भाग पाच, असा. क्रमांक ४८, सन २०२६ चे विधानसभा विधेयक क्रमांक ४८ महिला कर्मचाऱ्यांना विविध कल्याणकारी धोरणे, कार्यक्रम, योजना व पतकर्ज यांचा लाभ मिळणे शक्य व्हावे यादृष्टीने, महिला शेतकऱ्यांना मान्यता देण्यासाठी......... बुधवार, १ जुलै २०२६

RNI No. MAHBIL /2009/40124

मांारीाष्ट्रट शेासन रीाजपत्रे

असाधारीण भाग पाचे

र्षय १२, अक २१(२)] बेुधारी, जुलाै १, २०२६/आर्षाढ १०, शेके १९४८ [पृष्ठीे १६, विकंमांत : रुपये २६.००

असाधारीण क्रमांाक ४८

प्राविधाकृत प्रकाशेन

मांारीाष्ट्र विधानसभाेत मांारीाष्ट्र विधानपरिरीर्षदेत सादेरी केलाेलाी विधाेयके.

मांारीाष्ट्र विधानमांडेळ सविचेालाय

महाराष्ट्र विधानसभेत विनाक १ जुलाै, २०२६ राोजी पुरा:स्थाविपुत कराण्यात आलेले खालेीले विधाेयाक महाराष्ट्र विधानसभेा विनयाम ११६ अन्याे प्रविसद्ध कराण्यात याेत आहाे :—

L. A. BILL No. XLVIII OF 2026.

A BILL

TO PROVIDE FOR RECOGNITION OF WOMEN FARMERS AND

ISSUANCE OF WOMAN FARMER CERTIFICATES IN ORDER TO

ENABLE THEIR ACCESS TO VARIOUS WELFARE POLICIES,

PROGRAMMES, SCHEMES AND CREDIT, TO ESTABLISH WOMEN

FARMERS DATABASE, A MAHARASHTRA STATE FUND FOR WOMEN

FARMERS, A WOMEN FARMERS EMPOWERMENT CELL, WOMAN

FARMER EMPOWERMENT COUNCIL AND STATE MONITORING

COMMITTEE, AND FOR MATTERS CONNECTED THEREWITH OR

INCIDENTAL THERETO.

सन २०२६ चे विधानसभा विधाेयक क्रमांाक ४८.

मांविला शेतकऱ्याना विविधा कल्याणकारी धाोरीणे, काययक्रमां, योजना पतकजय याचेा लाभा

विमांळणे शेक्य व्ाे या ष्टीने, मांविला शेतकऱ्याना मांान्यता देण्यासाठी मांविला शेतकरी

प्रमांाणपत्रे देण्यासाठी, मांविला शेतकऱ्याचेी आधारीसामांग्री (डेटीाबेस) तयारी करीण्यासाठी,

(१)

भेाग पुाच-४८–१२ मांारीाष्ट्रट शेासन रीाजपत्रे असाधारीण भाग पाचे, जुलाै १, २०२६/आर्षाढ १०, शेके १९४८

मांारीाष्ट्र रीाज्य मांविला शेतकरी विनधाी, मांविला शेतकरी सक्षमांीकरीण कक्ष, मांविला शेतकरी

सक्षमांीकरीण परिरीर्षदे रीाज्य सविनयत्रेण सविमांती स्थापन करीण्यासाठी आविण तत्सबेविधात

तदेानुर्षविगक बेाबेंसाठी तरीतूदे करीण्याकरिरीता विधाेयक.

ज्याअथाी, राज्यातीले ग्रामीण भेागातीले मविहालेा मोठ्या सख्याेने शेती क्षेत्रामध्याे कायायरात आहाेत;

आविण ज्याअथाी, शेतीमध्याे मविहालेाचा ाढता सहाभेाग लेक्षेात घेता, शेतीच्या भेविष्यातीले ाढीसाठी शेाश्ततेसाठी, ाताराण बलेाच्या काळामध्याे अन्नसुराक्षेची सुविनश्चिश्चती कराण्यासाठी आविण मविहालेा शेतकराी त्याच्या कुटुं बाच्या कल्याणासाठी, मविहालेा शेतकऱ्याना मान्याता ेणे त्याचे सक्षेमीकराण कराणे अत्याश्याक आहाे ;

आविण ज्याअथाी, मविहालेा शेतकऱ्याना विविधा कल्याणकाराी धाोराणे, कायायक्रम, याोजीना पुतकजीय याचा लेाभे विमळाणे शेक्या व्हाे याृष्टुंीने, मविहालेा शेतकऱ्याना मान्याता ेण्यासाठी मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्राे ेण्यासाठी, मविहालेा शेतकऱ्याची आधारासामग्राी (डेटुंाबेस) तयारा कराण्यासाठी, महाराष्ट्र राज्या मविहालेा शेतकराी विनधाी, मविहालेा शेतकराी सक्षेमीकराण कक्षे, मविहालेा शेतकराी सक्षेमीकराण पुरिराष राज्या सविनयात्राण सविमती स्थापुन कराण्यासाठी आविण तत्सबविधात तानुषविगक बाबंसाठी तरातू कराणे इष्टुं आहाे; त्याअथाी, भेारातीया गणराज्याच्या सत्त्याहात्तराव्या षी, याद्वाराे, पुढीले अविधाविनयाम कराण्यात याेत आहाे :—

सविक्षेप्त ना. १. या अविधाविनयामास, महाराष्ट्र मविहालेा शेतकराी सक्षेमीकराण अविधाविनयाम, २०२६, अस े म्हाणाे.

व्याख्या. २. या अविधाविनयामात, सभेायनुसारा ुसरा अथाय आश्याक नसेले तरा,-

(क) "शेती" यामध्याे, विपुकाची लेागडे, बीजी उत्पुान, पुशेुसधायन, कुक्कुटुंपुालेन, ुग्धा व्यासाया, पुशेुपुालेन, मधाुमविक्षेका पुालेन, चारा लेागडे, मधामाशेा पुालेन, मासेमाराी, जीलेीया सधायन, राेशेीम उत्पुान, गाडेूळा खात विनविमयती, फलेोत्पुान, पुष्पुोत्पुान, अळाबी लेागडे, कृषी-नीकराण, चराईसाठी विकंा राॅब-खातासाठी कोणत्याहाी जीविमनीचा विकंा वितच्या भेागाचा ापुरा, स्याराोजीगारातून केलेी जीाणाराी कंपुोस्टुं खात विनविमयतीची विकंा अन्या कोणतीहाी शेतीविषयाक कायाये, कुळाविहाटुंीने लेागडे, बटुंाई, अथा स्थालेातरिरात शेतीसहा इतरा प्रकाराची लेागडे, मालेकी हाक्काच्या विकंा फलेोपुभेोगहाक्काच्या आधाराे गौण विकंा इमाराती लेाकूडे नसलेले नोत्पुान गोळा कराणे, ापुरा विक्री कराणे याच्याशेी सबविधात असलेलेी सय कायाये,- मग ती मोबल्यासाठी केले जीात असो विकंा नसो-, याचा समाेशे हाोतो;

(खा) "अपुीले अविधाकाराी" याचा अथाय, या अविधाविनयामाच्या कलेम ४ च्या पुोटुं-कलेम (२) अन्याे राज्या शेासनाने विनयाुक्त केलेलेा अपुीले अविधाकाराी, असा आहाे;

(ग) "पुविनयेविशेत अविधाकाराी" याचा अथाय, या अविधाविनयामाच्या कलेम ४ च्या पुोटुं-कलेम (१) अन्याे राज्या शेासनाने पुविनयेविशेत केलेलेा अविधाकाराी, असा आहाे;

(घे) "शेतकराी" याचा अथाय, जी मविहालेा महाराष्ट्राची राविहासी आहाे आविण जी, ैयाश्चिक्तकराीत्या विकंा इतरा कोणत्याहाी व्याक्तीसहा सयाुक्तराीत्या,-

(एक) जीविमनीचे स्रूपु विचारात न घेता, कृषी व्यासायात आहाे;

(ोन) विबयाणाचे विविधा कृषी ाण, कोणत्याहाी प्रकाराचे शेती उपुयाोगी पुशेू मासे याचे कोणतेहाी नशेोधा, सधायन, जीतन विकंा प्रचारा कराण्यात; ाताराण अनुकूलेन लेागडे पुद्धती, विकंा एकाश्चित्मक शेती पुद्धतीचा अलेब कराण्यात याोगान ेत आहाे;

(तीन) प्राथाविमक प्रविक्रयाेमध्याे सहाभेाग घेऊन प्राथाविमक उत्पुानाचे विकंा कच्च्या कृषी प्राविणजीन्या उत्पुानाचे मूल्याधायन कराीत आहाे,

अशेी कोणतीहाी मविहालेा, असा आहाे ; आविण

त्यात,-मांारीाष्ट्रट शेासन रीाजपत्रे असाधारीण भाग पाचे, जुलाै १, २०२६/आर्षाढ १०, शेके १९४८ ३ (क) कृषी कायायधाराक, तंडेी विकंा लेखाी कराराद्वाराे अथा करारानाम्याद्वाराे भेाडेपुट्ट्याने शेती कराणारा, भेूविमहाीन शेतकराी, भेूविमहाीन पुशेुपुालेक, शेतमजीूरा, राोपुमळा मजीूरा विकंा पुशेु चाराक (गुराखाी); विकंा

(खा) षयभेरात विकमान एका शेती हागामात राज्यामध्याे शेती व्यासाया कराणाऱ्या आविण कोणत्याहाी प्रयाोजीनासाठी राज्याबाहाेरा विकंा राज्यातगयत स्थालेातरा कराणाऱ्या मविहालेा,

याचा समाेशे हाोतो;

(ङ) "ग्रामसभेा" याचा अथाय,–

१९९६ चा

४०.

(एक) अनुसूविचत क्षेत्राच्या बाबतीत, पुचायातीसबधाीचे उपुबधा (अनुसूविचत क्षेत्रारा विस्तारिरात कराणे) अविधाविनयाम, १९९६ या खालेी केलेल्या विनयामान्याे व्याख्या केलेलेी ग्रामसभेा ;

१९५९ चा

३.

(ोन) अनुसूविचत क्षेत्राव्यावितरिराक्त अन्या कोणत्याहाी क्षेत्राच्या बाबतीत महाराष्ट्र ग्रामपुचायात अविधाविनयाम ाच्या कलेम ३ च्या खाडे (९) मध्याे व्याख्या केलेलेी ग्रामसभेा असा आहाे ;

(च) "जीमीन" याचा अथाय, जी जीमीन, शेतीच्या प्रयाोजीनासाठी ापुरालेी जीाते, विकंा ापुराण्यायाोग्या आहाे, अशेी जीमीन, असा आहाे, आविण त्यात,-

(एक) अशेा जीविमनीरा असलेल्या विकंा वितच्याशेी अनुलेग्न असले ेल्या शेतातीले इमारातंच्या जीागा;

(ोन) ज्या जीविमनीरा नैसविगयकराीत्या गत उगते ती जीमीन;

(तीन) अशेा जीविमनीराीले झाडे उभेी विपुके;

(चारा) शेतीच्या प्रयाोजीनासाठी पुाण्याचा पुराठीा कराण्यासाठी विकंा पुाणी साठीण्यासाठी अशेा जीविमनीरा बाधालेले विकंा ठीेलेले काले, जीलेमागय, विविहाराी, जीलेाविहान्या, जीलेाशेया विकंा इतरा बाधाकामे; आविण

(पुाच) शेतीच्या प्रयाोजीनासाठी अशेा जीविमनीशेी अनुलेग्न असलेलेी, विकंा त्यारा बाधाकाम केलेलेी विकंा ठीेलेलेी जीलेविनस्साराण बाधाकामे, भेरा, बधाराे विकंा इतरा कोणतीहाी बाधाकामे; आविण अशेा जीविमनीराीले सय सराचना कायामस्रूपुी जीोडेण्या,

याचा समाेशे हाोतो;

(छ) "विनधाी" याचा अथाय, कलेम ११ अन्याे स्थापुन केलेलेा महाराष्ट्र राज्या मविहालेा शेतकराी विनधाी, असा आहाे;

१९६५ चा

(जी) "नगरा पुचायात" याचा अथाय, महाराष्ट्र नगरापुरिराषा, नगरा पुचायाती औद्योविगक नगराी अविधाविनयाम, १९६५ अन्याे घेविटुंत केलेलेी नगरा पुचायात, असा आहाे;

महा. ४०.

(झ) "विविहात" याचा अथाय, या अविधाविनयामान्याे केलेल्या विनयामाद्वाराे विविहात केलेले, असा आहाे;

(ञ) "प्राथाविमक प्रविक्रया" याचा अथाय, उपुभेोग घेण्यासाठी विकंा आणखाी प्रविक्रयाेसाठी कच्च्या उत्पुानाचे विकंा पुाथायचे सुयाोग्या रूपुात रूपुातरा कराणे, असा आहाे;

(टुं) "एकले मविहालेा" याचा अथाय, विजीचे या १८ षापुेक्षेा अविधाक आहाे आविण विजीचा पुती एकतरा मयात झालेलेा आहाे विकंा बेपुत्ता आहाे, जी पुरिरात्याक्त्या आहाे विकंा विजीची न्यावियाक फाराकत झालेी आहाे, जी घेटुंस्फोविटुंत अथा अविाविहात आहाे अशेी मविहालेा, असा आहाे;

(ठी) "राज्या सविनयात्राण सविमती" याचा अथाय, या अविधाविनयामाच्या कलेम १३ अन्याे घेविटुंत केलेलेी राज्या सविनयात्राण सविमती, असा आहाे;

भेाग पुाच-४८–१अ४ मांारीाष्ट्रट शेासन रीाजपत्रे असाधारीण भाग पाचे, जुलाै १, २०२६/आर्षाढ १०, शेके १९४८ (डे) "ग्रामपुचायात" याचा अथाय, महाराष्ट्र ग्रामपुचायात अविधाविनयामान्याे घेविटुंत केलेलेी पुचायात, १९५९ चा असा आहाे;

३. (ढ) "मविहालेा शेतकराी" याचा अथाय, विजीचे या अठीरा षये विकंा त्यापुेक्षेा अविधाक आहाे आविण जी शेतकराी आहाे, अशेी कोणतीहाी मविहालेा, असा आहाे;

(ण) "मविहालेा शेतकराी सहायाक अविधाकाराी" याचा अथाय, या अविधाविनयामाच्या कलेम १५ अन्याे मविहालेा शेतकराी सहायाक अविधाकाराी म्हाणून विनयाुक्त केलेलेा अविधाकाराी, असा आहाे;

(त) "मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा" याचा अथाय, या अविधाविनयामाच्या कलेम ५ ६ अन्याे पुविनयेविशेत अविधाकाऱ्याने मविहालेलेा विलेले प्रमाणपुत्रा, असा आहाे;

(था) "मविहालेा शेतकराी सक्षेमीकराण कक्षे" याचा अथाय, या अविधाविनयामाच्या कलेम १४ अन्याे स्थापुन केलेलेा मविहालेा शेतकराी सक्षेमीकराण कक्षे, असा आहाे.

() "मविहालेा शेतकराी सक्षेमीकराण पुरिराष" विकंा "पुरिराष" याचा अथाय, या अविधाविनयामाच्या कलेम १२ अन्याे घेविटुंत केलेलेी मविहालेा शेतकराी सक्षेमीकराण पुरिराष, असा आहाे; आविण

(धा) "मविहालेा शेतकराी आधारासामग्राी (डेटुंाबेस)" याचा अथाय, या अविधाविनयामाच्या कलेम १० अन्याे सकविलेत केलेलेी पुरिराराक्षेण केलेलेी मविहालेा शेतकराी आधारासामग्राी (डेटुंाबेस), असा आहाे.

मविहालेा शेतकराी म्हाणून मान्याता ेणे.

३. जी मविहालेा अठीरा षये विकंा त्यापुेक्षेा अविधाक याची आहाे, आविण ग्रामपुचायातीच्या विकंा नगरा पुचायातीच्या क्षेत्रात राहात आहाे, आविण जी शेतकराी आहाे अशेी प्रत्याेक मविहालेा, या अविधाविनयामान्याे मविहालेा शेतकराी म्हाणून मान्याता विमळाण्यास पुात्रा असेले आविण या अविधाविनयामाच्या प्रयाोजीनासाठी, वितलेा मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा ेता याेईले.

४. (१) राज्या शेासन, या अविधाविनयामाखालेीले कतयव्याे कायाये पुारा पुाडेण्यासाठी, त्यास याोग्या ाटुंेले इतक्या सख्याेत, ग्रामपुचायात क्षेत्राकरिराता, ज्याचा सहायाक कृषी अविधाकाऱ्याच्या जीायपुेक्षेा कमी जीाय नसेले आविण नगरा पुचायात क्षेत्राकरिराता, ज्याचा कृषी अविधाकाऱ्याच्या जीायपुेक्षेा कमी जीाय नसेले, अशेा अविधाकाऱ्याची, शेासकीय रीाजपत्रेातीला अविधासूचनेद्वाराे, पुविनयेविशेत अविधाकाराी म्हाणून विनयाुक्ती कराीले.

पुविनयेविशेत अविधाकाऱ्याची अपुीले अविधाकाऱ्याची विनयाुक्ती.

(२) राज्या शेासन, या अविधाविनयामाखालेीले अविधाकाराचा ापुरा कराण्यासाठी कतयव्याे पुारा पुाडेण्यासाठी, त्यास याोग्या ाटुंेले इतक्या सख्याेत अशेा, क्षेत्राकरिराता, तालेुका कृषी अविधाकाऱ्याच्या जीायपुेक्षेा कमी जीाय नसलेल्या अविधाकाऱ्याची, शेासकीय रीाजपत्रेातीला अविधासूचनेद्वाराे, अपुीले अविधाकाराी म्हाणून विनयाुक्ती कराीले.

५. (१) ग्रामपुचायातीच्या अविधाकाराक्षेत्रात राहाणाऱ्या शेतकराी असलेल्या कोणत्याहाी मविहालेस, मविहालेा शेतकराी म्हाणून मान्याता विमळाण्याकरिराता आविण मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा विमळाण्याकरिराता, विविहात कराण्यात याेईले अशेा नमुन्यात अशेा राीतीने, पुविनयेविशेत अविधाकाऱ्याकडे अजीय कराता याेईले.

ग्रामपुचायातीच्या क्षेत्रात मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा ेणे.

(२) पुविनयेविशेत अविधाकाराी, पुोटुं-कलेम (१) अन्याे प्राप्त झालेले सय अजीय, पुढीले विनयाविमत सभेमध्याे विकंा या प्रयाोजीनासाठी बोलेविण्यात आलेल्या विशेष सभेमध्याे ग्राभेसभेसमोरा ठीेीले.

(३) ग्रामसभेा, पुोटुं-कलेम (२) अन्याे वितच्यासमोरा ठीेलेल्या अजीायरा, प्रत्याेक अजीयारा, या अविधाविनयामाच्या कलेम २ च्या खाडे (क) (घे) मध्याे विनवियष्टुं केलेल्या कायापुैकी विकमान एक कायाय कराीत आहाे विकंा कसे, याबाबत विचारा केल्यानतरा, एकतरा असा अजीय स्ीकाराल्याचा विकंा नाकाराल्याचा ठीरा समत कराीले:

पुरातु, असा कोणताहाी अजीय नाकारालेा असेले तरा, ग्रामसभेा, ठीरामध्याे असे नाकाराण्याची काराणे लेखाी स्रूपुात ेईले:

पुरातु आणखाी असे की, ग्रामसभेस, वितच्या अविधाकाराक्षेत्रातीले ज्या मविहालेानी पुोटुं-कलेम (१) अन्याेमांारीाष्ट्रट शेासन रीाजपत्रे असाधारीण भाग पाचे, जुलाै १, २०२६/आर्षाढ १०, शेके १९४८ ५ मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रासाठी अजीय केलेलेा नाहाी, पुरातु ज्या शेतकराी आहाेत अशेा मविहालेाना ेखाीले, ठीराद्वाराे, मविहालेा शेतकराी म्हाणून स्ाविधाकाराे मान्याता ेता याेईले आविण त्याना मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्राे ेण्याचे विनेशे पुविनयेविशेत अविधाकाऱ्यास ेता याेतीले.

(४) जीेव्हा ग्रामसभेने, पुोटुं-कलेम (३) अन्याे केलेल्या वितच्या ठीराद्वाराे, कोणत्याहाी मविहालेस, मविहालेा शेतकराी म्हाणून मान्याता विलेलेी असेले तेव्हा, पुविनयेविशेत अविधाकाराी, असा ठीरा समत झाल्यापुासून पुधारा विसाच्या कालेाधाीच्या आत, विविहात कराण्यात याेईले अशेा नमुन्यात अशेा राीतीने, मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा ेईले.

(५) जीेव्हा, ग्रामसभेने, पुोटुं-कलेम (३) अन्याे केलेल्या वितच्या ठीराद्वाराे, अजीयारास, मविहालेा शेतकराी म्हाणून मान्याता ेण्याचे नाकाराले असेले तेव्हा, पुविनयेविशेत अविधाकाराी, असा ठीरा समत झाल्यापुासून सात विसाच्या कालेाधाीच्या आत, अजीयारास,-

(क) ग्रामसभेा ठीरामध्याे विविनवियष्टुं केल्याप्रमाणे अशेी नाकाराण्याची काराणे; (खा) असे नाकाराल्याच्या विरुद्ध ज्या कालेाधाीत अपुीले ाखाले कराता याेईले तो कालेाधाी;

आविण

(ग) ज्याच्याकडे अपुीले ाखाले कराता याेईले, त्या अपुीले अविधाकाऱ्याचा तपुशेीले,

लेखाी कळाीले.

(६) (क) पुोटुं-कलेम (३) अन्याे मविहालेा शेतकराी म्हाणून मान्याता ेण्याचा अजीय नाकाराणाऱ्या ग्रामसभेच्या ठीरामुळाे व्याविथात झालेल्या कोणत्याहाी व्याक्तीस, अशेा ठीराच्या विनाकापुासून एकशेीस विसाच्या कालेाधाीच्या आत; विकंा

(खा) पुविनयेविशेत अविधाकाऱ्याने, पुोटुं-कलेम (४) अन्याे विविनवियष्टुं केलेल्या कालेाधाीच्या आत मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा ेण्यात कसूरा केल्यामुळाे, व्याविथात झालेल्या कोणत्याहाी व्याक्तीस, असा कालेाधाी समाप्त झाल्यानतरा आविण त्याच्या एकशे ीस विसाच्या कालेाधाीच्या आत,

विविहात कराण्यात याेईले अशेा नमुन्यात अशेा राीतीने, अपुीले अविधाकाऱ्याकडे अपुीले ाखाले कराता याेईले.

(७) अपुीले अविधाकाराी, अपुीले प्राप्त झाल्यारा, अविपुलेातीले पुक्षेकाराना म्हाणणे माडेण्याची सधाी विल्यानतरा, अपुीले ाखाले केल्याच्या विनाकापुासून तीस विसाच्या कालेाधाीच्या आत, असे अपुीले विचारात घेईले आविण सकाराण आेशेासहा ते विनकालेात काढीले:

पुरातु, अविपुलेकारास उक्त कालेाधाीत अपुीले ाखाले न कराण्यासाठी पुराेशेा काराणामुळाे प्रवितबधा झालेा हाोता अशेी अपुीले अविधाकाऱ्याची खात्राी पुटुंलेी असेले तरा, तो एकशेीस विसाच्या कालेाधाीच्या समाप्तीनतरा ेखाीले अपुीले ाखाले करुन घेऊ शेकेले.

(८) जीेव्हा अपुीले अविधाकाऱ्याचे, अविपुलेाची सुनाणी केल्यारा, अपुीलेकारा हाी, मविहालेा शेतकराी आहाे असे मत झाले असेले तेव्हा, तो, आेशेाच्या विनाकापुासून पुधारा विसाच्या कालेाधाीच्या आत, अपुीलेकारास मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा ेण्याचा विनेशे, पुविनयेविशेत अविधाकाऱ्यालेा ेईले.

६. (१) नगरापुचायातीच्या अविधाकाराक्षेत्रात राहाणाऱ्या शेतकराी असलेल्या कोणत्याहाी मविहालेस, मविहालेा शेतकराी म्हाणून मान्याता विमळाण्याकरिराता आविण मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा विमळाण्याकरिराता, विविहात कराण्यात याेईले अशेा नमुन्यात अशेा राीतीने, पुविनयेविशेत अविधाकाऱ्याकडे अजीय कराता याेईले.

नगरा पुचायातीच्या क्षेत्रात मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा ेणे.

(२) पुविनयेविशेत अविधाकाराी, पुोटुं-कलेम (१) अन्याे प्राप्त झालेले सय अजीय, पुढीले विनयाविमत सभेमध्याे विकंा या प्रयाोजीनासाठी बोलेविण्यात आलेल्या नगरापुचायातीच्या पुढीले सयसाधाराण सभेत नगरापुचायातीसमोरा ठीेीले.

(३) नगरापुचायात, पुोटुं-कलेम (२) अन्याे वितच्यासमोरा ठीेलेल्या अजीायरा, प्रत्याेक अजीयारा, या अविधाविनयामाच्या कलेम २ च्या खाडे (क) (घे) मध्याे विनवियष्टुं केलेल्या कायापुैकी विकमान एक कायाय कराीत आहाे विकंा कसे, याबाबत विचारा केल्यानतरा, एकतरा असा अजीय स्ीकाराल्याचा विकंा नाकाराल्याचा ठीरा६ मांारीाष्ट्रट शेासन रीाजपत्रे असाधारीण भाग पाचे, जुलाै १, २०२६/आर्षाढ १०, शेके १९४८ समत कराीलेः

पुरातु, कोणताहाी असा अजीय नाकारालेा असेले तरा, नगरापुचायात, ठीरामध्याे असे नाकाराण्याची काराणे लेखाी स्रूपुात ेईले:

(४) जीेव्हा नगरापुचायातीने, पुोटुं-कलेम (३) अन्याे केलेल्या वितच्या ठीराद्वाराे, अजीयारास, मविहालेा शेतकराी म्हाणून मान्याता विलेलेी असेले तेव्हा, पुविनयेविशेत अविधाकाराी, असा ठीरा समत झाल्याच्या विनाकापुासून पुधारा विसाच्या कालेाधाीच्या आत, विविहात कराण्यात याेईले अशेा नमुन्यात अशेा राीतीने, मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा ेईले.

(५) जीेव्हा, नगरापुचायातीने, पुोटुं-कलेम (३) अन्याे केलेल्या वितच्या ठीराद्वाराे, अजीयारास, मविहालेा शेतकराी म्हाणून मान्याता ेण्याचे नाकाराले असेले तेव्हा, पुविनयेविशेत अविधाकाराी, असा ठीरा समत झाल्याच्या विनाकापुासून सात विसाच्या कालेाधाीच्या आत, अजीयारास,-

(क) नगरापुचायात ठीरामध्याे विविनवियष्टुं केल्याप्रमाणे अशेी नाकाराण्याची काराणे;

(खा) असे नाकाराल्याच्या विरुद्ध ज्या कालेाधाीत अपुीले ाखाले कराता याेईले तो कालेाधाी; आविण (ग) ज्याच्याकडे अपुीले ाखाले कराता याेईले, त्या अपुीले अविधाकाऱ्याचा तपुशेीले,

लेखाी कळाीले.

(६) (क) पुोटुं-कलेम (३) अन्याे मविहालेा शेतकराी म्हाणून मान्याता ेण्याचा अजीय नाकाराणाऱ्या नगरापुचायातीच्या ठीरामुळाे व्याविथात झालेल्या कोणत्याहाी व्याक्तीस, अशेा ठीराच्या विनाकापुासून एकशे ीस विसाच्या कालेाधाीच्या आत; विकंा

(खा) पुविनयेविशेत अविधाकाऱ्याने, पुोटुं-कलेम (४) अन्याे विविनवियष्टुं केलेल्या कालेाधाीच्या आत मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा ेण्यात कसूरा केल्यामुळाे, व्याविथात झालेल्या कोणत्याहाी व्याक्तीस, असा कालेाधाी समाप्त झाल्यानतरा एकशेीस विसाच्या कालेाधाीच्या आत,

विविहात कराण्यात याेईले अशेा नमुन्यात अशेा राीतीने, अपुीले अविधाकाऱ्याकडे अपुीले ाखाले कराता याेईले.

(७) अपुीले अविधाकाराी, अपुीले प्राप्त झाल्यारा, अविपुलेातीले पुक्षेकाराना म्हाणणे माडेण्याची सधाी विल्यानतरा, अपुीले ाखाले केल्याच्या विनाकापुासून तीस विसाच्या कालेाधाीच्या आत, असे अपुीले विचारात घेईले आविण सकाराण आेशेासहा, विनकालेात काढीले:

पुरातु, अपुीलेाकारास उक्त कालेाधाीत अपुीले ाखाले न कराण्यासाठी पुराेशेा काराणामुळाे प्रवितबधा झालेा हाोता अशेी अपुीले अविधाकाऱ्याची खात्राी पुटुंलेी असेले तरा, तो एकशेीस विसाच्या कालेाधाीच्या समाप्तीनतरा ेखाीले अपुीले ाखाले करुन घेऊ शेकेले.

(८) जीेव्हा अपुीले अविधाकाऱ्याचे, अविपुलेाची सुनाणी केल्यारा, अपुीलेकारा हाी, मविहालेा शेतकराी आहाे असे मत झाले असेले तेव्हा, तो, आेशेाच्या विनाकापुासून पुधारा विसाच्या कालेाधाीच्या आत, अपुीलेकारास मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा ेण्याचा विनेशे, पुविनयेविशेत अविधाकाऱ्यालेा ेईले.

मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा राद्द हाोणे.

७. मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा, ती मविहालेा शेतकराी असेले तोपुयात ैधा असेले, जीरा मविहालेा, विनयाविमतपुणे शेतकराी राविहालेी नाहाी तरा, ती, या अविधाविनयामान्याे अशेा प्रमाणपुत्राचे लेाभे विमळाण्यास हाक्कारा असणारा नाहाी आविण वितचे प्रमाणपुत्रा राद् झाल्याचे समजीण्यात याेईले.

८. (१) या अविधाविनयामाच्या प्रयाोजीनासाठी मविहालेा शेतकराी म्हाणून एखाद्योा मविहालेची ओळाखा पुटुंविण्याच्या प्रयाोजीनाथाय, मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा हाे, विनणाययाक पुरा असेले.

मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्राचा ापुरा.

(२) मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा धाराण कराणाराी मविहालेा, राज्या शेासनाने ेळाोेळाी अविधासूविचत केलेलेी धाोराणे, कायायक्रम याोजीना याखालेीले हाक्क, लेाभे, अथायसहाय्या सेा, त्यामध्याे विविनवियष्टुं कराण्यात याेतीले अशेा शेतंना अधाीन राहाून, विमळाण्यास हाक्कारा असेले.

(३) राज्या शेासनास,–मांारीाष्ट्रट शेासन रीाजपत्रे असाधारीण भाग पाचे, जुलाै १, २०२६/आर्षाढ १०, शेके १९४८ ७ (क) कृषी विषयाक अथायसहाय्या;

(खा) विबयाणे, खाते इतरा शेती विनविष्टुंी याचे वितराण;

(ग) कृषी पुत कजीय, पुीक विमा विस्तारा सेा;

(घे) कृषी उत्पुाने बाजीारात पुोहाोचविणे, त्याची ाहातूक, साठीणूक खाराेी-विक्री कराणे याची सुविधा;

(ङ) एकले मविहालेा शेतकऱ्यासाठी विशेष सहाय्याता कायायक्रम, कौशेल्या विकास लेवियात सहाय्या;

(च) राज्या शेासन विनधायरिरात कराीले अशेा इतरा कोणत्याहाी बाबी,

याच्याशेी सबविधात असणाऱ्या बाबंच्या सबधात मविहालेा शेतकऱ्याच्या त्याच्या गटुंाच्या कल्याणाकरिराता ेळाोेळाी, सुयाोग्या धाोराणे, कायायक्रम याोजीना तयारा कराता याेतीले.

९. मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा धाराण कराणाऱ्या मविहालेा, राज्याशेासनाने, ेळाोेळाी अविधासूविचत केलेलेी राज्या शेासनाची पुत कजीय धाोराणे, कायायक्रम याोजीना याखालेीले सुयाोग्या स्रुपुातीले पुत कजीय विमळाण्यास हाक्कारा असतीले.

मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्राच्या माध्यामातून पुत कजीय विमळाणे.

१०. (१) राज्या शेासन, या अविधाविनयामाच्या प्रयाोजीनाथाय, विविहात केलेल्या राीतीने मविहालेा शेतकऱ्याची आधारासामग्राी (डेटुंाबेस) सकविलेत कराीले ठीेीले.

(२) मविहालेा शेतकऱ्याच्या आधारासामग्राीमध्याे (डेटुंाबेस), या अविधाविनयामान्याे विजीलेा मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा ेण्यात आलेले आहाे, त्या प्रत्याेक मविहालेा शेतकऱ्याची माविहाती अतभेू यत असेले.

मविहालेा शेतकऱ्याची आधारासामग्राी (डेटुंाबेस) तयारा कराणे.

११. (१) राज्या शेासन, महाराष्ट्र राज्या मविहालेा शेतकराी विनधाी घेविटुंत कराीले आविण त्यामध्याे, पुढीले पुैसे जीमा कराण्यात याेतीले:-

महाराष्ट्र राज्या मविहालेा शेतकराी विनधाी.

(क) कंद्र सराकाराकडेून विकंा राज्या शेासनाकडेून विमळालेले कोणतेहाी अनुान;

(खा) इतरा सस्थाकडेून व्याक्तंकडेून विमळालेलेी कोणतीहाी अनुाने, ेणग्या, ान, धामयान;

आविण

(ग) राज्या शेासनाद्वाराे, ेळाोेळाी, अविधासूविचत कराण्यात याेतीले अशेा इतरा कोणत्याहाी राकमा.

(२) विनधाी, राज्या शेासनाच्या विनयात्राणाखालेी व्यास्थापुन ाखालेी असेले आविण तो, पुढीले प्रयाोजीनासाठी ापुराण्यात याेईले:-

(क) मविहालेा शेतकऱ्याच्या कल्याणासाठी विकासासाठी कायायक्रम राबविणे सहाय्या पुराविणे;

(खा) मविहालेा शेतकऱ्याच्या सक्षेमीकराणासाठी वित्त पुराठीा उपुायायाोजीना कराणे;

(ग) मविहालेा शेतकऱ्याच्या कल्याणासाठी सहाय्या कराण्यासाठी विकासासाठी सुविधा पुराविणे;

आविण

(घे) विविहात कराण्यात याेतीले अशेा इतरा बाबी.

१२. (१) राज्या शेासन, शेासकीय रीाजपत्रेात प्रविसद्ध केलेल्या अविधासूचनेद्वाराे, मविहालेा शेतकराी सक्षेमीकराण पुरिराषेची स्थापुना कराीले.

मविहालेा शेतकराी सक्षेमीकराण पुरिराषेची स्थापुना.

(२) मविहालेा शेतकराी सक्षेमीकराण पुरिराष, पुढीले पुविसद्ध सस्याची विमळाून बनलेलेी असेले:-

(क) मुख्यामत्राी अध्याक्षे;

(खा) उपुमुख्यामत्राी सस्या;

(ग) कृषी मत्राी सस्या;

(घे) मविहालेा बाले विकास मत्राी सस्या;

(ङ) ग्रामविकास मत्राी सस्या;

(च) सहाकारा मत्राी सस्या;

(छ) पुशेुसधायन, ुग्धाविकास मत्स्याव्यासाया मत्राी सस्या;

(जी) वित्त मत्राी सस्या;

(झ) न मत्राी सस्या;

(ञ) महासूले मत्राी सस्या;

(टुं) नगराविकास मत्राी सस्या;

(ठी) कृषी राज्यामत्राी सस्या;

(डे) सविच, कृषी विभेाग सस्या-सविच.

(३) मविहालेा शेतकराी सक्षेमीकराण पुरिराष, षायतून विकमान एका बैठीक घेईले आविण जीेव्हा जीेव्हा आश्याक असेले तेव्हा ेखाीले बैठीक घेईले.

(४) मविहालेा शेतकराी सक्षेमीकराण पुरिराष, पुढीले अविधाकाराचा ापुरा कराीले आविण पुढीले कायाये पुारा पुाडेीले:-

(क) या अविधाविनयामाच्या अमलेबजीाणीसाठी सपुूणय धाोराणविषयाक विनेशे ेणे;

(खा) महाराष्ट्रातीले मविहालेा शेतकऱ्याच्या श्चिस्थातीचा आढा घेणे आविण धाोराणात्मक सुधाराणाची विशेफारास कराणे;

(ग) मविहालेा शेतकऱ्याच्या कल्याणासाठी विविधा विभेागामध्याे समन्या असल्याची सुविनश्चिश्चती कराणे;

(घे) मविहालेा शेतकऱ्याना मोठ्या प्रमाणात पुत कजीय, बाजीारापुेठीा, विमा, तत्राज्ञान विस्तारा सेा विमळाण्याच्या धाोराणाना मान्याता ेणे.

१३. (१) राज्या शेासन, या अविधाविनयामाच्या अमलेबजीाणीचे सविनयात्राण कराण्यासाठी राज्या राज्या सविनयात्राण सविमतीची स्थापुना. सविनयात्राण सविमती घेविटुंत कराीले.

(२) राज्या सविनयात्राण सविमती, पुढीले सस्याची विमळाून बनलेलेी असेले :-

(क) मुख्या सविच अध्याक्षे;

(खा) सविच, कृषी विभेाग सस्या;

(ग) सविच, वित्त विभेाग सस्या;

(घे) सविच, मविहालेा बाले विकास विभेाग सस्या;

(ङ) सविच, ग्राम विकास विभेाग सस्या;

(च) सविच, न विभेाग सस्या;

(छ) सविच, महासूले विभेाग सस्या;

(जी) सविच, नगरा विकास विभेाग सस्या;

(झ) सविच, सहाकारा विभेाग सस्या;

(ञ) सविच, पुशेुसधायन, ुग्धाविकास मत्स्याव्यासाया विभेाग सस्या;

(टुं) कृषी आयाुक्त

सस्या-सविच.

(३) सविमती, वितलेा सहाय्या कराण्यासाठी विकंा सल्लेा ेण्यासाठी कृषी, पुणन, बँक व्यासाया, जीले सधाराण, विलेगभेा आधारिरात अभ्यास, काया, अथायशेास्त्रा सबविधात क्षेत्रातीले तज्ज्ञा याना, वितच्या बैठीकंमध्याे विनमवित्रात करू शेकेले.

(४) सविमती, षायतून विकमान ोन ेळा बैठीक घेईले आविण सलेग ोन बैठीकंमध्याे, सहा मविहान्यापुेक्षेा अविधाक कालेाधाी नसेले आविण सविमती, वितच्या बैठीकंमध्याे ती ठीराीले अशेा कायायपुद्धती विषयाक विनयामाचे पुालेन कराीले.

(५) सविमती, या अविधाविनयामाच्या प्रयाोजीनासाठी पुढीले कतयव्याे पुारा पुाडेीले कायाये कराीले :-

(क) या अविधाविनयामाच्या अमलेबजीाणीचे सविनयात्राण कराण्याचे विनयेशेाक मापुडे विकविसत कराणे;

(खा) मविहालेा शेतकऱ्याना मान्याता ेणे, प्रमाणपुत्रा ेणे आविण त्याचे नुतनीकराण कराणे या प्रविक्रयाेचे सविनयात्राण कराणे;

(ग) मविहालेा शेतकऱ्याना, राज्या शेासनाच्या कंद्र सराकाराच्या विविधा याोजीनाखालेी लेाभे, अथायसहाय्या, पुत कजीय, विमा सेा विमळाण्याचे सविनयात्राण कराणे; आविण

(घे) व्याथा, अडेचणी अमलेबजीाणीतीले विलेब याचे पुराीक्षेण कराणे आविण सुधारात्मक उपुायायाोजीना सुचविणे.

१४. (१) राज्या शेासन, या अविधाविनयामाच्या तरातुंची अमलेबजीाणी कराण्याकरिराता मविहालेा शेतकराी सक्षेमीकराण कक्षे स्थापुन कराीले.

मविहालेा शेतकराी सक्षेमीकराण कक्षेाची स्थापुना.

(२) मविहालेा शेतकराी सक्षेमीकराण कक्षे, पुढीले पुविसद्ध सस्याचा विमळाून बनलेलेा असेले:-

(क) सविच, कृषी विभेाग अध्याक्षे;

(खा) आयाुक्त, कृषी सस्या;

(ग) उपु सविच, कृषी विभेाग सस्या;

(घे) कृषी विभेागाचे सय सचालेक सस्या;

(ङ) कृषी सचालेक (विस्तारा प्रविशेक्षेण) सस्या- सविच.

(३) मविहालेा शेतकराी सक्षेमीकराण कक्षे, त्यास सहाय्या कराण्यासाठी विकंा सल्लेा ेण्यासाठी कृषी, पुणन, बँक व्यासाया, जीले सधाराण, विलेगभेा आधारिरात अभ्यास, काया, अथायशेास्त्रा सबविधात क्षेत्रातीले तज्ज्ञाना त्याच्या बैठीकंमध्याे विनमवित्रात करू शेकेले.

(४) मविहालेा शेतकराी सक्षेमीकराण कक्षेाची कतयव्याे कायाये पुढीलेप्रमाणे असतीले :-

(क) या अविधाविनयामाच्या तरातुंची अमलेबजीाणी कराण्यासाठी नोडेले एजीन्सी म्हाणून काम कराणे;

(खा) मविहालेा शेतकऱ्याना लेाभे सेा प्रान कराण्यासाठी सय सबविधात विभेागाशेी समन्या साधाणे;

(ग) मविहालेा शेतकराी सक्षेमीकराण पुरिराषेलेा राज्या सविनयात्राण सविमतीलेा तावित्राक सविचालेयाीन सहाय्या पुराविणे;

(घे) या अविधाविनयाम ाच्या तरातुंच्या अमलेबजी ाणीबाबत राज्या शेासनासाठी धाोराण, विश्लेषणात्मक अहाले तयारा कराणे, आविण विशेफाराशेी कराणे;

(ङ) मविहालेा शेतकऱ्यासाठी विनयातकाविलेक अभ्यास कराणे आविण पुरिराश्चिस्थातीजीन्या-विश्लेषण कराणे;

भेाग पुाच-४८–२१० मांारीाष्ट्रट शेासन रीाजपत्रे असाधारीण भाग पाचे, जुलाै १, २०२६/आर्षाढ १०, शेके १९४८ (च) विलेगभेा-प्रवितसाक्षेम कृषी तत्राज्ञान, यावित्राकीकराण नशेोधा याना चालेना ेणे;

(छ) सशेोधान सस्था, विद्योापुीठीे, वित्तीया सस्था, शेतकराी उत्पुाक सघेटुंना, स्यासहाय्याता गटुं आविण अशेासकीया सघेटुंना याच्याशेी समन्या साधाणे; आविण

(जी) अविधाविनयामाच्या अमलेबजीाणीबाबत ाविषयक अहाले तयारा कराणे आविण तो, राज्या शेासनालेा सारा कराणे.

१५. (१) राज्या शेासन, सयसाधाराण विकंा विशेष आेशेाद्वाराे,-

(क) गटुं पुातळाीरा, कृषी अविधाकाऱ्याच्या जीायपुेक्षेा कमी जीाय नसलेल्या अविधाकाऱ्यास, मविहालेा शेतकराी सहायाक अविधाकाराी.

मविहालेा शेतकराी सहायाक अविधाकाराी म्हाणून, आविण

(खा) विजील्हा पुातळाीरा, कृषी उपुसचालेकाच्या जीायपुेक्षेा कमी जीाय नसलेल्या अविधाकाऱ्यास, मविहालेा शेतकराी सहायाक अविधाकाराी म्हाणून,

पुविनयेविशेत कराीले.

(२) मविहालेा शेतकराी सहायाक अविधाकाराी, पुढीले कतयव्याे पुारा पुाडेतीले कायाये कराीले:-

(क) मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा विमळाविण्यामध्याे मविहालेा शेतकऱ्याना सहाय्या कराणे;

(खा) मविहालेा शेतकऱ्याना मान्याता ेण्यामध्याे आविण मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्राे ेण्यामध्याे ग्रामसभेाना नगरा पुचायातंना सहाय्या कराणे;

(ग) मविहालेा शेतकऱ्याना, ैयाश्चिक्तकराीत्या विकंा त्याच्या गटुंाना, या अविधाविनयामाखालेीले त्याच्या हाक्काशेी सबविधात असणाराी माविहाती पुराविणे; आविण

(घे) विलेगभेा-प्रवितसाक्षेम विस्तारा सेा पुराविण्यासाठी राज्या शेासनालेा सहाय्या कराणे.

सद्भेानापुूयक केलेल्या काराईस सराक्षेण.

१६. या अविधाविनयामाच्या विकंा त्याखालेी केलेल्या विनयामाच्या तरातुंनुसारा, सद्भेानापुूयक केलेल्या विकंा कराण्याचे अविभेप्रेत असलेल्या कोणत्याहाी गोष्टुंीबद्दले, राज्या शेासनाच्या कोणत्याहाी अविधाकाऱ्याविरुद्ध विकंा कमयचाऱ्याविरुद्ध अथा मविहालेा शेतकराी सक्षेमीकराण कक्षेाच्या कोणत्याहाी सस्याविरुद्ध कोणताहाी ा, खाटुंलेा विकंा इतरा कायाेशेीरा कायायाहाी ाखाले कराण्यात याेणारा नाहाी.

१७. या अविधाविनयामामध्याे अन्याथा तरातू केलेी असेले त्याखाेराीजी, या अविधाविनयामाच्या तरातुी, त्या त्या ेळाी अमलेात असलेल्या इतरा कोणत्याहाी कायाद्योाच्या तरातुंविशेाया असतीले त्याचे न्याूनीकराण कराणाऱ्या नसतीले.

हा अविधाविनयाम अन्या कोणत्याहाी कायाद्योाचे न्याूनीकराण कराणारा नाहाी.

१८. (१) राज्या शेासनास, या अविधाविनयामाची सय विकंा त्यापुैकी कोणतीहाी प्रयाोजीने पुारा विनयाम कराण्याचा अविधाकारा. पुाडेण्यासाठी, शेासकीय रीाजपत्रेातीला अविधासूचनेद्वाराे विनयाम कराता याेतीले.

(२) विशेषतः, आविण पुूयगामी अविधाकाराच्या सयसाधाराणतेस बाधा न याेता, अशेा विनयामामध्याे, पुढीलेपुैकी सय विकंा त्यापुैकी कोणत्याहाी बाबंसाठी तरातू कराण्यात याेईले:-

(क) मविहालेा शेतकराी, कलेम ५ च्या पुोटुं-कलेम (१) अन्याे पुविनयेविशेत अविधाकाऱ्यास ज्या नमुन्यात ज्या राीतीने अजीय सारा कराीले तो नमुना ती राीत;

(खा) पुविनयेविशेत अविधाकाराी, कलेम ५ च्या पुोटुं-कलेम (४) अन्याे ज्या नमुन्यात राीतीने मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा ेण्यात याेईले तो नमुना ती राीत;

(ग) कलेम ५ च्या पुोटुं-कलेम (६) अन्याे अपुीले अविधाकाऱ्याकडे अविपुले कराण्याचा नमुना राीत ;

(घे) मविहालेा शेतकराी, कलेम ६ च्या पुोटुं-कलेम (१) अन्याे पुविनयेविशेत अविधाकाऱ्यास ज्या नमुन्यात ज्या राीतीने अजीय सारा कराीले तो नमुना ती राीत ;

(ङ) पुविनयेविशेत अविधाकाराी, कलेम ६ च्या पुोटुं-कलेम (४) अन्याे ज्या नमुन्यात ज्या राीतीने मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा े ेईले तो नमुना ती राीत ;

(च) कलेम ६ च्या पुोटुं-कलेम (६) अन्याे अपुीले अविधाकाऱ्याकडे अपुीले कराण्याचा नमुना राीत ;

(छ) कलेम १० च्या पुोटुं-कलेम (१) अन्याे ज्या राीतीने मविहालेा शेतकराी आधारासामग्राी (डेटुंाबेस) गोळा कराण्यात याेईले आविण ठीेण्यात याेईले ती राीत;

(जी) कलेम ११ च्या पुोटुं-कलेम (२) च्या खाडे (घे) अन्याे ज्या बाबंसाठी राज्या विनधाीचा ापुरा कराण्यात याेईले अशेा इतरा बाबी;

(झ) या अविधाविनयामाअन्याे ज्या बाबंसाठी विनयाम कराणे आश्याक असेले, अशेा अन्या कोणत्याहाी बाबी.

(३) या अविधाविनयामान्याे केलेलेा प्रत्याेक विनयाम, तो केल्यानतरा, शेक्या विततक्या लेकरा, राज्या विधानमडेळाचे अविधाेशेन चालेू असताना, एकाच अविधाेशेनात विकंा लेागोपुाठीच्या ोन विकंा अविधाक अविधाेशेनात विमळाून, एकूण तीस विसाच्या हाोईले इतक्या कालेाधाीकरिराता, सत्रासीन असताना, राज्या विधानमडेळाच्या प्रत्याेक सभेागृहापुढे माडेण्यात याेईले, आविण ज्या अविधाेशेनात तो अशेा राीतीने माडेण्यात आलेा असेले, ते अविधाेशेन विकंा त्याच्या लेगतनतराचे अविधाेशेन समाप्त हाोण्यापुूी, जीरा कोणत्याहाी विनयामात कोणताहाी फेराबले कराण्याबाबत ोन्हाी सभेागृहाचे एकमत हाोईले विकंा तो विनयाम कराण्यात याेऊ नयाे याबाबत ोन्हाी सभेागृहाचे एकमत हाोईले, आविण तशेा अथायचा त्याचा विनणयया, शेासकीय रीाजपत्रेात अविधासूविचत करातीले तरा, तो विनयाम, अशेा विनणययाची अविधासूचना, प्रविसद्ध केल्याच्या विनाकापुासून केळा अशेा फेराबले केलेल्या स्रूपुातच अमलेात याेईले, विकंा याथाश्चिस्थावित, मुळाीच अमलेात याेणारा नाहाी; तथाविपु, अशेा कोणत्याहाी फेराबलेामुळाे विकंा विलेोपुनामुळाे त्या विनयामान्याे यापुूी केलेल्या विकंा कराण्याचे विजीयलेल्या कोणत्याहाी गोष्टुंीच्या विविधाग्राह्यतेस बाधा याेणारा नाहाी.

अडेचणी ूरा कराण्याचा अविधाकारा.

१९. (१) जीरा या अविधाविनयामाच्या तरातुंची अमलेबजी ाणी कराताना कोणतीहाी अडेचण उद्भेल्यास, राज्या शेासनास, ती अडेचण ूरा कराण्यासाठी, त्यास आश्याक विकंा इष्टुं ाटुंेले अशेी, या अविधाविनयामाच्या तरातुंशेी विसगत नसलेलेी कोणतीहाी गोष्टुं, शेासकीय रीाजपत्रेात प्रविसद्ध केलेल्या आेशेाद्वाराे, कराता याेईले :

पुरातु, या अविधाविनयामाच्या प्राराभेाच्या विनाकापुासून ोन षाचा कालेाधाी समाप्त झाल्यानतरा, या पुोटुं-कलेमान्याे असा कोणताहाी आेशे काढण्यात याेणारा नाहाी.

(२) पुोटुं-कलेम (१) अन्याे काढलेलेा प्रत्याेक आेशे, तो काढल्यानतरा, शेक्या विततक्या लेकरा, राज्या विधानमडेळाच्या प्रत्याेक सभेागृहापुढे माडेण्यात याेईले.

भेाग पुाच-४८–२अ१२ मांारीाष्ट्रट शेासन रीाजपत्रे असाधारीण भाग पाचे, जुलाै १, २०२६/आर्षाढ १०, शेके १९४८

उद्ेशे कारीणे याचे विनेदेन

भेाराताच्या सविधानाच्या अनुच्छे ३९ ४३ मध्याे अतभेू यत असलेल्या राज्या धाोराणाच्या मागयशेयक तत्त्ानुसारा, राज्याने, सय नागरिराकासाठी उपुजीविकेच्या पुराेशेा साधानाची सुविनश्चिश्चत कराण्याची, सामाविजीक आविथायक न्यायालेा चालेना ेण्याची आविण ससाधाने सधाी याचे समन्याया विलेगभेा-प्रवितसाक्षेम ाटुंपु कराण्यासाठी आपुलेी धाोराणे विनयेविशेत कराण्याची आश्याकता आहाे.

२. कृषी धाोराणे, याोजीना विस्तारा प्रणालेी, मोठ्या प्रमाणात विलेगभेा-विनरापुेक्षे आहाेत. पुरातु, बहाुतेक कृषी याोजीना त्या खालेीले हाक्क, याचा लेाभे विमळाण्यासाठी शेत जीविमनीची मालेकी असणे हाी पुूयअटुं असून, मविहालेापुैकी काहाी टुंक्के मविहालेाकडेच केळा शेत जीमीन असल्याने, अनेक मविहालेा शेतकऱ्याना अशेा याोजीनाचा लेाभे विमळाणे ुलेयभे झालेले आहाे. अशेा प्रकाराे, जीविमनीचे औपुचारिराक मालेकीहाक्क धाराण कराीत नसल्याने, कौटुं विबक विकंा सामुावियाक जीविमनीरा शेती कराणाऱ्या मविहालेाची गणना, शेतकराी म्हाणून न कराता, अनेका शेतमजीूरा म्हाणून केलेी जीाते. त्याचप्रमाणे, मासेमाराी, गौण न उत्पुाने गोळा कराणे, कुक्कुटुंपुालेन, पुशेुसधायन, इत्यांसाराख्या विबगरा लेागडे आधारिरात सलेग्न कायामध्याे सहाभेागी असलेल्या मविहालेाना ेखाीले शेतकराी म्हाणून मान्याता विलेी जीात नाहाी. मविहालेा शेतकऱ्याना त्याच्या कृषी श्रमास पुद्धतशेीरापुणे न ेण्याचे प्रमाण लेक्षेणीया आहाे आविण त्यामुळाे, त्याना याोजीना, पुतकजीय बाजीारापुेठी विमळाण्यातीले भेभेासहा, पुरातु तेढ्यापुरातेच मयायवित नसलेल्या, इतरा प्रकाराच्या उपुेक्षेलेा ेखाीले तंडे द्योाे लेागते.

३. म्हाणून, शेती सलेग्न कायामध्याे सहाभेागी असलेल्या मविहालेाना मविहालेा शेतकराी म्हाणून मान्याता ेण्यासाठी आविण त्याना हाक्क, लेाभे, अथायसहाय्या, सेा पुतकजीय विमळाणे शेक्या व्हाे यासाठी त्याना मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा ेण्यासाठी नीन काया कराणे इष्टुं आहाे असे शेासनास ाटुंते. प्रस्तावित कायाद्योामध्याे, मविहालेा शेतकराी सक्षेमीकराण पुरिराष कक्षे राज्या सविनयात्राण सविमती तसेच मविहालेा शेतकराी विनधाी स्थापुन कराण्यासाठी त्याची आधारासामग्राी (डेटुंाबेस) सकविलेत कराण्यासाठी ती ठीेण्यासाठी ेखाीले तरातू केलेलेी आहाे.

४. राीले उविद्दष्टुंे साध्या कराणे हा, या विधाेयाकाचा हाेतू आहाे.

मु बई,

देत्तात्रेय भारीणे,

विनाक ३० जीून २०२६. कृषी मत्राी.

ैधाविनक अविधाकारी सोपविण्यासबेधाीचे ज्ञापन

या विधाेयाकात, ैधाविनक अविधाकारा सोपुविण्यासबधाीचे पुढीले प्रस्ता अतभेू यत आहाेत :-

खंडे ४. - या खाडेान्याे, राज्या शेासनाकडे पुढीले अविधाकारा घेण्यात आलेले आहाेत:-

(क) उपु-खाडे (१) अन्याे,-

(एक) ग्रामपुचायात क्षेत्राकरिराता, सहायाक कृषी अविधाकाराी; आविण

(ोन) नगरा पुचायात क्षेत्राकरिराता, कृषी अविधाकाराी,

याच्या जीायपुेक्षेा कमी जीाय नसेले असा अविधाकाराी, शेासकीय रीाजपत्रेातीला अविधासूचनेद्वाराे, पुविनयेविशेत अविधाकाराी म्हाणून पुविनयेविशेत कराण्याचा;

(खा) उपु- खाडे (२) अन्याे, त्यास याोग्या ाटुंेले अशेा क्षेत्रासाठी तालेुका कृषी अविधाकाऱ्याच्या जीायपुेक्षेा कमी जीाय नसेले इतक्या सख्याेतीले अविधाकाऱ्याना, अपुीले अविधाकाराी म्हाणून शेासकीय रीाजपत्रेातीला अविधासूचनेद्वाराे, विनयाुक्ती कराण्याचा.

खंडे ५.- या खाडेान्याे, राज्या शेासनाकडे पुढीले अविधाकारा घेण्यात आलेले आहाेत:-

(क) उपु-खाडे (१) अन्या े, ग्रामपुचायात क्षेत्रामध्याे, मविहालेा शेतकराी, प्रमाणपुत्रा विमळाण्यासाठी अजीय कराण्याची राीत नमुना, विनयामाद्वाराे विविहात कराण्याचा;

(खा) उपु-खाडे (४) अन्या े, मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा ेण्याचा नमुना राीत, विनयामाद्वाराे विविहात कराण्याचा;

(ग) उपु-खाडे (६) अन्याे, अपुीले अविधाकाऱ्याकडे अपुीले कराण्याचा नमुना राीत, विनयामाद्वाराे विविहात कराण्याचा.

खंडे ६.- या खाडेान्याे, राज्या शेासनाकडे पुढीले अविधाकारा घेण्यात आलेले आहाेत:-

(क) उपु-खाडे (१) अन्या े, नगरा पुचायात क्षेत्रामध्याे, मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा विमळाण्यासाठी अजीय कराण्याची राीत नमुना, विनयामाद्वाराे विविहात कराण्याचा;

(खा) उपु-खाडे (४) अन्या े, मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा ेण्याचा नमुना राीत, विनयामाद्वाराे विविहात कराण्याचा;

(ग) उपु-खाडे (६) अन्याे, अपुीले अविधाकाऱ्याकडे अपुीले कराण्याचा नमुना राीत, विनयामाद्वाराे विविहात कराण्याचा.

खंडे ८ (२).- या खाडेान्याे, मविहालेा शेतकराी प्रमाणपुत्रा धाराक ज्यासाठी हाक्कारा आहाेत अशेी धाोराणे, कायायक्रम याोजीना अविधासूविचत कराण्याचा अविधाकारा, राज्या शेासनाकडे घेण्यात आलेा आहाे.

खंडे १०(१).- या खाडेान्याे, मविहालेा शेतकराी आधारासामग्राी (डेटुंाबेस) सकविलेत कराण्याची ती ठीेण्याची राीत, विनयामाद्वाराे विविहात कराण्याचा अविधाकारा, राज्या शेासनाकडे घेण्यात आलेा आहाे.

खंडे ११. - या खाडेान्याे,-

(क) उपुखाडे (१) (ग) अन्याे, महाराष्ट्र राज्या मविहालेा शेतकराी विनधाीत जीमा कराण्यात याेईले अशेी अन्या कोणतीहाी राक्कम अविधासूविचत कराण्याचा;

(खा) उपुखाडे (२) (घे) अन्या े, महाराष्ट्र राज्या मविहालेा शेतकराी विनधाीचा ापुरा कराण्याच्या सबधातीले अन्या कोणत्याहाी बाबी, विनयामाद्वाराे विविहात कराण्याचा अविधाकारा, राज्या शेासनाकडे घेण्यात आलेा आहाे.

खंडे १२(१).- या खाडेान्याे, शेासकीय रीाजपत्रेातीला अविधासूचनेद्वाराे,मविहालेा शेतकराी सक्षेमीकराण पुरिराष स्थापुन कराण्याचा अविधाकारा, राज्या शेासनाकडे घेण्यात आलेा आहाे.

खंडे १८(१).- या खाडेान्याे, या अविधाविनयामाची प्रयाोजीने पुारा पुाडेण्यासाठी, शेासकीय रीाजपत्रेात अविधासूचना काढून, त्याद्वाराे विनयाम कराण्याचा अविधाकारा, राज्या शेासनाकडे घेण्यात आलेा आहाे.

खंडे १९(१).- या खाडेान्याे, या अविधाविनयामाच्या तरातुंची अमलेबजीाणी कराताना, ज्या उद्भेतीले अशेा कोणत्याहाी अडेचणी ूरा कराण्यासाठी, शेासकीय रीाजपत्रेात आेशे काढण्याचा अविधाकारा, राज्या शेासनाकडे घेण्यात आलेा आहाे.

२. ैधाविनक अविधाकारा सोपुविण्यासबधाीचे रा नमू केलेले प्रस्ता, सामान्या स्रूपुाचे आहाेत.

वित्ताीय ज्ञापन

या विधाेयाकाच्या खाडे ११ मध्याे, महाराष्ट्र राज्या मविहालेा शेतकराी विनधाी घेविटुंत कराण्यासाठी तरातू केलेलेी आहाे. या उक्त विनधाीचा, मविहालेा शेतकऱ्याच्या कल्याणासाठी विकासासाठी सहाय्या कराणे, मविहालेा शेतकऱ्याच्या सक्षेमीकराणासाठी वित्त पुराठीा उपुायायाोजीना कराणे, मविहालेा शेतकऱ्याच्या कल्याणास सहाय्या कराण्यासाठी विकास कराण्यासाठी सुविधा पुराविणे, आविण विविहात कराण्यात याेतीले अशेा इतरा बाबंसाठी ापुरा कराण्यात याेईले. याविशेाया, कंद्र सराकाराकडेून विकंा राज्या शेासनाकडेून विमळालेलेी अनुाने, तसेच ेणग्या इतरा स्रोताद्वाराे विमळाणारा विनधाी, उक्त विनधाीमध्याे जीमा कराण्यात याेतीले.

हाे विधाेयाक, राज्या विधानमडेळाचा अविधाविनयाम म्हाणून अविधाविनयाविमत झाल्यारा, महाराष्ट्र राज्या मविहालेा शेतकराी विनधाीमध्याे राज्या शेासनाने विलेल्या अनुानापुोटुंी राज्याच्या एकवित्रात विनधाीतून करायाच्या आती खाचायचा अतभेाय असेले. तथाविपु, या बाबतीत करायाच्या प्रत्याक्षे आती खाचायचा अाजी ेणे या टुंप्प्यारा शेक्या नाहाी.

भारीताच्या सविधानाच्या अनुच्छेदे २०७ अन्ये रीाज्यपालाचेी विशेफारीस

(महाराष्ट्र शेासन, विविधा न्याया विभेाग, आेशेाची प्रत)

भेाराताच्या सविधानाच्या अनुच्छे २०७ याच्या खाडे (३) अन्याे महाराष्ट्राच्या राज्यापुालेाना प्रान कराण्यात आलेल्या शेक्तंचा ापुरा करुन, ते महाराष्ट्र मविहालेा शेतकराी सक्षेमीकराण विधाेयाक, २०२६ विचारात घेण्याबाबत राज्या विधानमडेळाच्या ोन्हाी सभेागृहाना विशेफारास कराीत आहाेत.

बई,

विधान भान : मु विनाक १ जीुलेै २०२६.

विजतंद्र भाोळे, सविच-१, महाराष्ट्र विधानसभेा.

ON BEHALF OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, PRINTED AND PUBLISHED BY DIRECTOR, PRINTED AT GOVERNMENT CENTRAL PRESS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004 AND PUBLISHED AT DIRECTORATE OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATIONS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004. EDITOR : DIRECTOR.