीतीे व सुहाय्याे, काैद्यांाचेा प्रवेशी, कारागृहाचेी सुराक्षा, सुधारा कायाक्रम, कारागृहाती याेण्यासु अभ्यागृतीा पुरावागृी, खाचे, धिशीस्ती, धिशीक्षा व काैद्यांाचे धियात्रीणा आधिणा काैद्यांाचेी सुटका यासुहा कारागृहाच्या सुव बंाबंचे व्यावस्थापु काराील.

(२) कारागृहाचेा प्रभाराी अधिधाकाराी, कारागृहाच्या व्यावस्थापुाच्या सुव बंाबंसुाठी, धिशीस्ती, मजीुराी, खाचे, कारागृहाचेी याोग्या दीेखाराेखा आधिणा सुव सुाधासुामग्री व यात्रीसुामग्री, धिशीक्षा व धियात्रीणा याच्याशी सुबंधिधाती असुलेल्या सुव बंाबंकारिरातीा जीबंाबंदीारा असुेल आधिणा तीो, वरिराष्ठी प्राधिधाकाऱ्याच्या आदीेशीाुसुारा काया काराील.

(३) कारागृहाचेा प्रभाराी अधिधाकाराी, त्याच्या दीेखाराेखाीखालील इलेक्ट्रॉधिका स्वरूपुातील अधिभालेखासुहा, सुव दीस्तीऐवजी धिकांवा अधिभालेखा आधिणा काैद्यांाकाडेू घेतीलेले पुैसुे व इतीरा वस्तीू सुराधिक्षाती अधिभाराक्षाेती ठीेवण्यासुाठी जीबंाबंदीारा असुेल आधिणा धिवधिहाती काराण्याती याेतील अशी इतीरा कातीव्याे पुारा पुाडेील आधिणा अशी इतीरा कायाे पुारा पुाडेील.

(४) कारागृहाचेा प्रभाराी अधिधाकाराी, काैद्यांाचे धिवधियाम काराण्यासुाठी, कारागृहाती धिशीस्ती राखाण्यासुाठी आधिणा अधितीसुराधिक्षाती बंदी काक्षासुहा, कारागृहाचे उधिचेती व्यावस्थापु काराण्यासुाठी, या अधिधाधियामान्वयाे धिकांवा धिवधिहाती काराण्याती याेईल त्याप्रमाणाे त्याला ेमू धिदीलेल्या अशीा धिशीस्तीधिवषंयाका अधिधाकाराचेा वापुरा काराील.

(५) कारागृहाच्या प्रभाराी अधिधाकाऱ्यासु, कारागृहाच्या पुरिरासुराच्या आधिणा गृहाव्यावस्था ेच्या दीैधिदी दीेखाभालीसुाठी, धियामाुसुारा काैद्यांाच्या सुेवाचेा वापुरा कारातीा याेईल.

(६) कारागृहाचेा प्रभाराी अधिधाकाराी, पुढील अधिभालेखा ठीेवील धिकांवा ठीेवण्याचेी व्यावस्था काराील :-

(का) प्रवेशी धिदीलेल्या काैद्यांाचेी ंदीवहाी ;

(खा) प्रत्याेका काैद्यांाचेी सुटका काेव्हा हाोणारा आहाे याचेा उल्लेखा असुणाराी ंदी पुस्थिस्तीका ;

(गृ) कारागृहा अपुराधासुाठी काैद्यांा झालेल्या धिशीक्षाेचेी ंदी काराण्यासुाठी धिशीक्षा-ंदीवहाी ;

(घ) कारागृहाच्या प्रशीासुाशी सुबंधिधाती असुलेल्या काोणात्याहाी बंाबंच्या सुबंधाती अभ्यागृतीाी धिदीलेल्या काोणात्याहाी अधिभाप्रायाचेी ंदी काराण्यासुाठी अभ्यागृती ंदीवहाी ;

(ङ) कारागृहाती प्रवेशी कारातीेवेळूी काैद्यांाकाडेू घेतीलेले पुैसुे व इतीरा वस्तीू याचेा अधिभालेखा ;

(चे) धिवधिहाती काराण्याती याेतील असुे इतीरा काोणातीेहाी अधिभालेखा.

१०.(१) प्रत्याेका कारागृहासुाठी एका वैद्यांकाीया अधिधाकाराी असुेल.

कारागृहाचेा वैद्यांकाीया अधिधाकाराी व त्याचेी कातीव्याे.

(२) वैद्यांकाीया अधिधाकाराी, काैद्यांाच्या उपुचेारासुाठी आवश्याका उपुायायाोजीा काराील आधिणा कारागृहाच्या स्वच्छतीाधिवषंयाका प्रशीासुासुाठी जीबंाबंदीारा असुेल आधिणा अधाीक्षाकाच्या धियात्रीणासु अधाी राहाू, धिवधिहाती काराण्याती याेतील अशी इतीरा कातीव्याे पुारा पुाडेील.

(३) जीरा वैद्यांकाीया अधिधाकाऱ्याचे पुदी रिराक्ती असुेल तीरा, धिवासुी वैद्यांकाीया अधिधाकाराी धिकांवा शीासुकाीया रुंग्णालयाच्या प्रभाराी डेॉक्टराे पुदीधिदीेधिशीती काेलेला अन्या काोणातीाहाी वैद्यांकाीया अधिधाकाराी, कारागृहाचेा वैद्यांकाीया अधिधाकाराी म्हाणाू काम काराील, तीो, पुधारावड्यातीू धिकामा एकादीा मध्यावती धिकांवा, याथास्थिस्थाधिती, धिजील्हा कारागृहाला भाेट दीेईल. असुा वैद्यांकाीया अधिधाकाराी, जीेव्हा काेव्हा काैद्यांाच्या काोणात्याहाी आजीाराधिवषंयाी कारागृहातील काोणात्याहाी अधिधाकाऱ्याकाडेू धिकांवा कामचेाऱ्याकाडेू त्याला माधिहाती धिमळूेल तीेव्हा, काैद्यांाच्या उपुचेारासुाठी आवश्याका त्या उपुायायाोजीा काराील.

धिववधिक्षाती प्रकाराणाी वैद्यांकाीया अधिधाकाऱ्याे अहावाल दीेणाे.

११. (१) जीेव्हा जीेव्हा वैद्यांकाीया अधिधाकाऱ्यासु, एखाद्यांा काैद्यांाच्या मावरा धिशीस्तीचेा धिकांवा त्याला धिदीलेल्या उपुचेाराचेा प्रधितीकाूल पुरिराणाम झाला आहाे धिकांवा हाोण्याचेा सुभाव आहाे, असुे सुमजीण्यासु काराणा असुेल तीेव्हा, वैद्यांकाीया अधिधाकाराी, त्याला याोग्या वाटेल अशीा धिराीक्षाणासुहा प्रकाराणा, लेखाी स्वरूपुाती अधाीक्षाकाला काळूवील.

(२) हा अहावाल, त्यावराील अधाीक्षाकाच्या आदीेशीासुहा, माधिहातीकारिरातीा उपु महाधिराीक्षाकासु तीात्काळू पुाठीधिवण्याती याेईल.

काैद्यांाच्या मृत्याूबंाबंती अहावाल.

१२. (१) वैद्यांकाीया अधिधाकाराी, काोणात्याहाी काैद्यांाचेा मृत्याू झाल्यावरा, खाली धिवधिधिदीष्ट काेल्याप्रमाणाे प्रकाराणाचेी सुव सुबंधिधाती माधिहाती व तीपुशील तीात्काळू ंदीवील, आधिणा कारागृहाच्या प्रभाराी अधिधाकाऱ्याला पुढीलप्रमाणाे अहावाल पुाठीवील :—

(का) ज्या धिदीवशी, मृती व्याक्तीे, पुधिहाल्यादीा आजीाराी असुल्याचेी तीक्रारा काेली हाोती धिकांवा ती आजीाराी असुल्याचे धिदीसुू आले तीो धिदीवसु ;

(खा) त्या धिदीवशी ती, जी मजीुराी, काोणातीहाी असुल्यासु, काराीती हाोतीा ती मजीुराी ;

(गृ) त्या धिदीवशीच्या त्याच्या आहाराचे प्रमाणा ;

(घ) ज्या धिदीवशी, त्याला रुंग्णालयाती दीाखाल काराण्याती आले हाोतीे तीो धिदीवसु ;

(ङ) ज्या धिदीवशी, तीो आजीाराी असुल्याचे पुधिहाल्यादीा वैद्यांकाीया अधिधाकाऱ्याला काळूधिवले हाोतीे तीो धिदीवसु ;

(चे) राोगृाचे े स्वरूपु ;

(छ) मृती व्याक्तील ा, धितीच्या मृत्याूपुूवी, वैद्यांकाीया अधिधाकाऱ्याे धिकांवा दीुय्याम वैद्यांकाीया अधिधाकाऱ्याे जीेव्हा शीेवटचे बंधिघतीले हाोतीे तीो धिदीवसु ;

(जी) काैद्यांाच्या मृत्याूचेा धिदीाका व वेळू , आधिणा

(झा) ज्या प्रकाराणाी, शीवधिवच्छेदी तीपुासुणाी काेली असुेल, त्या प्रकाराणाी, वैद्यांकाीया अधिधाकाऱ्याच्या धिदीशीासु आलेल्या इतीरा काोणात्याहाी तीपुधिशीलासुहा, मृत्याू तीरा धिदीसुू आलेली पुरिरास्थिस्थाती ;

(२) कारागृहाचेा प्रभाराी अधिधाकाराी, काैद्यांाच्या मृत्याूबंाबंतीचेी माधिहाती, तीात्काळू, उपु महाधिराीक्षाकाला व महासुचेालकाला काळूवील. तीो, राष्ट्रीया मावी हाक्का आयाोगृाला व शीासुाच्या सुवसुाधाराणा धिकांवा धिवशीेषं आदीेशीामध्याे धिवधिधिदीष्ट काराण्याती याेईल अशीा इतीरा प्राधिधाकाराणा दीेखाील काळूवील.

१३. तीुरुंगृाधिधाकाराी, उपु तीुरुंगृाधिधाकाराी धिकांवा सुहायाका तीुरुंगृाधिधाकाराी हाे, अधाीक्षाकाच्या धियात्रीणासु व पुयावेक्षाणासु अधाी राहाू,—

(का) काैद्यांाचे व काैद्यांाच्या मालमत्ताचे प्रभाराी व अधिभाराक्षाका असुतील ;

तीुरुंगृाधिधाकाराी, उपु तीुरुंगृाधिधाकाराी, सुहायाका तीुरुंगृाधिधाकाराी याचेी कातीव्याे.

(खा) कारागृहाती काैद्यांाचेा मृत्याू झाल्यावरा, ज्या पुरिरास्थिस्थातीती काैद्यांाचेा मृत्याू झाला, त्या पुरिरास्थिस्थातीचे सुधिक्षाप्ती वणा असुलेला अशीा मृत्याूचेा अहावाल, तीाबंडेतीोबं अधाीक्षाकाला व वैद्यांकाीया अधिधाकाऱ्याला दीेतील ;

(गृ) प्रवेशी कारातीे वेळूी, काैद्यांाी जीमा काेलेले पुैसुे व इतीरा वस्तीू याच्या सुराधिक्षाती अधिभाराक्षाेकारिरातीा जीबंाबंदीारा असुतील ;

(घ) धिवधिहाती काराण्याती याेतील अशी इतीरा कातीव्याे पुारा पुाडेतील आधिणा अशी इतीरा कायाे पुारा पुाडेतील.

प्रवेशीद्वारा अधिधाकाऱ्याचेी कातीव्याे.

१४. प्रवेशीद्वारा अधिधाकाराी म्हाणाू अधाीक्षाकाे पुदीधिदीेधिशीती काेलेला कारागृहाचेा कामचेाराी धिकांवा अधिधाकाराी, कारागृहाती आणालेल्या धिकांवा कारागृहाबंाहाेरा ेण्याती याेणाऱ्या प्रत्याेका गृोष्टीचेी तीपुासुणाी काराील, आधिणा माई काेलेली काोणातीहाी वस्तीू कारागृहाती धिकांवा त्याबंाहाेरा आणाल्याचेा धिकांवा कारागृहातील काोणातीहाी मालमत्ता बंाहाेरा ेती असुल्याचेा सुशीया असुलेल्या काोणात्याहाी व्याक्तीला थाबंवतील आधिणा तीो, धितीचेी झाडेती घेऊ शीकाेल धिकांवा झाडेती घेण्याचेी व्यावस्था कारू शीकाेल आधिणा धितीच्याकाडे अशी काोणातीहाी वस्तीू धिकांवा मालमत्ता आढीळू आल्यासु, त्याचेी माधिहाती, तीात्काळू कारागृहाच्या प्रभाराी अधिधाकाऱ्यासु दीेईल.

१५.(१) महासुचेालका, धिवशीेषं महाधिराीक्षाका धिकांवा उपु महाधिराीक्षाका, दीजीाे त्याच्यापुेक्षा दीुय्याम असुणाऱ्या कारागृहाच्या काोणात्याहाी अधिधाकाऱ्याधिवरुंद्ध धिकांवा कामचेाऱ्याधिवरुंद्ध, काोणात्याहाी गृैरावतीासुाठी, धिवधिहाती काराण्याती याेईल अशी धिशीस्तीभागृाचेी कारावाई कारू शीकाेल.

(२) या अधिधाधियामाखाली काेलेल्या धियामाुसुारा तीरातीूदी काेलेल्या धिशीक्षा, महाराष्ट्र ागृराी सुेवा (धिशीस्ती

काोणात्याहाी दीुय्याम अधिधाकाऱ्याधिवरुंद्ध धिकांवा कामचेाऱ्याधिवरुंद्ध धिशीस्तीभागृाचेी कारावाई.

व अपुील) धियाम, १९७९ मध्याे धिवधिहाती काेलेल्या धिशीक्षाव्याधितीरिराक्ती असुतील.

१६. कारागृहाचे सुव अधिधाकाराी व कामचेाराी हाे, ेहामी कातीव्यावरा असुल्याचे माण्याती याेतील, आधिणा तीे, राज्यातील कारागृहाच्या काोणात्याहाी भागृाती धिकांवा इतीरा काोणात्याहाी धिठीकाणाी तीैाती काराण्यासुाठी उपुलब्धा असुतील.

अधिधाकाराी व कामचेाराी हाे ेहामी कातीव्यावरा असुल्याचे माणाे.

प्राकराणा पाचे

कारागृहाचे अविधाकाराी कमांषचेाराी याचेी सषसाधाराणा तीषणाूक.

वतीणाूका धियाम.

१७. कारागृहातील सुव अधिधाकाराी व कामचेाराी याचे, महाराष्ट्र ागृराी सुेवा (वतीणाूका) धियाम, १९७९ व महाराष्ट्र ागृराी सुेवा (धिशीस्ती व अपुील) धियाम, १९७९ आधिणा धिवधिहाती काराण्याती याेतील असुे इतीरा काोणातीेहाी धियाम याद्वाराे धियाम काराण्याती याेईल.

व्यावसुाधियाका व्यावहारासु माई.

१८. कारागृहाचे अधिधाकाराी व कामचेाराी आधिणा त्याचे ातीेवाईका या, काैद्यांाशी प्रत्याक्षा धिकांवा अप्रत्याक्षापुणाे व्यावसुाधियाका व्यावहारा कारातीा याेणारा ाहाी आधिणा कारागृहा कांत्रीाटामध्याे काोणातीाहाी धिहातीसुबंधा ठीेवतीा याेणारा ाहाी. भागृ पुाचे-१२३-२. एचेबंी-२५०५-२.

भाेटवस्तीू स्वीकाराण्यासु माई.

१९. कारागृहाचे अधिधाकाराी व कामचेाराी आधिणा त्याचे ातीेवाईका हाे, काैद्यांाकाडेू धिकांवा काैद्यांाच्या ातीेवाईकाकाडेू धिकांवा त्याच्या धिमत्रीाकाडेू धिकांवा कारागृहाच्या काोणात्याहाी व्यावहाराशी सुबंधिधाती असुलेल्या एखाद्यांा व्याक्तीकाडेू काोणातीहाी भाेटवस्तीू स्वीकाराणारा ाहाीती.

सुघटा बंधिवण्यासु माई.

२०. कारागृहाचे अधिधाकाराी व कामचेाराी, काोणात्याहाी सुघाती धिकांवा सुघटेती सुामील हाोेणारा ाहाीती धिकांवा कारागृहाचेी सुराक्षा, धिशीस्ती आधिणा सुराळूीती कामकाजी यासु हाीकाराका ठीराेल अशी काोणातीहाी काृती काराणारा ाहाीती.

२१. कारागृहाचे अधिधाकाराी व कामचेाराी, अन्या धिठीकाणाी राहाण्यासुाठी अधाीक्षाकाे लेखाी पुरावागृी धिदीली सुेल तीरा, कारागृहा धिवासुस्थाे, उपुलब्धा असुल्यासु, कारागृहा धिवासुस्थामध्याे राहातील.

कारागृहा धिवासुस्थामध्याे राहाणाे.

अधिधाकाृतीपुणाे अुपुस्थिस्थाती राहाणाे.

२२. कारागृहातील काोणातीाहाी कामचेाराी, अधाीक्षाकाकाडेू पुरावागृी घेतील्याधिशीवाया, रात्रीच्या वेळूी कारागृहा धिवासुस्थाी अुपुस्थिस्थाती राहाणारा ाहाी आधिणा जीरा कारागृहातील कामचेाराी, पुरावागृी घेतीा, काहाी अपुरिराहाया धिकाडेीसुाठी कारागृहा धिवासुस्थाी अुपुस्थिस्थाती राधिहाला असुेल तीरा, तीो, त्याबंाबंतीचेी काराणाे अधाीक्षाकाला तीात्काळू काळूवील.

२३. कारागृहाचे सुव अधिधाकाराी व कामचेाराी, त्याच्या वरिराष्ठी प्राधिधाकाऱ्याच्या कायादीेशीरा आदीेशीाचे व धिदीेशीाचे पुाल कारातील.

कायादीेशीरा आदीेशीाचे पुाल काराणाे.

प्राकराणा सहा

कल्याणा विनधाी.

काल्याणा धिधाी. २४.(१) शीासु, राज्यातील कारागृहाचे व सुधारा सुेवाचे सुव अधिधाकाराी व कामचेाराी याच्या काल्याणासुाठी, काल्याणा धिधाी घधिटती काराील आधिणा धिवधिहाती काराण्याती याेतील अशीा प्रयाोजीासुाठी त्याचेा धिवधियाोगृ कारातीा याेईल.

(२) काल्याणा धिधाीमध्याे, पुढील पुैसुे जीमा काराण्याती याेतील :—

(का) राज्या शीासुाे धिदीलेले काोणातीेहाी अुदीा ;

(खा) कारागृहाच्या सुव अधिधाकाऱ्याकाडेू व कामचेाऱ्याकाडेू घेतीलेली माधिसुका वगृणाी ;

(गृ) काोणात्याहाी व्याक्तीे धिकांवा सुघटे धिदीलेले काोणातीेहाी मृत्याूपुधित्रीती दीा, दीेणागृी, दीाधिधाी धिकांवा इतीरा अुदीाे ;

(घ) धिधाीच्या धिशील्लका राकामेच्या गृु तीवणाुकाीतीू उपुाधिजीती हाोणाराे व्याजी ;

(ङ) धिवधिहाती काराण्याती याेईल अशी इतीरा काोणातीहाी राक्काम.

प्राकराणा साती

कारागृहाचे विनराीक्षणा.

२५. महासुचेालका, धिवधिहाती काराण्याती याेतील अशीा धियाती कालातीराे सुमुधिचेती दीजीाच्या एखाद्यांा कारागृहाचे धिराीक्षाणा. अधिधाकाऱ्याद्वाराे सुव कारागृहाचे धिराीक्षाणा काेले जीाती आहाे याचेी सुधिस्थिश्चेती काराील.

अभ्यागृती मडेळू. २६.(१) प्रत्याेका कारागृहाती, अध्याक्षा म्हाणाू धिजील्हाधिधाकाराी व धिजील्हा दीडेाधिधाकाराी आधिणा धिवधिहाती काराण्याती याेतील अशीा सुख्याेतील इतीरा सुदीस्या याचेा सुमावेशी असुलेले एका अभ्यागृती मडेळू असुेल.

(२) मडेळू, या अधिधाधियामाच्या तीरातीुदींचे आधिणा त्याखाली काेलेल्या धियामाचे अुपुाल काेले जीाती असुल्याचेी सुधिस्थिश्चेती काराण्यासुाठी दीरा ती मधिहान्यातीू एकादीा कारागृहाचे धिराीक्षाणा काराील.

(३) प्रत्याेका धिराीक्षाणातीरा, मडेळूाचे धिदीेशी व सुूचेा यासुहा अहावाल, सुबंधिधाती उपु महाधिराीक्षाकाकाडे व महासुचेालकाकाडे पुाठीधिवण्याती याेईल.

प्राकराणा आठी

कारागृहाचेी ास्तीुराचेना विनासव्यस्र्थीा.

कारागृहाचेी वास्तीुराचेा.

२७. (१) एखाद्यांा कारागृहाचेी वास्तीुराचेा व सुकाल्पुधिचेत्री, भाूपुृष्ठीाचेी जीागृा, मोकाळूी जीागृा, बंदीकाक्षाचे वायाुवीजी, बंराकाी, शीौचेालयाे, स्ागृहाे, स्वयापुाका घरा, कायाछपुऱ्या, रुंग्णालयाे, इत्यादी, धिवधिहाती काराण्याती याेईल अशीा माकाशी व आवश्याकातीाशी सुसुगृती असुतील.

(२) प्रत्याेका कारागृहाचेी सुराक्षाधिवषंयाका माकाे, धिवधिहाती काराण्याती याेतील त्याप्रमाणाे असुतील.

(३) मधिहाला, तीृतीयापुथाी, धिदीव्यागृ व्याक्ती धिकांवा सुासुधिगृका राोगृाे धिकांवा माधिसुका आजीाराे ग्रीस्ती व्याक्ती, धिकांवा अमली पुदीाथाच्या अधितीसुेवाधाी व्याक्ती धिकांवा वयाोवृद्ध व अशीक्ती काैदी, न्यायाचेौकाशीधाी काैदी, दीोषंधिसुद्ध काैदी, अधिती सुराक्षा असुलेले काैदी, अभ्यास्ती अपुराधाी, सुराईती काैदी, तीरुंणा अपुराधाी, धिदीवाणाी काैदी, टोळ्याचे सुदीस्या असुलेले काैदी, स्थाबंद्ध काैदी, इत्यादींसुाराख्या धिवधिवधा प्रकाराच्या काैद्यांाचे धिवलगृीकाराणा काराणाे व त्या अलगृ ठीेवणाे सुलभा हाोण्यासुाठी आधिणा काैद्यांाच्या धिवशीेषं गृराजीा पुराधिवण्यासुाठी, धिवधिहाती काराण्याती याेईल त्याप्रमाणाे कारागृहाे सुकाल्पुधिचेधित्रीती कारातीा याेतील.

(४) कारागृहाच्या सुकाल्पुधिचेत्रीाती, कायात्मका आवश्याकातीेुसुारा, कारागृहाचे अधिधाकाराी व कामचेाराी याच्या धिवासुव्यावस्थाेचेा आधिणा इतीरा सुोयाीसुधिवधाचेा सुमावेशी असुेल.

(५) शीासु, धिवधिवधा प्रकाराच्या कारागृहाच्या तीट धिभातीपुासुू, धिवधिहाती काराण्याती याेईल अशीा अतीराच्या आतील, बंाधाकामे धिवधियाधिमती काराण्यासुाठी आधिणा त्यामध्याे राखाीव (बंफौरा) क्षाेत्री धिमाणा काराण्यासुाठी धियाम काराील.

खाुली कारागृहाे व खाुली वसुाहाती.

२८. (१) शीासुासु, काैद्यांाचे सुमाजीाती पुवसु काराण्यासु मदीतीगृारा ठीरू शीकाणाऱ्या, धिवधिहाती काराण्याती याेतील अशीा सुधिवधा धिकांवा सुवलती, खाुल्या कारागृहामध्याे व खाुल्या वसुाहातीती, उपुलब्धा कारू दीेतीा याेतील.

(२) खाुल्या कारागृहाचे व खाुल्या वसुाहातीचे व्यावस्थापु काराण्याचे धियाम, अशीा कारागृहामध्याे काैद्यांा स्थातीरिराती काराण्याचेी कायापुद्धती व त्याचेी पुात्रीतीा, आधिणा अशीा काैद्यांा खाुल्या कारागृहाती धिकांवा खाुल्या वसुाहातीती स्थातीरिराती काराण्याच्या शीती, धिवधिहाती काराण्याती याेतील त्याप्रमाणाे असुतील.

प्राकराणा नऊ

कैद्यांाचे गृीकराणा.

वगृीकाराणा व सुराक्षा धिधाराणा सुधिमती.

२९. (१) प्रत्याेका कारागृहामध्याे, काैद्यांाचे वगृीकाराणा व सुराक्षा धिधाराणा काराण्यासुाठी, अध्याक्षा म्हाणाू कारागृहा अधाीक्षाका आधिणा सुदीस्या म्हाणाू तीुरुंगृाधिधाकाराी (प्रशीासु), तीुरुंगृाधिधाकाराी (अतीगृती सुराक्षा) व वैद्यांकाीया अधिधाकाराी याचेा सुमावेशी असुलेली एका वगृीकाराणा व सुराक्षा धिधाराणा सुधिमती असुेल.

(२) सुधिमती, प्रथाम पुढील काैद्यांामधाू काैद्यांाचे प्रकारा सुधिस्थिश्चेती काराील :—

(का) धिदीवाणाी काैदी ;

(खा) दीोषंधिसुद्ध काैदी ;

(गृ) न्यायाचेौकाशीधाी काैदी ;

(घ) स्थाबंद्ध काैदी ;

(ङ) सुराईती धिकांवा अभ्यास्ती अपुराधाी ;

(चे) मृत्याूदीडेाचेी धिशीक्षा झालेले काैदी ;

(छ) दीयाेचेा अजी फौेटाळूलेले मृत्याूदीधिडेती काैदी ;

(जी) धिवधिहाती काराण्याती याेतील असुे इतीरा काोणात्याहाी प्रकाराचे काैदी.

(३) सुधिमती, कारागृहाती दीाखाल हाोणाऱ्या काैद्यांाचे वया, धिलगृ, धिशीक्षा, सुराक्षा व सुराक्षाणाधिवषंयाका गृराजीा, शीाराीरिराका व माधिसुका आराोग्याधिवषंयाका गृराजीा, सुधारात्मका गृराजीा, इत्यादींुसुारा पुढील प्रवगृामध्याे त्याचे वगृीकाराणा काराील :—

(का) धिलगृधिहाया : पुरुंषं, मधिहाला व तीृतीयापुथाी ;

(खा) मूल असुलेल्या मधिहाला काैदी ;

(गृ) तीरुंणा अपुराधाी ;

(घ) वयाोवृद्ध व अशीक्ती काैदी ;

(ङ) माधिसुका आजीाराे ग्रीस्ती काैदी ;

(चे) पुधिहाल्यादीाचे अपुराधा काराणाराे अपुराधाी ;

(छ) अमली पुदीाथाचे व्यासुी आधिणा मद्यांासुक्ती अपुराधाी ;

(जी) धिवदीेशी काैदी ;

(झा) सुासुधिगृका राोगृाे धिकांवा दीघ आजीाराे ग्रीस्ती काैदी ;

(ञ) अधिती-जीोखाीमीचे काैदी ;

(ट) धिवधिहाती काराण्याती याेतील असुे इतीरा काोणातीेहाी प्रवगृ.

(४) पुोट-कालमे (२) व (३) याअन्वयाे काैद्यांाच्या प्रकाराचेी व वगृवाराीचेी सुधिस्थिश्चेती काेल्यातीरा, काैद्यांाच्या एकामेकाशी हाोणाऱ्या काोणात्याहाी प्रकाराच्या पुरास्पुरा सुबंधासु प्रधितीबंधा काराण्याकारिरातीा, धिवधिहाती काराण्याती याेईल अशीा राीतीे, त्या अलगृ ठीेवतीा याेईल.

(५) कारागृहाचे प्रभाराी अधिधाकाराी, या सुबंधाती, शीासुाकाडेू धिवधिधिदीष्ट काराण्याती याेईल त्याप्रमाणाे, अधिती जीोखामीच्या काैद्यांाचेी सुराक्षा व सुराधिक्षाती अधिभाराक्षा काराण्याचेी सुधिस्थिश्चेती काराण्यासुाठी धिवशीेषं काळूजी घेईल आधिणा सुावधाधिगृराी बंाळूगृील.

प्राकराणा दीहा

कैद्यांाचे प्राेशी, स्र्थीानातीराणा मांुक्तीतीा.

काैद्यांाचे प्रवेशी. ३०. (१) कारागृहाचेा प्रभाराी अधिधाकाराी, एखाद्यांा व्याक्तीचेी, याथाोधिचेती कायादीेशीरा प्रधिक्रयाेुसुारा मुक्तीतीा हाोईपुयाती धिकांवा धितीला हालधिवण्याती याेईपुयाती, अशीा व्याक्तीला, ज्याद्वाराे कारागृहाती पुाठीधिवण्याती आले असुेल अशीा काोणात्याहाी रिराटच्या, अधिधापुत्रीाच्या धिकांवा आदीेशीाच्या धिकाडेीुसुारा काोणात्याहाी न्यायालयाकाडेू धिकांवा काोणात्याहाी सुक्षाम प्राधिधाकाराणाकाडेू या अधिधाधियामान्वयाे त्याच्या अधिभाराक्षाेती याथाोधिचेतीराीत्या पुाठीधिवलेल्या अशीा व्याक्तीचेा स्वीकारा काराील व धितीला स्थाबंद्ध काराील.

(२) कारागृहाचेा प्रभाराी अधिधाकाराी, अशीा रिराटचेी, अधिधापुत्रीाचेी धिकांवा आदीेशीाचेी अमलबंजीावणाी काेल्यातीरा अथावा त्याद्वाराे पुाठीधिवलेल्या व्याक्तीचेी मुक्तीतीा झाल्यातीरा, त्याचेी काशीा प्रकाराे अमलबंजीावणाी काराण्याती आली धिकांवा त्याद्वाराे पुाठीधिवलेल्या व्याक्तीचेी, त्याचेी अमलबंजीावणाी हाोण्यापुूवी अधिभाराक्षाेतीू मुक्तीतीा का काराण्याती आली आहाे हाे दीशीधिवणाराे, याथाोधिचेती स्वाक्षाराीकाृती प्रमाणापुत्री, ज्या न्यायालयाे तीो काढीला हाोतीा त्या न्यायालयाला पुाठीवील.

(३) कारागृहाचेा प्रभाराी अधिधाकाराी, त्या त्या वेळूी अमलाती असुलेल्या काोणात्याहाी कायाद्यांाच्या तीरातीुदींन्वयाे काोणात्याहाी न्यायालयाे धिकांवा सुक्षाम प्राधिधाकाराणाे काोणात्याहाी व्याक्तीच्या स्थाबंद्धतीेसुाठी धिदीलेला काोणातीाहाी धिशीक्षादीेशी धिकांवा आदीेशी धिकांवा काढीलेले अधिधापुत्री अमलाती आणाील.

(४) काोणातीहाी शीका धिकांवा सुधिदीग्धातीा असुल्यासु त्या बंाबंतीती, कारागृहाचेा प्रभाराी अधिधाकाराी, अमलबंजीावणाीसुाठी, स् पुष्टीकाराणासुाठी त्याच्याकाडे पुाठीधिवलेले अधिधापुत्री धिकांवा आदीेशी, तीो काढीणाऱ्या प्राधिधाकाराणाकाडे, स्पुष्टीकाराणाथा पुाठीवील. असुा सुदीभा प्रलधिबंती असुेपुयाती, त्या अधिधापुत्रीाती धिकांवा आदीेशीाती धिवधिधिदीष्ट काेली असुेल, अशीा राीतीे, काैद्यांाला स्थाबंद्ध काराण्याती याेईल.

(५) प्रत्याेका काैद्यांाचेी, त्याच्या प्रवेशीातीरा, शीक्या धितीतीक्या लवकारा, वैद्यांकाीया अधिधाकाऱ्याकाडेू तीपुासुणाी काराण्याती याेईल आधिणा तीो, त्याे ठीेवावयाच्या धिवधिहाती ंदीवहाीती धिकांवा मुन्याती त्याबंाबंतीचेी तीपुशीलवारा ंदी काराील धिकांवा ंदी काराण्याचेी व्यावस्था काराील. या अधिभालेखाती, सुध्याच्या धिकांवा पुूवीच्या काोणात्याहाी आजीारासुहा, काैद्यांाच्या आराोग्या स्थिस्थातीचेा, त्याच्या शीराीरावरा असुलेल्या काोणात्याहाी जीखामा धिकांवा खाुणा याचेा, जीरा सुश्रम कारावासुाचेा धिशीक्षादीेशी धिदीलेला असुेल तीरा, तीो, जी मजीुराी काराण्यासु याोग्या असुेल त्या मजीुराीचेा वगृ आधिणा वैद्यांकाीया अधिधाकाऱ्यासु अतीभाू ती काराणाे याोग्या वाटतील अशीा इतीरा काोणात्याहाी धिराीक्षाणाचेा, तीपुशील अतीभाू ती असुेल.

(६) न्यायालयाकाडेू धिकांवा इतीरा काोणात्याहा ी सुक्षाम प्राधिधाकाराणाकाडे ू कारागृहाच्या प्रभारा ी अधिधाकाऱ्याला उद्देशीू पुाठीधिवलेले वैधा अधिधापुत्री धिकांवा काोणातीाहाी आदीेशी सुादीरा काेल्याुसुारा असुेल त्या व्याधितीरिराक्ती, काोणात्याहाी व्याक्तीला स्थाबंद्धतीेसुाठी कारागृहाती प्रवेशी धिदीला जीाणारा ाहाी.

काैद्यांाचेी झाडेती.

३१. (१) जीेव्हा जीेव्हा, काैद्यांाला कारागृहाती प्रवेशी धिदीला जीाईल तीेव्हा तीेव्हा, कारागृहाच्या प्रभाराी अधिधाकाऱ्याकाडेू धिकांवा त्याे प्राधिधाकाृती काेलेल्या अधिधाकाऱ्याकाडेू त्याचेी कासुू झाडेती घेण्याती याेईल, आधिणा याोग्या अधिधाकारान्वयाे जी कारागृहाती आणाली असुेल अशी सुव राोखा राक्काम, दीाधिगृे धिकांवा इतीरा मौल्यावा वस्तीू, त्या काैद्यांाकाडेू काढीू घेण्याती याेतील आधिणा त्याबंाबंती, धिवधिहाती काराण्याती याेईल अशीा राीतीे कायावाहाी काराण्याती याेईल.

(२) जीरा काैद्यांाकाडे, माई काेलेली काोणातीहाी वस्तीू आढीळू आली तीरा, ती जीप्ती काराण्याती याेईल.

(३) मधिहाला धिकांवा तीृतीयापुथाी काैद्यांाच्या बंाबंतीती, धिवधिहाती काराण्याती याेईल अशीा सुमुधिचेती राीतीे झाडेती घेण्याती याेईल व तीपुासुणाी काराण्याती याेईल.

२०२२ चेा ११.

(४) कारागृहाती प्रवेशी धिदीलेला प्रत्याेका काैदी, फौजीदीाराी प्रधिक्रया (ओळूखा पुटधिवणाे) अधिधाधियाम, २०२२ आधिणा त्या त्या वेळूी अमलाती असुलेल्या इतीरा काोणात्याहाी कायाद्यांाच्या तीरातीुदींुसुारा काराण्याती याेईल अशीा शीाराीरिराका व बंायाोमेट्रीका ओळूखाीसुबंधाीच्या मापु प्रधिक्रयाेतीू जीाईल.

(५) जीो काैदी, कारागृहाबंाहाेरा जीातीो धिकांवा कारागृहाती पुन्हा प्रवेशी कारातीो असुा प्रत्याेका काैदी दीेखाील कारागृहातील अशीा प्रत्याेका बंाहाेरा जीाण्याच्या धिकांवा आती प्रवेशी काराण्याच्या प्रत्याेका वेळूी, त्याचेी कासुू झाडेती घेण्याच्या आधिणा शीाराीरिराका व बंायाोमेधिट्रका ओळूखाीसुबंधाीच्या मापु प्रधिक्रयाेतीू जीाईल.

(६) काैदी, माई काेलेल्या वस्तीूच्या तीपुासुणाीसुाठी काोणात्याहाी वेळूी कासुू झाडेती घेण्यासु पुात्री असुेल.

३२. (१) सुव काैद्यांाचेी, अन्या काोणात्याहाी कारागृहाती त्या स्थातीरिराती काराण्यापुूवी, वैद्यांकाीया काैद्यांाचे स्थातीराणा.

अधिधाकाऱ्याकाडेू त्याचेी तीपुासुणाी काराण्याती याेईल.

(२) जीेव्हा, काोणात्याहाी व्याक्तीसु, कारावासुाच्या धिशीक्षाेखाली धिकांवा मृत्याुदीडेाच्या धिशीक्षाेखाली धिकांवा दीडे भाराण्याती कासुूरा काेल्यामुळूे धिकांवा शीातीतीा राखाण्यासुाठी धिकांवा चेागृली वतीणाूका ठीेवण्यासुाठी जीामी दीेण्यासु कासुूरा काेल्यामुळूे राज्यातील कारागृहाती बंदीवासुाती ठीेवण्याती आले असुेल त्याबंाबंतीती, शीासु, अन्या राज्याच्या शीासुाच्या पुरास्पुरामधाील सुमतीे, आदीेशीाद्वाराे, त्या काैद्यांाला त्या कारागृहातीू अन्या राज्यातील काोणात्याहाी कारागृहाती स्थातीरिराती काराण्याचेी तीरातीूदी कारू शीकाेल.

(३) काोणात्याहाी न्यायाचेौकाशीधाी काैद्यांाचे, एका राज्यातीू दीुसुऱ्या राज्याती काेले जीाणाराे स्था तीराणा हाे, पुराती पुाठीधिवणाऱ्या (रिरामाडे दीेणाऱ्या) न्यायालयाच्या सुमतीे काराण्याती याेईल.

(४) काोणात्याहाी काैद्यांाला, राज्यातील एका कारागृहातीू दीुसुऱ्या कारागृहाती स्थातीरिराती काराण्यासुाठी महासुचेालका धिकांवा धिवशीेषं महाधिराीक्षाका हा सुक्षाम प्राधिधाकाराी असुेल.

(५) उपु महाधिराीक्षाका हा, काोणात्याहाी काैद्यांासु, त्याच्या सुबंधिधाती अधिधाकाराक्षाेत्रीामधाील एका कारागृहातीू दीुसुऱ्या कारागृहाती स्थातीरिराती काराण्यासुाठी सुक्षाम प्राधिधाकाराी असुेल.

(६) न्यायाचेौकाशी काराणाऱ्या न्यायालयासु सुूधिचेती कारू न्यायाचेौकाशीधाी काैद्यांाचे स्थातीराणा काराण्याती याेईल.

धिवदीेशी काैद्यांाचे प्रवेशी व प्रत्यावती.

३३. (१) कारागृहातील धिवदीेशी काैद्यांाच्या प्रवेशीाचेी माधिहाती, तीात्काळू महासुचे ालकाकाडे पुाठीवण्याती याेईल, तीो ती माधिहाती, भाराती सुराकाराच्या पुराराष्ट्र मत्रीालयाकाडे अथावा कांद्र सुराकाराकाडेू धिकांवा राज्या शीासुाकाडेू धिवधिधिदीष्ट काराण्याती याेईल अशीा अन्या काोणात्याहाी अधिभाकाराणाकाडे पुाठीवील.

२००३ चेा ४९.

(२) धिववधिक्षाती काैद्यांाचे, भारातीातीू भारातीाबंाहाेराील अन्या दीेशीाती धिकांवा धिठीकाणाी स्थातीराणा, आधिणा भारातीाबंाहाेराील अन्या दीेशीातीू धिकांवा धिठीकाणाहाू भारातीाती प्रत्यावती हाे, काैद्यांाचे प्रत्यापुणा अधिधाधियाम, २००३ याच्या तीरातीुदींुसुारा काराण्याती याेईल.

काैद्यांाचेी मुक्तीतीा. ३४. जीरा काैदी, काोणात्याहाी तीव्र धिकांवा धाोकादीायाका धिचेत्तक्षाोभाका राोगृाे ग्रीस्ती असुेल तीरा, अशी मुक्तीतीा काराणाे सुराधिक्षाती असुल्याचे वैद्यांकाीया अधिधाकाऱ्याे प्रमाधिणाती काेल्याखाेराीजी, अशीा काोणात्याहाी काैद्यांाचेी कारागृहातीू मुक्तीतीा काराण्याती याेणारा ाहाी.

प्राकराणा अकरा

कैद्यांाचेी विशीस्ती.

३५. जीेव्हा एखाद्यांा काैद्यांाकाडेू पुढील काृत्याे काराण्याती याेतील तीेव्हा, अशी काृत्याे कारागृहा अपुराधा कारागृहाधिवषंयाका अपुराधा. असुतील :—

(का) या अधिधाधियामान्वयाे धिकांवा त्याखाली काेलेल्या धियामान्वयाे धिवधिधिदीष्ट काेलेल्या काोणात्याहाी धियामाचे धिकांवा धिवधियामाचे जीाणाीवपुूवका उल्लघ काराणाे ;

(खा) काोणात्याहाी व्याक्तीवरा, काोणातीाहाी हामला काराणाे धिकांवा बंळूाचेा वापुरा काराणाे ;

(गृ) अपुमास्पुदी धिकांवा धामकाी दीेणाऱ्या भाषंेचेा जीाणाीवपुूवका व सुतीती वापुरा काराणाे ;

(घ) अैधितीका धिकांवा असुभ्या धिकांवा गृैराधिशीस्तीचे वती काराणाे ;

(ङ) मजीुराी काराण्यापुासुू स्वतीःला जीाणाीवपुूवका धि:सुमथा काराणाे ;

(चे) जीेव्हा काैद्यांाला सुश्रम कारावासुाचेी धिशीक्षा दीेण्याती याेतीे तीेव्हा, असुे काम काराण्यासु सुतीती कारा दीेणाे ;

(छ) सुश्रम कारावासुाचेी धिशीक्षा झालेल्या काोणात्याहाी दीोषंधिसुद्ध काैद्यांाे कामामध्याे जीाणाीवपुूवका आळूसु काराणाे धिकांवा धिष्काळूजीपुणा काराणाे ;

(जी) सुश्रम कारावासुाचेी धिशीक्षा झालेल्या काोणात्याहाी दीोषंधिसुद्ध काैद्यांाे कामाचे जीाणाीवपुूवका गृैराव्यावस्थापु काराणाे ;

(झा) कारागृहाच्या मालमत्तेचे जीाणाीवपुूवका ुकासुा काराणाे ;

(ञ) प्रत्याक्षा धिकांवा इलेक्ट्रॉधिका स्वरूपुाती ठीेवलेली वृत्तपुत्रीकाे काैद्यांाचेा पुूवेधितीहासु, अधिभालेखा धिकांवा दीस्तीऐवजी यामध्याे फौेराफौारा काराणाे धिकांवा तीे खाराबं काराणाे ;

(ट) माई काेलेली काोणातीहाी वस्तीू प्राप्ती काराणाे, बंाळूगृणाे धिकांवा हास्तीातीरिराती काराणाे ;

(ठी) कारागृहातील काोणात्याहाी अधिधाकाऱ्याच्या धिकांवा कामचेाऱ्याच्या धिवरुंद्ध जीाणाीवपुूवका खाोटे आराोपु काराणाे ;

(डे) काोणातीहाी आगृ, कारास्था धिकांवा काट यासुाराख्या घटा त्याला काळूतीाक्षाणाी त्या काळूधिवणाे धिकांवा काळूधिवण्यासु कारा दीेणाे, मोबंाईल, अमली पुदीाथा, शीस्त्रीे, चेल यासुाराख्या धिवधिधाधिधिषंद्ध वस्तीू चेा वापुरा काराणाे अथावा पुळू जीाण्याचेा प्रयात् काराणाे धिकांवा पुळू जीाण्याचेी तीयाराी काराणाे अथावा काोणात्याहाी काैद्यांावरा धिकांवा अन्या काोणात्याहाी व्याक्तीवरा धिकांवा कारागृहा कामचेाऱ्यावरा हाल्ला काराणाे ;

े धिकांवा पुळू जीाण्याचेा प्रयात् काराणाे, पुळू जीाण्याचेा काट राचेणाे, धिकांवा पुळू (ढी) पुळू जीाणाे जीाण्यासुाठी सुहाय्या काराणाे ;

(णा) धिबंतीाराी सुदीेशीवहा उपुकाराणा े, मोबंाईल फौो, इलेक्ट्रॉधिक्सु उपुकाराणाे व त्याच्या सुहाय्याभाूती घटकाचेा अधिधाकाृती वापुरा काराणाे धिकांवा ती बंाळूगृणाे ;

(ती) जीेथाे प्रवेशी काराण्याचेी पुरावागृी ाहाी अशीा, कारागृहाच्या पुरिरासुराती धिकांवा त्याभाोवती अपुप्रवेशी काराणाे धिकांवा अपुप्रवेशी काराण्याचेा प्रयात् काराणाे धिकांवा धिवाकाराणा धिफौराणाे ;

(था) कारागृहाबंाहाेराील काोणात्याहाी व्याक्तीशी अधिधाकाृती सुवादी सुाधाणाे ;

(दी) कारागृहा अधिधाकाराी धिकांवा कामचेाराी असुल्याचेा बंहाणा काराणाे धिकांवा काोणात्याहाी प्रकाराचेी तीोतीयाेधिगृराी काराणाे ;

(धा) माई काेलेल्या काोणात्याहाी वस्तीूचेी तीस्काराी काराणाे धिकांवा तीस्काराी काराण्याचेा प्रयात् काराणाे;

() कारागृहातील अधिधाकाराी व कामचेाराी याच्याधिवरुंद्ध खाोटे अधिभावेदी कारू सुहाकाैद्यांा धाकादीपुटशीा दीाखाधिवणाे ;

(पु) सुामूधिहाका उपुोषंणाती, आदीोलाती धिकांवा अन्या काोणात्याहाी अवज्ञाकाराी धिकांवा बंेधिशीस्ती काृत्यामध्याे सुहाभागृ घेणाे धिकांवा त्यासु धिचेथावणाी दीेणाे ;

(फौ) लंधिगृका छळूवणाूका काराणाे धिकांवा सुमसुभाोगृ काराणाे ;

(बं) जीुगृारा, सुट्टेबंाजी, इत्यादींसुाराख्या सुमाजीधिवराोधाी काृत्यामध्याे सुहाभागृ घेणाे धिकांवा ती आयाोधिजीती काराणाे ;

(भा) उपुराोक्तीपुैकाी काोणातीेहाी अपुराधा काराण्यासु सुहाय्या काराणाे धिकांवा त्यासु अपुप्रेराणा दीेणाे ;

(म) आजीाराी असुल्याचे ढींगृ काराणाे ;

(या) धिवधिहाती काराण्याती याेईल असुे इतीरा काोणातीेहाी काृत्या.

३६. (१) कारागृहाचेा प्रभाराी अधिधाकाराी, या अधिधाधियामाच्या तीरातीुदींुसुारा व त्या खाली काेलेल्या धियामाुसुारा कारागृहातील काैद्यांामध्याे धिशीस्ती राखाण्यासुाठी जीबंाबंदीारा असुेल.

काैद्यांाचेा धिशीस्तीधिवषंयाका प्राधिधाकाराी.

(२) कारागृहामध्याे धिशीस्तीचेी अमलबंजीावणाी काराण्याचेी राीती, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याती याेईल त्याप्रमाणाे असुेल.

काैद्यांाचे कातीव्या.

३७. कारागृहाच्या अधिधाकाऱ्याच्या धिकांवा कामचेाऱ्याच्या आदीेशीाचे व सुूचेाचे आधिणा या अधिधाधियामाच्या तीरातीुदींचे पुाल काराणाे आधिणा धिवधिहाती काराण्याती याेतील अशीा अन्या धिदीेशीाचे अुपुाल काराणाे हाे, प्रत्याेका काैद्यांाचे कातीव्या असुेल.

कारागृहाधिवषंयाका अपुराधासुाठी धिशीक्षा.

३८. कारागृहाचेा प्रभाराी अधिधाकाराी, या अधिधाधियामान्वयाे व त्याखाली काेलेल्या धियामान्वयाे धिवधिधिदीष्ट काेलेली चेौकाशी काेल्यातीरा, कालम ३५ मध्याे धिवधिधिदीष्ट काेलेल्या कारागृहाधिवषंयाका अपुराधाच्या बंाबंतीती, पुढील धिशीक्षापुैकाी काोणातीहाी धिशीक्षा लादीू शीकाेल :—

(का) अधाीक्षाकाद्वाराे, काैद्यांाला उद्देशीू वैयास्थिक्तीकाराीत्या जी तीाकाीदी दीेण्याती याेतीे आधिणा धिशीक्षा ंदीवहाीती व वृत्तपुत्रीकाती काैद्यांाचेा पुूवेधितीहासु मूदी काराण्याती याेतीे ती औपुचेारिराका तीाकाीदी ;

(खा) उपुहारागृहाच्या सुधिवधाेसुहा मोराजीाच्या सुधिवधा, एका मधिहान्याच्या कालावधाीपुयाती, बंदी काराणाे;

(गृ) मजीुराीमध्याे बंदील काराणाे ;

(घ) माफौीचेा कालावधाी, ती मधिहान्यापुयाती गृमावणाे ;

(ङ) दीोषंधिसुद्ध अवेक्षाका, रात्रीपुाळूी पुहाराेकाराी, इत्यादी जीबंाबंदीाऱ्यापुासुू कायामचे काढीू टाकाणाे;

(चे) इतीरा काैद्यांापुासुू धिवलगृ ठीेवणाे (एकाती कारावासु सुलेला) ;

(छ) सुव अभ्यागृतीाच्या (त्याती अधिधावक्त्याच्या भाेटीचेा सुमावेशी सुेल) भाेटी, एका मधिहान्यापुेक्षा अधिधाका सुेल इतीक्या कालावधाीसुाठी स्थाधिगृती काराणाे ;

(जी) दीुसुऱ्या कारागृहाती स्थातीरिराती काराणाे ;

(झा) धिवधिहाती काराण्याती याेतील अशीा अन्या धिशीक्षा.

३९. अधाीक्षाका, कालम ४१ अन्वयाे माई काेलेली काृत्याे आधिणा ती काृत्याे काेल्यामुळूे लादीण्याती याेणाराी शीास्ती मूदी असुणाराी इग्रीजी व स्थाधिका भाषंेतील सुूचेा, कारागृहाबंाहाेराील दीशी जीागृी लावील.

माई काेलेली काृत्याे व शीास्ती याचेी प्रधिसुद्धी.

४०. (१) प्रत्याेका कारागृहाती एका धिशीक्षा ंदीवहाी ठीेवण्याती याेईल.

धिशीक्षा ंदीवहाीतील ंदी.

(२) कारागृहाधिवषंयाका प्रत्याेका गृभाीरा अपुराधाच्या बंाबंतीती, सुाक्षाीदीारा म्हाणाू अधिभासुाक्षा दीेणाऱ्या काैद्यांाचेी ावे ंदीधिवण्याती याेतील.

(३) कारागृहाचेा प्रभाराी अधिधाकाराी, सुाक्षाीदीाराच्या पुराव्याचेा सुाराशी, काैद्यांाचेा बंचेाव आधिणा त्याच्या काराणासुहा धिष्काषं ंदीवील.

(४) अधाीक्षाका व तीुरुंगृाधिधाकाराी, ंदींचेी अचेूकातीा प्रमाधिणाती काराण्यासुाठी प्रत्याेका धिशीक्षाेशी सुबंधिधाती असुणाऱ्या ंदींसुमोरा त्याच्या स्वाक्षाऱ्या कारातील.

प्राकराणा बंारा

कारागृहाच्या सबंधातील अपराधा.

४१. जीो काोणाी, या अधिधाधियामाच्या तीरातीुदींचे धिकांवा त्याखाली काेलेल्या धियामाचे उल्लघ कारू,—

कारागृहाच्या सुबंधातील अपुराधा.

(का) काोणात्याहाी काैद्यांाला, काोणात्याहाी कारागृहामधाू बंाहाेरा काढील धिकांवा काढीण्याचेा प्रयात् काराील ;

(खा) काोणात्याहाी काैद्यांाला, माई काेलेली काोणातीहाी वस्तीू पुरावील धिकांवा पुराधिवण्याचेा प्रयात् काराील ;

(गृ) काोणात्याहाी काैद्यांाशी सुवादी सुाधाील धिकांवा सुवादी सुाधाण्याचेा प्रयात् काराील ; धिकांवा (घ) या कालमाद्वाराे धिशीक्षाेसु पुात्री असुलेल्या काोणात्याहाी अपुराधासु अपुप्रेराणा दीेईल,

त्याला, दीोषंधिसुद्ध झाल्यावरा, सुहा मधिहान्यापुयाती वाढीधिवतीा याेईल इतीक्या कारावासुाचेी, धिकांवा पुचेवीसु हाजीारा रुंपुयापुयाती द्रव्यादीडेाचेी धिशीक्षा हाोईल, अथावा या दीोन्हाीहाी धिशीक्षा हाोतील.

४२. (१) काोणातीाहाी काैदी, कारागृहामध्याे मोबंाईल फौो व इतीरा इलेक्ट्रॉधिका सुदीेशीवहा सुाधाे बंाळूगृणारा ाहाी धिकांवा वापुराणारा ाहाी.

(२) काैदी धिकांवा अभ्यागृती अथावा कारागृहाचेा अधिधाकाराी धिकांवा कामचेाराी असुणारा, जीो काोणाी, या अधिधाधियामाच्या काोणात्याहाी तीरातीुदींचे धिकांवा त्याखाली काेलेल्या काोणात्याहाी धियामाचे उल्लघ कारुं,—

(एका) अशी सुाधाे बंाळूगृती असुल्याचे धिकांवा त्याचेा वापुरा काराीती असुल्याचे धिकांवा ती आती मोबंाईल फौो व इतीरा धिवधिधाधिधिषंद्ध वस्तीू बंाळूगृल्याबंद्देल धिकांवा वापुराल्याबंद्देल धिशीक्षा.

आणाती असुल्याचे धिकांवा बंाहाेरा ेती असुल्याचे आढीळू याेईल ;

(दीो) माई काेलेली काोणातीहाी वस्तीू, जीे काोणातीेहाी असुतील अशीा, काोणात्याहाी मागृाे, काोणात्याहाी कारागृहाती आणाण्याचेा धिकांवा कारागृहातीू बंाहाेरा ेण्याचेा प्रयात् काराील अथावा काोणात्याहाी काैद्यांाला पुरावील धिकांवा पुराधिवण्याचेा प्रयात् काराील ;

(ती) काोणात्याहाी काैद्यांाे बंाळूगृावयाचेी धिकांवा काोणात्याहाी काैद्यांासु पुरावठीा कारावयाचेी अशी काोणातीहाी वस्तीू, काोणात्याहाी कारागृहाती आणाण्यासु धिकांवा कारागृहातीू बंाहाेरा ेण्यासु जीाणाीवपुूवका मुभा दीेईल ;

(चेारा) काोणात्याहाी काैद्यांाशी सुवादी सुाधाील धिकांवा सुवादी सुाधाण्याचेा प्रयात् काराील ; धिकांवामांहाराष्ट्रट शीासन राजपत्री असाधाराणा भागृ पाचे, विसंबंरा १३, २०२५/अग्रहायणा २२, शीके १९४७ १७ (पुाचे) या कालमान्वयाे धिशीक्षापुात्री असुलेल्या काोणात्याहाी अपुराधासु अपुप्रेराणा दीेईल,

त्याला, दीोषंधिसुद्ध झाल्यावरा, ती वषंापुयाती वाढीधिवतीा याेईल इतीक्या मुदीतीच्या कारावासुाचेी धिकांवा पुचेवीसु हाजीारा रुंपुयापुयातीच्या द्रव्यादीडेाचेी धिशीक्षा हाोईल, अथावा या दीोन्हाी धिशीक्षा हाोतील.

(३) काैदी धिकांवा अभ्यागृती अथावा कारागृहाचेा अधिधाकाराी धिकांवा कामचेाराी असुणारा, जीो काोणाी, इलेक्ट्रॉधिका उपुकाराणा धिकांवा धिबंतीाराी सुदीेशीवहा सुाधाे धिकांवा त्याचेी काोणातीहाी सुहाय्याभाूती धिकांवा घटका उपुकाराणाे बंाळूगृीती असुल्याचे धिकांवा चेालवीती असुल्याचे धिकांवा त्याचेा वापुरा काराीती असुल्याचे आढीळू याेईल, अथावा जीरा अशी काोणातीहाी व्याक्ती, त्याचेा पुरावठीा काराण्याती सुहाय्या काराीती असुल्याचे धिकांवा त्यासु अपुप्रेराणा दीेती असुल्याचे धिकांवा धिचेथावणाी दीेती असुल्याचे आढीळू आले तीरा, अथावा जीरा अशी काोणातीहाी व्याक्ती, कारागृहातील इलेक्ट्रॉधिका धिकांवा अन्या प्रकाराच्या काोणात्याहाी सुाधासुामग्रीशी हातीचेलाखाी काराीती असुल्याचे, धितीचे ुकासुा काराीती असुल्याचे धिकांवा ती ष्ट काराीती असुल्याचे आढीळू आले तीरा, त्याला, दीोषंधिसुद्ध झाल्यावरा, जी दीो वषंापुेक्षा कामी सुेल, पुरातीु ती वषंापुयाती वाढीधिवतीा याेईल इतीक्या मुदीतीच्या कारावासुाचेी धिकांवा पुचेवीसु हाजीारा रुंपुयापुयातीच्या द्रव्यादीडेाचेी धिशीक्षा हाोईल, अथावा या दीोन्हाी धिशीक्षा हाोतील.

(४) काैदी, जीरा आधाीचे धिशीक्षा भाोगृती असुेल तीरा, भाोगृती असुलेली काोणातीहाी धिशीक्षा भाोगृू झाल्यावरा, या कालमान्वयाे ठीोठीावलेली धिशीक्षा भाोगृील.

कारागृहाधिवषंयाका अपुराधाचेी पुरावृत्ती काेल्याबंाबंतीचेी प्रधिक्रया.

४३. (१) जीरा कारागृहाच्या पुरिरासुरातील काोणातीाहाी काैदी, कारागृहाच्या धिशीस् तीधिवरुंद्धच्या अपुराधाबंद्देल दीोषंी असुेल तीरा, तीो अपुराधा त्याे वारावारा काेला असुल्याच्या काराणाे, असुा अपुराधा धिकांवा अन्याथा, या अधिधाधियामान्वयाे जी धिशीक्षा ठीोठीावण्याचेा प्रभाराी अधिधाकाऱ्यासु अधिधाकारा आहाे अशी काोणातीहाी धिशीक्षा ठीोठीावण्यासु पुराेसुा धिशीक्षापुात्री ाहाी असुे त्याचे मती असुेल तीरा, प्रभाराी अधिधाकाराी, अशीा काैद्यांाचे प्रकाराणा, पुरिरास्थिस्थातीच्या धिववराणापुत्रीासुहा, अधिधाकारिरातीा असुलेल्या दीडेाधिधाकाऱ्याकाडे पुाठीवील, आधिणा त्यातीरा, असुा दीडेाधिधाकाराी, काैद्यांाधिवरुंद्ध ठीेवलेल्या अशीा दीोषंाराोपुाचेी न्यायाचेौकाशी काराील, आधिणा त्याला, दीोषंधिसुद्ध झाल्यावरा, ती वषंापुयाती वाढीधिवतीा याेईल इतीक्या मुदीतीच्या कारावासुाचेी धिशीक्षा हाोईल.

(२) काैदी, जीरा आधाीचे धिशीक्षा भाोगृती असुेल तीरा, भाोगृती असुलेली काोणातीहाी धिशीक्षा भाोगृू झाल्यावरा, या कालमान्वयाे ठीोठीावलेली धिशीक्षा भाोगृील.

प्राकराणा तीेरा

कैद्यांासाठी सुविधा.

४४. (१) सुव काैद्यांा, सुराकाराी खाचेाे अन् पुराधिवण्याती याेईल आधिणा वाढीण्याती याेणाऱ्या आहाराचे काैद्यांासुाठी अन् कापुडे व धिबंस्तीरा.

प्रमाणा धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याती याेईल.

(२) प्रत्याेका दीोषंधिसुद्ध काैद्यांाे, धिवधिहाती काराण्याती याेईल असुा पुोषंाखा पुरिराधा काराणाे आवश्याका असुेल.

(३) सुव काैद्यांा, सुराकाराी खाचेाे धिबंस्तीरा पुराधिवण्याती याेईल. न्यायाचेौकाशीधाी काैद्यांा व धिदीवाणाी काैद्यांा, कारागृहा प्राधिधाकाऱ्याकाडेू काेल्या जीाणाऱ्या तीपुासुणाीसु अधाी राहाू, त्याचेा स्वती:चेा धिबंस्तीरा वापुरातीा याेईल.

(४) काोणात्याहाी काैद्यांाचे अन्, कापुडे, धिबंस्तीरा धिकांवा अन्या आवश्याका वस्तीू चेा काोणातीाहाी भागृ, इतीरा काोणात्याहाी काैद्यांा दीेण्याती याेणारा ाहाी, भाड्याे दीेण्याती याेणारा ाहाी धिकांवा धिवकातीा याेणारा ाहाी ; आधिणा जीो काोणात्याहाी काैदी, या कालमाच्या तीरातीुदींचे उल्लघ काराील तीो, प्रभाराी अधिधाकाऱ्यासु याोग्या वाटेल अशीा कालावधाीसुाठी, वस्तीू खाराेदी काराण्याचेा धिवशीेषंाधिधाकारा गृमावील.

काॅन्टी सुधिवधा.

४५. शीासुासु, कारागृहाच्या पुरिरासुराती काॅन्टीचेी सुधिवधा उपुलब्धा कारातीा याेईल, तीेथाू, काैद्यांा, धियामासु अुसुरू पुरावागृी धिदीलेल्या वस्तीू खाराेदी कारातीा याेतील.

भागृ पुाचे-१२३-३. एचेबंी-२५०५-३.

काम व मजीुराी. ४६. (१) प्रत्याेका दीोषंधिसुद्ध काैद्यांासु, तीो काोठीडेीती असुतीेवेळूी काम दीेण्याती याेईल. न्यायाचेौकाशीधाी काैदी, धिदीवाणाी काैदी व सुाध्या कारावासुाचेी धिशीक्षा धिदीलेले काैदी या, तीे काोठीडेीती असुतीेवेळूी, जीरा त्याचेी इच्छा असुेल व काम उपुलब्धा असुेल तीरा, काम काराण्याचेी सुधाी दीेतीा याेईल, आधिणा धिवधिहाती काराण्याती याेतील इतीकाी अुरूपु मजीुराी प्रदीा काराण्याती याेईल.

(२) काोणात्याहाी काैद्यांाे अधिजीती काेलेल्या आधिणा खाचे काेलेल्या मजीुराीचेा, स्थाधिगृती मजीुराीचेा आधिणा त्याच्याशी सुबंधिधाती बंाबंचेा तीपुशील याचेा अधिभालेखा, कारागृहाच्या प्रभाराी अधिधाकाऱ्याकाडेू ठीेवण्याती याेईल.

(३) दीोषंधिसुद्ध काैद्यांा, बंधिदीवासुाच्या कालावधाीती, त्या ेमू धिदीलेल्या कामासुाठी आधिणा त्याच्या वतीणाुकाीसुाठी, धियामान्वयाे धिवधिहाती काेल्याप्रमाणाे, धिशीक्षाेमध्याे माफौी दीेतीा याेईल.

४७. (१) सुव काैद्यांा, धिवधिहाती काराण्याती याेईल त्याप्रमाणाे पुयाप्ती आराोग्याधिवषंयाका सुेवा सुधिवधा पुराधिवण्याती याेतील.

काैद्यांासुाठी आराोग्याधिवषंयाका सुेवा सुधिवधा.

(२) जीेव्हा जीेव्हा काैद्यांाला वैद्यांकाीया उपुचेारासुाठी कारागृहाबंाहाेरा ेण्याचेी गृराजी असुेल तीेव्हा, पुोलीसु धिवभागृ आधिणा सुावजीधिका आराोग्या धिवभागृ हाे, कारागृहा दीलाच्या धिकाडेीसु तीात्काळू प्रधितीसुादी दीेतील.

२०१७ चेा १०.

(३) शीासुासु, माधिसुका आजीारा असुलेल्या काोणात्याहाी काैद्यांाला माधिसुका स्वास्थ्या अधिधाधियाम, २०१७ याच्या कालम १०३ खालील मडेळूाच्या पुूवपुरावागृीे, त्यासु स्थाबंद्ध काेलेल्या धिठीकाणाहाू राज्यातील काोणात्याहाी माधिसुका स्वास्थ्या कांद्रामध्याे स्थातीरिराती काराण्याचेा धिदीेशी, सुवसुाधाराणा धिकांवा धिवशीेषं आदीेशीाद्वाराे दीेतीा याेईल.

(४) या कालमान्वयाे काैद्यांाचे स्थातीराणा ज्यापुद्धतीे अमलाती आणावयाचे आहाे ती पुद्धती, कायापुद्धती व प्रधिक्रया, धिवधिहाती काराण्याती याेतील अशीा असुतील.

४८. (१) काैदी, कारागृहा प्राधिधाकाऱ्याच्या याथाोधिचेती पुयावेक्षाणाखाली, त्याचे ातीेवाईका व धिमत्री याच्यासुोबंती सुमक्षा धिकांवा आभासुी पुद्धतीे सुवादी सुाधाू शीकातील. काैद्यांाकाडे याेणाऱ्या या सुव अभ्यागृतीाचेी बंायाोमेट्रीका पुडेतीाळूणाी कारू धिकांवा ओळूखा पुटवू, पुडेतीाळूणाी धिकांवा अधिधाप्रमाणा काराण्याती याेईल.

ातीेवाईका, धिमत्री व धिवधिधा सुल्लागृारा याच्याशी सुपुकाक सुाधाणाे.

(२) प्रत्याेका अभ्यागृतीाचेी ओळूखा पुडेतीाळूण्याती याेईल आधिणा धिवधिहाती काराण्याती याेईल अशीा राीतीे अधिभालेखा ठीेवण्याती याेईल.

(३) धिवदीेशी काैद्यांा, धिवधिहाती काराण्याती याेईल अशीा राीतीे, त्याच्या ातीेवाईकाशी व दीूतीावासुातील प्रधितीधिधांशी सुवादी सुाधातीा याेईल.

(४) काैद्यांा, धिवधिहाती काराण्याती याेईल अशीा राीतीे, त्याच्या धिवधिधा सुल्लागृाराशी सुवादी सुाधातीा याेईल.

४९. शीासुासु, धिवधिधा सुेवा प्राधिधाकाराणा अधिधाधियाम, १९८७ याच्या तीरातीुदींुसुारा आधिणा त्याखाली १९८७ चेा ३९.

धिवधिधाधिवषंयाका सुहाय्या. काेलेल्या धियामाुसुारा व धिवधियामाुसुारा, काैद्यांा, मोफौती धिवधिधाधिवषंयाका सुहाय्या पुराधिवतीा याेईल.

५०. (१) दीोषंधिसुद्ध काैद्यांा, धिवधिहाती काराण्याती याेईल अशीा पुात्रीतीेुसुारा व शीतींुसुारा, सुधिचेती व सुधिचेती व अधिभावचे राजीा. अधिभावचे राजीा मजीूरा कारातीा याेतील.

(२) काैद्यांाे, सुधिचेती धिकांवा अधिभावचे राजीेच्या काोणात्याहाी शीतींचेा भागृ काेल्यासु, सुधिचेती धिकांवा अधिभावचे राजीा राद्दे काराण्याती याेईल.

(३) दीोषंधिसुद्ध झालेल्या अधिती-जीोखामीच्या, धिढीावलेल्या व अभ्यास्ती काैद्यांा, अशीा काैद्यांाच्या हालचेालंचे व काृत्याचे सुधियात्रीणा काराण्यासुाठी मागृोवा घेणाराे इलेक्ट्रॉधिका धिकांवा जीपुीएसु सुाधाे पुरिराधा काराण्याच्या त्याच्या स्वेच्छेच्या शीतीवरा, त्यासुाठी काेलेल्या धियामाच्या तीरातीुदींुसुारा, सुधिचेती धिकांवा अधिभावचे राजीा मजीूरा कारातीा याेईल.

(४) अशीा काैद्यांाे काेलेले काोणातीेहाी उल्लघ हाे, धिवधिहाती काराण्याती याेईल त्याप्रमाणाे भाधिवष्याती मजीूरा काराण्याती याेणाराी काोणातीहाी सुधिचेती धिकांवा अधिभावचे राजीा धिमळूण्यासु अपुात्री ठीराधिवण्याबंराोबंराचे, सुधिचेती धिकांवा अधिभावचे राजीा राद्दे काराण्यासु पुात्री ठीराेल.

(५) सुमाजीाचे व बंळूी पुडेलेल्या व्याक्तींचे सुराक्षाणा काराण्याच्या दीृष्टीे, शीासुासु, सुक्षाम प्राधिधाकाराणाे याथाोधिचेती धिधारिराणा काेल्यातीरा, अधिती-जीोखामीचे काैदी, धिढीावलेले गृुन्हाेगृारा व अभ्यास्ती अपुराधाी आधिणा असुे इतीरा काैदी या सुधिचेती धिकांवा अधिभावचे राजीेवरा सुोडेण्यावरा धिबंधा घालतीा याेतील.

सुधिचेती धिकांवा अधिभावचे राजीा, इत्यादींच्या शीतींचेा भागृ काराणाऱ्या काोणात्याहाी व्याक्तीला अधिधापुत्रीाधिशीवाया अटका काराण्याचेा अधिधाकारा.

५१. जीरा, ज्या शीतींवरा धिकांवा ज्या शीतींसु अधाी राहाू, धिशीक्षा धिलधिबंती काराण्याती आली आहाे धिकांवा माफौ काराण्याती आली आहाे अथावा सुधिचेती धिकांवा अधिभावचे राजीेवरा सुोडेण्यासु मजीुराी दीेण्याती आली आहाे, अशीा काोणात्याहाी शीतींचेी पुूतीतीा काेलेली ाहाी असुे, अशीा अधिधाकाराचेा वापुरा काराणाऱ्या प्राधिधाकाऱ्याचे मती असुेल तीरा, असुा प्राधिधाकाराी, असुे धिलधिबंती काराणारा, माफौी दीेणारा अथावा सुधिचेती धिकांवा अधिभावचे राजीेवरा सुोडेण्यासु मजीुराी दीेणारा आदीेशी राद्दे कारू शीकाेल, आधिणा त्यातीरा, ज्या व्याक्तीच्या ावे असुा आदीेशी धिदीला हाोतीा, त्या व्याक्तीला, काोणातीाहाी पुोलीसु अधिधाकाराी, अधिधापुत्रीाधिशीवाया अटका कारू शीकाेल आधिणा धितीच्या धिशीक्षाेतील उवरिराती मुदीतीचेी धिशीक्षा भाोगृण्यासुाठी धितीला पुराती पुाठीधिवण्याती (रिरामाडे दीेण्याती) याेईल.

धिशीक्षाेचे धिलबं, इत्यादींच्या शीतींच्या भागृाचे फौजीदीाराी दीाधियात्व.

५२. (१) जीरा काोणातीाहाी काैदी, ज्या शीतींवरा व ज्या शीतींसु अधाी राहाू, त्याचेी धिशीक्षा धिलधिबंती धिकांवा माफौ काराण्याती आली हाोती अथावा त्याला सुधिचेती धिकांवा अधिभावचे राजीेवरा सुोडेण्यासु मजीुराी धिदीली हाोती अशीा काोणात्याहाी शीतींचे पुाल काराण्याती पुराेशीा काराणाधिशीवाया धिष्फौळू ठीराला असुेल तीरा, त्याला, दीोषंधिसुद्ध झाल्यावरा, दीो वषंापुयाती वाढीधिवतीा याेईल इतीक्या मुदीतीच्या कारावासुाचेी धिकांवा वीसु हाजीारा रुंपुयापुयाती वाढीधिवतीा याेईल इतीक्या द्रव्यादीडेाचेी, धिशीक्षा हाोईल, अथावा दीोन्हाी धिशीक्षा (अशी धिशीक्षा हाी, अशीा काैद्यांाे जीेव्हा असुा अपुराधा काेला तीेव्हा, तीो, जी धिशीक्षा भाोगृती हाोतीा अशीा काोणात्याहाी धिशीक्षाेधिशीवाया असुेल) हाोतील.

(२) शीासुाच्या अथावा अशीा धिशीक्षाेच्या धिलबंासु धिकांवा माफौीसु मजीुराी दीेणाऱ्या प्राधिधाकाऱ्याच्या पुूवमजीुराीधिशीवाया, काोणातीेहाी न्यायालया, या कालमाखालील अपुराधाचेी दीखाल घेणारा ाहाी.

माफौी.

५३. (१) दीोषंधिसुद्ध काैदी, धिशीक्षा भाोगृती असुतीा, त्याचेी एकाूणा चेागृली वतीणाूका व वती यासु अधाी राहाू, सुक्षाम प्राधिधाकाराी अशीा काैद्यांाला माफौी दीेऊ शीकाेल.

(२) माफौी दीेण्याचेा कालावधाी व धिकाषं, धिवधिहाती काराण्याती याेतील असुे असुतील.

५४. (१) काैद्यांा, धिवधिहाती काराण्याती याेईल त्याप्रमाणाे धिशीक्षाणाचेी सुधाी दीेण्याती याेईल.

काैद्यांाचे धिशीक्षाणा व काौशील्या धिवकासु.

(२) प्रत्याेका कारागृहाती काैद्यांासुाठी ग्रीथालयाचेी सुधिवधा असुेल.

(३) सुधारा कायाक्रम ाचेा भागृ म्हाणा ू, काैद्यांासुाठी, व्यावसु ाया प्रधिशीक्षाणा व काौशील्या धिवकासु अध्यायाक्रमाचेी व्यावस्था काराण्याती याेईल. हाे अध्यायाक्रम, काैद्यांाचे पुवसु सुलभा काराण्यासुाठी धिवधिहाती काराण्याती याेईल त्याप्रमाणाे, धिवधिवधा प्रकाराचे असुतील.

५५. (१) कारागृहा प्राधिधाकाराी, काैद्यांासुाठी अध्यास्थित्मका, सुास्काृधितीका व मोराजीपुरा कायाक्रम, काैद्यांाकारिरातीा मोराजीपुरा सुधिवधा.

इत्यादी आयाोधिजीती कारातील.

(२) कारागृहाती खाेळू, क्रीडेा व याोगृ याकारिरातीा सुधिवधा पुराधिवण्याती याेतील.

५६. शीासु, राज्यातील काैद्यांाच्या काल्याणासुाठी एका काल्याणा धिधाी घधिटती काराील आधिणा धिधाीमध्याे काैद्यांाकारिरातीा काल्याणा धिधाी.

जीमा कारावयाचे पुैसुे व त्याचेा धिवधियाोगृ धिवधिहाती काराण्याती याेईल असुा असुेल.

धिवक्री कांद्रे.

५७. शीासु, काैद्यांाी बंधिवलेल्या उत्पुादीाचेी काैद्यांा, कारागृहा कामचेाऱ्या व जीतीेला धिवक्री काराण्यासुाठी, धिवक्री कांद्रे स्थापु काराील.

५८. काैद्यांाच्या तीक्राराीचे धिवाराणा काराण्यासुाठी, धिवधिहाती काराण्याती याेईल त्याप्रमाणाे तीक्रारा धिवाराणा तीक्रारा धिवाराणा यात्रीणा. यात्रीणा असुेल.

सुटकाेतीराचेी दीेखाभाल सुेवा व पुवसु सुेवा.

५९. राज्या शीासु, कारागृहातीू सुटका झालेल्या सुव गृराजीू काैद्यांा, सुमाजीामध्याे त्याचे पुवसु काराण्याचेी व पुएकात्मीकाराणा काराण्याचेी सुधिस्थिश्चेती काराण्यासुाठी, धिवधिहाती काराण्याती याेईल त्याप्रमाणाे सुटकाेतीराचेी दीेखाभाल सुेवा पुराधिवण्याचेा प्रयात् काराील.

प्राकराणा चेौदीा

मांविहाला कैद्यांाशी सबंविधाती तीरातीुदी.

६०. (१) शीासु, त्याला आवश्याका वाटेल त्याप्रमाणाे, मधिहाला काैद्यांासुाठी, कारागृहाचेी स्थापुा कारू शीकाेल.

मधिहाला काैद्यांासुाठी स्वतीत्री धिवासुव्यावस्था.

(२) मधिहाला व पुरुंषं अशीा दीोन्हाी काैद्यांासुाठी असुलेल्या कारागृहा धिवासुव्यावस्थाेमध्याे, मधिहाला काैद्यांा, स्वतीत्री इमारातीती धिकांवा स्वतीत्री प्रवेशीद्वारा असुलेल्या त्याचे इमारातीच्या स्वतीत्री भागृाती, त्याचेा पुरुंषं काैद्यांाशी सुपुकाक याेणारा ाहाी अशीा राीतीे, ठीेवण्याती याेईल.

(३) मधिहाला काैद्यांा, प्रसुूधितीपुूव व प्रसुवोत्तरा काळूजी, मुलासुाठी पुाळूणाघराे धिकांवा बंालवाडेी इत् यादींसुाराख्या त्याच्या धिलगृभाव आधारिराती धिवशीेषं गृराजीा भागृधिवणाऱ्या अशीा इतीरा सुधिवधासुहा, पुरुंषंाच्या कारागृहामध्याे पुराधिवण्याती याेणाऱ्या सुव मूलभाूती सुधिवधा दीेखाील पुराधिवण्याती याेतील.

६१. कारागृहा रुंग्णालयाती, मधिहाला काैद्यांासुाठी एका स्वतीत्री मधिहाला काक्षा धिमाणा काराण्याती याेईल.

रुंग्णालयातील मधिहाला काक्षा.

६२. (१) मधिहाला कारागृहामध्याे व मधिहाला ठीेवण्याच्या बंधिदीस्ती जीागृामध् याे धिकांवा मधिहाला मधिहाला अधिधाकाराी व कामचेाराी. बंदीकाक्षामध्याे काेवळू मधिहाला कारागृहा अधिधाकाराी व कामचेाराी तीैाती काराण्याती याेतील.

(२) अशीा कारागृहाच्या धिकांवा बंधिदीस्ती जीागृेच्या बंाहाेरा पुरुंषं कारागृहा अधि धाकाऱ्या व सुराक्षा कामचेाऱ्या कातीव्यासुाठी तीैाती कारातीा याेऊ शीकाेल, आधिणा कारागृहाच्या प्रभाराी अधिधाकाऱ्याला धिकांवा कातीव्यावराील अधिधाकाऱ्याला, आकास्थिस्मका पुरिरास्थिस्थातीच्या धिकांवा कारागृहा धिवषंयाका अपुराधा घडेल् याच्या बंाबंतीतीचे काेवळू, आतीमध्याे बंोलावतीा याेऊ शीकाेल.

६३. मधिहाला काैद्यांा, त्याच्या धिलगृभाव आधारिराती धिवशीेषं गृराजीा धिवचेाराती घेणाराे सुधारात्मका कायाक्रम धिवधिवधा कायाक्रमा प्रवेशी. व उपुक्रम यामध्याे प्रवेशी दीेतीा याेईल.

गृभावती मधिहाला काैदी.

६४. जीेव्हा एखादी मधिहाला काैदी, कारागृहातील प्रवेशीाच्या वेळूी धिकांवा त्यातीरा, गृभावती असुल्याचे आढीळू याेईल तीेव्हा, वैद्यांकाीया अधिधाकाराी, हाी वस्तीुस्थिस्थाती कारागृहाच्या प्रभाराी अधिधाकाऱ्याला काळूवील. धितीला वैद्यांकाीया सुेवा व आहारा पुराधिवण्यासुाठी धिवधिहाती काराण्याती याेतील अशीा आवश्याका व्यावस्था काराण्याती याेतील.

मुले असुलेल्या मधिहाला काैदी.

६५. मधिहाला काैदी, धितीचे मूल सुहा वषंाचे हाोईपुयाती, त्याच्या मुला त्याच्यासुोबंती कारागृहाती ठीेवू शीकातील. आपुल्या आईसुोबंती कारागृहाती राहाणाऱ्या बंालका, आराोग्या सुेवा व धिवधिहाती काराण्याती याेतील अशीा इतीरा सुधिवधा पुराधिवण्याती याेतील.

६६. एखाद्यांा मधिहाला काैद्यांाच्या लंधिगृका छळूवणाुकाीचेी काोणातीहाी तीक्रारा धिकांवा माधिहाती प्राप्ती झाल्यावरा, काोणात्याहाी धिवलबंाधिशीवाया, कायाद्यांाच्या तीरातीुदींुसुारा कारावाई काराण्याती याेईल.

लंधिगृका छळूवणाुकाीच्या तीक्राराीबंाबंती चेौकाशी काराणाे.

प्राकराणा पधारा

तीृतीयपर्थी कैदी.

६७. तीृतीयापुथाी पुरुंषं काैदी धिकांवा तीृतीयापुथाी मधिहाला काैदी या दीोन्हाी काैद्यांासुाठी धियामान्वयाे धिवधिहाती काेल्याप्रमाणाे स्वतीत्री बंधिदीस्ती जीागृा धिकांवा बंदीकाक्षा पुराधिवण्याती याेईल.

तीृतीयापुथाी कांद्यांासुाठी स्वतीत्री धिवासुव्यावस्था.

६८. तीृतीयापुथाी काैद्यांा, आराोग्या सुेवा पुराधिवण्याती याेईल, सुधारा कायाक्रम व इतीरा उपुक्रम याकारिरातीा प्रवेशी दीेण्याती याेईल.

धिवधिवधा कायाक्रमासु प्रवेशी दीेणाे व आराोग्या सुेवा पुराधिवणाे.

प्राकराणा सोळा

कैद्यांाचेी कोठी सुराक्षा.

काैद्यांाचेी सुराधिक्षाती काोठीडेी व सुराक्षा.

६९. कारागृहाचेा प्रभाराी अधिधाकाराी, काैद्यांाचेी सुराधिक्षाती काोठीडेी व सुराक्षा याचेी सुधिस्थिश्चेती काराण्यासुाठी प्रभावी उपुायायाोजीा हाती घेण्याकारिरातीा जीबंाबंदीारा असुेल. या उपुायायाोजीामध्याे, सुराक्षा धिभाती, प्रवेशीद्वारा, पुराेशी प्रकाशी व्यावस्था, मध्यावती सुधियात्रीणा यात्रीणा, टेहाळूणाी बंुरुंजी, धिवद्यांुती काु ंपुणा, माई काेलेल्या वस्तीू आणाण्यासु प्रधितीबंधा, गृुप्तीवातीा माधिहाती गृोळूा काराण्याचेी यात्रीणा, सुधिराीक्षाणा काराण्यासुाठी सुीसुीटीव्हाी आधिणा इतीरा प्रगृती उपुकाराणाे व सुाधाे, इत्यादींचेा सुमावेशी असुेल.

पुोलीसु प्राधिधाकाराणाचेी जीबंाबंदीाराी.

७०. (१) कारागृहाच्या प्रभाराी अधिधाकाऱ्याच्या धिवतीवरू, स्थाधिका पुोलीसु प्राधिधाकाराणा, काैद्यांाला न्यायालयाती घेऊ जीाणाे धिकांवा रुंग्णालयाती भाेट दीेणाे धिकांवा अधिभावचे राजीेवरा सुोडेणाे, इत्यादींसुाठी सुराक्षाणा पुराधिवण्यासुाठी आधिणा कारागृहातील दीगृा, धिकांवा जीाळूपुोळू या प्रकाराणाी काैद्यांाच्या सुराधिक्षाती काोठीडेीचेी सुधिस्थिश्चेती काराण्यासुाठी कारागृहा प्राधिधाकाऱ्या आवश्याका सुहाय्या पुरावील.

(२) जीरा काैद्यांाला, कारागृहाबंाहाेराील रुंग्णालयाती दीाखाल काेले असुेल तीरा, त्याच्या सुराधिक्षाती अधिभाराक्षाेसुाठी, स्थाधिका पुोलीसु प्राधिधाकाराणाकाडेू पुराेसुे पुोलीसु राक्षाका तीैाती काराण्याती याेतील.

बंळूाचेा वापुरा.

७१. दीगृल काराणाे, तीुरुंगृ फौोडेणाे या प्रकाराणाी, धिकांवा जीेव्हा काैदी, सुहाकाैदी धिकांवा कारागृहा अधिधाकाराी धिकांवा कामचेाराी धिकांवा अभ्यागृती याच्या जीधिवतीासु धाोका धिमाणा काराणाऱ्या धिहासुाचेाराचेा अवलबं कारातीाती तीेव्हा, काैद्यांाचेा प्रधितीराोधा काराण्याचेी आधिणा त्याच्याधिवरुंद्ध बंळूाचेा वापुरा काराण्याचेी राीती, धिवधिहाती काराण्याती याेईल अशी असुेल.

काैद्यांाचेी बंधिहा:शीाल अधिभाराक्षा, धियात्रीणा व राोजीगृारा.

७२. एखाद्यांा काैद्यांाला, ज्या कारागृहाती कायादीेशीराराीत्या बंधिदीवासुाती ठीेवतीा याेईल अशीा काोणात्याहाी कारागृहाती धिकांवा कारागृहातीू ेले जीाती असुेल तीेव्हा, अथावा जीेव्हा जीेव्हा तीो, अशीा कारागृहातील कारागृहा अधिधाकाऱ्याच्या कायादीेशीरा काोठीडेीती धिकांवा धियात्रीणाखाली अशीा काोणात्याहाी कारागृहाच्या हाद्देीच्या बंाहाेरा काम काराीती असुेल धिकांवा अन्याथा असुेल तीेव्हा, तीो, कारागृहाती असुल्याचे माण्याती याेईल आधिणा जीणाू काहाी तीो, प्रत्याक्षाती कारागृहाती हाोतीा असुे सुमजीू, त्याचे सुव घटाच्या अधाी असुेल.

प्राकराणा सतीरा

अविती-जोखमांीचेा, अभ्यस्ती अपराधाी विनर्ढाषलेले गृुन्हाेगृारा कैदी

याच्या गृुन्हाेगृाराी कृत्यापासून समांाजाचे सराक्षणा.

७३. (१) अधिती-जीोखामीचे काैदी, अभ्यास्ती अपुराधा ी व धिढीावलेले गृुन्हाेगृारा याच्या गृुन्हाेगृाराी काृत्यापुासुू सुमाजीाचे सुराक्षाणा काराण्यासुाठी सुव याथाोधिचेती उपुायायाोजीा हाती घेणाे हाी, कारागृहा दीलाचेी व राज्या पुोधिलसुाचेी जीबंाबंदीाराी असुेल.

काैद्यांाच्या गृुन्हाेगृाराी काृत्याधिवरुंद्ध याथाोधिचेती उपुायायाोजीा काराणाे.

(२) काैद्यांाे काेलेल्या गृुन्ह्याचेा तीपुशील, त्याच्या पुाश्वभाूमीचेा उपुलब्धा अधिभाल ेखा, वृत्तपुत्रीका (काैद्यांाचेा पुूवेधितीहासु), इत्यादी ंच्या आधाराे, काैद्यांाचे सुयाोग्या वगृीकाराणा काराण्याती याेईल, इतीरा काैद्यांावरा कारात्मका प्रभाव पुाडेण्याच्या त्याच्या प्रवृत्तीचे व क्षामतीेचे धिधाराणा काराण्याती याेईल आधिणा याोग्या असुेल त्याप्रमाणाे, त्या स्वतीत्री बंराकाीती धिकांवा बंदीकाक्षामध्याे ठीेवण्याती याेईल.

७४. (१) शीासु, कारागृहाती असुतीा, टोळ्याच्या कारावाया, सुाक्षाीदीारा धामकावणाे, इत्यादींसुहा सुघधिटती गृुन्हाेगृाराी व सुतीती चेालणाऱ्या गृुन्हाेगृाराी काृत्या प्रधितीबंधा काराण्यासुाठी अधिती-जीोखामीचे काैदी, धिढीावलेले गृुन्हाेगृारा व अभ्यास्ती अपुराधाी याच्यावरा धिवशीेषं लक्षा ठीेवण्याचेी व सुधिराीक्षाणा काराण्याचेी सुधिस्थिश्चेती काराील.

सुराक्षा, गृुप्तीवातीा माधिहाती गृोळूा व सुधिराीक्षाणा काराण्यासुाठी धिवशीेषं तीरातीुदी.

(२) गृधितीमा सुराक्षाेचेी सुधिस्थिश्चेती काराण्यासुाठी, कारागृहातीू पुळू जीाण् यासु, कारागृहातील गृैराधिशीस्तीचे प्रसुगृ व गृुन्हाेगृाराी काृत्याे या प्रधितीबंधा काराण् यासुाठी राज्या पुोधिलसुाच्या गृुप्तीवातीा धिवभागृाच्या सुमन्वयाे, कारागृहा दीलासु, काैद्यांाकाडेू गृुप्तीवातीा गृोळूा काराण्यासुाठी, काैद्यांावरा बंाराीका लक्षा ठीेवण्यासुाठी, त्याचे सुधियात्रीणा काराण्यासुाठी आधिणा सुबंधिधाती माधिहातीचे धिवश्लेषंणा काराण्यासुाठी याथाोधिचेती तीरातीुदी कारातीा याेतील.

(३) शीासु, अधिती-जीोखामीचे काैदी व धिढीावलेले गृुन्हाेगृारा याच्या बंदीकाक्षाती व बंराकांमध्याे माई असुलेल्या वस्तीू, भ्रमणाध्वी, इत्यादींचेा धियातीकाधिलका शीोधा व तीपुासुणाी काराण्यासुाठी सुक्षाम व प्रभावी उपुायायाोजीा काराण्याचेी सुधिस्थिश्चेती काराील आधिणा वारावारा अपुेधिक्षाती तीपुासुणाी काराण्यासुहा अशीा क्षाेत्रीाती प्रगृती सुदीेशीवहा राोधाका उपुायायाोजीा काराील.

(४) शीासु, कारागृहाचेी गृधितीमा सुराक्षा बंळूकाट काराण्याकारिरातीा गृुप्तीवातीा गृोळूा काराण्यासुाठी धिधाीचेी तीरातीूदी काराील.

(५) सुराक्षाेतील काोणातीेहाी काट व बंेधिफौकाीराी यासु प्रधितीबंधा काराण्यासुाठी सुवेदीशील बंराकांमध्याे व बंदीकाक्षामध्याे तीैाती काेलेले कारागृहा व इतीरा सुराक्षा कामचेाराी धियातीकालातीराे धिफौराधिवण्याती याेतील.

(६) धिशीक्षा भाोगृल्यावरा सुटका झालेले अधिती-जीोखामीचे, धिढीावलेले व अभ्यास्ती अपुराधाी धिकांवा जीाधिमावरा असुलेले न्यायाचेौकाशीधाी काैदी धिकांवा अधिभावचे राजीा धिकांवा सुधिचेती, इत्यादींवरा तीात्पुरातीे सुोडेलेले काैदी याचेी माधिहाती, सुबंधिधाती धिजील्ह्याच्या पुोलीसु अधाीक्षाकासु काळूधिवण्याती याेईल, तीो, अशीा काैद्यांाच्या कारावायावरा लक्षा ठीेवील.

(७) पुोलीसु प्रशीासु, प्राधिधाकाऱ्याचे रिराट, अधिधापुत्री, धिकांवा याथास्थिस्थाधिती, आदीेशी याुसुारा, काैद्यांा न्याधियाका कायावाहाीसुाठी न्यायालयाती, वैद्यांकाीया उपुचेारासुाठी रुंग्णालयाती धिकांवा इतीरा काोणात्याहाी धिठीकाणाी त्याचेी े-आणा कारातीा, अशीा काैद्यांाच्या हालचेालीवरा सुपुूणा लक्षा ठीेवण्याचेी सुधिस्थिश्चेती काराील.

प्राकराणा अठीरा

कैद्यांाच्या जातीरा आधारिराती भाेदीभास मांनाई.

७५. (१) कारागृहामध्याे, काैद्यांाचे वगृीकाराणा, धिवलगृीकाराणा कारातीा, काैद्यांाच्या जीातीच्या आधाराे काोणातीाहाी भाेदीभाव काेला जीाणारा ाहाी.

(२) कारागृहामध्याे, काोणात्याहाी कातीव्याचे धिकांवा कामाचे वाटपु कारातीा, काैद्यांाच्या जीातीच्या जीातीच्या आधारावरा काोणातीाहाी भाेदीभाव काराणाे.

आधारावरा काोणातीाहाी भाेदीभाव काेला जीाणारा ाहाी, याचेी काटेकाोरापुणाे सुधिस्थिश्चेती काराण्याती याेईल.

(३) हातीाे मैला उचेलणाऱ्या सुफौाई कामगृाराच्या सुेवायाोजीेसु प्रधितीबंधा आधिणा त्याचे पुवसु २०१३ चेा २५.

अधिधाधियाम, २०१३ याच्या तीरातीुदींचे कारागृहाे व सुधारा सुस्थामध्याे काटेकाोरापुणाे पुाल काराण्याती याेईल.

ंडेातील मैला हातीाे उचेलण्यासु धिकांवा (४) कारागृहाच्या आतील मलवाधिहाीतील धिकांवा मलकाु त्याचेी जीोखाीमकाराका सुाफौसुफौाई काराण्यासु पुरावागृी दीेण्याती याेणारा ाहाी.

प्राकराणा एकोणाीस

विदीव्यागृ कैद्यांासोबंती भाेदीभा कराण्यास मांनाई.

धिदीव्यागृ काैद्यांाचे हाक्का.

७६. (१) काोणात्याहाी काैद्यांासुोबंती धिदीव्यागृतीेच्या काराणावरू भाेदीभाव काेला जीाणारा ाहाी. सुव धिदीव्यागृ काैदी, इतीरासुोबंती सुमातीेच्या आधाराे सुमातीा, प्रधितीष्ठीा व त्याच्या सुचेोटीधिवषंयाी आदीरा यासु हाक्कादीारा असुतील.

(२) बंदी काक्षा, शीौचेालयाे, वैद्यांकाीया याुधिटे, शीैक्षाधिणाका व व्यावसुाधियाका प्रधिशीक्षाणा कांद्रे व तीक्रारा धिवाराणा यात्रीणा यासुहा, कारागृहातील सुव पुायाभाूती सुधिवधा, भाराती सुराकाराच्या गृहा मत्रीालयाे अधिधासुूधिचेती काेलेली सुगृमतीा प्रमाणाकाे व मागृदीशीकातीत्त्वे या अन्वयाे धिवधिधिदीष्ट काेलेल्या प्रमाणाकाुसुारा उपुलब्धा कारू दीेण्याती याेतील.

(३) धिदीव्यागृ काैद्यांा, मोधिवकाृतीधिचेधिकात्सुा व मासुशीास्त्रीया सुेवा यासुहा याथाोधिचेती आराोग्यासुेवा, तीसुेचे पुवसु कायाक्रम व उपुचेारा सुधिवधा पुराधिवण्याती याेतील.

(४) कारागृहाती याेणाऱ्या सुव काैद्यांाचेी, त्या कारागृहाती प्रवेशी दीेतीेवेळूी, त्याच्या धिदीव्यागृतीेचेी सुूक्ष्म तीपुासुणाी काराण्याती याेईल. सुयाोग्या धिवासुव्यावस्था व सुहाय्या धिमळूण्याचेी सुधिस्थिश्चेती काराण्यासुाठी कारागृहाच्या सुबंधिधाती अधिभालेखामध्याे त्याच्या धिवधिशीष्ट गृराजीाचेी ंदी काेली पुाधिहाजीे.

(५) कारागृहा कामचेाऱ्या, धिदीव्यागृ काैद्यांाचे हाक्का, त्या च्या गृराजीा व त्याचेी याोग्या हातीाळूणाी यासुबंधाती सुचेती काराण्यासुाठी धियाधिमती प्रधिशीक्षाणा दीेण्याती याेईल.

प्राकराणा ीस

सकीणाष.

सुधारालेल्या काैद्यांावरा लघुपुट तीयारा काराणाे.

७७. शीासु, पुवसु व सुकारात्मका पुरिरावती काेल्याचेी प्रकाराणाे दीशीधिवण्यासुाठी, इतीरा सुहा काैद्यांा प्रेराणा धिमळूण्यासुाठी, जीजीागृती वाढीवण्यासुाठी, कालका कामी काराण्यासुाठी आधिणा सुमाजीाती पुन्हा धिमसुळूण्यासु सुहाय्याभाूती हाोण्याकारिरातीा सुधारालेल्या काैद्यांाच्या जीवकाथावरा आधारिराती लघुपुटाचेी धिधिमती काराील व तीे प्रदीधिशीती काराील.

७८. (१) कारागृहाच्या सुव अधिधाकाऱ्याचेी व कामचेाऱ्याचेी, कारागृहामधाील प्रत्याेका प्रवेशीाच्या वेळूी व कारागृहातीू बंाहाेरा पुडेतीा प्रत्याेका वेळूी कासुू झाडेती घेण्याती याेईल.

(२) कारागृहामध्याे प्रवेशी कारू इस्थिच्छणाऱ्या प्रत्याेका व्याक्तीचेी व अभ्यागृतीाचेी, धियामाद्वाराे धिवधिहाती

कारागृहाती प्रवेशी काराणाऱ्या प्रत्याेका व्याक्तीचेी अधिवायापुणाे झाडेती घेणाे.

काेल्याप्रमाणाे कासुू झाडेती घेण्याती याेईल.

(३) झाडेती घेण्यासु कारा दीेणाऱ्या काोणात्याहाी व्याक्तीसु, कारागृहामध्याे धिकांवा कारागृहाच्या अभ्यागृती काक्षामध्याे प्रवेशी ाकाराण्याती याेईल आधिणा अशीा धिणायाचेी कारागृहाच्या अधिभालेखामध्याे ंदी काराण्याती याेईल.

७९. (१) धिजील्ह्यातील सुव कारागृहामधाील सुव न्यायाचेौकाशीधाी काैद्यांाचेा धियातीकाधिलका आढीावा घेण्यासुाठी आधिणा खाटल्याचेा जीलदी धिपुटारा काराण्यासुाठी उपुायायाोजीा काराण्याकारिरातीा प्रत्याेका धिजील्ह्यासुाठी, धिजील्हा व सुत्री न्यायाधाीशी याच्या अध्याक्षातीेखाली, सुदीस्या म्हाणाू धिजील्हा दीडेाधिधाकाराी, पुोलीसु अधाीक्षाका, धिजील्हा धिवधिधा सुहायातीा सुेवा प्राधिधाकाराणाचेा सुधिचेव आधिणा सुदीस्या-सुधिचेव म्हाणा ू कारागृहा अधा ीक्षाका (धिजील्ह्यातील सुवाती ज्याेष्ठी) याचेा सुमावेशी असुलेली न्यायाचेौकाशीधाी काैदी पुधिवलोका सुधिमती असुेल.

प्रत्याेका धिजील्ह्याकारिरातीा न्यायाचेौकाशीधाी काैदी पुधिवलोका सुधिमती घधिटती काराणाे.

(२) सुधिमती, धियातीकाधिलकापुणाे बंैठीका घेईल आधिणा धिजील्ह्यातील सुव कारागृहामधाील पुात्री काैद्यांाच्या खाटल्याचे पुधिवलोका काराील आधिणा न्यायाचेौकाशी काराणाऱ्या न्यायालयाकाडे याोग्या धिशीफौाराशी काराील.

सुपु व आदीोल काराण्यासु माई.

८०. काोणात्याहा ी काैद्यांासु, अभ्यागृती ासु धिकांवा कारागृहाती ोकाराीवरा असुल ेल्या काोणात्याहाी कामचेाऱ्यासु, काोणातीहाी धिवती धिकांवा मागृणाी पुूणा काराण्यासुाठी सुपुावरा जीाण्याचेा धिकांवा कारागृहाती काोणातीेहाी२४ मांहाराष्ट्रट शीासन राजपत्री असाधाराणा भागृ पाचे, विसंबंरा १३, २०२५/अग्रहायणा २२, शीके १९४७ आदीोल सुरू काराण्याचेा धिकांवा चेालू ठीेवण्याचेा काोणातीाहाी हाक्का असुणारा ाहाी.

२००५ चेा ५३.

कारागृहासुाठी आकास्थिस्मका याोजीा.

८१. प्रभाराी अधिधाकाराी, कारागृहातील काोणात्याहाी आपुत्काली पुरिरास्थिस्थातीचेा प्रधितीबंधा काराण्यासुाठी व ती धियात्रीणाती आणाण्यासुाठी, तीात्काळू प्रधितीसुादी पुथाकाचेी उपुलब्धातीा, इत्यादींचेी आधिणा आपुत्ती व्यावस्थापु अधिधाधियाम, २००५ याच्याशी सुसुगृती असुलेल्या इतीरा काोणात्याहाी तीरातीुदी धिकांवा शीासुाे काढीलेले आदीेशी याचेी सुधिस्थिश्चेती काराण्यासुाठी आवश्याका उपुकाराणाचेी खाराेदी काराणाे आधिणा आकास्थिस्मका याोजीा तीयारा काराणाे यासुहा धिवधिहाती काराण्याती याेतील अशीा सुव याोग्या उपुायायाोजीा हाती घेईल.

कारागृहा प्रशीासुामध्याे तीत्रीज्ञाचेा वापुरा काराणाे.

८२. (१) शीासु, कारागृहाचे प्रभावी व्यावस्थापु व अधाीक्षाणा काराण्यासुाठी आधिणा कारागृहाचेी व काैद्यांाचेी सुराक्षा व सुराक्षाणा काराण्यासुाठी याोग्या तीत्रीज्ञाचे एकास्थित्मकाराणा व अती:स्थापु काराण्याचेी सुधिस्थिश्चेती काराील, त्यामध्याे, न्यायालयाच्या सुावणाीसु उपुस्थिस्थाती राहाण्यासुाठी धिकांवा न्यायाचेौकाशीसुाठी आधिणा काैद्यांाच्या हालचेालंसुाठी सुीमलेसु बंायाोमेधिट्रका ॲक्सुेसु धियात्रीणा प्रणाली पुराधिवण्यासुाठी, प्रत्याेका कारागृहामध्याे, बंायाोमेट्रीका, क्लोजी सुकाीट टेधिलस्थिव्हाजी (सुी.सुी.टी.व्हाी.), स्काॅधिगृ व शीोधाका उपुकाराणा, राेधिडेओ धिक्वेन्सुी आईडेंटीधिफौकाेशी (आरा.एफौ.आया.डेी.), स्थिव्हाडेीओ काॉन्फौरान्सु सुधिवधा, इत्यादींचेा सुमावेशी असुेल.

(२) शीासु, सुपुूणा कारागृहाच्या प्रशीासुाचे सुगृणाकाीकाराणा काराील आधिणा पुरास्पुरातीगृती वापुराण्यायाोग्या असुलेल्या आधारासुामग्रीचे फौजीदीाराी न्याया प्रणाली (इटरा-ऑपुराेबंल धिक्रमील जीस्टीसु धिसुस्टम) सुोबंती एकात्मीकाराणा काराील. शीासु, माधिहातीचेी सुलभा दीेवाणा-घेवाणा काराण्यासुाठी याोग्या प्रणालीदीेखाील धिवकाधिसुती काराील आधिणा कारागृहा व काैदी व्यावस्थापु यात्रीणा सुलभा काराील.

(३) शीासु, कारागृहामध्याे काैद्यांाकाडेू भ्रमणाध्वी व इतीरा इलेक्ट्रॉधिका उपुकाराणाे याच्या काेल्या जीाणाऱ्या वापुराचेा शीोधा घेण्यासुाठी व त्यासु माई काराण्यासुाठी प्रगृती तीाधित्रीका सुाधाचेा वापुरा काराील.

(४) शीासु, कारागृहातीू तीात्पुराती मुक्तीतीा काेलेल्या धिकांवा राजीेवरा सुोडेण्याती आल ेल्या धिकांवा न्यायालयाी सुावणाीसु उपुस्थिस्थाती राहाण्यासुाठी गृेलेल्या काैद्यांासुाठी, काैद्यांाचेा मागृ काढीणाऱ्या उपुकाराणाचेा वापुरा कारू, काैद्यांासुाठी इलेक्ट्रॉधिका सुधियात्रीणा काराणाऱ्या व मागृ काढीणाऱ्या तीत्रीज्ञाचेा वापुरा कारू शीकाेल.

(५) कारागृहाचे सुव अधिधाकाराी व कामचेाराी याच्याकाडेू कारागृहाच्या इलेक्ट्रॉधिका धिकांवा धिडेजीटल माधिहातीचेी गृोपुीयातीा राखाण्याती याेईल, आधिणा त्यासुाठी कारागृहा महासुचेालका जीबंाबंदीारा असुेल.

८३. (१) शीासुासु, या अधिधाधियामाचेी प्रयाोजीे पुारा पुाडेण्यासुाठी, शीासकीय राजपत्रीातील धियाम काराण्याचेा अधिधाकारा. अधिधासुूचेद्वाराे धियाम कारातीा याेतील.

(२) या अधिधाधियामान्वयाे काेलेला प्रत्याेका धियाम, तीो काेल्यातीरा, शीक्या धितीतीक्या लवकारा, राज्या धिवधामडेळूाचे अधिधावेशी चेालू असुतीा, एकाचे अधिधावेशीाती धिकांवा लागृोपुाठीच्या दीो धिकांवा अधिधाका अधिधावेशीाती धिमळू एकाूणा तीसु धिदीवसुाचेा हाोईल इतीक्या कालावधाीकारिरातीा, सुत्रीासुी असुतीा, राज्या धिवधामडेळूाच्या प्रत्याेका सुभागृहापुढीे माडेण्याती याेईल, आधिणा ज्या अधिधावेशीाती तीो अशीा राीतीे माडेण्याती ेशी धिकांवा त्याच्या लगृतीतीराचे अधिधावेशी सुमाप्ती हाोण्यापुूवी, जीरा त्या धियामाती आला असुेल, तीे अधिधावे काोणातीाहाी फौेराबंदील काराण्याबंाबंती दीोन्हाी सुभागृहाचे एकामती हाोईल धिकांवा तीो धियाम काराण्याती याेऊ याे याबंाबंती दीोन्हाी सुभागृहाचे एकामती हाोईल, आधिणा असुा धिणाया, शीासकीय राजपत्रीाती अधिधासुूधिचेती कारातील तीरा, तीो धियाम, अशीा अधिधासुूचेच्या धिदीाकापुासुू काेवळू अशीा फौेराबंदील काेलेल्या स्वरूपुातीचे अमलाती याेईल धिकांवा, याथास्थिस्थाधिती, मुळूीचे अमलाती याेणारा ाहाी ; तीथाधिपु, अशीा काोणात्याहाी फौेराबंदीलामुळूे धिकांवा धिवलोपुामुळूे त्या धियामान्वयाे यापुूवी काेलेल्या धिकांवा काराण्याचे वधिजीलेल्या काोणात्याहाी गृोष्टीच्या धिवधिधाग्रीाह्यातीेसु बंाधा याेणारा ाहाी.

अधिधाकारा सुोपुधिवणाे.

८४. शीासु, शीासकीय राजपत्रीातील अधिधासुूचेद्वाराे, असुा धिदीेशी दीेऊ शीकाेल काी, या अधिधाधियामान्वयाे धिकांवा त्याखाली काेलेल्या धियामान्वयाे त्याच्याकाडेू वापुराण्यायाोग्या असुलेल्या धियाममांहाराष्ट्रट शीासन राजपत्री असाधाराणा भागृ पाचे, विसंबंरा १३, २०२५/अग्रहायणा २२, शीके १९४७ २५ काराण्याच्या अधिधाकाराव्याधितीरिराक्ती इतीरा काोणात्याहाी अधिधाकाराचेा, त्याती धिवधिधिदीष्ट काराण्याती याेतील अशीा अटी व शीतींा, काोणात्याहाी असुल्यासु, अधाी राहाू, शीासुाच्या काोणात्याहाी अधिधाकाऱ्या वापुरा कारातीा याेईल.

८५. शीासुाकाडेू, धिवधिहाती काराण्याती याेतील अशीा राीतीे, प्रत्याेका कारागृहाचे लेखाे ठीेवण्याती याेतील लेखाे व लेखापुराीक्षा.

आधिणा त्याचेी लेखापुराीक्षा काराण्याती याेईल.

सुद्भावापुूवका काेलेल्या काृतीसु सुराक्षाणा.

८६. या अधिधाधियामान्वयाे धिकांवा त्याखाली काेलेल्या धियामान्वयाे धिकांवा काढीलेल्या आदीेशीान्वयाे सुद्भावापुूवका काेलेल्या धिकांवा काराण्याचे अधिभाप्रेती असुलेल्या काोणात्याहाी गृोष्टीबंद्देल, शीासुाधिवरूद्ध, शीासुाच्या धिकांवा कारागृहा दीलाच्या काोणात्याहाी अधिधाकाऱ्याधिवरूद्ध धिकांवा प्राधिधाकाऱ्याधिवरूद्ध अथावा काोणात्याहाी व्याक्तीधिवरूद्ध काोणातीाहाी दीावा, खाटला धिकांवा इतीरा कायादीेशीरा कायावाहाी दीाखाल काराण्याती याेणारा ाहाी.

८७. या अधिधाधियामाच्या तीरातीुदी, त्या त्या वेळूी अमलाती असुलेल्या इतीरा काोणात्याहाी कायाद्यांाच्या तीरातीुदींव्याधितीरिराक्ती असुतील आधिणा त्याचे न्याूीकाराणा काराणाऱ्या सुतील.

अधिधाधियाम, इतीरा काोणात्याहाी कायाद्यांाचे न्याूीकाराणा काराणारा ाहाी.

८८. (१) महाराष्ट्र राज्यासु लागृू असुलेले कारागृहाे अधिधाधियाम, १८९४ आधिणा काैदी अधिधाधियाम, धिरासु व व्यावृत्ती.

१८९४ चेा ९. १९०० याद्वाराे, धिराधिसुती काराण्याती याेती आहाेती.

(२) या अधिधाधियामाती काहाीहाी अतीभाू

१९०० चेा ३.

ती असुले तीराी, या अधिधाधियामाखाली काेलेले धिकांवा काढीलेले आधिणा या अधिधाधियामाच्या प्राराभाच्या लगृतीपुूवी अमलाती असुलेले कारागृहाशी सुबंधिधाती असुणाराे सुव धियाम, धिवधियाम, आदीेशी, धिदीेशी धिकांवा अधिधासुूचेा, जीेथावरा त्या, या अधिधाधियामाच्या तीरातीुदींशी धिवसुगृती धिकांवा प्रधितीकाूल असुतील त्या खाेराीजी व तीेथावरा, या अधिधाधियामान्वयाे काेलेल्या धिकांवा काढीलेल्या धियामाद्वाराे, आदीेशीाद्वाराे, धिदीेशीाद्वाराे धिकांवा अधिधासुूचेाद्वाराे फौेराबंदील, सुधाराणा धिकांवा धिराधिसुती काराण्याती याेईपुयाती धियाधिमतीपुणाे अमलाती असुतील.

अडेचेणाी दीूरा काराण्याचेा अधिधाकारा.

८९. (१) जीरा या अधिधाधियामाच्या तीरातीुदी अमलाती आणातीा काोणातीहाी अडेचेणा उद्भावल्यासु, राज्या शीासुासु, प्रसुगृाुरुंपु उद्भावेल त्याप्रमाणाे, ती अडेचेणा दीूरा काराण्याच्या प्रयाोजीासुाठी, त्यासु आवश्याका धिकांवा इष्ट वाटेल अशी, या अधिधाधियामाच्या तीरातीुदींशी धिवसुगृती सुलेली काोणातीहाी गृोष्ट, शीासकीय राजपत्रीाती प्रधिसुद्ध काेलेल्या आदीेशीाद्वाराे, कारातीा याेईल :

पुरातीु, या अधिधाधियामाच्या प्राराभाच्या धिदीाकापुासुू दीो वषंाचेा कालावधाी सुमाप्ती झाल्यातीरा, असुा काोणातीाहाी आदीेशी काढीण्याती याेणारा ाहाी.

(२) पुोट-कालम (१) अन्वयाे काढीलेला प्रत्याेका आदीेशी, तीो काढीण्याती आल्यातीरा, शीक्या धितीतीक्या लवकारा, राज्या धिवधामडेळूाच्या प्रत्याेका सुभागृहासुमोरा माडेण्याती याेईल.

भागृ पुाचे-१२३-४. एचेबंी-२५०५-४.

उद्देशी काराणाे याचे विनेदीन

कारागृहाे हाी, फौजीदीाराी न्याया व्यावस्थाेचेा एका महात्त्वाचेा व अधिवभाज्या भागृ आहाेती. सुध्या, कारागृहाे, कारागृहाचे अधिधाकाराी, त्याचे अधिधाकारा व कातीव्याे, कारागृहातील धिशीस्तीचेी अमलबंजीावणाी, काैद्यांाचेा प्रवेशी, त्या एका धिठीकाणाहाू दीुसुऱ्या धिठीकाणाी हालवणाे धिकांवा त्याचेी मुक्तीतीा काराणाे, काैद्यांा पुरावावयाच्या सुधिवधा, कारागृहाे व काैद्यांाशी सुबंधिधाती असुणाराे अपुराधा याचे धिवधियाम काराण्याच्या तीरातीुदींचेी, कारागृहा अधिधाधियाम, १८९४ (१८९४ चेा ९) आधिणा काैदी अधिधाधियाम, १९०० (१९०० चेा ३) या सुधिवधापुूव कायाद्यांामध्याे तीरातीूदी काेलेली आहाे.

२. काळूाच्या ओघाती काैद्यांाचेी सुधाराणा व त्याचे पुवसु काराण्याचेी धिवचेाराप्रणाली आधिणा माधिहाती तीत्रीज्ञा याती झालेल्या उत्क्रातीमुळूे, हाे स्वातीत्र्यापुूव प्राचेी कायादीे धिराधिसुती काराण्याचेी आधिणा त्या जीागृी सुमकाली आधाुधिका काळूाच्या गृराजीा आधिणा सुधारात्मका धिवचेारासुराणाीशी सुसुगृती असुलेला एकाधित्रीती, प्रगृतीशील व सुक्षाम अधिधाधियाम काराण्याचेी गृराजी आहाे. कारागृहाे प्रशीासुाशी सुबंधिधाती असुलेल्या सुव सुबंधिधाती बंाबंचे सुवसुमावेशीकापुणाे धिराकाराणा काराण्याच्या उद्देशीाे, पुोलीसु सुशीोधा व धिवकासु कांद्र, राज्या कारागृहाे प्राधिधाकाराणा आधिणा अेका सुधाराणावादी तीज्ज्ञा याच्याशी धिवचेाराधिवधिमया काेल्यातीरा तीयारा काेलेले, आदीशी कारागृहाे धिवधाेयाका, २०२३, भाराती सुराकाराे, सुव राज्या सुराकारा ा धिवचेाराथा पुाठीधिवले आहाे.

३. वराील वस्तीुस्थिस्थाती धिवचेाराती घेतीा, महाराष्ट्र राज्यातील कारागृहाे, काैदी व सुधारा सुेवा याच्याशी सुबंधिधाती असुणाराे कायादीे एकाधित्रीती काराणाे आधिणा त्याच्या धिवधियामासुाठी तीरातीूदी काराणाे इष्ट आहाे, असुे शीासुासु वाटतीे.

४. या कायाद्यांाचेी ठीळूका वैधिशीष्ट्ये, पुढीलप्रमाणाे आहाेती :—

(१) धिवशीेषं कारागृहा, खाुले कारागृहा, मधिहाला कारागृहा, तीात्पुरातीे कारागृहा, खाुली वसुाहाती, धिकाशीोरा सुधारालया यासुाराख्या कारागृहाच्या प्रकाराचेी तीरातीूदी काराणाे ;

(२) काैद्यांाच्या सुटकाेतीरा त्याचे सुमाजीाती पुवसु व पुएकात्मीकाराणा काराण्यासुाठी काैद्यांा मदीती काराण्याकारिरातीा खाुल्या कारागृहाचेी आधिणा खाुल्या वसुाहातींचेी तीरातीूदी काराणाे ;

(३) कारागृहा दील घधिटती काराण्याचेी तीरातीूदी काराणाे ;

(४) कारागृहाचे सुव अधिधाकाराी व कामचेाराी याच्यासुाठी काल्याणा धिधाी तीसुेचे काैद्यांासुाठी काल्याणा धिधाी घधिटती काराण्यासुाठी तीरातीूदी काराणाे ;

(५) मधिहाला, तीृतीयापुथाी, न्यायाचेौकाशीधाी काैदी, दीोषंधिसुद्ध काैदी, अधिती-सुराधिक्षाती काैदी, अभ्यास्ती अपुराधाी, सुराईती गृुन्हाेगृारा, तीरूणा गृुन्हाेगृारा, धिदीवाणाी काैदी, इत्यादींसुाराख्या धिवधिवधा प्रकाराच्या काैद्यांाचे कारागृहामध्याे धिवलगृीकाराणा काराण्यासुाठी आधिणा त्याच्या धिवशीेषं गृराजीाकारिरातीा तीरातीूदी काराणाे ;

(६) कारागृहाधिवषंयाका अपुराधाचेी व काैद्यांाी काेलेल्या अपुराधाचेी आधिणा त्याच्या धिशीक्षाेसुाठी तीरातीूदी काराणाे ;

(७) धिवधिहाती पुात्रीतीा व शीती याुसुारा सुधिचेती व अधिभावचे राजीा मजीूरा काराणाे धिवधिहाती काराण्याचेी तीरातीूदी काराणाे ;

(८) काैद्यांासुाठी तीक्रारा धिवाराणा यात्रीणाेचेी तीरातीूदी काराणाे ;

(९) कारागृहा रुंग्णालयामध्याे स्वतीत्री मधिहाला काक्षासुहा, मधिहाला काैदी व तीृतीयापुथाी काैदी याच्याशी सुबंधिधाती असुणाऱ्या धिवशीेषं तीरातीुदी काराण्यासुाठी तीरातीूदी काराणाे ;

(१०) कारागृहातीू सुटल ेल्या सुव गृराजीू काैद्यांा, त्याचे सुमाजीामध्याे पुवसु व पुएकात्मीकाराणा काराण्याचेी सुधिस्थिश्चेती काराण्याच्या दीृष्टीे, सुटकाेतीराच्या दीेखाभाल सुेवाचेी तीरातीूदी काराणाे ;

(११) धिजील्ह्यातील सुव कारागृहामधाील सुव न्यायाचेौकाशीधाी काैद्यांाचेा धियातीकाधिलका आढीावा घेण्यासुाठी आधिणा खाटल्याचेा जीलदी धिपुटारा काराण्यासुाठी उपुायायाोजीा काराण्याकारि रातीा आधिणा न्यायाचेौकाशी काराणाऱ्या न्यायालया याथाोधिचेती धिशीफौाराशी काराण्यासुाठी, प्रत्याेका धिजील्ह्याकारिरातीा न्यायाचेौकाशीधाी काैदी पुधिवलोका सुधिमती घधिटती काराण्याचेी तीरातीूदी काराणाे ;

(१२) कारागृहातील काोणात्याहाी कातीव्याचे धिकांवा कामाचे वगृीकाराणा, धिवलगृीकाराणा व वाटपु कारातीा, काैद्यांाच्या जीातीच्या आधाराे भाेदीभाव काेला जीाणारा ाहाी, याचेी सुधिस्थिश्चेती काराण्यासुाठी तीरातीूदी काराणाे ;

(१३) काैद्यांाच्या धिदीव्यागृतीेच्या काराणावरू, काोणातीाहाी भाेदीभाव काेला जीाणारा ाहाी आधिणा मोधिवकाृतीधिचेधिकात्सुा धिकांवा मासुशीास्त्रीया सुेवा यासुहा याथाोधिचेती आराोग्यासुेवा तीसुेचे पुवसु कायाक्रम व उपुचेारासुधिवधा पुराधिवणाे याचेी सुधिस्थिश्चेती काराण्यासुाठी तीरातीूदी काराणाे ;

(१४) शीघ्र प्रधितीसुादी पुथाका, इत्यादींच्या उपुलब्धातीेचेी सुधिस्थिश्चेती काराण्यासुहा कारागृहातील काोणात्याहाी आपुत्काली पुरिरास्थिस्थातीचेा प्रधितीबंधा काराण्याच्या व ती धियात्रीणाती ठीेवण्याच्या दीृष्टीे तीरातीूदी काराणाे आधिणा आपुत्ती व्यावस्थापु अधिधाधियाम, २००५ याच्या अुरुंपु असुलेली इतीरा काोणातीहाी तीरातीूदी काराणाे ;

(१५) कारागृहाचे प्रभावी व्यावस्थापु व अधाीक्षाणा काराण्यासुाठी आधिणा कारागृहाच्या व काैद्यांाच्या सुराक्षाेसुाठी व सुराक्षाणासुाठी तीत्रीज्ञाचेा वापुरा काराण्याचेी तीरातीूदी काराणाे, त्यामध्याे, बंायाोमेधिट्रक्सु, क्लोज्डे सुधिकाकट टेधिलस्थिव्हाजी (सुीसुीटीव्हाी), स्काॅधिगृ व शीोधाका उपुकाराणाे, राेधिडेओ धिक्वेन्सुी आयाडेंधिटधिफौकाेशी (आराएफौआयाडेी), स्थिव्हाधिडेओ काॉन्फौरान्सु सुधिवधा, इत्यादींचेा सुमावेशी असुेल ;

(१६) सुपुूणा कारागृहा प्रशीासुाचे सुगृणाकाीकाराणा काराण्यासुाठी आधिणा पुरास्पुरातीगृती वापुराण्यायाोग्या असुलेल्या आधारासुामग्रीचे फौजीदीाराी न्याया प्रणालीसुोबंती एकात्मीकाराणा काराण्यासुाठी तीरातीूदी काराणाे.

५. वराील उधिद्देष्टे सुाध्या काराणाे हा, या धिवधाेयाकाचेा हाेतीू आहाे.

मु बंई,

दीेंद्र फणाीस,

धिदीाका १२ धिडेसुंबंरा, २०२५.

मुख्यामत्री.

ैधाविनक अविधाकारा साेपविण्यासबंधाीचे ज्ञापन

या धिवधाेयाकाती, वैधाधिका अधिधाकारा सुोपुधिवण्यासुबंधाीचे पुढील प्रस्तीाव अतीभाू ती आहाेती :—

ख १(२).—या खाडेान्वयाे, ज्या धिदीाकासु हा अधिधाधियाम, अमलाती याेईल तीो धिदीाका, शीासकीय राजपत्रीातील अधिधासुूचेद्वाराे धियाती काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख २(कख).—या खाडेान्वयाे, माफौी दीेण्यासुाठी धियाम काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ४(१).—या खाडेान्वयाे,—

(एका) पुरिराच्छेदी (चे) खाली, खाुल्या कारागृहामध्याे बंधिदीवासुाती ठीेवण्याच्या काैद्यांाच्या पुात्रीतीेच्या शीती, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा ;

(दीो) पुरिराच्छेदी (झा) खाली, खाुल्या वसुाहातीमध्याे बंधिदीवासुाती ठीेवण्याच्या काैद्यांाच्या पुात्रीतीेच्या शीती, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा,

राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ५.—या खाडेान्वयाे,—

(एका) उपु-खाडे (१)(ञ) खाली, कारागृहा दीलाचे इतीरा अधिधाकाराी, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा;

(दीो) उपु-खाडे (४) खाली, कारागृहा दीलाचेी भाराती, वेती, भात्ते व इतीरा सुव सुेवा शीती, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा,

राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ९.—या खाडेान्वयाे,—

(एका) उपु-खाडे (३) खाली, कारागृहाच्या प्रभाराी अधिधाकाऱ्याचेी इतीरा कायाे व कातीव्याे, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा;

(दीो) उपु-खाडे (४) खाल ी, काैद्यांाचे धिवधियाम काराण्यासुाठी, कारागृहाचेी धिशीस्ती राखाण्यासुाठी व अधितीसुराधिक्षाती बंदी काक्षासुहा कारागृहाचे उधिचेती व्यावस्थापु काराण्यासुाठी, कारागृहाच्या प्रभाराी अधिधाकाऱ्याचे धिशीस्तीधिवषंयाका अधिधाकारा, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा ;

(ती) उपु-खाडे (६)(चे) खाली, कारागृहाच्या प्रभाराी अधिधाकाऱ्याे ठीेवावयाचे इतीरा काोणातीेहाी अधिभालेखा, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा,

राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख १०(२).—या खाडेान्वयाे, वैद्यांकाीया अधिधाकाऱ्याचेी कातीव्याे, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख १३(घ).—या खाडेान्वयाे, तीुरुंगृाधिधाकाऱ्याचेी, उपु तीुरुंगृाधिधाकाऱ्याचेी व सुहायाका तीुरुंगृाधिधाकाऱ्याचेी कातीव्याे व कायाे धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख १५(१).—या खाडेान्वयाे, कारागृहाच्या काोणात्याहाी अधिधाकाऱ्याधिवरूद्ध व कामचेाऱ्याधिवरूद्ध गृैरावतीणाुकाीसुाठी कारावयाचेी धिशीस्तीभागृधिवषंयाका कारावाई, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख १७.—या खाडेान्वयाे, ज्या धियामाद्वाराे कारागृहाच्या अधिधाकाऱ्याचे व कामचेाऱ्याचे धियाम काराण्याती याेईल, तीे धियाम धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख २४.—या खाडेान्वयाे,—

(एका) उपु-खाडे (१) खाली, काल्याणा धिधाीचेा धिवधियाोगृ काराण्याचेी प्रयाोजीे, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा;

(दीो) उपु-खाडे (२)(ङ) खाली, काल्याणा धिधाीमध्याे जीमा कारावयाचेी इतीरा काोणातीहाी राक्काम, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा,

राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख २५.—या खाडेान्वयाे, कारागृहाचे धिराीक्षाणा काराण्याचे धियातीकालातीरा, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख २६(१).—या खाडेान्वयाे, अभ्यागृती मडेळूाच्या सुदीस्याचेी सुख्या, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख २७.—या खाडेान्वयाे,—

(एका) उपु-खाडे (१) खाली, कारागृहाचेी वास्तीुराचेा व सुकाल्पुधिचेत्री, याचेी माकाे व आवश्याकातीा, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा ;

(दीो) उपु-खाडे (२) खाली, कारागृहाचेी सुराक्षा माकाे, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा ;

(ती) उपु-खाडे (३) खाली, धिवधिवधा प्रकाराच्या काैद्यांाचे धिवलगृीकाराणा काराणाे व त्या अलगृ ठीेवणाे सुलभा हाोण्यासुाठी कारागृहाचे सुकाल्पुधिचेत्री, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा ;

(चेारा) उपु-खाडे (५) खाली, धिवधिवधा प्रकाराच्या कारागृहाच्या तीट धिभातीपुासुूच्या अशीा अतीराच्या आतील बंाधाकामाचे धिवधियाम काराण्यासुाठी आधिणा त्यामध्याे राखाीव क्षाेत्री धिमाणा काराण्यासुाठी, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा,

राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख २८.—या खाडेान्वयाे,—

(एका) उपु-खाडे (१) खाली, खाुल्या कारागृहासुाठी व मुक्ती वसुाहातीसुाठी सुोयाीसुधिवधा धिकांवा सुवलती धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा ;

(दीो) उपु-खाडे (२) खाली, काैद्यांाचे खाुल्या कारागृहाती व खाुल्या वसुाहातीती स्थातीराणा काराण्याचेी कायापुद्धती व पुात्रीतीा आधिणा अशीा काैद्यांाचेी अशीा कारागृहाती व वसुाहातीती स्थातीराणा काराण्याच्या शीती, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा,

राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख २९.—या खाडेान्वयाे,—

(एका) उपु-खाडे (२)(जी) खाल ी, वगृीकाराणा व सुराक्षा मूल्याधिधाराणा सुधिमतीे सुधिस्थिश्चेती काेलेले काैद्यांाचे इतीरा प्रकारा, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा ;

(दीो) उपु-खाडे (३)(ट) खाली, काैद्यांाचे इतीरा प्रकारा, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा ;

(ती) उपु-खाडे (४) खाली, काैद्यांाच्या एकामेकाशी हाोणाऱ्या काोणात्याहाी प्रकाराच्या पुरास्पुरासुबंधासु प्रधितीबंधा काराण्याकारिरातीा, त्या अलगृ ठीेवण्याचेी राीती, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा,

राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ३१.—या खाडेान्वयाे,—

(एका) उपु-खाडे (१) खाली, काैद्यांा कारागृहामध्याे प्रवेशी दीेतीा, त्या हातीाळूण्याचेी काराण्याचेी राीती, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा ;

(दीो) उपु-खाडे (३) खाली, मधिहाला व तीृतीयापुथाी काैद्यांाचेी झाडेती घेण्याचेी व तीपुासुणाी काराण्याचेी राीती, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा,

राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ३५(क).—या खाडेान्वयाे, कारागृहा अपुराधा, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ३६(२).—या खाडेान्वयाे, कारागृहामध्याे धिशीस्तीचेी अमलबंजीावणाी काराण्याचेी राीती, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ३८(झ).—या खाडेान्वयाे, कारागृहाधिवषंयाका अपुरा धासुाठी धिशीक्षा, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ४४.—या खाडेान्वयाे,—

(एका) उपु-खाडे (१) खाली, काैद्यांा पुराधिवण्याती याेणारा आहारा व आहाराचे प्रमाणा, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा;

(दीो) उपु-खाडे (२) खाली, दीोषंधिसुद्ध ठीरालेल्या काैद्यांाचेा पुोषंाखा, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा,

राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ४६(१).—या खाडेान्वयाे, काैद्यांाचेी मजीुराी, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ४७.—या खाडेान्वयाे,—

(एका) उपु-खाडे (१) खाली, काैद्यांाच्या आराोग्या धिवषंयाका सुेवा सुधिवधा, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा ;

(दीो) उपु-खाडे (४) खाली, काैद्यांाचे स्थातीराणा काराण्याचेी पुध्दीती, कायापुद्धती व प्रधिकाया धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा,

राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ४८.—या खाडेान्वयाे,—

(एका) उपु-खाडे (२) खाली, अभ्यागृतीाचेा अधिभालेखा ठीेवण्याचेी राीती, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा ;

(दीो) उपु-खाडे (३) व (४) खाल ी, धिवदीेशी काैद्यांा, त्याच्या ातीेवाईकाशी, दीूतीावासुातील प्रधितीधिधांशी व धिवधिधा सुल्लागृाराशी सुवादी सुाधाण्याचेी राीती, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा ;

(ती) उपु-खाडे (४) खाली, काैद्यांा, त्याच्या धिवधिधा सुल्लागृाराशी सुवादी सुाधाण्याचेी राीती, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा,

राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ५०.— या खाडेान्वयाे,—

(एका) उपु-खाडे (१) खाली, सुधिचेती राजीा व अधिभावचे राजीा मजीूरा काराण्याच्या शीती, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा ;

(दीो) उपु-खाडे (३) व (४) खाली, सुधिचेती राजीेवरा व अधिभावचे राजीेवरा सुटका काेलेल्या काैद्यांाच्या हालचेालीचे, मागृ काढीणाऱ्या इलेक्ट्रॉधिक्सु सुाधाद्वाराे सुधियात्रीणा ठीेवणाे आधिणा, शीतींचे उल्लघ काेल्याबंद्देल सुधिचेती राजीेच्या व अधिभावचे राजीेच्या अपुात्रीतीा यासुाठी धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा,

राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ५३(२).—या खाडेान्वयाे, माफौी दीेण्याचेा कालावधाी व धिकाषं, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ५४(१) (३).—या खाडेान्वयाे, काैद्यांासुाठी धिशीक्षाणा, व्यावसुाया प्रधिशीक्षाणा व काौशील्या धिवकासु कायाक्रमाचेी सुधाी धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ५६.—या खाडेान्वयाे, काैद्यांासुाठी काल्याणा धिधाी घधिटती काराणाे, उक्ती धिधाीमध्याे जीमा कारावयाचे पुैसुे व धितीचेा धिवधियाोगृ काराणाे, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ५८.—या खाडेान्वयाे, काैद्यांासुाठी तीक्रारा धिवाराणा यात्रीणा, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ५९.—या खाडेान्वयाे, सुमाजीामध्याे काैद्यांाच्या पुवसुाचेी व पुएकात्मीकाराणा काराण्याचेी सुधिस्थिश्चेती काराण्यासुाठी काैद्यांा सुटकाेतीरा दीेखाभाल सुेवा पुराधिवणाे, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ६४.—या खाडेान्वयाे, गृभावती मधिहाला वैद्यांकाीया सुेवा व आहारा पुराधिवणाे, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ६५.—या खाडेान्वयाे, आपुल्या आईसुोबंती कारागृहामध्याे राहाणाऱ्या बंालका आराोग्या सुेवा व इतीरा सुधिवधा पुराधिवणाे, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ६७.—या खाडेान्वयाे, तीृतीयापुथाी काैद्यांासुाठी स्वतीत्री बंधिदीस्ती जीागृा धिकांवा बंदीकाक्षा पुराधिवणाे, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ७१.—या खाडेान्वयाे, प्रधितीराोधा काराण्याचेी व बंळूाचेा वापुरा काराण्याचेी राीती, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ७८(२).—या खाडेान्वयाे, कारागृहामध्याे प्रवेशी काराणाऱ्या व्याक्तीचेी व अभ्यागृतीाचेी झाडेती घेण्याचेी कायापुद्धती, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ८१.—या खाडेान्वयाे, कारागृहातील काोणात्याहाी आपुत्काली पुरिरास्थिस्थातीवरा धियात्रीणा ठीेवण्यासुाठी व धितीचेा प्रधितीबंधा काराण्यासुाठी सुयाोग्या उपुायायाोजीा काराणाे, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ८३(१).—या खाडेान्वयाे, या अधिधाधियामाचेी प्रयाोजीे पुारा पुाडेण्यासुाठी, शीासकीय राजपत्रीातील अधिधासुूचेद्वाराे धियाम काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ८४.—या खाडेान्वयाे, या अधिधाधियामान्वयाे धिकांवा त्याखाली काेलेल्या धियामान्वयाे, त्याच्याकाडेू वापुराण्यायाोग्या असुलेल्या धियाम काराण्याच्या अधिधाकाराव्याधितीरिराक्ती, काोणातीाहाी अधिधाकारा, ज्या अटी व शीतींा अधाी राहाू, राज्या शीासुाच्या काोणात्याहाी अधिधाकाऱ्यासु प्रदीा कारातीा याेईल त्या अटी व शीती, शीासकीय राजपत्रीातील अधिधासुूचेा काढीू धिवधिधिदीष्ट काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ८५.—या खाडेान्वयाे, कारागृहाचे लेखाे ठीेवण्याचेी व लेखापुराीक्षा काराण्याचेी राीती, धियामाद्वाराे धिवधिहाती काराण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

ख ८९.—या खाडेान्वयाे, या अधिधाधियामाच्या तीरातीुदी अमलाती आणातीा, काोणातीहाी अडेचेणा उद्भावल्यासु, ती अडेचेणा दीूरा काराण्यासुाठी शीासकीय राजपत्रीातील आदीेशी काढीण्याचेा अधिधाकारा, राज्या शीासुाकाडे घेण्याती आला आहाे.

२. वैधाधिका अधिधाकारा सुोपुधिवण्यासुबंधाीचे वरा मूदी काेलेले प्रस्तीाव, सुामान्या स्वरूपुाचे आहाेती.

वित्तीय ज्ञापन

या धिवधाेयाकाच्या खाडे २४ मध्याे, कारागृहा व सुधारा सुेवा यामधाील सुव अधिधाकाऱ्याच्या व कामचेाऱ्याच्या काल्याणासुाठी काल्याणा धिधाी घधिटती काराण्याचेी तीरातीूदी काेलेली आहाे आधिणा राज्या शीासुाे धिदीलेली अुदीाे, उक्ती धिधाीमध्याे जीमा काराण्याती याेतील.

या धिवधाेयाकाच्या खाडे ५६ मध्याे, काैद्यांाच्या काल्याणासुाठी काल्याणा धिधाी घधिटती काराण्याचेी तीरातीूदी काेलेली आहाे.

हाे धिवधाेयाका, राज्या धिवधामडेळूाचेा अधिधाधियाम म्हाणाू अधिधाधियाधिमती झाल्यावरा, राज्या शीासुाे काल्याणा धिधाीमध्याे धिदीलेल्या अुदीापुोटी राज्याच्या एकाधित्रीती धिधाीतीू कारावयाच्या आवती खाचेाचेा अतीभाव हाोईल. तीथाधिपु, याबंाबंतीती कारावा लागृू शीकाेल अशीा प्रत्याक्षा आवती खाचेाचेा अदीाजी दीेणाे या टप्प्यावरा शीक्या ाहाी.

भागृ पुाचे-१२३-५. एचेबंी-२५०५-५.

भारातीाच्या सविधानाच्या अनुच्छेदी २०७ अन्ये राज्यपालाचेी विशीफारास (महाराष्ट्र शीासु, धिवधिधा व न्याया धिवभागृ, आदीेशीाचेी प्रती)

भारातीाच्या सुधिवधाच्या अुच्छेदी २०७ याच्या खाडे (३) अन्वयाे महाराष्ट्राच्या राज्यापुाला प्रदीा काराण्याती आलेल्या शीक्तींचेा वापुरा कारू, तीे महाराष्ट्र कारागृहाे व सुधारा सुेवा धिवधाेयाका, २०२५ धिवचेाराती घेण्याबंाबंती राज्या धिवधामडेळूाच्या दीोन्हाी सुभागृहा धिशीफौारासु काराीती आहाेती.

विधान भान, ागृपुूरा,

विजतींद्र भाेळे, सुधिचेव-१,

धिदीाका १३ धिडेसुंबंरा, २०२५. महाराष्ट्र धिवधासुभा.

ON BEHALF OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, PRINTED AND PUBLISHED BY DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE, PRINTED AT GOVERNMENT PRESS AND BOOK DEPOT, CIVIL LINES, NAGPUR-440 001 AND PUBLISHED AT DIRECTORATE OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI-400 004. EDITOR : DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE.