भाग चार, असा. क्रमांक ६, सन २०२६ चा महाराष्ट्र अधिनियम क्रमांक ४ महाराष्ट्र राज्यातील कारागृहे, कैदी व सुधार सेवा यांच्याशी संबंधित असणाऱ्या कायद्यांचे एकत्रीकरण करण्याकरिता आणि त्यांचे विनियमन करण्यासाठी तरतूद करण्याकरिता आणि तत्संबंधित किंवा तदानुषंगिक बाबींसाठी तरतूद करण्यासाठी अधिनियम, शुक्रवार, १३ मार्च २०२६.

RNI No. MAHBIL /2009/35530

महाराष्ट्रट शासन राजपत्रा

असाराणा भागृ चारा

वषंष १२, अक ५] शाुक्रवारा, माचाष १३, २०२६/फाल्गृुन २२, शाके १९४७ [पृष्ठीे २५, ध‍िकंमत : रुपये २३.००

असाराणा क्रमाक ६

प्राध‍िकृत प्राकाशान

महाराष्ट्र ध‍िवानमडळाचाे अध‍िध‍िनयम व राज्यपालानी प्राख्याध‍िपत केलेले अध्यादीेशा व केलेले ध‍िवध‍िनयम.

अनुक्रमध‍िणाका

पृष्ठीे

१-२५ सन २०२६ चा महाराष्ट्र अध‍िध‍िनयम क्रमाक ४.—माहाराष्ट्र राज्ययातीलां कारागृहाे, कैी व संुारा संेवा याच्याशी संबंमिती असंणाऱ्या कायद्यांाचीे एकत्रीकराणा कराण्याकरिरातीा आमिणा त्याचीे मिवमिनयमान कराण्यासंाठी तीरातीू कराण्याकरिरातीा आमिणा तीत्संबंमिती मिकंवा तीानुषंमिगृक बंाबंसंाठी तीरातीू कराण्यासंाठी अमिमिनयमा. . . . . . .

मिनाक १२ माची २०२६ राोजी राज्यपालांानी संमाती मिलांेलांा माहाराष्ट्र मिवानमाडळाचीा पाुढीलां अमिमिनयमा मामिहातीसंाठी, याद्वाराे, प्रमिसंद्ध कराण्याती येती आहाे.

सध‍ितशा वाघाेाेले, संमिचीव (मिव मि मिवान), माहाराष्ट्र शीासंन, मिवमि व न्याय मिवभागृ.

सन २०२६ चा महाराष्ट्र अध‍िध‍िनयम क्रमाक ४.

(माननीय राज्यपालांाची संमाती मिमाळाल्यानतीरा "महाराष्ट्र शासन राजपत्रात" मिनाक १३ माची २०२६ राोजी प्रथमा प्रमिसंद्ध केलांेलांा अमिमिनयमा.)

महाराष्ट्र राज्यातील कारागृहाे, कैदी व सुारा सेवा याच्याशाी सबंध‍ित असणाऱ्या कायद्यांाचाे

एकत्राीकराणा कराण्याकरिराता आध‍िणा त्याचाे ध‍िवध‍िनयमन कराण्यासाठी तरातूदी कराण्याकरिराता आध‍िणा

तत्सबंध‍ित ध‍िकंवा तदीानुषंध‍िगृक बंाबंसाठी तरातूदी कराण्यासाठी अध‍िध‍िनयम.

ज्याअर्थी, माहाराष्ट्र राज्यातीलां कारागृहाे, कैी व संुारा संेवा याच्याशी संबंमिती असंणाऱ्या कायद्यांाचीे एकत्रीकराणा कराणाे आमिणा त्याचीे मिवमिनयमान कराण्यासंाठी तीरातीू कराणाे आमिणा तीत्संबंमिती मिकंवा तीानुषंमिगृक बंाबंसंाठी तीरातीू कराणाे इष्ट आहाे ; त्याअर्थी, भारातीय गृणाराज्याच्या शीहात्तराव्या वषंी, याद्वाराे, पाुढीलां अमिमिनयमा कराण्याती येती आहाे :—

(१)

भागृ चीारा-६–१२ महाराष्ट्रट शासन राजपत्रा असाराणा भागृ चारा, माचाष १३, २०२६/फाल्गृुन २२, शाके १९४७

प्राकराणा एक

प्राराध‍िभाक.

१.(१) या अमिमिनयमासं, माहाराष्ट्र कारागृहाे व संुारा संेवा अमिमिनयमा, २०२५, असंे म्हाणावे.

संमिक्षाप्ती नाव व प्राराभा.

(२) तीो, राज्य शीासंन, शासकीय राजपत्रातील अमिसंूचीनेद्वाराे मिनयती कराीलां अशीा मिनाकासं अमालांाती येईलां.

व्याख्या. २. (१) या अमिमिनयमाती, संभानुसंारा अन्यथा ुसंरा अथ आवश्यक नसंेलां तीरा,—

(क) "संुटकेनतीराची ेखभालां संेवा" याचीा अथ, संुटका झालांेल्या कैद्यांालांा, एक कतीव्यमिनष्ठी नागृरिराक म्हाणाून संुाराणात्माक जीवन ाकडे वाटचीालां कराणाे शीक्य व्हावे यासंाठी त्याचीे पाुनवसंन कराण्याचीा उद्देशी असंलांेलांी संेवा मिकंवा उपाक्रमा, असंा आहाे े ;

(ख) "मिवाणाी कैी" याचीा अथ, जीो फौजीाराी कैी नाहाी असंा कोणातीाहाी कैी, असंा आहाे े ;

(गृ) "संेशीवहान संाने" याचीा अथ, मामिहाती तीत्रीज्ञान अमिमिनयमा, २००० याच्या कलांमा २ च्या २००० चीा २१.

पाोट-कलांमा (१) च्या खड (जीक) अन्वये व्याख्या केलांेलांे संेशीवहान संान, असंा आहाे े ;

(घ) "ोषंमिसंद्ध कैी" याचीा अथ, जी व्यक्ती, एखाद्यांा अपाराबंद्देलां ोषंी असंल्याचीे आढीळाून आलांी असंेलां आमिणा जी कारागृहाती मिशीक्षा भाोगृती असंेलां अशी व्यक्ती, असंा आहाे े ;

(ङ) "येचीा अजी फौेटाळालांेलांा माृत्युमिडती कैी" याचीा अथ, एखाद्यांा संक्षामा न्यायालांयाने माृत्युडाची मिशीक्षा मिलांेलांा आमिणा येचीा अजी फौेटाळाण्याती आलांेलांा कैी, असंा आहाे े ;

(ची) "संुारा संेवा" याचीा अथ, कैद्यांाच्या संुाराणाेसंाठी व त्याचीे पाुनवसंन कराण्यासंाठी उद्देमिशीती असंलांेलांी कोणातीहाी संेवा मिकंवा कायक्रमा, असंा आहाे, आमिणा त्याती, कैद्यांाचीे पायवेक्षाणा, प्रमिशीक्षाणा, मिनयत्रीणा व अमिभाराक्षा याच्याशी संबंमिती असंलांेल्या संेवाचीा संमावेशी हाोतीोे ;

(छ) "न्यायालांय" याती, मिवाणाी, फौजीाराी मिकंवा माहासंुलांी अमिकारिरातीेचीा कायेशीरापाणाे वापारा कराणाऱ्या कोणात्याहाी अमिकाऱ्याचीा संमावेशी हाोतीोे ;

२०२३ चीा ४६.

(जी) "फौजीाराी कैी" याचीा अथ, जीो कैी, न्यायालांयाच्या मिकंवा लांष्कराी न्यायालांयाच्या मिशीक्षाेसं अीन आहाे असंा कोणातीाहाी कैी, असंा आहाे, आमिणा त्याती, भारातीय नागृरिराक संुराक्षा संमिहातीा, २०२३ याच्या प्रकराणा नऊच्या तीरातीुंन्वये कारागृहाती स्थानबंद्ध केलांेल्या व्यक्तीचीा संमावेशी हाोतीोे ;

(झा) "स्थानबंद्ध व्यक्ती" याचीा अथ, प्रमितीबंक स्थानबंद्धतीेची तीरातीू कराणाऱ्या कोणात्याहाी कायद्यांाखालांी संक्षामा प्रामिकराणाच्या आेशीावरून कारागृहाती स्थानबंद्ध केलांेलांी कोणातीहाी व्यक्ती, असंा आहाे े ;

(ञ) (१) "माहासंचीालांक" याचीा अथ, माहासंचीालांक, कारागृहाे व संुारा संेवा, असंा आहाे े;

(२) "मिवशीेषं माहामिनराीक्षाक" याचीा अथ, मिवशीेषं माहामिनराीक्षाक, कारागृहाे व संुारा संेवा, असंा आहाे ;

(३) "उपा माहामिनराीक्षाक" याचीा अथ, उपा माहामिनराीक्षाक, कारागृहाे व संुारा संेवा, असंा आहाे े;

(४) "अीक्षाक" याचीा अथ, अीक्षाक, माध्यवती कारागृहा व संुारा संेवा, असंा आहाे े ;

(५) "अपारा अीक्षाक" याचीा अथ, अपारा अीक्षाक, माध्यवती कारागृहा व संुारा संेवा, असंा आहाे े;

े; (६) "उपा अीक्षाक" याचीा अथ, उपा अीक्षाक, माध्यवती कारागृहा व संुारा संेवा, असंा आहाे (७) "तीुरुंगृामिकाराी" याचीा अथ, तीुरुंगृामिकाराी, कारागृहा व संुारा संेवा, असंा आहाे े ;

(८) "उपा तीुरुंगृामिकाराी" याचीा अथ, उपा तीुरुंगृामिकाराी, कारागृहा व संुारा संेवा, असंा आहाे े;

(९) "संहायक तीुरुंगृामिकाराी" याचीा अथ, संहायक तीुरुंगृामिकाराी, कारागृहा व संुारा संेवा, असंा आहाे े ;

(ट) "मिवेशी कैी" याचीा अथ, जीो भारातीय नागृरिराक नाहाी असंा कोणातीाहाी कैी, असंा आहाे े ;

(ठी) "संमिचीती राजीा" याचीा अथ, मिशीक्षाेचीा मिवमिहाती कालांावी भाोगृल्यानतीरा, कारागृहाती चीागृलांे वतीन ठीेवल्याबंद्देलां प्रोत्संाहान म्हाणाून, ोषंमिसंद्ध ठीरामिवलांेल्या कैद्यांालांा माजीूरा केलांेलांी अल्पा कालांावीची राजीा, असंा आहाे ;

(ड) "अभ्यस्ती अपाराी" याचीा अथ, माहाराष्ट्र अभ्यस्ती अपाराी अमिमिनयमाच्या कलांमा २ १९५९ चीा ६१. याच्या खड (इ) अन्वये व्याख्या केलांेलांा अभ्यस्ती अपाराी, असंा आहाे े ;

(ढी) "अमिती-जीोखमाीचीा कैी" याचीा अथ, मिहासंा कराणाे, पाळाून जीाणाे, स्वतीःलांा इजीा करून घेणाे, गृैरा वतीणाूक कराणाे याकडे अमिक कलां असंलांेलांा, कारागृहाती अशीातीतीा मिनमाणा कराण्याचीा व संावजीमिनक संुव्यवस्थेलांा ोका मिनमाणा कराण्याचीा संभाव असंलांेलांा कैी, असंा आहाे आमिणा त्याती, संघमिटती गृुन्हाेगृाराी, अमालांी पाथ, मानवी अपाव्यापारा व हाशीतीवाी कारावाया कराीती असंलांेलांे कैी, याचीा आमिणा ोकायक कैी, मिनढीावलांेलांे गृुन्हाेगृारा, अभ्यस्ती अपाराी, इतीरा कैद्यांावरा नकारात्माक प्रभाव पाडण्याची क्षामातीा असंलांेलांे कैी, इत्यांसंाराख्या कैद्यांाचीा संमावेशी हाोतीोे ;

(णा) "अमिती संरामिक्षाती कारागृहा" याचीा अथ, अमिती जीोखमाीच्या कैद्यांाना ठीेवण्यासंाठी स्वतीत्री न्यायालांय संकुलां, इत्यांच्या तीरातीुीसंहा गृमितीमान व भाक्कमा संुराक्षा यत्रीणा असंलांेलांे एक स्वतीत्री स्वयपाूणा कारागृहा संकुलां, असंा आहाे े ;

मामिहातीचीा अतीभाव असंणारा एकतीरा, प्रत्यक्षा मिकंवा इलांेक्ट्रॉमिनक स्वरूपातीलां अमिभालांेख, असंा आहाे (ती) "वृत्तपात्रीक (कैद्यांाचीा पाूवेमितीहासं)" याचीा अथ, एखाद्यांा कैद्यांाच्या बंाबंतीतीलां संव संबंमिती े;

(थ) कारागृहाच्या संबंाती, "वैद्यांकीय अमिकाराी" याचीा अथ, कारागृहाचीा वैद्यांकीय अमिकाराी म्हाणाून प्रमितीमिनयुक्ती केलांेलांा शीासंनाचीा अहातीाप्राप्ती वैद्यांक व्यवसंायी, असंा आहाे े ;

औषंमिनमातीा, पारिराचीारिराका, प्रयोगृशीाळा तीत्रीज्ञा, इत्यांसंाराखे, अहातीाप्राप्ती वैद्यांकीय संहायक, असंा आहाे () "वैद्यांकीय ुय्यमा कमाचीाराी वगृ" याचीा अथ, कारागृहामाध्ये प्रमितीमिनयुक्ती केलांेलांे े;

() "कारागृहाचीा प्रभाराी अमिकाराी" याचीा अथ, कारागृहाचीा प्रभाराी म्हाणाून संक्षामा प्रामिकाऱ्याने मिनयुक्ती केलांेलांा अमिकाराी, असंा आहाे े ;

(न) "अमिभावचीन राजीा" याचीा अथ, मिवमिहाती कराण्याती येतीलां अशीा मिनकडंच्या प्रसंगृी उपास्थिस्थती े; राहाण्याकरिरातीा ोषंमिसंद्ध कैद्यांाची अल्पा कालांावीसंाठी कारागृहामाून तीात्पाुराती संुटका कराणाे, असंा आहाे

े; (पा) "मिवमिहाती" याचीा अथ, या अमिमिनयमाखालांी केलांेल्या मिनयमाद्वाराे मिवमिहाती केलांेलांे, असंा आहाे (फौ) "कारागृहा" याचीा अथ, कैद्यांाना स्थानबंद्ध कराण्यासंाठी व त्याना संुारा संेवा पाुरामिवण्यासंाठी शीासंनाच्या संवसंाराणा मिकंवा मिवशीेषं आेशीान्वये कायमास्वरुंपाी मिकंवा तीात्पाुरात्या स्वरुंपाती वापारालांेलांी कोणातीहाी जीागृा मिकंवा इमाराती, असंा आहाे आमिणा त्याती, त्यासं अनुलांग्न असंलांेल्या संव जीमिमानंचीा व इमारातींचीा संमावेशी हाोतीो, पारातीु त्याती,—

(एक) जीे कैी, संवस्वी पाोमिलांसंाच्या कोठीडीती असंतीाती अशीा कैद्यांाना बंमिवासंाती ठीेवण्याच्या कोणात्याहाी जीागृेचीा ;

(ोन) भारातीय नागृरिराक संुराक्षा संमिहातीा, २०२३ याच्या कलांमा ४५७ अन्वये राज्य शीासंनाने मिवशीेषं करून नेमाून मिलांेल्या कोणात्याहाी जीागृेचीा, मिकंवा ;

२०२३ चीा ४६. भागृ चीारा-६–१अ४ महाराष्ट्रट शासन राजपत्रा असाराणा भागृ चारा, माचाष १३, २०२६/फाल्गृुन २२, शाके १९४७ (तीन) जी जीागृा, संवसंाराणा मिकंवा मिवशीेषं आेशीाद्वाराे ुय्यमा तीुरुंगृ म्हाणाून राज्य शीासंनाकडून घोमिषंती कराण्याती आलांेलांी आहाे अशीा कोणात्याहाी जीागृेचीा,

संमावेशी हाोती नाहाी ;

(बं) "कारागृहा लां" याचीा अथ, अमिमिनयमाच्या कलांमा ५ माध्ये मिवमिनमिष्ट केलांेलांे कारागृहा व संुारा संेवा लां, असंा आहाे ;

(भा) "कैी" याचीा अथ, कोणात्याहाी न्यायालांयाच्या मिकंवा संक्षामा प्रामिकराणाच्या रिराट अन्वये, अमिपात्रीान्वये मिकंवा आेशीान्वये एखाद्यांा कारागृहातीलां कोठीडीती पाठीमिवलांेलांी व्यक्ती, असंा आहाे, आमिणा त्याती, फौजीाराी कैी, मिवाणाी कैी, न्यायचीौकशीन कैी, न्यायालांयाने मिकंवा लांष्कराी न्यायालांयाच्या आेशीाद्वाराे, कारागृहा कोठीडीती पाराती पाठीमिवलांेलांा (रिरामाड मिलांेलांा) कैी संक्षामा प्रामिकराणाच्या आेशीान्वये कारागृहा कोठीडीती पाठीमिवलांेलांी व स्थानबंद्ध व्यक्ती, याचीा संमावेशी हाोतीो ;

(मा) "मानाई केलांेलांी वस्तीू" याचीा अथ, या अमिमिनयमान्वये केलांेल्या कोणात्याहाी मिनयमाद्वाराे, जी वस्तीू, कारागृहाती आणाण्यासं मिकंवा कारागृहातीून बंाहाेरा नेण्यासं मानाई केलांेलांी आहाे ती वस्तीू, असंा आहाे े ;

(य) "मिशीक्षा-नंवहाी" याचीा अथ, ज्या नंवहाीमाध्ये, ठीोठीावलांेलांी प्रत्येक मिशीक्षा, कैद्यांाचीे नाव, कैद्यांाचीा ओळाख क्रमाक व तीो ज्या वगृातीलां आहाे तीो वगृ (मागृ तीो अभ्यस्ती असंो मिकंवा नसंो), तीो ज्या अपाराबंद्देलां ोषंी आहाे तीो कारागृहा-अपारा, ज्या मिनाकासं कारागृहा-अपारा घडलांा हाोतीा, तीो मिनाक, कैद्यांाने केलांेल्या पाूवीच्या कारागृहा-अपाराची संख्या आमिणा असंे पाूवीचीे कारागृहा-अपारा घडल्याचीा मिनाक आमिणा ठीोठीावलांेल्या मिशीक्षाेचीा मिनाक, कालांावी व प्रकारा याच्या बंाबंतीतीलां े ; अमिभालांेख अतीभाू ती असंलांेलांी नंवहाी, असंा आहाे

(कक) "संराईती गृुन्हाेगृारा" याचीा अथ, गृुन्ह्याबंद्देलां एकापाेक्षा अमिक वेळा ोषंमिसंद्ध झालांेलांा कोणातीाहाी कैी, असंा आहाे े ;

(कख) "माफौी" याचीा अथ, ज्याचीा पारिराणामा, कैद्यांाची मिशीक्षा कमाी हाोण्याती हाोऊ शीकेलां अशी, संक्षामा प्रामिकराणाने ोषंमिसंद्ध ठीरालांेल्या पात्री कैद्यांालांा मिलांेलांी, मिवमिहाती कराण्याती येईलां अशी संवलांती, असंा आहाे े ;

(कगृ) "मिनयमा" याचीा अथ, या अमिमिनयमान्वये केलांेलांे मिनयमा, असंा आहाे ;

(कघ) "राज्य शीासंन" मिकंवा "शीासंन" याचीा अथ, माहाराष्ट्र शीासंन, असंा आहाे ;

(कङ) "न्यायचीौकशीन कैी" याचीा अथ, जी ोषंमिसंद्ध ठीरालांेलांी नाहाी आमिणा पाोमिलांसंाद्वाराे केलांे जीाणाराे अन्वेषंणा प्रलांमिबंती असंतीाना मिकंवा संक्षामा अमिकारिरातीेच्या न्यायालांयाद्वाराे केलांी जीाणाराी न्यायचीौकशी प्रलांमिबंती असंतीाना, मिजीलांा न्यायालांयीन कोठीडीमाध्ये ठीेवण्याती आलांे आहाे अशी व्यक्ती, असंा आहाे े ;

(कची) "तीरुंणा अपाराी" याचीा अथ, ज्याने, अठीरा वषंे वय पाूणा केलांे आहाे आमिणा एकवीसं वषंे वय पाूणा केलांेलांे नाहाी असंा कैी, असंा आहाे.

२००० चीा २१. २०२३ चीा ४५. २०२३ चीा ४६.

(२) या अमिमिनयमामाध्ये वापारालांेलांे व व्याख्या न केलांेलांे, पारातीु, मामिहाती तीत्रीज्ञान अमिमिनयमा, २०००, भारातीय न्याय संमिहातीा, २०२३ आमिणा भारातीय नागृरिराक संुराक्षा संमिहातीा, २०२३ यामाध्ये व्याख्या केलांेलांे शीब् व संज्ञा याना, अनुक्रमाे, उक्ती अमिमिनयमामाध्ये व संमिहातीामाध्ये जीे अथ नेमाून मिलांेलांे आहाेती तीेची अथ असंतीलां.

प्राकराणा दीोन

कारागृहा व त्याचाे प्राकारा.

कारागृहा.

३. (१) राज्य शीासंन, कैद्यांालांा ठीेवण्यासंाठी पाुराेशीा संख्येतीलां कारागृहाे उपालांब् करून ेईलां.

(२) कारागृहामाध्ये, कैद्यांालांा, संुरामिक्षाती अमिभाराक्षाेती ठीेवण्याती येईलां.

(३) कारागृहामाध्ये, कैद्यांाच्या संुराक्षाेसंाठी व संराक्षाणासंाठी योग्य उपाययोजीना कराण्याती येतीलां.

(४) कारागृहामाध्ये, या अमिमिनयमाच्या तीरातीुी व त्याखालांी केलांेलांे मिनयमा यानुसंारा, मिशीस्ती व मिनचीया राखण्याती येईलां.

(५) कारागृहामाध्ये, कैद्यांाना, अन्न, कपाडे, मिनवासंव्यवस्था, इतीरा गृराजीा व वैद्यांकीय उपाचीारा आमिणा मिवमिहाती कराण्याती येतीलां अशीा इतीरा संुमिवा पाुरामिवण्याती येतीलां.

(६) कायद्यांाचीे पालांन कराणाराे नागृरिराक म्हाणाून कैद्यांाचीे संमाजीाती पाुनवसंन कराण्याच्या उद्देशीाने कैद्यांाना, संुारा संेवा आमिणा संुटकेनतीराच्या ेखभालां संेवा पाुरामिवण्याती येतीलां.

कारागृहाचीे प्रकारा.

४. (१) शीासंन, पाुढीलां प्रकाराच्या कारागृहाची स्थापाना कराीलां :—

(क) माध्यवती कारागृहा : ८०० व त्यापाेक्षा अमिक कैद्यांाची क्षामातीा असंलांेलांी कारागृहाे ;

(ख) मिजील्हा कारागृहा वगृ-एक : ३०० तीे ७९९ कैद्यांाची क्षामातीा असंलांेलांी कारागृहाे ;

(गृ) मिजील्हा कारागृहा वगृ-ोन : १५१ तीे २९९ कैद्यांाची क्षामातीा असंलांेलांी कारागृहाे ;

(घ) मिजील्हा कारागृहा वगृ-तीन : ५१ तीे १५० कैद्यांाची क्षामातीा असंलांेलांी कारागृहाे ;

(ङ) मिवशीेषं कारागृहा : जीेथे कैद्यांाना मिशीस्तीच्या काराणावरून स्थानातीरिराती केलांे जीातीे आमिणा तीे माफौी व संमिचीती राजीा यासंाराख्या काहाी मिवशीेषंामिकाराना अपात्री ठीरातीाती, असंे राज्य शीासंनाच्या आेशीाद्वाराे, मिवशीेषं कारागृहा म्हाणाून मिनेमिशीती केलांेलांे मिजील्हा कारागृहा ;

(ची) खुलांे कारागृहा : कैद्यांाची संुटका केल्यानतीरा, त्याचीे पाुनवसंन कराणाे संुलांभा हाोण्यासंाठी मिनयमिमाती कारागृहाच्या बंाहाेरा त्याना अमिक स्वातीत्र्य ेण्यासंाठी, मिवमिहाती कराण्याती येतीलां अशीा शीतींवरा, पात्री कैद्यांाना बंमिवासंाती ठीेवण्याचीे कारागृहा ;

(छ) मामिहालांा कारागृहा : केवळा मामिहालांा कैद्यांाना बंमिवासंाती ठीेवण्यासंाठी मिने ेमिशीती केलांेलांे कारागृहा ;

(जी) तीात्पाुरातीे कारागृहा : आणाीबंाणाीच्या मिकंवा संाथराोगृाच्या मिकंवा तीुरुंगृातीलां अमिती गृीच्या बंाबंतीती, मिवमिनमिष्ट केलांेल्या कालांमायाेसंाठी कैद्यांाना स्थानबंद्ध कराण्यासंाठी, शीासंनाने मिकंवा शीासंनाद्वाराे प्रामिकृती कराण्याती येईलां अशीा कोणात्याहाी प्रामिकराणाने, कारागृहा म्हाणाून घोमिषंती केलांेलांी कोणातीहाी जीागृा मिकंवा इमाराती ;

(झा) खुलांी वसंाहाती : पात्री कैद्यांाना अमिक स्वातीत्र्य ेण्यासंाठी, मिवमिहाती कराण्याती येतीलां अशीा बंासंहा जीेथे राहाण्याचीा पायाय मिलांा आहाे, अशी पात्री कैद्यांाना बंमिवासंाती शीतींवरा, कैद्यांाना त्याच्या कुटं ठीेवण्याची जीागृा ;

(ञ) मिकशीोरा संुारालांय : तीरूणा अपाराध्याना बंमिवासंाती ठीेवण्याची जीागृा.

(२) शीासंनासं, पाोट-कलांमा (१) माध्ये नमाू केलांेल्या कोणात्याहाी प्रकाराच्या कारागृहाची संख्या आमिणा ज्या मिठीकाणाी ती स्थापान करातीा येतीलां ती जीागृा, मिनारिराती करातीा येईलां.

(३) प्रत्येक माध्यवती कारागृहाती आमिणा मिजील्हा कारागृहाती, इतीरा कैद्यांाचीे मिवलांगृीकराणा व संराक्षाणा कराण्याची संुमिनस्थिश्चीती कराण्याकरिरातीा अमिती-जीोखमाीचीे कैी, अभ्यस्ती अपाराी आमिणा संराईती गृुन्हाेगृारा याना ठीेवण्याकरिरातीा स्वतीत्री बंीकक्षाची मिकंवा कोठीडीची तीरातीू असंेलां.

(४) संव माध्यवती मिकंवा मिजील्हा कारागृहामाध्ये, अमिती-जीोखमाीच्या कैद्यांाच्या बंी कक्षासंाठी, यथोमिचीती व प्रगृती संुराक्षा मिवषंयक पायाभाूती संुमिवा व काय प्रमिक्रया कराण्याती येतीलां. अशीा कारागृहामाध्ये, न्यायालांयीन संुनावणाी मिकंवा न्यायचीौकशी कराण्यासंाठी स्वतीत्री न्यायालांय संकुलांाच्या यथोमिचीती तीरातीुी कराण्याती येतीलां.

प्राकराणा तीन

कारागृहाचाी व सुारा सेवाचाी सघाेटनात्मक सराचाना.

५.(१) माहाराष्ट्र राज्यासंाठी, पाुढीलां अमिकाऱ्याचीा संमावेशी असंलांेलांे कारागृहा लां असंेलां :—

कारागृहा लांाची स्थापाना.

(क) माहासंचीालांक, कारागृहाे व संुारा संेवा ;

(ख) मिवशीेषं माहामिनराीक्षाक, कारागृहाे व संुारा संेवा ;

(गृ) उपा माहामिनराीक्षाक, कारागृहाे व संुारा संेवा ;

(घ) अीक्षाक, माध्यवती कारागृहा व संुारा संेवा ;

(ङ) अपारा अीक्षाक, माध्यवती कारागृहा व संुारा संेवा मिकंवा अीक्षाक, मिजील्हा कारागृहा व संुारा संेवा, वगृ-एक ;

(ची) उपा अीक्षाक, माध्यवती कारागृहा व संुारा संेवा मिकंवा अीक्षाक, मिजील्हा कारागृहा व संुारा संेवा, वगृ-ोन ;

(छ) तीुरुंगृामिकाराी मिकंवा अीक्षाक, मिजील्हा कारागृहा, वगृ-तीन ;

(जी) उपा तीुरुंगृामिकाराी, संहायक तीुरुंगृामिकाराी ;

(झा) संुभाेारा, हावालांारा, कारागृहा मिशीपाई ;

(ञ) मिवमिहाती कराण्याती येईलां असंा, इतीरा कोणातीाहाी अमिकाराी.

(२) कारागृहा लांासं, या अमिमिनयमामाध्ये व मिनयमामाध्ये मिवमिनमिष्ट कराण्याती येतीलां असंे अमिकारा असंतीलां, तीे, अशी काये पारा पाडीलां आमिणा अशी कतीव्ये पारा पाडीलां.

(३) कारागृहा लांाच्या प्रत्येक संस्यालांा, त्याची कतीव्ये पारा पाडण्यासंाठी आवश्यक असंतीलां अशी, वाटपा केलांेलांी शीस्त्रीे वापाराण्याचीा अमिकारा असंेलां.

(४) कारागृहा लांाची भाराती, वेतीन, भात्ते व इतीरा संव संेवाशीती, मिवमिहाती कराण्याती येतीलां त्याप्रमाणाे असंतीलां.

६.(१) कारागृहाे व संुारा संेवा याचीे अीक्षाणा, राज्य शीासंनाच्या गृहा मिवभागृाकडे मिनमिहाती असंेलां.

(२) माहासंचीालांक, राज्य शीासंनाच्या आेशीासं अीन राहाून, कारागृहाे व संुारा संेवा याचीे कारागृहाे व संुारा संेवा याचीे अीक्षाणा.

संवसंाराणा मिनयत्रीणा व अीक्षाणा कराीलां.

(३) शीासंनासं, एक मिकंवा अमिक मिवशीेषं माहामिनराीक्षाक आमिणा उपा माहामिनराीक्षाक याची मिनयुक्ती करातीा येईलां.

(४) शीासंनासं, असंा मिनेशी ेतीा येईलां की, या अमिमिनयमान्वये मिकंवा त्या त्या वेळाी अमालांाती असंलांेल्या कोणात्याहाी कायद्यांान्वये, माहासंचीालांकासं असंलांेलांे कोणातीेहाी अमिकारा, काये, कतीव्ये व जीबंाबंाऱ्या, राज्यामाध्ये स्थिस्थती असंलांेल्या संव कारागृहाच्या बंाबंतीती, मिवशीेषं माहामिनराीक्षाकाद्वाराे वापारातीा येतीलां, पारा पाडतीा येतीलां, मिकंवा, यथास्थिस्थमिती, करातीा येतीलां.

(५) माहासंचीालांकासं, असंा मिनेशी ेतीा येईलां की, या अमिमिनयमान्वये मिकंवा त्या त्या वेळाी अमालांाती असंलांेल्या कोणात्याहाी कायद्यांान्वये असंलांेलांे त्याचीे कोणातीेहाी अमिकारा, काये, कतीव्ये व जीबंाबंाऱ्या आमिणा प्रामिकारा, त्या च्या अमिकारिरातीेखालांीलां क्षाेत्रीाती स्थि स्थती असंलां ेल्या संव कारागृहाच्या बंाबंतीती, उपा माहामिनराीक्षाकाद्वाराे वापारातीा येतीलां, पारा पाडतीा येतीलां, मिकंवा यथास्थिस्थमिती, करातीा येतीलां.

(६) प्रत्येक माध्यवती कारागृहासंाठी, अीक्षाक, अपारा अीक्षाक व उपा अीक्षाक असंतीलां.

(७) अीक्षाक हा, कारागृहाचीा प्रभाराी अमिकाराी असंेलां आमिणा इतीरा संव अमिकाराी व कमाचीाराी, त्यासं ुय्यमा असंतीलां आमिणा तीे, त्याचीे आेशी, संूचीना व मिनेशी याचीे पालांन करातीलां.

(८) अपारा अीक्षाक व उपा अीक्षाक, उपा माहामिनराीक्षाकाच्या संवसंाराणा मिकंवा मिवशीेषं आेशीासं अीन राहाून, या अमिमिनयमान्वये तीरातीू केलांेलांे अीक्षाकाचीे संव मिकंवा त्यापाैकी कोणातीेहाी अमिकारा, कतीव्ये व काये, जीरा त्याना संोपामिवलांेलांी असंतीलां तीरा, त्याचीा वापारा करातीलां व ती पारा पाडतीलां.

(९) (क) माध्यवती कारागृहासंाठी, अीक्षाक जीाचीा एक प्रभाराी अमिकाराी असंेलां.

(ख) मिजील्हा कारागृहा (वगृ एक) संाठी, अपारा अीक्षाक जीाचीा एक प्रभाराी अमिकाराी असंेलां.

(गृ) मिजील्हा कारागृहा (वगृ ोन) संाठी, उपा अीक्षाक जीाचीा एक प्रभाराी अमिकाराी असंेलां.

(घ) मिजील्हा कारागृहा (वगृ तीन) संाठी, तीुरुंगृामिकाराी जीाचीा एक प्रभाराी अमिकाराी असंेलां.

(१०) प्रत्येक कारागृहाती मिलांमिपाकवगृीय, तीामित्रीक आमिणा अध्यापान कमाचीाराीवगृ ेखीलां असंेलां.

इतीरा कमाचीाराी वगृ.

७. शीासंनासं, कारागृहाच्या योग्य प्रशीासंनासंाठी, त्यासं आवश्यक वाटेलां अशीा इतीरा कमाचीाराीवगृाची मिनयमिमाती तीत्त्वावरा मिकंवा प्रमितीमिनयुक्तीवरा मिकंवा कंत्रीाटी तीत्त्वावरा मिनयुक्ती करातीा येईलां.

ोषंमिसंद्ध अवेक्षाक.

२०२३ चीा ४५.

८. ज्याची ोषंमिसंद्ध अवेक्षाक म्हाणाून मिनयुक्ती कराण्याती आलांी आहाे असंे कैी, भारातीय न्याय संमिहातीा, २०२३ याच्या कलांमा २ च्या खड (२८) च्या अथातीगृती, लांोकसंेवक असंल्याचीे मानण्याती येईलां.

प्राकराणा चारा

कारागृहाचाे अध‍िकाराी व कमषचाराी याचाी काये, कतषव्ये व अध‍िकारा.

कारागृहाच्या प्रभाराी अमिकाऱ्याची काये व कतीव्ये.

९.(१) या अमिमिनयमाच्या तीरातीुंना व मिनयमाना आमिणा माहासंचीालांकाचीे आेशी व मिनेशी यासं अीन राहाून, कारागृहाचीा प्रभाराी अमिकाराी, इतीरा ुय्यमा अमिकाराी व कमाचीाराी याच्या मातीने व संहाय्याने, कैद्यांाचीा प्रवेशी, कारागृहाची संुराक्षा, संुारा कायक्रमा, कारागृहाती येण्यासं अभ्यागृतीाना पारावानगृी, खची, मिशीस्ती, मिशीक्षा व कैद्यांाचीे मिनयत्रीणा आमिणा कैद्यांाची संुटका यासंहा कारागृहाच्या संव बंाबंचीे व्यवस्थापान कराीलां.

(२) कारागृहाचीा प्रभाराी अमिकाराी, कारागृहाच्या व्यवस्थापानाच्या संव बंाबंसंाठी, मिशीस्ती, माजीुराी, खची, कारागृहाची योग्य ेखराेख आमिणा संव संानसंामाग्री व यत्रीसंामाग्री, मिशीक्षा व मिनयत्रीणा याच्याशी संबंमिती असंलांेल्या संव बंाबंकरिरातीा जीबंाबंारा असंेलां आमिणा तीो, वरिराष्ठी प्रामिकाऱ्याच्या आेशीानुसंारा काय कराीलां.

(३) कारागृहाचीा प्रभाराी अमिकाराी, त्याच्या ेखराेखीखालांीलां इलांेक्ट्रॉमिनक स्वरूपातीलां अमिभालांेखासंहा, संव स्तीऐवजी मिकंवा अमिभालांेख आमिणा कैद्यांाकडून घेतीलांेलांे पाैसंे व इतीरा वस्तीू संुरामिक्षाती अमिभाराक्षाेती ठीेवण्यासंाठी जीबंाबंारा असंेलां आमिणा मिवमिहाती कराण्याती येतीलां अशी इतीरा कतीव्ये पारा पाडीलां आमिणा अशी इतीरा काये पारा पाडीलां.

(४) कारागृहाचीा प्रभाराी अमिकाराी, कैद्यांाचीे मिवमिनयमान कराण्यासंाठी, कारागृहाती मिशीस्ती राखण्यासंाठी आमिणा अमितीसंुरामिक्षाती बंी कक्षासंहा, कारागृहाचीे उमिचीती व्यवस्थापान कराण्यासंाठी, या अमिमिनयमान्वये मिकंवा मिवमिहाती कराण्याती येईलां त्याप्रमाणाे त्यालांा नेमाून मिलांेल्या अशीा मिशीस्तीमिवषंयक अमिकाराचीा वापारा कराीलां.

(५) कारागृहाच्या प्रभाराी अमिकाऱ्यासं, कारागृहाच्या पारिरासंराच्या आमिणा गृहाव्यवस्थेच्या ैनमिन ेखभालांीसंाठी, मिनयमानुसंारा कैद्यांाच्या संेवाचीा वापारा करातीा येईलां.

(६) कारागृहाचीा प्रभाराी अमिकाराी, पाुढीलां अमिभालांेख ठीेवीलां मिकंवा ठीेवण्याची व्यवस्था कराीलां :-

(क) प्रवेशी मिलांेल्या कैद्यांाची नंवहाी ;

(ख) प्रत्येक कैद्यांाची संुटका केव्हा हाोणारा आहाे याचीा उल्लांेख असंणाराी नं पाुस्थिस्तीका ;

(गृ) कारागृहा अपारासंाठी कैद्यांाना झालांेल्या मिशीक्षाेची नं कराण्यासंाठी मिशीक्षा-नंवहाी ;

(घ) कारागृहाच्या प्रशीासंनाशी संबंमिती असंलांेल्या कोणात्याहाी बंाबंच्या संबंाती अभ्यागृतीानी मिलांेल्या कोणात्याहाी अमिभाप्रायाची नं कराण्यासंाठी अभ्यागृती नंवहाी ;

(ङ) कारागृहाती प्रवेशी करातीेवेळाी कैद्यांाकडून घेतीलांेलांे पाैसंे व इतीरा वस्तीू याचीा अमिभालांेख ;

(ची) मिवमिहाती कराण्याती येतीलां असंे इतीरा कोणातीेहाी अमिभालांेख.

१०.(१) प्रत्येक कारागृहासंाठी एक वैद्यांकीय अमिकाराी असंेलां.

कारागृहाचीा वैद्यांकीय अमिकाराी व त्याची कतीव्ये.

(२) वैद्यांकीय अमिकाराी, कैद्यांाच्या उपाचीारासंाठी आवश्यक उपाययोजीना कराीलां आमिणा कारागृहाच्या स्वच्छतीामिवषंयक प्रशीासंनासंाठी जीबंाबंारा असंेलां आमिणा अीक्षाकाच्या मिनयत्रीणासं अीन राहाून, मिवमिहाती कराण्याती येतीलां अशी इतीरा कतीव्ये पारा पाडीलां.

(३) जीरा वैद्यांकीय अमिकाऱ्याचीे पा रिराक्ती असंेलां तीरा, मिनवासंी वैद्यांकीय अमिकाराी मिकंवा शीासंकीय रुंग्णालांयाच्या प्रभाराी डॉक्टराने पामिनेमिशीती केलांेलांा अन्य कोणातीाहाी वैद्यांकीय अमिकाराी, कारागृहाचीा वैद्यांकीय अमिकाराी म्हाणाून कामा कराीलां, तीो, पारावड्यातीून मिकमान एका माध्यवती मिकंवा, यथास्थिस्थमिती, मिजील्हा कारागृहालांा भाेट ेईलां. असंा वैद्यांकीय अमिकाराी, जीेव्हा केव्हा कैद्यांाच्या कोणात्याहाी आजीारामिवषंयी कारागृहातीलां कोणात्याहाी अमिकाऱ्याकडून मिकंवा कमाचीाऱ्याकडून त्यालांा मामिहाती मिमाळाेलां तीेव्हा, कैद्यांाच्या उपाचीारासंाठी आवश्यक त्या उपाययोजीना कराीलां.

मिववमिक्षाती प्रकराणाी वैद्यांकीय अमिकाऱ्याने अहावालां ेणाे.

११. (१) जीेव्हा जीेव्हा वैद्यांकीय अमिकाऱ्यासं, एखाद्यांा कैद्यांाच्या मानावरा मिशीस्तीचीा मिकंवा त्यालांा मिलांेल्या उपाचीाराचीा प्रमितीकूलां पारिराणामा झालांा आहाे मिकंवा हाोण्याचीा संभाव आहाे, असंे संमाजीण्यासं काराणा असंेलां तीेव्हा, वैद्यांकीय अमिकाराी, त्यालांा योग्य वाटेलां अशीा मिनराीक्षाणासंहा प्रकराणा, लांेखी स्वरूपाती अीक्षाकालांा कळावीलां.

(२) हा अहावालां, त्यावराीलां अीक्षाकाच्या आेशीासंहा, मामिहातीकरिरातीा उपा माहामिनराीक्षाकासं तीात्काळा पाठीमिवण्याती येईलां.

कैद्यांाच्या माृत्यूबंाबंती अहावालां.

१२. (१) वैद्यांकीय अमिकाराी, कोणात्याहाी कैद्यांाचीा माृत्यू झाल्यावरा, खालांी मिवमिनमिष्ट केल्याप्रमाणाे प्रकराणाची संव संबंमिती मामिहाती व तीपाशीलां तीात्काळा नंवीलां, आमिणा कारागृहाच्या प्रभाराी अमिकाऱ्यालांा पाुढीलांप्रमाणाे अहावालां पाठीवीलां :—

(क) ज्या मिवशी, माृती व्यक्तीने, पामिहाल्या आजीाराी असंल्याची तीक्रारा केलांी हाोती मिकंवा ती आजीाराी असंल्याचीे मिसंून आलांे तीो मिवसं ;

(ख) त्या मिवशी ती, जी माजीुराी, कोणातीहाी असंल्यासं, कराीती हाोतीा ती माजीुराी ;

(गृ) त्या मिवशीच्या त्याच्या आहाराचीे प्रमाणा ;

(घ) ज्या मिवशी, त्यालांा रुंग्णालांयाती ाखलां कराण्याती आलांे हाोतीे तीो मिवसं ;

(ङ) ज्या मिवशी, तीो आजीाराी असंल्याचीे पामिहाल्या वैद्यांकीय अमिकाऱ्यालांा कळामिवलांे हाोतीे तीो मिवसं ;

(ची) राोगृाचीे े स्वरूपा ;

(छ) माृती व्यक्तीलां ा, मितीच्या माृत्यूपाूवी, वैद्यांकीय अमिकाऱ्याने मिकंवा ुय्यमा वैद्यांकीय अमिकाऱ्याने जीेव्हा शीेवटचीे बंमिघतीलांे हाोतीे तीो मिवसं ;

(जी) कैद्यांाच्या माृत्यूचीा मिनाक व वेळा , आमिणा

(झा) ज्या प्रकराणाी, शीवमिवच्छेन तीपासंणाी केलांी असंेलां, त्या प्रकराणाी, वैद्यांकीय अमिकाऱ्याच्या मिनशीनासं आलांेल्या इतीरा कोणात्याहाी तीपामिशीलांासंहा, माृत्यू नतीरा मिसंून आलांेलांी पारिरास्थिस्थती ;

(२) कारागृहाचीा प्रभाराी अमिकाराी, कैद्यांाच्या माृत्यूबंाबंतीची मामिहाती, तीात्काळा, उपा माहामिनराीक्षाकालांा व माहासंचीालांकालांा कळावीलां. तीो, राष्ट्रीय मानवी हाक्क आयोगृालांा व शीासंनाच्या संवसंाराणा मिकंवा मिवशीेषं आेशीामाध्ये मिवमिनमिष्ट कराण्याती येईलां अशीा इतीरा प्रामिकराणाना ेखीलां कळावीलां.

१३. तीुरुंगृामिकाराी, उपा तीुरुंगृामिकाराी मिकंवा संहायक तीुरुंगृामिकाराी हाे, अीक्षाकाच्या मिनयत्रीणासं व पायवेक्षाणासं अीन राहाून,—

(क) कैद्यांाचीे व कैद्यांाच्या मालांमात्ताचीे प्रभाराी व अमिभाराक्षाक असंतीलां ;

तीुरुंगृामिकाराी, उपा तीुरुंगृामिकाराी, संहायक तीुरुंगृामिकाराी याची कतीव्ये.

(ख) कारागृहाती कैद्यांाचीा माृत्यू झाल्यावरा, ज्या पारिरास्थिस्थतीती कैद्यांाचीा माृत्यू झालांा, त्या पारिरास्थिस्थतीचीे संमिक्षाप्ती वणान असंलांेलांा अशीा माृत्यूचीा अहावालां, तीाबंडतीोबं अीक्षाकालांा व वैद्यांकीय अमिकाऱ्यालांा ेतीलां ;

(गृ) प्रवेशी करातीे वेळाी, कैद्यांानी जीमा केलांेलांे पाैसंे व इतीरा वस्तीू याच्या संुरामिक्षाती अमिभाराक्षाेकरिरातीा जीबंाबंारा असंतीलां ;

(घ) मिवमिहाती कराण्याती येतीलां अशी इतीरा कतीव्ये पारा पाडतीलां आमिणा अशी इतीरा काये पारा पाडतीलां.

प्रवेशीद्वारा अमिकाऱ्याची कतीव्ये.

१४. प्रवेशीद्वारा अमिकाराी म्हाणाून अीक्षाकाने पामिनेमिशीती केलांेलांा कारागृहाचीा कमाचीाराी मिकंवा अमिकाराी, कारागृहाती आणालांेल्या मिकंवा कारागृहाबंाहाेरा नेण्याती येणाऱ्या प्रत्येक गृोष्टीची तीपासंणाी कराीलां, आमिणा मानाई केलांेलांी कोणातीहाी वस्तीू कारागृहाती मिकंवा त्याबंाहाेरा आणाल्याचीा मिकंवा कारागृहातीलां कोणातीहाी मालांमात्ता बंाहाेरा नेती असंल्याचीा संशीय असंलांेल्या कोणात्याहाी व्यक्तीलांा थाबंवतीलां आमिणा तीो, मितीची झाडती घेऊ शीकेलां मिकंवा झाडती घेण्याची व्यवस्था करू शीकेलां आमिणा मितीच्याकडे अशी कोणातीहाी वस्तीू मिकंवा मालांमात्ता आढीळाून आल्यासं, त्याची मामिहाती, तीात्काळा कारागृहाच्या प्रभाराी अमिकाऱ्यासं ेईलां.

१५.(१) माहासंचीालांक, मिवशीेषं माहामिनराीक्षाक मिकंवा उपा माहामिनराीक्षाक, जीाने त्याच्यापाेक्षा ुय्यमा असंणाऱ्या कारागृहाच्या कोणात्याहाी अमिकाऱ्यामिवरुंद्ध मिकंवा कमाचीाऱ्यामिवरुंद्ध, कोणात्याहाी गृैरावतीनासंाठी, मिवमिहाती कराण्याती येईलां अशी मिशीस्तीभागृाची कारावाई करू शीकेलां.

(२) या अमिमिनयमाखालांी केलांेल्या मिनयमानुसंारा तीरातीू केलांेल्या मिशीक्षा, माहाराष्ट्र नागृराी संेवा (मिशीस्ती

कोणात्याहाी ुय्यमा अमिकाऱ्यामिवरुंद्ध मिकंवा कमाचीाऱ्यामिवरुंद्ध मिशीस्तीभागृाची कारावाई.

व अपाीलां) मिनयमा, १९७९ माध्ये मिवमिहाती केलांेल्या मिशीक्षाव्यमितीरिराक्ती असंतीलां.

१६. कारागृहाचीे संव अमिकाराी व कमाचीाराी हाे, नेहामाी कतीव्यावरा असंल्याचीे मानण्याती येतीलां, आमिणा तीे, राज्यातीलां कारागृहाच्या कोणात्याहाी भागृाती मिकंवा इतीरा कोणात्याहाी मिठीकाणाी तीैनाती कराण्यासंाठी उपालांब् असंतीलां.

अमिकाराी व कमाचीाराी हाे नेहामाी कतीव्यावरा असंल्याचीे मानणाे.

प्राकराणा पाचा

कारागृहाचाे अध‍िकाराी व कमषचाराी याचाी सवषसाराणा वतषणाूक.

वतीणाूक मिनयमा.

१७. कारागृहातीलां संव अमिकाराी व कमाचीाराी याचीे, माहाराष्ट्र नागृराी संेवा (वतीणाूक) मिनयमा, १९७९ व माहाराष्ट्र नागृराी संेवा (मिशीस्ती व अपाीलां) मिनयमा, १९७९ आमिणा मिवमिहाती कराण्याती येतीलां असंे इतीरा कोणातीेहाी मिनयमा याद्वाराे मिनयमान कराण्याती येईलां.

व्यावसंामियक व्यवहारासं मानाई.

१८. कारागृहाचीे अमिकाराी व कमाचीाराी आमिणा त्याचीे नातीेवाईक याना, कैद्यांाशी प्रत्यक्षा मिकंवा अप्रत्यक्षापाणाे व्यावसंामियक व्यवहारा करातीा येणारा नाहाी आमिणा कारागृहा कंत्रीाटामाध्ये कोणातीाहाी मिहातीसंबं ठीेवतीा येणारा नाहाी.

भागृ चीारा-६–२१० महाराष्ट्रट शासन राजपत्रा असाराणा भागृ चारा, माचाष १३, २०२६/फाल्गृुन २२, शाके १९४७ भाेटवस्तीू स्वीकाराण्यासं मानाई.

१९. कारागृहाचीे अमिकाराी व कमाचीाराी आमिणा त्याचीे नातीेवाईक हाे, कैद्यांाकडून मिकंवा कैद्यांाच्या नातीेवाईकाकडून मिकंवा त्याच्या मिमात्रीाकडून मिकंवा कारागृहाच्या कोणात्याहाी व्यवहाराशी संबंमिती असंलांेल्या एखाद्यांा व्यक्तीकडून कोणातीहाी भाेटवस्तीू स्वीकाराणारा नाहाीती.

संघटना बंनमिवण्यासं मानाई.

२०. कारागृहाचीे अमिकाराी व कमाचीाराी, कोणात्याहाी संघाती मिकंवा संघटनेती संामाीलां हाोेणारा नाहाीती मिकंवा कारागृहाची संुराक्षा, मिशीस्ती आमिणा संुराळाीती कामाकाजी यासं हानीकाराक ठीराेलां अशी कोणातीहाी कृती कराणारा नाहाीती.

२१. कारागृहाचीे अमिकाराी व कमाचीाराी, अन्य मिठीकाणाी राहाण्यासंाठी अीक्षाकाने लांेखी पारावानगृी मिलांी नसंेलां तीरा, कारागृहा मिनवासंस्थाने, उपालांब् असंल्यासं, कारागृहा मिनवासंस्थानामाध्ये राहातीलां.

कारागृहा मिनवासंस्थानामाध्ये राहाणाे.

अनमिकृतीपाणाे अनुपास्थिस्थती न राहाणाे.

२२. कारागृहातीलां कोणातीाहाी कमाचीाराी, अीक्षाकाकडून पारावानगृी घेतील्यामिशीवाय, रात्रीच्या वेळाी कारागृहा मिनवासंस्थानी अनुपास्थिस्थती राहाणारा नाहाी आमिणा जीरा कारागृहातीलां कमाचीाराी, पारावानगृी न घेतीा, काहाी अपारिराहाय मिनकडीसंाठी कारागृहा मिनवासंस्थानी अनुपास्थिस्थती रामिहालांा असंेलां तीरा, तीो, त्याबंाबंतीची काराणाे अीक्षाकालांा तीात्काळा कळावीलां.

२३. कारागृहाचीे संव अमिकाराी व कमाचीाराी, त्याच्या वरिराष्ठी प्रामिकाऱ्याच्या कायेशीरा आेशीाचीे व मिनेशीाचीे पालांन करातीलां.

कायेशीरा आेशीाचीे पालांन कराणाे.

प्राकराणा सहा

कल्याणा ध‍िनी.

कल्याणा मिनी. २४.(१) शीासंन, राज्यातीलां कारागृहाचीे व संुारा संेवाचीे संव अमिकाराी व कमाचीाराी याच्या कल्याणासंाठी, कल्याणा मिनी घमिटती कराीलां आमिणा मिवमिहाती कराण्याती येतीलां अशीा प्रयोजीनासंाठी त्याचीा मिवमिनयोगृ करातीा येईलां.

(२) कल्याणा मिनीमाध्ये, पाुढीलां पाैसंे जीमा कराण्याती येतीलां :—

(क) राज्य शीासंनाने मिलांेलांे कोणातीेहाी अनुान ;

(ख) कारागृहाच्या संव अमिकाऱ्याकडून व कमाचीाऱ्याकडून घेतीलांेलांी मामिसंक वगृणाी ;

(गृ) कोणात्याहाी व्यक्तीने मिकंवा संघटनेने मिलांेलांे कोणातीेहाी माृत्यूपामित्रीती ान, ेणागृी, ानमिनी मिकंवा इतीरा अनुाने ;

(घ) मिनीच्या मिशील्लांक राकमाेच्या गृु तीवणाुकीतीून उपामिजीती हाोणाराे व्याजी ;

(ङ) मिवमिहाती कराण्याती येईलां अशी इतीरा कोणातीहाी राक्कमा.

प्राकराणा सात

कारागृहाचाे ध‍िनराीक्षणा.

२५. माहासंचीालांक, मिवमिहाती कराण्याती येतीलां अशीा मिनयती कालांातीराने संमाुमिचीती जीाच्या एखाद्यांा कारागृहाचीे मिनराीक्षाणा. अमिकाऱ्याद्वाराे संव कारागृहाचीे मिनराीक्षाणा केलांे जीाती आहाे याची संुमिनस्थिश्चीती कराीलां.

अभ्यागृती माडळा. २६.(१) प्रत्येक कारागृहाती, अध्यक्षा म्हाणाून मिजील्हामिकाराी व मिजील्हा डामिकाराी आमिणा मिवमिहाती कराण्याती येतीलां अशीा संख्येतीलां इतीरा संस्य याचीा संमावेशी असंलांेलांे एक अभ्यागृती माडळा असंेलां.

(२) माडळा, या अमिमिनयमाच्या तीरातीुंचीे आमिणा त्याखालांी केलांेल्या मिनयमाचीे अनुपालांन केलांे जीाती असंल्याची संुमिनस्थिश्चीती कराण्यासंाठी रा तीन मामिहान्यातीून एका कारागृहाचीे मिनराीक्षाणा कराीलां.

(३) प्रत्येक मिनराीक्षाणानतीरा, माडळाचीे मिनेशी व संूचीना यासंहा अहावालां, संबंमिती उपा माहामिनराीक्षाकाकडे व माहासंचीालांकाकडे पाठीमिवण्याती येईलां.

प्राकराणा आठी

कारागृहाचाी वास्तुराचाना व ध‍िनवासव्यवस्र्थीा.

कारागृहाची वास्तीुराचीना.

२७. (१) एखाद्यांा कारागृहाची वास्तीुराचीना व संकल्पामिचीत्री, भाूपाृष्ठीाची जीागृा, माोकळाी जीागृा, बंीकक्षाचीे वायुवीजीन, बंराकी, शीौचीालांये, स्नानगृहाे, स्वयपाक घरा, कायछपाऱ्या, रुंग्णालांये, इत्याी, मिवमिहाती कराण्याती येईलां अशीा मानकाशी व आवश्यकतीाशी संुसंगृती असंतीलां.

(२) प्रत्येक कारागृहाची संुराक्षामिवषंयक मानके, मिवमिहाती कराण्याती येतीलां त्याप्रमाणाे असंतीलां.

(३) मामिहालांा, तीृतीयपाथी, मिव्यागृ व्यक्ती मिकंवा संासंमिगृक राोगृाने मिकंवा मानमिसंक आजीाराने ग्रीस्ती व्यक्ती, मिकंवा अमालांी पाथाच्या अमितीसंेवनाीन व्यक्ती मिकंवा वयोवृद्ध व अशीक्ती कैी, न्यायचीौकशीन कैी, ोषंमिसंद्ध कैी, अमिती संुराक्षा असंलांेलांे कैी, अभ्यस्ती अपाराी, संराईती कैी, तीरुंणा अपाराी, मिवाणाी कैी, टोळ्याचीे संस्य असंलांेलांे कैी, स्थानबंद्ध कैी, इत्यांसंाराख्या मिवमिव प्रकाराच्या कैद्यांाचीे मिवलांगृीकराणा कराणाे व त्याना अलांगृ ठीेवणाे संुलांभा हाोण्यासंाठी आमिणा कैद्यांाच्या मिवशीेषं गृराजीा पाुरामिवण्यासंाठी, मिवमिहाती कराण्याती येईलां त्याप्रमाणाे कारागृहाे संकल्पामिचीमित्रीती करातीा येतीलां.

(४) कारागृहाच्या संकल्पामिचीत्रीाती, कायात्माक आवश्यकतीेनुसंारा, कारागृहाचीे अमिकाराी व कमाचीाराी याच्या मिनवासंव्यवस्थेचीा आमिणा इतीरा संोयीसंुमिवाचीा संमावेशी असंेलां.

(५) शीासंन, मिवमिव प्रकाराच्या कारागृहाच्या तीट मिभातीपासंून, मिवमिहाती कराण्याती येईलां अशीा अतीराच्या आतीलां, बंाकामाे मिवमिनयमिमाती कराण्यासंाठी आमिणा त्यामाध्ये राखीव (बंफौरा) क्षाेत्री मिनमाणा कराण्यासंाठी मिनयमा कराीलां.

खुलांी कारागृहाे व खुलांी वसंाहाती.

२८. (१) शीासंनासं, कैद्यांाचीे संमाजीाती पाुनवसंन कराण्यासं मातीगृारा ठीरू शीकणाऱ्या, मिवमिहाती कराण्याती येतीलां अशीा संुमिवा मिकंवा संवलांती, खुल्या कारागृहामाध्ये व खुल्या वसंाहातीती, उपालांब् करून ेतीा येतीलां.

(२) खुल्या कारागृहाचीे व खुल्या वसंाहातीचीे व्यवस्थापान कराण्याचीे मिनयमा, अशीा कारागृहामाध्ये कैद्यांाना स्थानातीरिराती कराण्याची कायपाद्धती व त्याची पात्रीतीा, आमिणा अशीा कैद्यांाना खुल्या कारागृहाती मिकंवा खुल्या वसंाहातीती स्थानातीरिराती कराण्याच्या शीती, मिवमिहाती कराण्याती येतीलां त्याप्रमाणाे असंतीलां.

प्राकराणा नऊ

कैद्यांाचाे वगृीकराणा.

वगृीकराणा व संुराक्षा मिनाराणा संमिमाती.

२९. (१) प्रत्येक कारागृहामाध्ये, कैद्यांाचीे वगृीकराणा व संुराक्षा मिनाराणा कराण्यासंाठी, अध्यक्षा म्हाणाून कारागृहा अीक्षाक आमिणा संस्य म्हाणाून तीुरुंगृामिकाराी (प्रशीासंन), तीुरुंगृामिकाराी (अतीगृती संुराक्षा) व वैद्यांकीय अमिकाराी याचीा संमावेशी असंलांेलांी एक वगृीकराणा व संुराक्षा मिनाराणा संमिमाती असंेलां.

(२) संमिमाती, प्रथमा पाुढीलां कैद्यांामाून कैद्यांाचीे प्रकारा संुमिनस्थिश्चीती कराीलां :—

(क) मिवाणाी कैी ;

(ख) ोषंमिसंद्ध कैी ;

(गृ) न्यायचीौकशीन कैी ;

(घ) स्थानबंद्ध कैी ;

(ङ) संराईती मिकंवा अभ्यस्ती अपाराी ;

(ची) माृत्यूडाची मिशीक्षा झालांेलांे कैी ;

(छ) येचीा अजी फौेटाळालांेलांे माृत्यूमिडती कैी ;

(जी) मिवमिहाती कराण्याती येतीलां असंे इतीरा कोणात्याहाी प्रकाराचीे कैी.

भागृ चीारा-६–२अ१२ महाराष्ट्रट शासन राजपत्रा असाराणा भागृ चारा, माचाष १३, २०२६/फाल्गृुन २२, शाके १९४७ (३) संमिमाती, कारागृहाती ाखलां हाोणाऱ्या कैद्यांाचीे वय, मिलांगृ, मिशीक्षा, संुराक्षा व संराक्षाणामिवषंयक गृराजीा, शीाराीरिराक व मानमिसंक आराोग्यमिवषंयक गृराजीा, संुारात्माक गृराजीा, इत्यांनुसंारा पाुढीलां प्रवगृामाध्ये त्याचीे वगृीकराणा कराीलां :—

(क) मिलांगृमिनहाय : पाुरुंषं, मामिहालांा व तीृतीयपाथी ;

(ख) माूलां असंलांेल्या मामिहालांा कैी ;

(गृ) तीरुंणा अपाराी ;

(घ) वयोवृद्ध व अशीक्ती कैी ;

(ङ) मानमिसंक आजीाराने ग्रीस्ती कैी ;

(ची) पामिहाल्याची अपारा कराणाराे अपाराी ;

(छ) अमालांी पाथाचीे व्यसंनी आमिणा माद्यांासंक्ती अपाराी ;

(जी) मिवेशी कैी ;

(झा) संासंमिगृक राोगृाने मिकंवा ीघ आजीाराने ग्रीस्ती कैी ;

(ञ) अमिती-जीोखीमाीचीे कैी ;

(ट) मिवमिहाती कराण्याती येतीलां असंे इतीरा कोणातीेहाी प्रवगृ.

(४) पाोट-कलांमाे (२) व (३) याअन्वये कैद्यांाच्या प्रकाराची व वगृवाराीची संुमिनस्थिश्चीती केल्यानतीरा, कैद्यांाच्या एकमाेकाशी हाोणाऱ्या कोणात्याहाी प्रकाराच्या पारास्पारा संबंासं प्रमितीबं कराण्याकरिरातीा, मिवमिहाती कराण्याती येईलां अशीा राीतीने, त्याना अलांगृ ठीेवतीा येईलां.

(५) कारागृहाचीे प्रभाराी अमिकाराी, या संबंाती, शीासंनाकडून मिवमिनमिष्ट कराण्याती येईलां त्याप्रमाणाे, अमिती जीोखमाीच्या कैद्यांाची संुराक्षा व संुरामिक्षाती अमिभाराक्षा कराण्याची संुमिनस्थिश्चीती कराण्यासंाठी मिवशीेषं काळाजी घेईलां आमिणा संावमिगृराी बंाळागृीलां.

प्राकराणा दीहा

कैद्यांाचाे प्रावेशा, स्र्थीानातराणा व मुक्तता.

कैद्यांाचीे प्रवेशी. ३०. (१) कारागृहाचीा प्रभाराी अमिकाराी, एखाद्यांा व्यक्तीची, यथोमिचीती कायेशीरा प्रमिक्रयेनुसंारा माुक्तीतीा हाोईपायती मिकंवा मितीलांा हालांमिवण्याती येईपायती, अशीा व्यक्तीलांा, ज्याद्वाराे कारागृहाती पाठीमिवण्याती आलांे असंेलां अशीा कोणात्याहाी रिराटच्या, अमिपात्रीाच्या मिकंवा आेशीाच्या मिनकडीनुसंारा कोणात्याहाी न्यायालांयाकडून मिकंवा कोणात्याहाी संक्षामा प्रामिकराणाकडून या अमिमिनयमान्वये त्याच्या अमिभाराक्षाेती यथोमिचीतीराीत्या पाठीमिवलांेल्या अशीा व्यक्तीचीा स्वीकारा कराीलां व मितीलांा स्थानबंद्ध कराीलां.

(२) कारागृहाचीा प्रभाराी अमिकाराी, अशीा रिराटची, अमिपात्रीाची मिकंवा आेशीाची अमालांबंजीावणाी केल्यानतीरा अथवा त्याद्वाराे पाठीमिवलांेल्या व्यक्तीची माुक्तीतीा झाल्यानतीरा, त्याची कशीा प्रकाराे अमालांबंजीावणाी कराण्याती आलांी मिकंवा त्याद्वाराे पाठीमिवलांेल्या व्यक्तीची, त्याची अमालांबंजीावणाी हाोण्यापाूवी अमिभाराक्षाेतीून माुक्तीतीा का कराण्याती आलांी आहाे हाे शीमिवणाराे, यथोमिचीती स्वाक्षाराीकृती प्रमाणापात्री, ज्या न्यायालांयाने तीो काढीलांा हाोतीा त्या न्यायालांयालांा पाठीवीलां.

(३) कारागृहाचीा प्रभाराी अमिकाराी, त्या त्या वेळाी अमालांाती असंलांेल्या कोणात्याहाी कायद्यांाच्या तीरातीुंन्वये कोणात्याहाी न्यायालांयाने मिकंवा संक्षामा प्रामिकराणाने कोणात्याहाी व्यक्तीच्या स्थानबंद्धतीेसंाठी मिलांेलांा कोणातीाहाी मिशीक्षाेशी मिकंवा आेशी मिकंवा काढीलांेलांे अमिपात्री अमालांाती आणाीलां.

(४) कोणातीहाी शीका मिकंवा संमिग्तीा असंल्यासं त्या बंाबंतीती, कारागृहाचीा प्रभाराी अमिकाराी, अमालांबंजीावणाीसंाठी, स् पाष्टीकराणासंाठी त्याच्याकडे पाठीमिवलांेलांे अमिपात्री मिकंवा आेशी, तीो काढीणाऱ्या प्रामिकराणाकडे, स्पाष्टीकराणाथ पाठीवीलां. असंा संभा प्रलांमिबंती असंेपायती, त्या अमिपात्रीाती मिकंवा आेशीाती मिवमिनमिष्ट केलांी असंेलां, अशीा राीतीने, कैद्यांालांा स्थानबंद्ध कराण्याती येईलां.

(५) प्रत्येक कैद्यांाची, त्याच्या प्रवेशीानतीरा, शीक्य मितीतीक्या लांवकरा, वैद्यांकीय अमिकाऱ्याकडून तीपासंणाी कराण्याती येईलां आमिणा तीो, त्याने ठीेवावयाच्या मिवमिहाती नंवहाीती मिकंवा नमाुन्याती त्याबंाबंतीची तीपाशीलांवारा नं कराीलां मिकंवा नं कराण्य ाची व्यवस्था कराीलां. या अमिभालांेखाती, संध्याच्या मिकंवा पाूवीच्या कोणात्याहाी आजीारासंहा, कैद्यांाच्या आराोग्य स्थिस्थतीचीा, त्याच्या शीराीरावरा असंलांेल्या कोणात्याहाी जीखमा मिकंवा खुणा याचीा, जीरा संश्रमा कारावासंाचीा मिशीक्षाेशी मिलांेलांा असंेलां तीरा, तीो, जी माजीुराी कराण्यासं योग्य असंेलां त्या माजीुराीचीा वगृ आमिणा वैद्यांकीय अमिकाऱ्यासं अतीभाू ती कराणाे योग्य वाटतीलां अशीा इतीरा कोणात्याहाी मिनराीक्षाणाचीा, तीपाशीलां अतीभाू ती असंेलां.

(६) न्यायालांयाकडून मिकंवा इतीरा कोणात्य ाहाी संक्षामा प्रामिकराणाकड ून कारागृहाच्या प्रभाराी अमिकाऱ्यालांा उद्देशीून पाठीमिवलांेलांे वै अमिपात्री मिकंवा कोणातीाहाी आेशी संारा केल्यानुसंारा असंेलां त्या व्यमितीरिराक्ती, कोणात्याहाी व्यक्तीलांा स्थानबंद्धतीेसंाठी कारागृहाती प्रवेशी मिलांा जीाणारा नाहाी.

कैद्यांाची झाडती.

३१. (१) जीेव्हा जीेव्हा, कैद्यांालांा कारागृहाती प्रवेशी मिलांा जीाईलां तीेव्हा तीेव्हा, कारागृहाच्या प्रभाराी अमिकाऱ्याकडून मिकंवा त्याने प्रामिकृती केलांेल्या अमिकाऱ्याकडून त्याची कसंून झाडती घेण्याती येईलां, आमिणा योग्य अमिकारान्वये जी कारागृहाती आणालांी असंेलां अशी संव राोख राक्कमा, ामिगृने मिकंवा इतीरा माौल्यवान वस्तीू, त्या कैद्यांाकडून काढीून घेण्याती येतीलां आमिणा त्याबंाबंती, मिवमिहाती कराण्याती येईलां अशीा राीतीने कायवाहाी कराण्याती येईलां.

(२) जीरा कैद्यांाकडे, मानाई केलांेलांी कोणातीहाी वस्तीू आढीळाून आलांी तीरा, ती जीप्ती कराण्याती येईलां.

(३) मामिहालांा मिकंवा तीृतीयपाथी कैद्यांाच्या बंाबंतीती, मिवमिहाती कराण्याती येईलां अशीा संमाुमिचीती राीतीने झाडती घेण्याती येईलां व तीपासंणाी कराण्याती येईलां.

२०२२ चीा ११.

(४) कारागृहाती प्रवेशी मिलांेलांा प्रत्येक कैी, फौजीाराी प्रमिक्रया (ओळाख पाटमिवणाे) अमिमिनयमा, २०२२ आमिणा त्या त्या वेळाी अमालांाती असंलांेल्या इतीरा कोणात्याहाी कायद्यांाच्या तीरातीुंनुसंारा कराण्याती येईलां अशीा शीाराीरिराक व बंायोमाेट्रीक ओळाखीसंबंीच्या मापान प्रमिक्रयेतीून जीाईलां.

(५) जीो कैी, कारागृहाबंाहाेरा जीातीो मिकंवा कारागृहाती पाुन्हा प्रवेशी करातीो असंा प्रत्येक कैी ेखीलां कारागृहातीलां अशीा प्रत्येक बंाहाेरा जीाण्याच्या मिकंवा आती प्रवेशी कराण्याच्या प्रत्येक वेळाी, त्याची कसंून झाडती घेण्याच्या आमिणा शीाराीरिराक व बंायोमाेमिट्रक ओळाखीसंबंीच्या मापान प्रमिक्रयेतीून जीाईलां.

(६) कैी, मानाई केलांेल्या वस्तीूच्या तीपासंणाीसंाठी कोणात्याहाी वेळाी कसंून झाडती घेण्यासं पात्री असंेलां.

३२. (१) संव कैद्यांाची, अन्य कोणात्याहाी कारागृहाती त्याना स्थानातीरिराती कराण्यापाूवी, वैद्यांकीय कैद्यांाचीे स्थानातीराणा.

अमिकाऱ्याकडून त्याची तीपासंणाी कराण्याती येईलां.

(२) जीेव्हा, कोणात्याहाी व्यक्तीसं, कारावासंाच्या मिशीक्षाेखालांी मिकंवा माृत्युडाच्या मिशीक्षाेखालांी मिकंवा ड भाराण्याती कसंूरा केल्यामाुळाे मिकंवा शीातीतीा राखण्यासंाठी मिकंवा चीागृलांी वतीणाूक ठीेवण्यासंाठी जीामाीन ेण्यासं कसंूरा केल्यामाुळाे राज्यातीलां कारागृहाती बंीवासंाती ठीेवण्याती आलांे असंेलां त्याबंाबंतीती, शीासंन, अन्य राज्याच्या शीासंनाच्या पारास्पारामाीलां संमातीने, आेशीाद्वाराे, त्या कैद्यांालांा त्या कारागृहातीून अन्य राज्यातीलां कोणात्याहाी कारागृहाती स्थानातीरिराती कराण्याची तीरातीू करू शीकेलां.

(३) कोणात्याहाी न्यायचीौकशीन कैद्यांाचीे, एका राज्यातीून ुसंऱ्या राज्याती केलांे जीाणाराे स्थाना तीराणा हाे, पाराती पाठीमिवणाऱ्या (रिरामाड ेणाऱ्या) न्यायालांयाच्या संमातीने कराण्याती येईलां.

(४) कोणात्याहाी कैद्यांालांा, राज्यातीलां एका कारागृहातीून ुसंऱ्या कारागृहाती स्थानातीरिराती कराण्यासंाठी माहासंचीालांक मिकंवा मिवशीेषं माहामिनराीक्षाक हा संक्षामा प्रामिकाराी असंेलां.

(५) उपा माहामिनराीक्षाक हा, कोणात्याहाी कैद्यांासं, त्याच्या संबंमिती अमिकाराक्षाेत्रीामाीलां एका कारागृहातीून ुसंऱ्या कारागृहाती स्थानातीरिराती कराण्यासंाठी संक्षामा प्रामिकाराी असंेलां.

(६) न्यायचीौकशी कराणाऱ्या न्यायालांयासं संूमिचीती करून न्यायचीौकशीन कैद्यांाचीे स्थानातीराणा कराण्याती येईलां.

मिवेशी कैद्यांाचीे प्रवेशी व प्रत्यावतीन.

३३. (१) कारागृहातीलां मिवेशी कैद्यांाच्या प्रवेशीाची मामिहाती, तीात्काळा माहासंचीालांकाकडे पाठीवण्याती येईलां, तीो ती मामिहाती, भाराती संराकाराच्या पाराराष्ट्र मात्रीालांयाकडे अथवा कंद्र संराकाराकडून मिकंवा राज्य शीासंनाकडून मिवमिनमिष्ट कराण्याती येईलां अशीा अन्य कोणात्याहाी अमिभाकराणाकडे पाठीवीलां.

२००३ चीा ४९.

(२) मिववमिक्षाती कैद्यांाचीे, भारातीातीून भारातीाबंाहाेराीलां अन्य ेशीाती मिकंवा मिठीकाणाी स्थानातीराणा, आमिणा भारातीाबंाहाेराीलां अन्य ेशीातीून मिकंवा मिठीकाणाहाून भारातीाती प्रत्यावतीन हाे, कैद्यांाचीे प्रत्यापाणा अमिमिनयमा, २००३ याच्या तीरातीुंनुसंारा कराण्याती येईलां.

कैद्यांाची माुक्तीतीा. ३४. जीरा कैी, कोणात्याहाी तीव्र मिकंवा ोकायक मिचीत्तक्षाोभाक राोगृाने ग्रीस्ती असंेलां तीरा, अशी माुक्तीतीा कराणाे संुरामिक्षाती असंल्याचीे वैद्यांकीय अमिकाऱ्याने प्रमामिणाती केल्याखेराीजी, अशीा कोणात्याहाी कैद्यांाची कारागृहातीून माुक्तीतीा कराण्याती येणारा नाहाी.

प्राकराणा अकरा

कैद्यांाचाी ध‍िशास्त.

३५. जीेव्हा एखाद्यांा कैद्यांाकडून पाुढीलां कृत्ये कराण्याती येतीलां तीेव्हा, अशी कृत्ये कारागृहा अपारा कारागृहामिवषंयक अपारा. असंतीलां :—

(क) या अमिमिनयमान्वये मिकंवा त्याखालांी केलांेल्या मिनयमान्वये मिवमिनमिष्ट केलांेल्या कोणात्याहाी मिनयमाचीे मिकंवा मिवमिनयमाचीे जीाणाीवपाूवक उल्लांघन कराणाे ;

(ख) कोणात्याहाी व्यक्तीवरा, कोणातीाहाी हामालांा कराणाे मिकंवा बंळाचीा वापारा कराणाे ;

(गृ) अपामानास्पा मिकंवा माकी ेणाऱ्या भाषंेचीा जीाणाीवपाूवक व संतीती वापारा कराणाे ;

(घ) अनैमितीक मिकंवा असंभ्य मिकंवा गृैरामिशीस्तीचीे वतीन कराणाे ;

(ङ) माजीुराी कराण्यापासंून स्वतीःलांा जीाणाीवपाूवक मिन:संमाथ कराणाे ;

(ची) जीेव्हा कैद्यांालांा संश्रमा कारावासंाची मिशीक्षा ेण्याती येतीे तीेव्हा, असंे कामा कराण्यासं संतीती नकारा ेणाे ;

(छ) संश्रमा कारावासंाची मिशीक्षा झालांेल्या कोणात्याहाी ोषंमिसंद्ध कैद्यांाने कामामाध्ये जीाणाीवपाूवक आळासं कराणाे मिकंवा मिनष्काळाजीपाणा कराणाे ;

(जी) संश्रमा कारावासंाची मिशीक्षा झालांेल्या कोणात्याहाी ोषंमिसंद्ध कैद्यांाने कामाचीे जीाणाीवपाूवक गृैराव्यवस्थापान कराणाे ;

(झा) कारागृहाच्या मालांमात्तेचीे जीाणाीवपाूवक नुकसंान कराणाे ;

(ञ) प्रत्यक्षा मिकंवा इलांेक्ट्रॉमिनक स्वरूपाती ठीेवलांेलांी वृत्तपात्रीके कैद्यांाचीा पाूवेमितीहासं, अमिभालांेख मिकंवा स्तीऐवजी यामाध्ये फौेराफौारा कराणाे मिकंवा तीे खराबं कराणाे ;

(ट) मानाई केलांेलांी कोणातीहाी वस्तीू प्राप्ती कराणाे, बंाळागृणाे मिकंवा हास्तीातीरिराती कराणाे ;

(ठी) कारागृहातीलां कोणात्याहाी अमिकाऱ्याच्या मिकंवा कमाचीाऱ्याच्या मिवरुंद्ध जीाणाीवपाूवक खोटे आराोपा कराणाे ;

(ड) कोणातीहाी आगृ, कारास्थान मिकंवा कट यासंाराख्या घटना त्यालांा कळातीाक्षाणाी त्या न कळामिवणाे मिकंवा कळामिवण्यासं नकारा ेणाे, माोबंाईलां, अमालांी पाथ, शीस्त्रीे, चीलांन यासंाराख्या मिवमिमिनमिषंद्ध वस्तीू चीा वापारा कराणाे अथवा पाळाून जीाण्याचीा प्रयत्न कराणाे मिकंवा पाळाून जीाण्याची तीयाराी कराणाे अथवा कोणात्याहाी कैद्यांावरा मिकंवा अन्य कोणात्याहाी व्यक्तीवरा मिकंवा कारागृहा कमाचीाऱ्यावरा हाल्लांा कराणाे ;

े मिकंवा पाळाून जीाण्याचीा प्रयत्न कराणाे, पाळाून जीाण्याचीा कट राचीणाे, मिकंवा पाळाून (ढी) पाळाून जीाणाे जीाण्यासंाठी संहाय्य कराणाे ;

(णा) मिबंनतीाराी संेशीवहान उपाकराणा े, माोबंाईलां फौोन, इलांेक्ट्रॉमिनक्सं उपाकराणा े व त्याच्या संहाय्यभाूती घटकाचीा अनमिकृती वापारा कराणाे मिकंवा ती बंाळागृणाे ;

(ती) जीेथे प्रवेशी कराण्याची पारावानगृी नाहाी अशीा, कारागृहाच्या पारिरासंराती मिकंवा त्याभाोवती अपाप्रवेशी कराणाे मिकंवा अपाप्रवेशी कराण्याचीा प्रयत्न कराणाे मिकंवा मिवनाकाराणा मिफौराणाे ;

(थ) कारागृहाबंाहाेराीलां कोणात्याहाी व्यक्तीशी अनमिकृती संवा संाणाे ;

() कारागृहा अमिकाराी मिकंवा कमाचीाराी असंल्याचीा बंहाणा कराणाे मिकंवा कोणात्याहाी प्रकाराची तीोतीयेमिगृराी कराणाे ;

() मानाई केलांेल्या कोणात्याहाी वस्तीूची तीस्कराी कराणाे मिकंवा तीस्कराी कराण्याचीा प्रयत्न कराणाे;

(न) कारागृहातीलां अमिकाराी व कमाचीाराी याच्यामिवरुंद्ध खोटे अमिभावेन करून संहाकैद्यांाना ाकपाटशीा ाखमिवणाे ;

(पा) संामाूमिहाक उपाोषंणाती, आोलांनाती मिकंवा अन्य कोणात्याहाी अवज्ञाकाराी मिकंवा बंेमिशीस्ती कृत्यामाध्ये संहाभागृ घेणाे मिकंवा त्यासं मिचीथावणाी ेणाे ;

(फौ) लांमिगृक छळावणाूक कराणाे मिकंवा संमासंभाोगृ कराणाे ;

(बं) जीुगृारा, संट्टेबंाजी, इत्यांसंाराख्या संमाजीमिवराोी कृत्यामाध्ये संहाभागृ घेणाे मिकंवा ती आयोमिजीती कराणाे ;

(भा) उपाराोक्तीपाैकी कोणातीेहाी अपारा कराण्यासं संहाय्य कराणाे मिकंवा त्यासं अपाप्रेराणा ेणाे ;

(मा) आजीाराी असंल्याचीे ढींगृ कराणाे ;

(य) मिवमिहाती कराण्याती येईलां असंे इतीरा कोणातीेहाी कृत्य.

३६. (१) कारागृहाचीा प्रभाराी अमिकाराी, या अमिमिनयमाच्या तीरातीुंनुसंारा व त्या खालांी केलांेल्या मिनयमानुसंारा कारागृहातीलां कैद्यांामाध्ये मिशीस्ती राखण्यासंाठी जीबंाबंारा असंेलां.

कैद्यांाचीा मिशीस्तीमिवषंयक प्रामिकाराी.

(२) कारागृहामाध्ये मिशीस्तीची अमालांबंजीावणाी कराण्याची राीती, मिनयमाद्वाराे मिवमिहाती कराण्याती येईलां त्याप्रमाणाे असंेलां.

कैद्यांाचीे कतीव्य.

३७. कारागृहाच्या अमिकाऱ्याच्या मिकंवा कमाचीाऱ्याच्या आेशीाचीे व संूचीनाचीे आमिणा या अमिमिनयमाच्या तीरातीुंचीे पालांन कराणाे आमिणा मिवमिहाती कराण्याती येतीलां अशीा अन्य मिनेशीाचीे अनुपालांन कराणाे हाे, प्रत्येक कैद्यांाचीे कतीव्य असंेलां.

कारागृहामिवषंयक अपारासंाठी मिशीक्षा.

३८. कारागृहाचीा प्रभाराी अमिकाराी, या अमिमिनयमान्वये व त्याखालांी केलांेल्या मिनयमान्वये मिवमिनमिष्ट केलांेलांी चीौकशी केल्यानतीरा, कलांमा ३५ माध्ये मिवमिनमिष्ट केलांेल्या कारागृहामिवषंयक अपाराच्या बंाबंतीती, पाुढीलां मिशीक्षापाैकी कोणातीहाी मिशीक्षा लांाू शीकेलां :—

(क) अीक्षाकाद्वाराे, कैद्यांालांा उद्देशीून वैयस्थिक्तीकराीत्या जी तीाकी ेण्याती येतीे आमिणा मिशीक्षा नंवहाीती व वृत्तपात्रीकाती कैद्यांाचीा पाूवेमितीहासं नमाू कराण्याती येतीे ती औपाचीारिराक तीाकी ;

(ख) उपाहारागृहाच्या संुमिवेसंहा मानोराजीनाच्या संुमिवा, एका मामिहान्याच्या कालांावीपायती, बं कराणाे;

(गृ) माजीुराीमाध्ये बंलां कराणाे ;

(घ) माफौीचीा कालांावी, तीन मामिहान्यापायती गृमावणाे ;

(ङ) ोषंमिसंद्ध अवेक्षाक, रात्रीपाळाी पाहाराेकराी, इत्याी जीबंाबंाऱ्यापासंून कायमाचीे काढीून टाकणाे;

(ची) इतीरा कैद्यांापासंून मिवलांगृ ठीेवणाे (एकाती कारावासं नसंलांेलांा) ;

(छ) संव अभ्यागृतीाच्या (त्याती अमि वक्त्याच्या भाेटीचीा संमावेशी नसं ेलां) भाेटी, एका मामिहान्यापाेक्षा अमिक नसंेलां इतीक्या कालांावीसंाठी स्थमिगृती कराणाे ;

(जी) ुसंऱ्या कारागृहाती स्थानातीरिराती कराणाे ;

(झा) मिवमिहाती कराण्याती येतीलां अशीा अन्य मिशीक्षा.

३९. अीक्षाक, कलांमा ४१ अन्वये मानाई केलांेलांी कृत्ये आमिणा ती कृत्ये केल्यामाुळाे लांाण्याती येणाराी शीास्ती नमाू असंणाराी इग्रीजी व स्थामिनक भाषंेतीलां संूचीना, कारागृहाबंाहाेराीलां शीनी जीागृी लांावीलां.

मानाई केलांेलांी कृत्ये व शीास्ती याची प्रमिसंद्धी.

४०. (१) प्रत्येक कारागृहाती एक मिशीक्षा नंवहाी ठीेवण्याती येईलां.

मिशीक्षा नंवहाीतीलां नंी.

(२) कारागृहामिवषंयक प्रत्येक गृभाीरा अपाराच्या बंाबंतीती, संाक्षाीारा म्हाणाून अमिभासंाक्षा ेणाऱ्या कैद्यांाची नावे नंमिवण्याती येतीलां.

(३) कारागृहाचीा प्रभाराी अमिकाराी, संाक्षाीाराच्या पाुराव्याचीा संाराशी, कैद्यांाचीा बंचीाव आमिणा त्याच्या काराणासंहा मिनष्कषं नंवीलां.

(४) अीक्षाक व तीुरुंगृामिकाराी, नंची अचीूकतीा प्रमामिणाती कराण्यासंाठी प्रत्येक मिशीक्षाेशी संबंमिती असंणाऱ्या नंसंमाोरा त्याच्या स्वाक्षाऱ्या करातीलां.

प्राकराणा बंारा

कारागृहाच्या सबंातील अपरा.

४१. जीो कोणाी, या अमिमिनयमाच्या तीरातीुंचीे मिकंवा त्याखालांी केलांेल्या मिनयमाचीे उल्लांघन करून,—

कारागृहाच्या संबंातीलां अपारा.

(क) कोणात्याहाी कैद्यांालांा, कोणात्याहाी कारागृहामाून बंाहाेरा काढीलां मिकंवा काढीण्याचीा प्रयत्न कराीलां ;

(ख) कोणात्याहाी कैद्यांालांा, मानाई केलांेलांी कोणातीहाी वस्तीू पाुरावीलां मिकंवा पाुरामिवण्याचीा प्रयत्न कराीलां ;

(गृ) कोणात्याहाी कैद्यांाशी संवा संाीलां मिकंवा संवा संाण्याचीा प्रयत्न कराीलां ; मिकंवा (घ) या कलांमाद्वाराे मिशीक्षाेसं पात्री असंलांेल्या कोणात्याहाी अपारासं अपाप्रेराणा ेईलां,

त्यालांा, ोषंमिसंद्ध झाल्यावरा, संहा मामिहान्यापायती वाढीमिवतीा येईलां इतीक्या कारावासंाची, मिकंवा पाचीवीसं हाजीारा रुंपायापायती द्रव्यडाची मिशीक्षा हाोईलां, अथवा या ोन्हाीहाी मिशीक्षा हाोतीलां.

४२. (१) कोणातीाहाी कैी, कारागृहामाध्ये माोबंाईलां फौोन व इतीरा इलांेक्ट्रॉमिनक संेशीवहान संाने बंाळागृणारा नाहाी मिकंवा वापाराणारा नाहाी.

(२) कैी मिकंवा अभ्यागृती अथवा कारागृहाचीा अमिकाराी मिकंवा कमाचीाराी असंणारा, जीो कोणाी, या अमिमिनयमाच्या कोणात्याहाी तीरातीुंचीे मिकंवा त्याखालांी केलांेल्या कोणात्याहाी मिनयमाचीे उल्लांघन करुंन,—

(एक) अशी संाने बंाळागृती असंल्याचीे मिकंवा त्याचीा वापारा कराीती असंल्याचीे मिकंवा ती आती माोबंाईलां फौोन व इतीरा मिवमिमिनमिषंद्ध वस्तीू बंाळागृल्याबंद्देलां मिकंवा वापाराल्याबंद्देलां मिशीक्षा.

आणाती असंल्याचीे मिकंवा बंाहाेरा नेती असंल्याचीे आढीळाून येईलां ;

(ोन) मानाई केलांेलांी कोणातीहाी वस्तीू, जीे कोणातीेहाी असंतीलां अशी ा, कोणात्याहाी मागृाने, कोणात्याहाी कारागृहाती आणाण्याचीा मिकंवा कारागृहातीून बंाहाेरा नेण्याचीा प्रयत्न कराीलां अथवा कोणात्याहाी कैद्यांालांा पाुरावीलां मिकंवा पाुरामिवण्याचीा प्रयत्न कराीलां ;

(तीन) कोणात्याहाी कैद्यांाने बंाळागृावयाची मिकंवा कोणात्याहाी कैद्यांासं पाुरावठीा करावयाची अशी कोणातीहाी वस्तीू, कोणात्याहाी कारागृहाती आणाण्यासं मिकंवा कारागृहातीून बंाहाेरा नेण्यासं जीाणाीवपाूवक माुभा ेईलां ;

(चीारा) कोणात्याहाी कैद्यांाशी संवा संाीलां मिकंवा संवा संाण्याचीा प्रयत्न कराीलां ; मिकंवामहाराष्ट्रट शासन राजपत्रा असाराणा भागृ चारा, माचाष १३, २०२६/फाल्गृुन २२, शाके १९४७ १७ (पाची) या कलांमान्वये मिशीक्षापात्री असंलांेल्या कोणात्याहाी अपारासं अपाप्रेराणा ेईलां,

त्यालांा, ोषंमिसंद्ध झाल्यावरा, तीन वषंापायती वाढीमिवतीा येईलां इतीक्या माुतीच्या कारावासंाची मिकंवा पाचीवीसं हाजीारा रुंपायापायतीच्या द्रव्यडाची मिशीक्षा हाोईलां, अथवा या ोन्हाी मिशीक्षा हाोतीलां.

(३) कैी मिकंवा अभ्यागृती अथवा कारागृहाचीा अमिकाराी मिकंवा कमाचीाराी असंणारा, जीो कोणाी, इलांेक्ट्रॉमिनक उपाकराणा मिकंवा मिबंनतीाराी संेशीवहान संाने मिकंवा त्याची कोणातीहाी संहाय्यभाूती मिकंवा घटक उपाकराणाे बंाळागृीती असंल्याचीे मिकंवा चीालांवीती असंल्याचीे मिकंवा त्याचीा वापारा कराीती असंल्याचीे आढीळाून येईलां, अथवा जीरा अशी कोणातीहाी व्यक्ती, त्याचीा पाुरावठीा कराण्याती संहाय्य कराीती असंल्याचीे मिकंवा त्यासं अपाप्रेराणा ेती असंल्याचीे मिकंवा मिचीथावणाी ेती असंल्याचीे आढीळाून आलांे तीरा, अथवा जीरा अशी कोणातीहाी व्यक्ती, कारागृहातीलां इलांेक्ट्रॉमिनक मिकंवा अन्य प्रकाराच्या कोणात्याहाी संानसंामाग्रीशी हातीचीलांाखी कराीती असंल्याचीे, मितीचीे नुकसंान कराीती असंल्याचीे मिकंवा ती नष्ट कराीती असंल्याचीे आढीळाून आलांे तीरा, त्यालांा, ोषंमिसंद्ध झाल्यावरा, जी ोन वषंापाेक्षा कमाी नसंेलां, पारातीु तीन वषंापायती वाढीमिवतीा येईलां इतीक्या माुतीच्या कारावासंाची मिकंवा पाचीवीसं हाजीारा रुंपायापायतीच्या द्रव्यडाची मिशीक्षा हाोईलां, अथवा या ोन्हाी मिशीक्षा हाोतीलां.

(४) कैी, जीरा आीची मिशीक्षा भाोगृती असंेलां तीरा, भाोगृती असंलांेलांी कोणातीहाी मिशीक्षा भाोगृून झाल्यावरा, या कलांमान्वये ठीोठीावलांेलांी मिशीक्षा भाोगृीलां.

कारागृहामिवषंयक अपाराची पाुनरावृत्ती केल्याबंाबंतीची प्रमिक्रया.

४३. (१) जीरा कारागृहाच्या पारिरासंरातीलां कोणातीाहाी कैी, कारागृहाच्या मिशीस् तीमिवरुंद्धच्य ा अपाराबंद्देलां ोषंी असंेलां तीरा, तीो अपारा त्याने वारावारा केलांा असंल्याच्या काराणाने, असंा अपारा मिकंवा अन्यथा, या अमिमिनयमान्वये जी मिशीक्षा ठीोठीावण्याचीा प्रभाराी अमिकाऱ्यासं अमिकारा आहाे अशी कोणातीहाी मिशीक्षा ठीोठीावण्यासं पाुराेसंा मिशीक्षापात्री नाहाी असंे त्याचीे माती असंेलां तीरा, प्रभाराी अमिकाराी, अशीा कैद्यांाचीे प्रकराणा, पारिरास्थिस्थतीच्या मिववराणापात्रीासंहा, अमिकारिरातीा असंलांेल्या डामिकाऱ्याकडे पाठीवीलां, आमिणा त्यानतीरा, असंा डामिकाराी, कैद्यांामिवरुंद्ध ठीेवलांेल्या अशीा ोषंाराोपाची न्यायचीौकशी कराीलां, आमिणा त्यालांा, ोषंमिसंद्ध झाल्यावरा, तीन वषंापायती वाढीमिवतीा येईलां इतीक्या माुतीच्या कारावासंाची मिशीक्षा हाोईलां.

(२) कैी, जीरा आीची मिशीक्षा भाोगृती असंेलां तीरा, भाोगृती असंलांेलांी कोणातीहाी मिशीक्षा भाोगृून झाल्यावरा, या कलांमान्वये ठीोठीावलांेलांी मिशीक्षा भाोगृीलां.

प्राकराणा तेरा

कैद्यांासाठी सुध‍िवा.

४४. (१) संव कैद्यांाना, संराकाराी खचीाने अन्न पाुरामिवण्याती येईलां आमिणा वाढीण्याती येणाऱ्या आहाराचीे कैद्यांासंाठी अन्न कपाडे व मिबंस्तीरा.

प्रमाणा मिनयमाद्वाराे मिवमिहाती कराण्याती येईलां.

(२) प्रत्येक ोषंमिसंद्ध कैद्यांाने, मिवमिहाती कराण्याती येईलां असंा पाोषंाख पारिरान कराणाे आवश्यक असंेलां.

(३) संव कैद्यांाना, संराकाराी खचीाने मिबंस्तीरा पाुरामिवण्याती येईलां. न्यायचीौकशीन कैद्यांाना व मिवाणाी कैद्यांाना, कारागृहा प्रामिकाऱ्याकडून केल्या जीाणाऱ्या तीपासंणाीसं अीन राहाून, त्याचीा स्वती:चीा मिबंस्तीरा वापारातीा येईलां.

(४) कोणात्याहाी कैद्यांाचीे अन्न, कपाडे, मिबंस्तीरा मिकंवा अन्य आवश्यक वस्तीू चीा कोणातीाहाी भागृ, इतीरा कोणात्याहाी कैद्यांाना ेण्याती येणारा नाहाी, भाड्याने ेण्याती येणारा नाहाी मिकंवा मिवकतीा येणारा नाहाी ; आमिणा जीो कोणात्याहाी कैी, या कलांमाच्या तीरातीुंचीे उल्लांघन कराीलां तीो, प्रभाराी अमिकाऱ्यासं योग्य वाटेलां अशीा कालांावीसंाठी, वस्तीू खराेी कराण्याचीा मिवशीेषंामिकारा गृमावीलां.

कॅन्टीन संुमिवा.

४५. शीासंनासं, कारागृहाच्या पारिरासंराती कॅन्टीनची संुमिवा उपालांब् करातीा येईलां, तीेथून, कैद्यांाना, मिनयमासं अनुसंरून पारावानगृी मिलांेल्या वस्तीू खराेी करातीा येतीलां.

भागृ चीारा-६–३१८ महाराष्ट्रट शासन राजपत्रा असाराणा भागृ चारा, माचाष १३, २०२६/फाल्गृुन २२, शाके १९४७ कामा व माजीुराी. ४६. (१) प्रत्येक ोषंमिसंद्ध कैद्यांासं, तीो कोठीडीती असंतीेवेळाी कामा ेण्याती येईलां. न्यायचीौकशीन कैी, मिवाणाी कैी व संाध्या कारावासंाची मिशीक्षा मिलांेलांे कैी याना, तीे कोठीडीती असंतीेवेळाी, जीरा त्याची इच्छा असंेलां व कामा उपालांब् असंेलां तीरा, कामा कराण्याची संी ेतीा येईलां, आमिणा मिवमिहाती कराण्याती येतीलां इतीकी अनुरूपा माजीुराी प्रान कराण्याती येईलां.

(२) कोणात्याहाी कैद्यांाने अमिजीती केलांेल्या आमिणा खची केलांेल्या माजीुराीचीा, स्थमिगृती माजीुराीचीा आमिणा त्याच्याशी संबंमिती बंाबंचीा तीपाशीलां याचीा अमिभालांेख, कारागृहाच्या प्रभाराी अमिकाऱ्याकडून ठीेवण्याती येईलां.

(३) ोषंमिसंद्ध कैद्यांाना, बंमिवासंाच्या कालांावीती, त्याना नेमाून मिलांेल्या कामासंाठी आमिणा त्याच्या वतीणाुकीसंाठी, मिनयमान्वये मिवमिहाती केल्याप्रमाणाे, मिशीक्षाेमाध्ये माफौी ेतीा येईलां.

४७. (१) संव कैद्यांाना, मिवमिहाती कराण्याती येईलां त्याप्रमाणाे पायाप्ती आराोग्यमिवषंयक संेवा संुमिवा पाुरामिवण्याती येतीलां.

कैद्यांासंाठी आराोग्यमिवषंयक संेवा संुमिवा.

(२) जीेव्हा जीेव्हा कैद्यांालांा वैद्यांकीय उपाचीारासंाठी कारागृहाबंाहाेरा नेण्याची गृराजी असंेलां तीेव्हा, पाोलांीसं मिवभागृ आमिणा संावजीमिनक आराोग्य मिवभागृ हाे, कारागृहा लांाच्या मिनकडीसं तीात्काळा प्रमितीसंा ेतीलां.

२०१७ चीा १०.

(३) शीासंनासं, मानमिसंक आजीारा असंलांेल्या कोणात्याहाी कैद्यांालांा मानमिसंक स्वास्थ्य अमिमिनयमा, २०१७ याच्या कलांमा १०३ खालांीलां माडळाच्या पाूवपारावानगृीने, त्यासं स्थानबंद्ध केलांेल्या मिठीकाणाहाून राज्यातीलां कोणात्याहाी मानमिसंक स्वास्थ्य कंद्रामाध्ये स्थानातीरिराती कराण्याचीा मिनेशी, संवसंाराणा मिकंवा मिवशीेषं आेशीाद्वाराे ेतीा येईलां.

(४) या कलांमान्वये कैद्यांाचीे स्थानातीराणा ज्यापाद्धतीने अमालांाती आणावयाचीे आहाे ती पाद्धती, कायपाद्धती व प्रमिक्रया, मिवमिहाती कराण्याती येतीलां अशीा असंतीलां.

४८. (१) कैी, कारागृहा प्रामिकाऱ्याच्या यथोमिचीती पायवेक्षाणाखालांी, त्याचीे नातीेवाईक व मिमात्री याच्यासंोबंती संमाक्षा मिकंवा आभासंी पाद्धतीने संवा संाू शीकतीलां. कैद्यांाकडे येणाऱ्या या संव अभ्यागृतीाची बंायोमाेट्रीक पाडतीाळाणाी करून मिकंवा ओळाख पाटवून, पाडतीाळाणाी मिकंवा अमिप्रमाणान कराण्याती येईलां.

नातीेवाईक, मिमात्री व मिवमि संल्लांागृारा याच्याशी संपाकक संाणाे.

(२) प्रत्येक अभ्यागृतीाची ओळाख पाडतीाळाण्याती येईलां आमिणा मिवमिहाती कराण्याती येईलां अशीा राीतीने अमिभालांेख ठीेवण्याती येईलां.

(३) मिवेशी कैद्यांाना, मिवमिहाती कराण्याती येईलां अशीा राीतीने, त्याच्या नातीेवाईकाशी व ूतीावासंातीलां प्रमितीमिनंशी संवा संातीा येईलां.

(४) कैद्यांाना, मिवमिहाती कराण्याती येईलां अशीा राीतीने, त्याच्या मिवमि संल्लांागृाराशी संवा संातीा येईलां.

४९. शीासंनासं, मिवमि संेवा प्रामिकराणा अमिमिनयमा, १९८७ याच्या तीरातीुंनुसंारा आमिणा त्याखालांी १९८७ चीा ३९.

मिवमिमिवषंयक संहाय्य. केलांेल्या मिनयमानुसंारा व मिवमिनयमानुसंारा, कैद्यांाना, माोफौती मिवमिमिवषंयक संहाय्य पाुरामिवतीा येईलां.

५०. (१) ोषंमिसंद्ध कैद्यांाना, मिवमिहाती कराण्याती येईलां अशीा पात्रीतीेनुसंारा व शीतींनुसंारा, संमिचीती व संमिचीती व अमिभावचीन राजीा. अमिभावचीन राजीा माजीूरा करातीा येतीलां.

(२) कैद्यांाने, संमिचीती मिकंवा अमिभावचीन राजीेच्या कोणात्याहाी शीतींचीा भागृ केल्यासं, संमिचीती मिकंवा अमिभावचीन राजीा राद्दे कराण्याती येईलां.

(३) ोषंमिसंद्ध झालांेल्या अमिती-जीोखमाीच्या, मिनढीावलांेल्या व अभ्यस्ती कैद्यांाना, अशीा कैद्यांाच्या हालांचीालांचीे व कृत्याचीे संमिनयत्रीणा कराण्यासंाठी मागृोवा घेणाराे इलांेक्ट्रॉमिनक मिकंवा जीपाीएसं संाने पारिरान कराण्याच्या त्याच्या स्वेच्छेच्या शीतीवरा, त्यासंाठी केलांेल्या मिनयमाच्या तीरातीुंनुसंारा, संमिचीती मिकंवा अमिभावचीन राजीा माजीूरा करातीा येईलां.

(४) अशीा कैद्यांाने केलांेलांे कोणातीेहाी उल्लांघन हाे, मिवमिहाती कराण्याती येईलां त्याप्रमाणाे भामिवष्याती माजीूरा कराण्याती येणाराी कोणातीहाी संमिचीती मिकंवा अमिभावचीन राजीा मिमाळाण्यासं अपात्री ठीरामिवण्याबंराोबंराची, संमिचीती मिकंवा अमिभावचीन राजीा राद्दे कराण्यासं पात्री ठीराेलां.

(५) संमाजीाचीे व बंळाी पाडलांेल्या व्यक्तींचीे संराक्षाणा कराण्याच्या ृष्टीने, शीासंनासं, संक्षामा प्रामिकराणाने यथोमिचीती मिनारिराणा केल्यानतीरा, अमिती-जीोखमाीचीे कैी, मिनढीावलांेलांे गृुन्हाेगृारा व अभ्यस्ती अपाराी आमिणा असंे इतीरा कैी याना संमिचीती मिकंवा अमिभावचीन राजीेवरा संोडण्यावरा मिनबं घालांतीा येतीलां.

संमिचीती मिकंवा अमिभावचीन राजीा, इत्यांच्या शीतींचीा भागृ कराणाऱ्या कोणात्याहाी व्यक्तीलांा अमिपात्रीामिशीवाय अटक कराण्याचीा अमिकारा.

५१. जीरा, ज्या शीतींवरा मिकंवा ज्या शीतींसं अीन राहाून, मिशीक्षा मिनलांमिबंती कराण्याती आलांी आहाे मिकंवा माफौ कराण्याती आलांी आहाे अथवा संमिचीती मिकंवा अमिभावचीन राजीेवरा संोडण्यासं माजीुराी ेण्याती आलांी आहाे, अशीा कोणात्याहाी शीतींची पाूतीतीा केलांेलांी नाहाी असंे, अशीा अमिकाराचीा वापारा कराणाऱ्या प्रामिकाऱ्याचीे माती असंेलां तीरा, असंा प्रामिकाराी, असंे मिनलांमिबंती कराणारा, माफौी ेणारा अथवा संमिचीती मिकंवा अमिभावचीन राजीेवरा संोडण्यासं माजीुराी ेणारा आेशी राद्दे करू शीकेलां, आमिणा त्यानतीरा, ज्या व्यक्तीच्या नावे असंा आेशी मिलांा हाोतीा, त्या व्यक्तीलांा, कोणातीाहाी पाोलांीसं अमिकाराी, अमिपात्रीामिशीवाय अटक करू शीकेलां आमिणा मितीच्या मिशीक्षाेतीलां उवरिराती माुतीची मिशीक्षा भाोगृण्यासंाठी मितीलांा पाराती पाठीमिवण्याती (रिरामाड ेण्याती) येईलां.

मिशीक्षाेचीे मिनलांबंन, इत्यांच्या शीतींच्या भागृाचीे फौजीाराी ामियत्व.

५२. (१) जीरा कोणातीाहाी कैी, ज्या शीतींवरा व ज्या शीतींसं अीन राहाून, त्याची मिशीक्षा मिनलांमिबंती मिकंवा माफौ कराण्याती आलांी हाोती अथवा त्यालांा संमिचीती मिकंवा अमिभावचीन राजीेवरा संोडण्यासं माजीुराी मिलांी हाोती अशीा कोणात्याहाी शीतींचीे पालांन कराण्याती पाुराेशीा काराणामिशीवाय मिनष्फौळा ठीरालांा असंेलां तीरा, त्यालांा, ोषंमिसंद्ध झाल्यावरा, ोन वषंापायती वाढीमिवतीा येईलां इतीक्य ा माुतीच्या कारावासंाची मिकंवा वीसं हाजीारा रुंपायापायती वाढीमिवतीा येईलां इतीक्या द्रव्यडाची, मिशीक्षा हाोईलां, अथवा ोन्हाी मिशीक्षा (अशी मिशीक्षा हाी, अशीा कैद्यांाने जीेव्हा असंा अपारा केलांा तीेव्हा, तीो, जी मिशीक्षा भाोगृती हाोतीा अशीा कोणात्याहाी मिशीक्षाेमिशीवाय असंेलां) हाोतीलां.

(२) शीासंनाच्या अथवा अशीा मिशीक्षाेच्या मिनलांबंनासं मिकंवा माफौीसं माजीुराी ेणाऱ्या प्रामिकाऱ्याच्या पाूवमाजीुराीमिशीवाय, कोणातीेहाी न्यायालांय, या कलांमाखालांीलां अपाराची खलां घेणारा नाहाी.

माफौी.

५३. (१) ोषंमिसंद्ध कैी, मिशीक्षा भाोगृती असंतीाना, त्याची एकूणा चीागृलांी वतीणाूक व वतीन यासं अीन राहाून, संक्षामा प्रामिकाराी अशीा कैद्यांालांा माफौी ेऊ शीकेलां.

(२) माफौी ेण्याचीा कालांावी व मिनकषं, मिवमिहाती कराण्याती येतीलां असंे असंतीलां.

५४. (१) कैद्यांाना, मिवमिहाती कराण्याती येईलां त्याप्रमाणाे मिशीक्षाणाची संी ेण्याती येईलां.

कैद्यांाचीे मिशीक्षाणा व कौशील्य मिवकासं.

(२) प्रत्येक कारागृहाती कैद्यांासंाठी ग्रीथालांयाची संुमिवा असंेलां.

(३) संुारा कायक्रमाची ा भागृ म्हाणा ून, कैद्यांासंाठी, व्यवसंाय प्रमिशीक्षाणा व कौशील्य मिवकासं अध्ययनक्रमाची व्यवस्था कराण्याती येईलां. हाे अध्ययनक्रमा, कैद्यांाचीे पाुनवसंन संुलांभा कराण्यासंाठी मिवमिहाती कराण्याती येईलां त्याप्रमाणाे, मिवमिव प्रकाराचीे असंतीलां.

५५. (१) कारागृहा प्रामिकाराी, कैद्यांासंाठी अध्यास्थित्माक, संास्कृमितीक व मानोराजीनपारा कायक्रमा, कैद्यांाकरिरातीा मानोराजीनपारा संुमिवा.

इत्याी आयोमिजीती करातीलां.

(२) कारागृहाती खेळा, क्रीडा व योगृ याकरिरातीा संुमिवा पाुरामिवण्याती येतीलां.

५६. शीासंन, राज्यातीलां कैद्यांाच्या कल्याणासंाठी एक कल्याणा मिनी घमिटती कराीलां आमिणा मिनीमाध्ये कैद्यांाकरिरातीा कल्याणा मिनी.

जीमा करावयाचीे पाैसंे व त्याचीा मिवमिनयोगृ मिवमिहाती कराण्याती येईलां असंा असंेलां.

मिवक्री कंद्रे.

५७. शीासंन, कैद्यांानी बंनमिवलांेल्या उत्पानाची कैद्यांाना, कारागृहा कमाचीाऱ्याना व जीनतीेलांा मिवक्री कराण्यासंाठी, मिवक्री कंद्रे स्थापान कराीलां.

भागृ चीारा-६–४२० महाराष्ट्रट शासन राजपत्रा असाराणा भागृ चारा, माचाष १३, २०२६/फाल्गृुन २२, शाके १९४७ ५८. कैद्यांाच्या तीक्राराीचीे मिनवाराणा कराण्यासंाठी, मिवमिहाती कराण्याती येईलां त्याप्रमाणाे तीक्रारा मिनवाराणा तीक्रारा मिनवाराणा यत्रीणा. यत्रीणा असंेलां.

संुटकेनतीराची ेखभालां संेवा व पाुनवसंन संेवा.

५९. राज्य शीासंन, कारागृहातीून संुटका झालांेल्या संव गृराजीू कैद्यांाना, संमाजीामाध्ये त्याचीे पाुनवसंन कराण्याची व पाुनएकात्माीकराणा कराण्य ाची संुमिनस्थिश्चीती कराण्यासंाठी, मिवमिहाती कराण्याती येईलां त्याप्रमाणाे संुटकेनतीराची ेखभालां संेवा पाुरामिवण्याचीा प्रयत्न कराीलां.

प्राकराणा चाौदीा

मध‍िहाला कैद्यांाशाी सबंध‍ित तरातुदी.

६०. (१) शीासंन, त्यालांा आवश्यक वाटेलां त्याप्रमाणाे, मामिहालांा कैद्यांासंाठी, कारागृहाची स्थापाना करू शीकेलां.

मामिहालांा कैद्यांासंाठी स्वतीत्री मिनवासंव्यवस्था.

(२) मामिहालांा व पाुरुंषं अशीा ोन्हाी कैद्यांासंाठी असंलांेल्या कारागृहा मिनवासंव्यवस्थेमाध्ये, मामिहालांा कैद्यांाना, स्वतीत्री इमारातीती मिकंवा स्वतीत्री प्रवेशीद्वारा असंलांेल्या त्याची इमारातीच्या स्वतीत्री भागृाती, त्याचीा पाुरुंषं कैद्यांाशी संपाकक येणारा नाहाी अशीा राीतीने, ठीेवण्याती येईलां.

(३) मामिहालांा कैद्यांाना, प्रसंूमितीपाूव व प्रसंवोत्तरा काळाजी, माुलांासंाठी पाळाणाघराे मिकंवा बंालांवाडी इत्यांसंाराख्या त्याच्या मिलांगृभाव आारिराती मिवशीेषं गृराजीा भागृमिवणाऱ्या अशीा इतीरा संुमिवासंहा, पाुरुंषंाच्या कारागृहामाध्ये पाुरामिवण्याती येणाऱ्या संव माूलांभाूती संुमिवा ेखीलां पाुरामिवण्याती येतीलां.

६१. कारागृहा रुंग्णालांयाती, मामिहालांा कैद्यांासंाठी एक स्वतीत्री मामिहालांा कक्षा मिनमाणा कराण्याती येईलां.

रुंग्णालांयातीलां मामिहालांा कक्षा.

६२. (१) मामिहालांा कारागृहामाध्ये व मामिहालांाना ठीेवण्याच्या बंमिस्ती जीागृामाध् ये मिकंवा मामिहालांा मामिहालांा अमिकाराी व कमाचीाराी. बंीकक्षामाध्ये केवळा मामिहालांा कारागृहा अमिकाराी व कमाचीाराी तीैनाती कराण्याती येतीलां.

(२) अशीा कारागृहाच्या मिकंवा बंमिस्ती जीागृेच्या बंाहाेरा पाुरुंषं कारागृहा अमिकाऱ्याना व संुराक्षा कमाचीाऱ्याना कतीव्यासंाठी तीैनाती करातीा येऊ शीकेलां, आमिणा कारागृहाच्या प्रभाराी अमिकाऱ्यालांा मिकंवा कतीव्यावराीलां अमिकाऱ्यालांा, आकस्थिस्माक पारिरास्थिस्थतीच्या मिकंवा कारागृहा मिवषंयक अपारा घडल् य ाच्या बंाबंतीतीची केवळा, आतीमाध्ये बंोलांावतीा येऊ शीकेलां.

६३. मामिहालांा कैद्यांाना, त्याच्या मिलांगृभाव आारिराती मिवशीेषं गृराजीा मिवचीाराती घेणाराे संुारात्माक कायक्रमा मिवमिव कायक्रमाना प्रवेशी. व उपाक्रमा यामाध्ये प्रवेशी ेतीा येईलां.

गृभावती मामिहालांा कैी.

६४. जीेव्हा एखाी मामिहालांा कैी, कारागृहातीलां प्रवेशीाच्या वेळाी मिकंवा त्यानतीरा, गृभावती असंल्याचीे आढीळाून येईलां तीेव्हा, वैद्यांकीय अमिकाराी, हाी वस्तीुस्थिस्थती कारागृहाच्या प्रभाराी अमिकाऱ्यालांा कळावीलां. मितीलांा वैद्यांकीय संेवा व आहारा पाुरामिवण्यासंाठी मिवमिहाती कराण्याती येतीलां अशीा आवश्यक व्यवस्था कराण्याती येतीलां.

माुलांे असंलांेल्या मामिहालांा कैी.

६५. मामिहालांा कैी, मितीचीे माूलां संहा वषंाचीे हाोईपायती, त्याच्या माुलांाना त्याच्यासंोबंती कारागृहाती ठीेवू शीकतीलां. आपाल्या आईसंोबंती कारागृहाती राहाणाऱ्या बंालांकाना, आराोग्य संेवा व मिवमिहाती कराण्याती येतीलां अशीा इतीरा संुमिवा पाुरामिवण्याती येतीलां.

६६. एखाद्यांा मामिहालांा कैद्यांाच्या लांमिगृक छळावणाुकीची कोणातीहाी तीक्रारा मिकंवा मामिहाती प्राप्ती झाल्यावरा, कोणात्याहाी मिवलांबंामिशीवाय, कायद्यांाच्या तीरातीुंनुसंारा कारावाई कराण्याती येईलां.

लांमिगृक छळावणाुकीच्या तीक्राराीबंाबंती चीौकशी कराणाे.

प्राकराणा परा

तृतीयपर्थी कैदी.

६७. तीृतीयपाथी पाुरुंषं कैी मिकंवा तीृतीयपाथी मामिहालांा कैी या ोन्हाी कैद्यांासंाठी मिनयमान्वये मिवमिहाती केल्याप्रमाणाे स्वतीत्री बंमिस्ती जीागृा मिकंवा बंीकक्षा पाुरामिवण्याती येईलां.

तीृतीयपाथी कंद्यांासंाठी स्वतीत्री मिनवासंव्यवस्था.

६८. तीृतीयपाथी कैद्यांाना, आराोग्य संेवा पाुरामिवण्याती येईलां, संुारा कायक्रमा व इतीरा उपाक्रमा याकरिरातीा प्रवेशी ेण्याती येईलां.

मिवमिव कायक्रमासं प्रवेशी ेणाे व आराोग्य संेवा पाुरामिवणाे.

प्राकराणा सोळा

कैद्यांाचाी कोठीडी व सुराक्षा.

कैद्यांाची संुरामिक्षाती कोठीडी व संुराक्षा.

६९. कारागृहाचीा प्रभाराी अमिकाराी, कैद्यांाची संुरामिक्षाती कोठीडी व संुराक्षा याची संुमिनस्थिश्चीती कराण्यासंाठी प्रभावी उपाययोजीना हाती घेण्याकरिरातीा जीबंाबंारा असंेलां. या उपाययोजीनामाध्ये, संुराक्षा मिभाती, प्रवेशीद्वारा, पाुराेशी प्रकाशी व्यवस्था, माध्यवती संमिनयत्रीणा यत्रीणा, टेहाळाणाी बंुरुंजी, मिवद्यांुती कु ंपाणा, मानाई केलांेल्या वस्तीू आणाण्यासं प्रमितीबं, गृुप्तीवातीा मामिहाती गृोळा कराण्याची यत्रीणा, संमिनराीक्षाणा कराण्यासंाठी संीसंीटीव्हाी आमिणा इतीरा प्रगृती उपाकराणाे व संाने, इत्यांचीा संमावेशी असंेलां.

पाोलांीसं प्रामिकराणाची जीबंाबंाराी.

७०. (१) कारागृहाच्या प्रभाराी अमिकाऱ्याच्या मिवनतीवरून, स्थामिनक पाोलांीसं प्रामिकराणा, कैद्यांालांा न्यायालांयाती घेऊन जीाणाे मिकंवा रुंग्णालांयाती भाेट ेणाे मिकंवा अमिभावचीन राजीेवरा संोडणाे, इत्यांसंाठी संराक्षाणा पाुरामिवण्यासंाठी आमिणा कारागृहातीलां गृा, मिकंवा जीाळापाोळा या प्रकराणाी कैद्यांाच्या संुरामिक्षाती कोठीडीची संुमिनस्थिश्चीती कराण्यासंाठी कारागृहा प्रामिकाऱ्याना आवश्यक संहाय्य पाुरावीलां.

(२) जीरा कैद्यांालांा, कारागृहाबंाहाेराीलां रुंग्णालांयाती ाखलां केलांे असंेलां तीरा, त्याच्या संुरामिक्षाती अमिभाराक्षाेसंाठी, स्थामिनक पाोलांीसं प्रामिकराणाकडून पाुराेसंे पाोलांीसं राक्षाक तीैनाती कराण्याती येतीलां.

बंळाचीा वापारा.

७१. गृलां कराणाे, तीुरुंगृ फौोडणाे या प्रकराणाी, मिकंवा जीेव्हा कैी, संहाकैी मिकंवा कारागृहा अमिकाराी मिकंवा कमाचीाराी मिकंवा अभ्यागृती याच्या जीमिवतीासं ोका मिनमाणा कराणाऱ्या मिहासंाचीाराचीा अवलांबं करातीाती तीेव्हा, कैद्यांाचीा प्रमितीराो कराण्याची आमिणा त्याच्यामिवरुंद्ध बंळाचीा वापारा कराण्याची राीती, मिवमिहाती कराण्याती येईलां अशी असंेलां.

कैद्यांाची बंमिहा:शीालां अमिभाराक्षा, मिनयत्रीणा व राोजीगृारा.

७२. एखाद्यांा कैद्यांालांा, ज्या कारागृहाती कायेशीराराीत्या बंमिवासंाती ठीेवतीा येईलां अशीा कोणात्याहाी कारागृहाती मिकंवा कारागृहातीून नेलांे जीाती असंेलां तीेव्हा, अथवा जीेव्हा जीेव्हा तीो, अशीा कारागृहातीलां कारागृहा अमिकाऱ्याच्या कायेशीरा कोठीडीती मिकंवा मिनयत्रीणाखालांी अशीा कोणात्याहाी कारागृहाच्या हाद्देीच्या बंाहाेरा कामा कराीती असंेलां मिकंवा अन्यथा असंेलां तीेव्हा, तीो, कारागृहाती असंल्याचीे मानण्याती येईलां आमिणा जीणाू काहाी तीो, प्रत्यक्षाती कारागृहाती हाोतीा असंे संमाजीून, त्याची संव घटनाच्या अीन असंेलां.

प्राकराणा सतरा

अध‍ित-जोखमीचा, अभ्यस्त अपराी व ध‍िनर्ढाषवलेले गृुन्हाेगृारा कैदी

याच्या गृुन्हाेगृाराी कृत्यापासून समाजाचाे सराक्षणा.

७३. (१) अमिती-जीोखमाीचीे कैी, अभ्यस्ती अपारा ी व मिनढीावलांेलांे गृुन्हाेगृारा याच्या गृुन्हाेगृाराी कृत्यापासंून संमाजीाचीे संराक्षाणा कराण्यासंाठी संव यथोमिचीती उपाययोजीना हाती घेणाे हाी, कारागृहा लांाची व राज्य पाोमिलांसंाची जीबंाबंाराी असंेलां.

कैद्यांाच्या गृुन्हाेगृाराी कृत्यामिवरुंद्ध यथोमिचीती उपाययोजीना कराणाे.

भागृ चीारा-६–४अ२२ महाराष्ट्रट शासन राजपत्रा असाराणा भागृ चारा, माचाष १३, २०२६/फाल्गृुन २२, शाके १९४७ (२) कैद्यांाने केलांेल्या गृुन्ह्याचीा तीपाशीलां, त्याच्या पाश्वभाूमाीचीा उपालांब् अमिभालां ेख, वृत्तपात्रीक (कैद्यांाचीा पाूवेमितीहासं), इत्य ांच्या आाराे, कैद्यांाचीे संुयोग्य वगृीकराणा कराण्याती येईलां, इतीरा कैद्यांावरा नकारात्माक प्रभाव पाडण्याच्या त्याच्या प्रवृत्तीचीे व क्षामातीेचीे मिनाराणा कराण्याती येईलां आमिणा योग्य असंेलां त्याप्रमाणाे, त्याना स्वतीत्री बंराकीती मिकंवा बंीकक्षामाध्ये ठीेवण्याती येईलां.

७४. (१) शीासंन, कारागृहाती असंतीाना, टोळ्याच्या कारावाया, संाक्षाीाराना माकावणाे, इत्यांसंहा संघमिटती गृुन्हाेगृाराी व संतीती चीालांणाऱ्या गृुन्हाेगृाराी कृत्याना प्रमितीबं कराण्यासंाठी अमिती-जीोखमाीचीे कैी, मिनढीावलांेलांे गृुन्हाेगृारा व अभ्यस्ती अपाराी याच्यावरा मिवशीेषं लांक्षा ठीेवण्याची व संमिनराीक्षाणा कराण्याची संुमिनस्थिश्चीती कराीलां.

संुराक्षा, गृुप्तीवातीा मामिहाती गृोळा व संमिनराीक्षाणा कराण्यासंाठी मिवशीेषं तीरातीुी.

(२) गृमितीमान संुराक्षाेची संुमिनस्थिश्चीती कराण्यासंाठी, कारागृहातीून पाळाून जीाण् यासं, कारागृहातीलां गृैरामिशीस्तीचीे प्रसंगृ व गृुन्हाेगृाराी कृत्ये याना प्रमितीबं कराण् यासंाठी राज्य पाोमिलांसंाच्या गृुप्तीवातीा मिवभागृाच्या संमान्वयाने, कारागृहा लांासं, कैद्यांाकडून गृुप्तीवातीा गृोळा कराण्यासंाठी, कैद्यांावरा बंाराीक लांक्षा ठीेवण्यासंाठी, त्याचीे संमिनयत्रीणा कराण्यासंाठी आमिणा संबंमिती मामिहातीचीे मिवश्लांेषंणा कराण्यासंाठी यथोमिचीती तीरातीुी करातीा येतीलां.

(३) शीासंन, अमिती-जीोखमाीचीे कैी व मिनढीावलांेलांे गृुन्हाेगृारा याच्या बंीकक्षाती व बंराकंमाध्ये मानाई असंलांेल्या वस्तीू, भ्रमाणाध्वनी, इत्यांचीा मिनयतीकामिलांक शीो व तीपासंणाी कराण्यासंाठी संक्षामा व प्रभावी उपाययोजीना कराण्याची संुमिनस्थिश्चीती कराीलां आमिणा वारावारा अनपाेमिक्षाती तीपासंणाी कराण्यासंहा अशीा क्षाेत्रीाती प्रगृती संेशीवहान राोक उपाययोजीना कराीलां.

(४) शीासंन, कारागृहाची गृमितीमान संुराक्षा बंळाकट कराण्याकरिरातीा गृुप्तीवातीा गृोळा कराण्यासंाठी मिनीची तीरातीू कराीलां.

(५) संुराक्षाेतीलां कोणातीेहाी कट व बंेमिफौकीराी यासं प्रमितीबं कराण्यासंाठी संवेनशीलां बंराकंमाध्ये व बंीकक्षामाध्ये तीैनाती केलांेलांे कारागृहा व इतीरा संुराक्षा कमाचीाराी मिनयतीकालांातीराने मिफौरामिवण्याती येतीलां.

(६) मिशीक्षा भाोगृल्यावरा संुटका झालांेलांे अमिती-जीोखमाीचीे, मिनढीावलांेलांे व अभ् यस्ती अपाराी मिकंवा जीामिमानावरा असंलांेलांे न्यायचीौकशीन कैी मिकंवा अमिभावचीन राजीा मिकंवा संमिचीती, इत्यांवरा तीात्पाुरातीे संोडलांेलांे कैी याची मामिहाती, संबंमिती मिजील्ह्याच्या पाोलांीसं अीक्षाकासं कळामिवण्याती येईलां, तीो, अशीा कैद्यांाच्या कारावायावरा लांक्षा ठीेवीलां.

(७) पाोलांीसं प्रशीासंन, प्रामिकाऱ्याचीे रिराट, अमिपात्री, मिकंवा यथास्थिस्थमिती, आेशी यानुसंारा, कैद्यांाना न्यामियक कायवाहाीसंाठी न्यायालांयाती, वैद्यांकीय उपाचीारासंाठी रुंग्णालांयाती मिकंवा इतीरा कोणात्याहाी मिठीकाणाी त्याची ने-आणा करातीाना, अशीा कैद्यांाच्या हालांचीालांीवरा संपाूणा लांक्षा ठीेवण्याची संुमिनस्थिश्चीती कराीलां.

प्राकराणा अठीरा

कैद्यांाच्या जातीवरा आारिरात भाेदीभावास मनाई.

७५. (१) कारागृहामाध्ये, कैद्यांाचीे वगृीकराणा, मिवलांगृीकराणा करातीाना, कैद्यांाच्या जीातीच्या आाराे कोणातीाहाी भाेभाव केलांा जीाणारा नाहाी.

(२) कारागृहामाध्ये, कोणात्याहाी कतीव्याचीे मिकंवा कामाचीे वाटपा करातीाना, कैद्यांाच्या जीातीच्या जीातीच्या आारावरा कोणातीाहाी भाेभाव न कराणाे.

आारावरा कोणातीाहाी भाेभाव केलांा जीाणारा नाहाी, याची काटेकोरापाणाे संुमिनस्थिश्चीती कराण्याती येईलां.

(३) हातीाने माैलांा उचीलांणाऱ्या संफौाई कामागृाराच्या संेवायोजीनेसं प्रमितीबं आमिणा त्याचीे पाुनवसंन २०१३ चीा २५.

अमिमिनयमा, २०१३ याच्या तीरातीुंचीे कारागृहाे व संुारा संस्थामाध्ये काटेकोरापाणाे पालांन कराण्याती येईलां.

ंडातीलां माैलांा हातीाने उचीलांण्यासं मिकंवा (४) कारागृहाच्या आतीलां मालांवामिहानीतीलां मिकंवा मालांकु त्याची जीोखीमाकाराक संाफौसंफौाई कराण्यासं पारावानगृी ेण्याती येणारा नाहाी.

प्राकराणा एकोणाीस

ध‍िदीव्यागृ कैद्यांासोबंत भाेदीभाव कराण्यास मनाई.

मिव्यागृ कैद्यांाचीे हाक्क.

७६. (१) कोणात्याहाी कैद्यांासंोबंती मिव्यागृतीेच्या काराणावरून भाेभाव केलांा जीाणारा नाहाी. संव मिव्यागृ कैी, इतीरासंोबंती संमानतीेच्या आाराे संमानतीा, प्रमितीष्ठीा व त्याच्या संचीोटीमिवषंयी आरा यासं हाक्कारा असंतीलां.

(२) बंी कक्षा, शीौचीालांये, वैद्यांकीय युमिनटे, शीैक्षामिणाक व व्यावसंामियक प्रमिशीक्षाणा कंद्रे व तीक्रारा मिनवाराणा यत्रीणा यासंहा, कारागृहातीलां संव पायाभाूती संुमिवा, भाराती संराकाराच्या गृहा मात्रीालांयाने अमिसंूमिचीती केलांेलांी संुगृमातीा प्रमाणाके व मागृशीकतीत्त्वे या अन्वये मिवमिनमिष्ट केलांेल्या प्रमाणाकानुसंारा उपालांब् करून ेण्याती येतीलां.

(३) मिव्यागृ कैद्यांाना, मानोमिवकृतीमिचीमिकत्संा व मानसंशीास्त्रीय संेवा यासंहा यथोमिचीती आराोग्यसंेवा, तीसंेची पाुनवसंन कायक्रमा व उपाचीारा संुमिवा पाुरामिवण्याती येतीलां.

(४) कारागृहाती येणाऱ्या संव कैद्यांाची, त्याना कारागृहाती प्रवेशी ेतीेवेळाी, त्याच्या मिव्यागृतीेची संूक्ष्मा तीपासंणाी कराण्याती येईलां. संुयोग्य मिनवासंव्यवस्था व संहाय्य मिमाळाण्याची संुमिनस्थिश्चीती कराण्यासंाठी कारागृहाच्या संबंमिती अमिभालांेखामाध्ये त्याच्या मिवमिशीष्ट गृराजीाची नं केलांी पामिहाजीे.

(५) कारागृहा कमाचीाऱ्याना, मिव्यागृ कैद्यांाचीे हाक्क, त्याच्या गृराजीा व त्याची योग्य हातीाळाणाी यासंबंाती संचीेतीन कराण्यासंाठी मिनयमिमाती प्रमिशीक्षाणा ेण्याती येईलां.

प्राकराणा वीस

सकीणाष.

संुारालांेल्या कैद्यांावरा लांघुपाट तीयारा कराणाे.

७७. शीासंन, पाुनवसंन व संकारात्माक पारिरावतीन केल्याची प्रकराणाे शीमिवण्यासंाठी, इतीरा संहा कैद्यांाना प्रेराणा मिमाळाण्यासंाठी, जीनजीागृती वाढीवण्यासंाठी, कलांक कमाी कराण्यासंाठी आमिणा संमाजीाती पाुन्हा मिमासंळाण्यासं संहाय्यभाूती हाोण्याकरिरातीा संुारालांेल्या कैद्यांाच्या जीवनकथावरा आारिराती लांघुपाटाची मिनमिमाती कराीलां व तीे प्रमिशीती कराीलां.

७८. (१) कारागृहाच्या संव अमिकाऱ्याची व कमाचीाऱ्याची, कारागृहामाीलां प्रत्येक प्रवेशीाच्या वेळाी व कारागृहातीून बंाहाेरा पाडतीाना प्रत्येक वेळाी कसंून झाडती घेण्याती येईलां.

(२) कारागृहामाध्ये प्रवेशी करू इस्थिच्छणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीची व अभ्यागृतीाची, मिनयमाद्वाराे मिवमिहाती

कारागृहाती प्रवेशी कराणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीची अमिनवायपाणाे झाडती घेणाे.

केल्याप्रमाणाे कसंून झाडती घेण्याती येईलां.

(३) झाडती घेण्यासं नकारा ेणाऱ्या कोणात्याहाी व्यक्तीसं, कारागृहामाध्ये मिकंवा कारागृहाच्या अभ्यागृती कक्षामाध्ये प्रवेशी नाकाराण्याती येईलां आमिणा अशीा मिनणायाची कारागृहाच्या अमिभालांेखामाध्ये नं कराण्याती येईलां.

७९. (१) मिजील्ह्यातीलां संव कारागृहामाीलां संव न्यायचीौकशीन कैद्यांाचीा मिनयतीकामिलांक आढीावा घेण्यासंाठी आमिणा खटल्याचीा जीलां मिनपाटारा कराण्यासंाठी उपाययोजीना कराण्याकरिरातीा प्रत्येक मिजील्ह्यासंाठी, मिजील्हा व संत्री न्यायाीशी याच्या अध्यक्षातीेखालांी, संस्य म्हाणाून मिजील्हा डामिकाराी, पाोलांीसं अीक्षाक, मिजील्हा मिवमि संहायतीा संेवा प्रामिकराणाची ा संमिचीव आमिणा संस्य-संमिचीव म्हाणा ून कारागृहा अ ीक्षाक (मिजील्ह्यातीलां संवाती ज्येष्ठी) याचीा संमावेशी असंलांेलांी न्यायचीौकशीन कैी पाुनमिवलांोकन संमिमाती असंेलां.

प्रत्येक मिजील्ह्याकरिरातीा न्यायचीौकशीन कैी पाुनमिवलांोकन संमिमाती घमिटती कराणाे.

(२) संमिमाती, मिनयतीकामिलांकपाणाे बंैठीक घेईलां आमिणा मिजील्ह्यातीलां संव कारागृहामाीलां पात्री कैद्यांाच्या खटल्याचीे पाुनमिवलांोकन कराीलां आमिणा न्यायचीौकशी कराणाऱ्या न्यायालांयाकडे योग्य मिशीफौाराशी कराीलां.

संपा व आोलांन कराण्यासं मानाई.

८०. कोणात्य ाहाी कैद्यांासं, अभ्य ागृतीासं मिकंवा कारागृहाती नोकराीवरा असंलां ेल्या कोणात्य ाहाी कमाचीाऱ्यासं, कोणातीहाी मिवनती मिकंवा मागृणाी पाूणा कराण्यासंाठी संपावरा जीाण्याचीा मिकंवा कारागृहाती कोणातीेहाी२४ महाराष्ट्रट शासन राजपत्रा असाराणा भागृ चारा, माचाष १३, २०२६/फाल्गृुन २२, शाके १९४७ आोलांन संुरू कराण्याचीा मिकंवा चीालांू ठीेवण्याचीा कोणातीाहाी हाक्क असंणारा नाहाी.

२००५ चीा ५३.

कारागृहासंाठी आकस्थिस्माक योजीना.

८१. प्रभाराी अमिकाराी, कारागृहातीलां कोणात्याहाी आपात्कालांीन पारिरास्थिस्थतीचीा प्रमितीबं कराण्यासंाठी व ती मिनयत्रीणाती आणाण्यासंाठी, तीात्काळा प्रमितीसंा पाथकाची उपालांब्तीा, इत्यांची आमिणा आपात्ती व्यवस्थापान अमिमिनयमा, २००५ याच्याशी संुसंगृती असंलांेल्या इतीरा कोणात्याहाी तीरातीुी मिकंवा शीासंनाने काढीलांेलांे आेशी याची संुमिनस्थिश्चीती कराण्यासंाठी आवश्यक उपाकराणाची खराेी कराणाे आमिणा आकस्थिस्माक योजीना तीयारा कराणाे यासंहा मिवमिहाती कराण्याती येतीलां अशीा संव योग्य उपाययोजीना हाती घेईलां.

कारागृहा प्रशीासंनामाध्ये तीत्रीज्ञानाचीा वापारा कराणाे.

८२. (१) शीासंन, कारागृहाचीे प्रभावी व्यवस्थापान व अीक्षाणा कराण्यासंाठी आमिणा कारागृहाची व कैद्यांाची संुराक्षा व संराक्षाणा कराण्य ासंाठी योग्य तीत्रीज्ञानाचीे एकास्थित्माकराणा व अती:स्थापान कराण्य ाची संुमिनस्थिश्चीती कराीलां, त्यामाध्ये, न्यायालांयाच्या संुनावणाीसं उपास्थिस्थती राहाण्यासंाठी मिकंवा न्यायचीौकशीसंाठी आमिणा कैद्यांाच्या हालांचीालांसंाठी संीमालांेसं बंायोमाेमिट्रक ॲक्संेसं मिनयत्रीणा प्रणालांी पाुरामिवण्यासंाठी, प्रत्येक कारागृहामाध्ये, बंायोमाेट्रीक, क्लांोजी संकीट टेमिलांस्थिव्हाजीन (संी.संी.टी.व्हाी.), स्कॅमिनगृ व शीोक उपाकराणा, राेमिडओ मिक्वेन्संी आईडंटीमिफौकेशीन (आरा.एफौ.आय.डी.), स्थिव्हाडीओ कॉन्फौरान्सं संुमिवा, इत्यांचीा संमावेशी असंेलां.

(२) शीासंन, संपाूणा कारागृहाच्या प्रशीासंनाचीे संगृणाकीकराणा कराीलां आमिणा पारास्पारातीगृती वापाराण्यायोग्य असंलांेल्या आारासंामाग्रीचीे फौजीाराी न्याय प्रणालांी (इटरा-ऑपाराेबंलां मिक्रमाीनलां जीस्टीसं मिसंस्टमा) संोबंती एकात्माीकराणा कराीलां. शीासंन, मामिहातीची संुलांभा ेवाणा-घेवाणा कराण्यासंाठी योग्य प्रणालांीेखीलां मिवकमिसंती कराीलां आमिणा कारागृहा व कैी व्यवस्थापान यत्रीणा संुलांभा कराीलां.

(३) शीासंन, कारागृहामाध्ये कैद्यांाकडून भ्रमाणाध्वनी व इतीरा इलांेक्ट्रॉमिनक उपाकराणाे याच्या केल्या जीाणाऱ्या वापाराचीा शीो घेण्यासंाठी व त्यासं मानाई कराण्यासंाठी प्रगृती तीामित्रीक संानाचीा वापारा कराीलां.

(४) शीासंन, कारागृहातीून तीात्पाुराती माुक्तीतीा केलांेल्या मिकंवा राजीेवरा संोडण्याती आलांेल्या मिकंवा न्यायालांयीन संुनावणाीसं उपास्थिस्थती राहाण्यासंाठी गृेलांेल्या कैद्यांासंाठी, कैद्यांाचीा मागृ काढीणाऱ्या उपाकराणाचीा वापारा करून, कैद्यांासंाठी इलांेक्ट्रॉमिनक संमिनयत्रीणा कराणाऱ्या व मागृ काढीणाऱ्या तीत्रीज्ञानाचीा वापारा करू शीकेलां.

(५) कारागृहाचीे संव अमिकाराी व कमाचीाराी याच्याकडून कारागृहाच्या इलांेक्ट्रॉमिनक मिकंवा मिडजीटलां मामिहातीची गृोपानीयतीा राखण्याती येईलां, आमिणा त्यासंाठी कारागृहा माहासंचीालांक जीबंाबंारा असंेलां.

८३. (१) शीासंनासं, या अमिमिनयमाची प्रयोजीने पारा पाडण्यासंाठी, शासकीय राजपत्रातील मिनयमा कराण्याचीा अमिकारा. अमिसंूचीनेद्वाराे मिनयमा करातीा येतीलां.

(२) या अमिमिनयमान्वये केलांेलांा प्रत्येक मिनयमा, तीो केल्यानतीरा, शीक्य मितीतीक्या लांवकरा, राज्य मिवानमाडळाचीे अमिवेशीन चीालांू असंतीाना, एकाची अमिवेशीनाती मिकंवा लांागृोपाठीच्या ोन मिकंवा अमिक अमिवेशीनाती मिमाळाून एकूणा तीसं मिवसंाचीा हाोईलां इतीक्या कालांावीकरिरातीा, संत्रीासंीन असंतीाना, राज्य मिवानमाडळाच्या प्रत्येक संभागृहापाुढीे माडण्याती येईलां, आमिणा ज्या अमिवेशीनाती तीो अशीा राीतीने माडण्याती ेशीन मिकंवा त्याच्या लांगृतीनतीराचीे अमिवेशीन संमाप्ती हाोण्यापाूवी, जीरा त्या मिनयमाती आलांा असंेलां, तीे अमिवे कोणातीाहाी फौेराबंलां कराण्याबंाबंती ोन्हाी संभागृहाचीे एकमाती हाोईलां मिकंवा तीो मिनयमा कराण्याती येऊ नये याबंाबंती ोन्हाी संभागृहाचीे एकमाती हाोईलां, आमिणा असंा मिनणाय, शासकीय राजपत्रात अमिसंूमिचीती करातीलां तीरा, तीो मिनयमा, अशीा अमिसंूचीनेच्या मिनाकापासंून केवळा अशीा फौेराबंलां केलांेल्या स्वरूपातीची अमालांाती येईलां मिकंवा, यथास्थिस्थमिती, माुळाीची अमालांाती येणारा नाहाी ; तीथामिपा, अशीा कोणात्याहाी फौेराबंलांामाुळाे मिकंवा मिवलांोपानामाुळाे त्या मिनयमान्वये यापाूवी केलांेल्या मिकंवा कराण्याचीे वमिजीलांेल्या कोणात्याहाी गृोष्टीच्या मिवमिग्रीाह्यातीेसं बंा येणारा नाहाी.

अमिकारा संोपामिवणाे.

८४. शीासंन, शासकीय राजपत्रातील अमिसंूचीनेद्वाराे, असंा मिनेशी ेऊ शीकेलां की, या अमिमिनयमान्वये मिकंवा त्याखालांी केलांेल्या मिनयमान्वये त्याच्याकडून वापाराण्यायोग्य असंलांेल्या मिनयमामहाराष्ट्रट शासन राजपत्रा असाराणा भागृ चारा, माचाष १३, २०२६/फाल्गृुन २२, शाके १९४७ २५ कराण्याच्या अमिकाराव्यमितीरिराक्ती इतीरा कोणात्याहाी अमिकाराचीा, त्याती मिवमिनमिष्ट कराण्याती येतीलां अशीा अटी व शीतींना, कोणात्याहाी असंल्यासं, अीन राहाून, शीासंनाच्या कोणात्याहाी अमिकाऱ्याना वापारा करातीा येईलां.

८५. शीासंनाकडून, मिवमिहाती कराण्याती येतीलां अशीा राीतीने, प्रत्येक कारागृहाचीे लांेखे ठीेवण्याती येतीलां लांेखे व लांेखापाराीक्षा.

आमिणा त्याची लांेखापाराीक्षा कराण्याती येईलां.

संद्भावनापाूवक केलांेल्या कृतीसं संराक्षाणा.

८६. या अमिमिनयमान्वये मिकंवा त्याखालांी केलांेल्या मिनयमान्वये मिकंवा काढीलांेल्या आेशीान्वये संद्भावनापाूवक केलांेल्या मिकंवा कराण्याचीे अमिभाप्रेती असंलांेल्या कोणात्याहाी गृोष्टीबंद्देलां, शीासंनामिवरूद्ध, शीासंनाच्या मिकंवा कारागृहा लांाच्या कोणात्याहाी अमिकाऱ्यामिवरूद्ध मिकंवा प्रामिकाऱ्यामिवरूद्ध अथवा कोणात्याहाी व्यक्तीमिवरूद्ध कोणातीाहाी ावा, खटलांा मिकंवा इतीरा कायेशीरा कायवाहाी ाखलां कराण्याती येणारा नाहाी.

८७. या अमिमिनयमाच्या तीरातीुी, त्या त्या वेळाी अमालांाती असंलांेल्या इतीरा कोणात्याहाी कायद्यांाच्या तीरातीुंव्यमितीरिराक्ती असंतीलां आमिणा त्याचीे न्यूनीकराणा कराणाऱ्या नसंतीलां.

अमिमिनयमा, इतीरा कोणात्याहाी कायद्यांाचीे न्यूनीकराणा कराणारा नाहाी.

८८. (१) माहाराष्ट्र राज्यासं लांागृू असंलांेलांे कारागृहाे अमिमिनयमा, १८९४ आमिणा कैी अमिमिनयमा, मिनरासंन व व्यावृत्ती.

१८९४ चीा ९. १९०० याद्वाराे, मिनरामिसंती कराण्याती येती आहाेती.

(२) या अमिमिनयमाती काहाीहाी अतीभाू

१९०० चीा ३.

ती असंलांे तीराी, या अमिमिनयमाखालांी केलांेलांे मिकंवा काढीलांेलांे आमिणा या अमिमिनयमाच्या प्राराभाच्या लांगृतीपाूवी अमालांाती असंलांेलांे कारागृहाशी संबंमिती असंणाराे संव मिनयमा, मिवमिनयमा, आेशी, मिनेशी मिकंवा अमिसंूचीना, जीेथवरा त्या, या अमिमिनयमाच्या तीरातीुंशी मिवसंगृती मिकंवा प्रमितीकूलां असंतीलां त्य ा खेराीजी व तीेथवरा, या अमिमिनयमान्वये केलांेल्या मिकंवा काढीलांेल्या मिनयमाद्वाराे, आेशीाद्वाराे, मिनेशीाद्वाराे मिकंवा अमिसंूचीनाद्वाराे फौेराबंलां, संुाराणा मिकंवा मिनरामिसंती कराण्याती येईपायती मिनयमिमातीपाणाे अमालांाती असंतीलां.

अडचीणाी ूरा कराण्याचीा अमिकारा.

८९. (१) जीरा या अमिमिनयमाच्या तीरातीुी अमालांाती आणातीाना कोणातीहाी अडचीणा उद्भावल्यासं, राज्य शीासंनासं, प्रसंगृानुरुंपा उद्भावेलां त्याप्रमाणाे, ती अडचीणा ूरा कराण्याच्या प्रयोजीनासंाठी, त्यासं आवश्यक मिकंवा इष्ट वाटेलां अशी, या अमिमिनयमाच्या तीरातीुंशी मिवसंगृती नसंलांेलांी कोणातीहाी गृोष्ट, शासकीय राजपत्रात प्रमिसंद्ध केलांेल्या आेशीाद्वाराे, करातीा येईलां :

पारातीु, या अमिमिनयमाच्या प्राराभाच्या मिनाकापासंून ोन वषंाचीा कालांावी संमाप्ती झाल्यानतीरा, असंा कोणातीाहाी आेशी काढीण्याती येणारा नाहाी.

(२) पाोट-कलांमा (१) अन्वये काढीलांेलांा प्रत्येक आेशी, तीो काढीण्याती आल्यानतीरा, शीक्य मितीतीक्या लांवकरा, राज्य मिवानमाडळाच्या प्रत्येक संभागृहासंमाोरा माडण्याती येईलां.

ON BEHALF OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, PRINTED AND PUBLISHED BY DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE, PRINTED AT GOVERNMENT CENTRAL PRESS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004 AND PUBLISHED AT DIRECTORATE OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATIONS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004. EDITOR : DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE.