Servants of Knowledge
Maharashtra Gazette · Government of Maharashtra

भाग सात, असा. क्रमांक ५०, विधानसभा विधेयक क्रमांक ४८ सन् २०२६। महिला किसानों को मान्यता देने और उन्हे महिला किसान प्रमाणपत्र जारी करना आवश्यक है ताकि वह विभिन्न कल्यामखारी नीतियों, कार्यक्रमों योजनाओं और ऋण का लाब उठा सके........ बुधवार, १ जुल २०२६.

Published 01 July 2026

Type
Extra - Ordinary
Part
Part 7 (Hindi)
Division
CENTRAL SECTION
Identifier
in.gazette.maharashtra.2026-07-01.Extra-Ordinary_CENTRAL-SECTION_Part-7-Hindi-
Languages
English, Marathi

RNI No. MAHBIL /2009/31730

मांहाराष्ट्रटिशासनिराजपत्र

असाधाराणिभागिसात

र्षि१२,िअकाि२७ि(२)] बुधारा,िजुलैि१,ि२०२६/आर्षाढि१०,िशाकाेि१९४८ [पृष्ठेि१६,िव‍िकांमांति:िरुपयेि४७.००

असाधाराणिक्रमांाकाि५०

प्राव‍िधाकाृतिप्राकाशान

अध्यादेशा,िव‍िधाेयकाेिअव‍िधाव‍िनयमांियाचािव‍िहादेीिअनुादेि(देनागराीिव‍िलैपी).

मांहाराष्ट्रिव‍िधानमांडळिसव‍िचालैय

माराष्‍ट्रिह‍िवधीानाेंसािमिह‍िदेनाेंांि१िजुलैाइ,ि२०२६िई.ो.िपुर:स्‍थाह‍िपतािह‍िनाेंम्नाेंिह‍िवधीयिमाराष्‍ट्रिह‍िवधीानाेंसािह‍िनाेंयमि११७िेिअधीनाेंि प्राह‍िशितािह‍ियािजातािैि:-

L. A. BILL No. XLVIII OF 2026.

A BILL

TO PROVIDE FOR RECOGNITION OF WOMEN FARMERS AND ISSUANCE OF WOMAN FARMER CERTIFICATES, IN ORDER TO ENABLE THEIR ACCESS TO VARIOUS WELFARE POLICIES, PROGRAMMES, SCHEMES AND CREDIT, TO ESTABLISH A WOMEN FARMERS DATABASE, A MAHARASHTRA STATE FUND FOR WOMEN FARMERS, A WOMEN FARMERS EMPOWERMENT CELL, WOMEN FARMERS EMPOWERMENT COUNCIL AND STATE MONITORING COMMITTEE, AND FOR MATTERS CONNECTED THEREWITH OR INCIDENTAL THERETO.

व‍िधानसभािकािव‍िधाेयकािक्रमांाकाि४८िसन्ि२०२६।

मह‍िलािह‍िसानाेंािािमान्‍ियतािदेनाेंिऔरिउन्‍िमह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणपत्रिजारीिरनाेंािआवश्‍ियिैिताह‍ि विह‍िविह‍िन्‍िनाेंिल्‍ियाणारीिनाेंीह‍ितािया,िायटक्रमाियाजानाेंाओंिऔरिऋणिािलािउठािसाे,िमह‍िलािह‍िसानाेंािाि डेटाबेसा,िमह‍िलािह‍िसानाेंािेिह‍िलािएिमाराष्‍िट्रिराज्‍ियिाष,िमह‍िलािह‍िसानाेंिसाशक्त‍ितािरणिक्ष,िमह‍िलािह‍िसानाेंि साशक्त‍ितािरणिपर‍िरिषदेिऔरिराज्‍ियिह‍िनाेंिगरानाेंीिसाह‍िमिह‍ितािीिस्‍िथापनाेंािरनाेंिताथाितात्‍िसांबेंधीियािउसासािआनाेंुषंह‍िगि मामलािेिह‍िलािएिउपबेंधीिरनाेंिसांबेंधीिह‍िविधीय।

क्याव‍िकाििराज्‍यिेिग्रामीणिक्षत्रंिमिबेड़ीिसांख्यािमिमह‍िलाएंिृह‍िषिक्षत्रिमिाययरतािं;

(१)

ागिसाता-५०–१२ि मांहाराष्ट्रटिशासनिराजपत्रिअसाधाराणिभागिसात,िजुलैि१,ि२०२६/आर्षाढि१०,िशाकाेि१९४८ि औरािक्याव‍िकाििृह‍िषिमिमह‍िलाओंिीिबेढ़ताीिागीदेारीिोिदेखतािुए,िृह‍िषिेिह‍िवष्‍यिमिह‍िवासािऔरि क्त‍िस्‍थारतािेिह‍िलाए,िजालावायुिपर‍िरवतायनाेंिेियुगिमिखाद्यिसाुरक्षािीिरक्षािेिह‍िलाएिऔरिमह‍िलािह‍िसानाेंिऔरिउनाेंेि पर‍िरवारंिेिल्‍याणिेिह‍िलाएिमह‍िलािह‍िसानाेंिीिमान्‍यतािऔरिसाशक्त‍ितारणिरनाेंािआवश्‍यिै;

औरािक्याव‍िकाििमह‍िलािह‍िसानाेंिोिमान्‍यतािदेनाेंािऔरिउन्‍िमह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणिपत्रिजारीिरनाेंाि आवश्‍यिैिताह‍िविह‍िवह‍िन्‍नाेंिल्‍याणारीिनाेंीह‍ितायं,िाययक्रमं,ियोजानाेंाओंिऔरिऋणिािलािउठािसां,ि मह‍िलािह‍िसानाेंिािडेटाबेसािस्‍थाह‍िपतािरनाें,िमह‍िलािह‍िसानाेंिेिह‍िलाए,िमाराष्‍ट्रिराज्‍यिोष,िमह‍िलािह‍िसानाेंि साशक्त‍ितारणिक्ष,िमह‍िलािह‍िसानाेंिसाशक्त‍ितारणिपर‍िरषदेिऔरिराज्‍यिह‍िनाेंगरानाेंीिसाह‍िमह‍ितािीिस्‍थापनाेंािरनाेंिऔरि इसासाितात्‍सांबेंह‍िधीताियािउसाेिआनाेंुषंह‍िगिमामलांिेिह‍िलाएिउपबेंधीिरनाेंािइष्‍िटारिै,िअता:िारतािगणराज्‍यिेि सातात्तरविवषयिम,ियिअह‍िधीिह‍िनाेंियमिअह‍िधीह‍िनाेंयह‍िमतािह‍ियािजातािै,—

१.ियिअह‍िधीह‍िनाेंयमिमाराष्‍ट्रिमह‍िलािह‍िसानाेंिसाशक्त‍ितारणिअह‍िधीह‍िनाेंयम,ि२०२६िलाए।

सांह‍िक्षिप्तािनाेंाम।

पर‍िरिाषाएि। २.िइसािअह‍िधीह‍िनाेंयमिम,िजाबेितािीिसांदेयिसािअन्‍यथािअपह‍िक्षतािनाेंिो,—

()ि"ृह‍िष"िाितात्‍पयटिसाीिगह‍ितािह‍िविह‍िधीियािसाक्त‍िम्मिह‍िलाितािैिह‍िजािसामिपार‍िरश्रह‍िमिेिसाथाियािह‍िबेनाेंाि पार‍िरश्रह‍िमिे,िफसालांिीिखताी,िबेीजािउत्‍पादेनाें,िपशुपालानाें,िमुगीिपालानाें,िदेुग्धीिउत्‍पादेनाें,िपशुपालानाें,ि मधीुमखीिपालानाें,िचारािउत्‍पादेनाें,िमछलाीिपालानाें,िमत्‍स्‍यिपालानाें,िजालाीयिसांवधीटनाें,िरशमिउत्‍पादेनाें,िृह‍िमि पालानाें,िबेागवानाेंी,िपुष्‍पिउत्‍पादेनाें,िमशरूमिीिखताी,िृह‍िष-वाह‍िनाेंी,िचाराईियािखादेिेिह‍िलाएिह‍िसाीिीिूह‍िमि यािउसाेिागिािउपयोग,िसाीिप्रारिीिखादेिबेनाेंानाेंाियािस्‍वरोजागार,िपट्टेदेारीिखताी,िबेटाईदेारीियािअन्‍यि प्रारिीिखताीिसाह‍ितािस्‍थानाेंांतार‍िरतािखताी,िस्‍वाह‍िमत्‍विअह‍िधीारंियािउपयोगिअह‍िधीारंिेिआधीारिपरिलाघुि यािगैर-इमारताीिवनाेंिउत्‍पादेंिािसांग्रा,िउपयोगिऔरिह‍िबेक्रीिसािसांबेंह‍िधीतािसाीिगह‍िताह‍िवह‍िधीयािशाह‍िमलािै,िसािै;

(ख)ि"अपीलाीयिअह‍िधीारी"िाितात्‍पयय,िराज्‍यिसारारिद्वारािअह‍िधीह‍िनाेंयमिीिधीाराि४िेिअधीनाेंि ह‍िनाेंयुतािअह‍िधीारीिसािैि;

(ग)ि"नाेंाह‍िमतािअह‍िधीारी"िाितात्‍पयय,िराज्‍यिसारारिद्वारािअह‍िधीह‍िनाेंयमिीिधीाराि४िेिअधीनाें;ि नाेंाह‍िमतािअह‍िधीारीिसािै;

(घु)ि"ह‍िसानाें"िाितात्‍पययिमाराष्‍ट्रिीिह‍िसाीिह‍िनाेंवासाीिमह‍िलािसािै,िजाोिव्यक्त‍ितागतािरूपिसाियाि ह‍िसाीिअन्‍यिव्यक्त‍ितािेिसाथािसांयुतािरूपिसा,िह‍िनाेंम्नाेंह‍िलाह‍िखतािाययिरताीिै,—

(ए)िृह‍िषिमिजाुड़ीेिुएिलाोग;

(देानाें)िह‍िवह‍िन्‍नाेंिप्रारिेिृह‍िषिबेीजां,िह‍िवह‍िन्‍नाेंिप्रारिेिपशुओंिऔरिमछह‍िलायंिेिनाेंवाचार,िसांरक्षण,ि पर‍िररक्षणियािप्रसारिमियोगदेानाेंिदेनाेंा,िजालावायुिपर‍िरवतायनाेंिेिप्रह‍ितािअनाेंुूलानाेंशीलातािेिह‍िलाएिखताीिेितारीेि अपनाेंानाेंा,िएीृतािृह‍िषिप्रणालाीिािअध्‍िययनाेंिरनाेंा;

(ताीनाें)िप्राथाह‍िमिप्रसांस्‍रणिमिसांलाग्नाेंिोरिप्राथाह‍िमिउपजाियािच्चािृह‍िषिऔरिपशुिउत्‍पादेंिमि मूल्‍यवधीयनाेंिरनाेंा;िऔरिइसामिह‍िनाेंिम्नाेंिशाह‍िमलािै,-

()िृह‍िषिपर‍िरचालानाेंिधीार,िमौह‍िखियािह‍िलाह‍िखतािठाेाियािसामझौतािेिअधीनाेंिपट्टेदेारिह‍िसानाें,िूह‍िमीनाेंि ह‍िसानाें,िूह‍िमीनाेंिपशुपाला,िृह‍िषिमजादेूर,िबेागानाेंिमजादेूर,िपशुपाला;

(ख)िराज्‍यिमिमिसािमिएिवषयिमिृह‍िषिमाैसामिेिदेाैरानाेंिखताीिरतािंिऔरिह‍िसाीिीिप्रयाजानाेंिसाि राज्‍यिेिबेारियािीतारिप्रवासािरनाेंवालाीिमह‍िलाएंि;

(डे.)"ग्रामिसा"ितात्‍पयट,—

ि मांहाराष्ट्रटिशासनिराजपत्रिअसाधाराणिभागिसात,िजुलैि१,ि२०२६/आर्षाढि१०,िशाकाेि१९४८ि ३

(ए)िअनाेंुसाूह‍िचातािक्षत्रिेिसांबेंधीिम,िग्रामिसािोिपंचायताि(अनाेंुसाूह‍िचातािक्षत्रंितािह‍िवस्‍तार)िअह‍िधीह‍िनाेंयम,ि सान्ि१९६६िाि ४०ि। १९९६िेिअधीिीनाेंिबेनाेंाएिगएिह‍िनाेंयमंिेिअनाेंुसारिपर‍िराह‍िषतािह‍ियािगयािै,िऔर

(देा)िअनाेंुसाूह‍िचातािक्षत्रिसािह‍िसाीिअन्‍यिक्षत्रिेिसांबेंधीिमिमाराष्‍िट्रिग्रामिपंचायतािअह‍िधीिह‍िनाेंियमिीिधीाराि३ि सान्ि१९५९िाि ३ि। ेिखंडेि(९)िमियथािपर‍िराह‍िषतािग्रामिसािसािै;ि

(चा)"ूह‍िम"िाितात्‍पययिउसािूह‍िमिसािैिह‍िजासािउपयोगिृह‍िषिप्रयोजानाेंिेिह‍िलाएिह‍ियािजातािै,ियािह‍ियाि जािसातािै,िऔरिइसाम,—

(ए)िऐसाीिूह‍िमिपरियािउसासािसाटाीिुईिृह‍िषिवनाेंिेिस्‍थाला;

(देानाें)िविूह‍िमिह‍िजासािपरिघुासािप्राृह‍ितािरूपिसािउगताीिै;

(ताीनाें)िऐसाीिूह‍िमिपरिवृक्षिऔरिखड़ीिफसाला;

(चार)िृह‍िषिप्रयोजानाेंिेिह‍िलाएिजालािीिआपूह‍ितायियािंडेारणिेिह‍िलािएिऐसाीिूह‍िमिपरिसांह‍िनाेंह‍िमयताियािबेनाेंाएि रखीिगयीिनाेंर,िचाैनाेंला,िुए,िपाइप,िजालाशयियािअन्‍यिायय;िऔर

(पाचा)िजालािह‍िनाेंासाीिव्यवस्‍था,िताटाबेंधी,िबेांधीियािऐसाीिूह‍िमिसािसांबेंह‍िधीतािोईिअन्‍यिायय,ियािृह‍िषिप्रयोजानाेंि ेिह‍िलाएिउसािपरिसांह‍िनाेंह‍िमयताियािबेनाेंाएिरखिगएिायय;िऔरिऐसाीिूह‍िमिपरिसाीिसांरचानाेंाएंिऔरिस्‍थायीिजाड़ीिसािै;

(छ)ि"ह‍िनाेंह‍िधी"िाितात्‍पययिधीाराि११िेिअह‍िधीिनाेंिस्‍थाह‍िपतािमह‍िलािह‍िसानाेंिेिह‍िलाएिमाराष्‍ट्रिराज्‍यि ह‍िनाेंह‍िधीिसािै;

(जा)ि"नाेंगरिपंचायताि"िाितात्‍िपयटिमाराष्‍ट्रिनाेंगरिपर‍िरषदेिनाेंगरिपंचायतािऔरिऔद्याह‍िगिनाेंगरीि सान्ि१९६५िाि ४०ि। अह‍िधीिह‍िनाेंियमि१९६५िेिअधीनाेंिगह‍िठाितािनाेंगरिपंचायतािसािै;ि

(झौ)ि"ह‍िविह‍िता"िाितात्‍पयटिइसािअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिअधीनाेंिह‍िनाेंयमंिद्वारािह‍िविह‍ितािसािै;

(त्र)ि"प्राथाह‍िमिप्रसांस्‍रण"िाितात्‍पयटिच्चािउत्‍पादेियािसामग्राीिोिउपोगिेिह‍िलाएियािआगि ेिप्रसांस्‍रणिेिह‍िलाएियथाह‍िचाितािप्ररूपिमिपर‍िरवह‍ितायतािरनाेंा,िसािै;

(टा)ि"अह‍िववाह‍ितािमह‍िला"िाितात्‍पययि१८िवषयिसािअह‍िधीिआयुिीिऐसाीिमह‍िलािसािैिह‍िजासाि पह‍िताियािताोिमरिचाुािैियािलापतािै,िह‍िजासािछोड़ीिह‍िदेयािगयािैियािानाेंूनाेंीिरूपिसािअलागिरिह‍िदेयािगयाि ै,ितालाशुदेािैियािअह‍िववाह‍ितािमह‍िलािसािै;

(ठा)ि"राज्‍यिह‍िनाेंगरानाेंीिसाह‍िमह‍िता"िाितात्‍पयय,िअह‍िधीह‍िनाेंयमिीिधीाराि(१३)िेिअधीनाेंिगह‍िठातािराज्‍यि ह‍िनाेंगरानाेंीिसाह‍िमह‍ितािसािै;

(डे)ि"ग्रामिपंचायता"िाितात्‍पयय,िमाराष्‍ट्रिग्रामिपंचायतािअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिअधीनाेंिगह‍िठातािपंचायतािसािै;

सान्ि१९५९िाि ३ि।

(ढ)ि"मह‍िलािह‍िसानाें"िाितात्‍पयय,िह‍िसाीिीिऐसाीिमह‍िलािसािैिह‍िजासाीिआयुिअठारिवषयियाि उसासािअह‍िधीिैिऔरिजाोिह‍िसानाेंिै;

(ण)ि"मह‍िलािह‍िसानाेंिसायतािअह‍िधीारी"िाितात्‍पययिअह‍िधीह‍िनाेंयमिीिधीाराि१५िेिअधीनाेंि ह‍िनाेंयुतािमह‍िलािह‍िसानाेंिसायतािअह‍िधीारीिसािै;

(ता)ि"मह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणपत्र"िाितात्‍पययिअह‍िधीह‍िनाेंयमिीिधीाराि५िऔरि६िेिअधीनाेंिनाेंाह‍िमताि अह‍िधीारीिद्वारािह‍िसाीिमह‍िलािोिजारीिह‍िएिगएिप्रमाणिपत्रिसािै;

(था)ि"मह‍िलािह‍िसानाेंिसाशक्त‍ितारणिक्ष"िाितात्‍पययिअह‍िधीह‍िनाेंयमिीिधीाराि१४िेिअधीनाेंि स्‍थाह‍िपतािमह‍िलािह‍िसानाेंिसाशक्त‍ितारणिक्षिसािै;ि

(दे)ि"मह‍िलािह‍िसानाेंिसाशक्त‍ितारणिपर‍िरषदे"ियाि"पर‍िरषदे"िाितात्‍पयय,िअह‍िधीह‍िनाेंयमिीिधीाराि१२ि ेिअधीनाेंिगह‍िठातािमह‍िलािह‍िसानाेंिसाशक्त‍ितारणिपर‍िरषदेिसािै;

ागिसाता-५०–१अ४ि मांहाराष्ट्रटिशासनिराजपत्रिअसाधाराणिभागिसात,िजुलैि१,ि२०२६/आर्षाढि१०,िशाकाेि१९४८ि (धी)ि"मह‍िलािह‍िसानाेंिडेटाबेसा"िाितात्‍पययिअह‍िधीह‍िनाेंयमिीिधीाराि१०िेिअधीनाेंिसांग्राीतािऔरि बेनाेंाएिरखािगयािमह‍िलािह‍िसानाेंिडेटाबेसािसािै।ि

मह‍िलािह‍िसानाेंिोि मान्‍यता।

३.ि िप्रत्‍यिमह‍िलािह‍िजासाीिआयुिअठारिवषयिोिचाुीिैिऔरिजाोिग्रामिपंचायताियािनाेंगरिपंचायतािक्षत्रि मिरताीिैिऔरिजाोिीिह‍िसानाेंिै,िविइसािअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिअधीनाेंिमह‍िलािह‍िसानाेंिेिरूपिमिमान्‍यतािप्राप्तािरनाेंि ेिह‍िलािएिपात्रिागीिऔरिउसािइसािअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिप्रयोजानाेंिेिह‍िलाएिमह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणिपत्रिह‍िदेयािजािसाेगाि। नाेंाह‍िमतािअह‍िधीारीि औरिअपीलाीयि अह‍िधीारी।

४.ि (१)िराज्‍यिसारारिराजपत्रिअह‍िधीसाूचानाेंािद्वारािग्रामिपंचायतािक्षत्रिेिह‍िलाएिसायिृह‍िषिअह‍िधीारीि ेिपदेिसािअह‍िनाेंिम्नाेंिश्रणीिसािनाेंिोनाेंिवालािऔरिृह‍िषिअह‍िधीारीिेिपदेिसािअह‍िनाेंिम्नाेंिश्रणीिसािनाेंिोनाेंिवालािऐसािनाेंाह‍िमताि अह‍िधीार‍िरयंिीिऐसाीिसांख्यािजािइसािअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिअधीनाेंितायव्यंिऔरिायंिेिह‍िनाेंवयनाेंिेिह‍िलाए,िविउह‍िचाताि सामझौिजानाेंवालािनाेंगरिपंचायतािक्षत्रंिािउपयोगिरिसातािै।

(२)िराज्‍यिसारारिराजपत्रिमिअह‍िधीसाूचानाेंािद्वारािइसािअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिअधीनाेंिशक्त‍ितायंिािप्रयोगि रनाेंिऔरितायव्यंिािह‍िनाेंवयनाेंिरनाेंिेिह‍िलाए,िऐसािक्षत्रंिेिह‍िलाए,िजाैसािउह‍िचातािसामझौ,ितालाुािृह‍िषि अह‍िधीारीिेिपदेिसािअह‍िनाेंिम्नाेंिश्रणीिेिऐसािअह‍िधीार‍िरयंिीिसांख्यािोिअपीलाीयिअह‍िधीारीिेिरूपिमि ह‍िनाेंयुतािरिसाेगा।ि

५.ि (१)िोईिीिमह‍िलािजाोिह‍िसानाेंिैिऔरिग्रामिपंचायतािेिअह‍िधीारिक्षत्रिमिरताीिैिजािमह‍िलाि ह‍िसानाेंिेिरूपिमिमान्‍यतािप्राप्तािरनाेंिऔरिमह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणिपत्रिप्राप्तािरनाेंिेिह‍िलाएिनाेंाह‍िमतािअह‍िधीारीि ोिह‍िविह‍ितािप्रपत्रिऔरिजाैसािीिह‍िविह‍ितािह‍ियािजाएिऐसाीिरीत्‍ियािआवदेनाेंिरिसाेगी।

ग्रामिपंचायतािमि मह‍िलािह‍िसानाेंि प्रमाणिपत्रिजारीि रनाेंा।

(२)िनाेंाह‍िमतािअह‍िधीारीिग्रामिसािेिपूवटिउप-धीाराि(१)िेिअधीनाेंिप्राप्तािसाीिआवदेनाेंिोि अगलाीिह‍िनाेंयह‍िमतािबेैठािमियािइसािप्रया जानाेंिेिह‍िलाएिबेुलाईिगईिह‍िवशषिबेैठािमिरखगा।

(३)िग्रामिसािउप-धीाराि(२)िेिअधीनाेंिउसाेिसामक्षिरखिगएिआवदेनाेंिीिप्राक्त‍िप्तािपरिह‍िविचारि ह‍िविमशट,िरनाेंिेिपश्‍िचात्िअह‍िधीिह‍िनाेंियमिधीाराि२िेिखंडेि()िऔरि(घु)िमिह‍िनाेंिह‍िदेिटष्‍िटािप्रत्‍यिआवदेि खंडेंिमिउक्त‍िल्‍लाह‍िखतािगह‍िताह‍िवह‍िधीयंिमिसािमिसािमिएिगह‍िताह‍िवह‍िधीिोिरनाेंािैिऔरिऐसािआवदेनाेंिोि स्‍वीारियािअस्‍वीारिरनाेंिािप्रस्‍ताविपार‍िरतािर:

परन्‍ताु,िऐसािह‍िसाीिआवदेनाेंिेिअस्‍वीृतािोनाेंिेिमामलािम,िग्रामिसािप्रस्‍ताविमिअस्‍वीृह‍ितािेिारणंि ोिह‍िलाह‍िखतािरूपिमिप्रस्‍ताुतािरगा:

परन्‍िताुिऔरियिह‍ि,िग्रामिसािसांल्‍पिद्वारािी,उसािप्रस्‍ताविअपनाेंिअह‍िधीारिक्षत्रिमिउनाेंिमह‍िलाओंि ोिमान्‍यतािदेनाेंा,िह‍िजान्‍ंनाेंिउप-धीाराि(१)िेिअधीनाेंिमह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणिपत्रिेिह‍िलाएिआवदेनाेंिनाेंिह‍ियाि ैिपरन्‍िताुिजािह‍िसानाेंिं,िउन्‍िमह‍िलािह‍िसानाेंिेिरूपिमिनाेंाह‍िमतािअह‍िधीारीिोिह‍िनाेंदेह‍िशतािरिऔरिउन्‍िमह‍िलाि ह‍िसानाेंिप्रमाणिपत्रिजारीिरनाेंिािह‍िनाेंदेशिदे।

(४)िजािग्रामिसािउप-धीाराि(३)िेिअधीनाेंिअपनाेंिसांल्‍पिद्वाराियह‍िदेिोईिप्रस्‍ताविपार‍िरतािोताि ैिऔरिह‍िसाीिमह‍िलािोिमह‍िलािह‍िसानाेंिेिरूपिमिमान्‍यतािदेीिजाताीिै,िताोिनाेंाह‍िमतािअह‍िधीारीिऐसािप्रस्‍तावि पार‍िरतािोनाेंिेिपंद्रिह‍िदेनाेंिेिीतार,िह‍िविह‍ितािप्ररूपिऔरिरीत्‍िया,िमह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणिपत्रिजारीिरगा। (५)िजािग्रामिसािउप-धीाराि(३)िेिअधीनाेंिअपनाेंिसांल्‍पिद्वाराियह‍िदेिोईिसांल्‍पिपार‍िरताि ोनाेंिेिसातािह‍िदेनाेंिेिीतारिआवदेिोिमह‍िलािह‍िसानाेंिेिरूपिमिमान्‍यतािदेनाेंिसािइनाेंारिरतािै,ि ताोिनाेंाह‍िमतािअह‍िधीारीिइसािसांल्‍पिपार‍िरतािोनाेंिेिसातािह‍िदेनाेंिीिअवह‍िधीिीतारिआवदेिोिह‍िलाह‍िखतािरूपि मिसाूह‍िचातािरगा,—

()िग्रामिसािमियथािह‍िविह‍िनाेंिह‍िदेिटष्‍िटािप्रस्‍ताविीिअस्‍वीृह‍ितािेिारणंिोिह‍िनाेंह‍िदेयष्‍टािह‍ियािगयािै;

(ख)िविअवह‍िधीिह‍िजासाेिीतारिऐसाीिअस्‍वीृह‍ितािेिह‍िवरुद्धिअपीलािीिजािसाताीिै;िऔरि मांहाराष्ट्रटिशासनिराजपत्रिअसाधाराणिभागिसात,िजुलैि१,ि२०२६/आर्षाढि१०,िशाकाेि१९४८ि ५ (ग)िउसािअपीलाीयिअह‍िधीारीिािह‍िववरणिह‍िजासाेिसामक्षिअपीलािदेायरिीिजािसाताीिै।

(६)िह‍िसाीिीिपीह‍िड़ीतािव्यक्त‍ितािद्वारा,-

()िग्रामिसािसांल्‍पिउप-धीाराि(३)िेिअधीनाेंिह‍िसाीिमह‍िलािोिमह‍िलािह‍िसानाेंिेिरूपिमि िऐसािसांल्‍पिेिह‍िदेिनाेंांिसािएिसाौिबेीसािह‍िदेनाेंिीि मान्‍यतािदेनाेंिेिआवदेनाेंिोिअस्‍वीारिरतािैिता अवह‍िधीिेिीतार,िया

(ख)िउप-धीाराि(४)िेिअधीनाेंिह‍िनाेंह‍िदेयष्‍टािसामयिअवह‍िधीिेिीतारिनाेंाह‍िमतािअह‍िधीारीिद्वारािमह‍िलाि ह‍िसानाेंिप्रमाणिपत्रिजारीिरनाेंिमिह‍िवफलािानाेंिपरिऐसाीिअवह‍िधीिीिसामाक्त‍िप्तािेिबेादेिऔरिउसाेिएिसाौि बेीसािह‍िदेनाेंिीिअवह‍िधीिेिीतार,

अपीलाीयिअह‍िधीारीिेिसामक्षिजाैसािह‍िह‍िविह‍ितािह‍ियािजाएिऐसािह‍िविह‍ितािप्रपत्रिऔरिरीत्‍िया,िअपीलािीि जािसाेगी।

(७)िअपीलाीयिअह‍िधीारीिािअपीलािप्राप्तािोनाेंिपर,िअपीलािेिपक्षरािोिसाुनाेंवाईिाियुक्त‍िताियुताि अवसारिदेनाेंिेिपश्‍िचात्,िअपीलािपरिह‍िवचारिरगािऔरिअपीलािदेाह‍िखलािोनाेंिह‍िदेिनाेंांिसािताीसािह‍िदेनाेंिीिअवह‍िधीि ेिीतारिताकसांगतािआदेशिेिसाथािउसािह‍िनाेंपटारािरगाि:

परन्‍िताु,िअपीलाीयिअह‍िधीारीिएिसाौिबेीसािह‍िदेनाेंिीिअवह‍िधीिसामाप्तािोनाेंिेिबेादेिीिअपीलािस्‍वीारि रिसातािै,ियह‍िदेिउसाियिसामाधीानाेंिातािैिह‍ि,िअपीलातायिपयायप्तािारणिसािउतािअवह‍िधीिेिीतारि अपीलािदेाह‍िखलािरनाेंिसािवंह‍िचातािरािो।

(८)ियह‍िदेिअपीलाीयिअह‍िधीारीिअपीलािीिसाुनाेंवाईिरनाेंिपरिउसाीियिरायिोिह‍ि,िअपीलातायि एिमह‍िलािह‍िसानाेंिै,िताोिविनाेंाह‍िमतािअह‍िधीारीिोिआदेशिािह‍िदेिनाेंांिसािपंद्रिह‍िदेनाेंिीिअवह‍िधीिेिीतारि अपीलातायिोिमह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणपत्रिजारीिरनाेंिािह‍िनाेंदेशिदेगा।

६.ि (१)िनाेंगरिपंचायतािेिअह‍िधीारिक्षत्रिमिरनाेंवालाीिोईिीिमह‍िलािह‍िसानाें,िमह‍िलािह‍िसानाेंिेि रूपिमिमान्‍यतािप्राप्तािरनाेंिऔरिमह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणपत्रिप्राप्तािरनाेंिेिह‍िलाएिजाैसािह‍िह‍िविह‍ितािह‍ियािजाए,ि ऐसािप्रपत्रिऔरिरीत्‍िया,िसािनाेंाह‍िमतािअह‍िधीारीिोिआवदेनाेंिरिसाताीिै।

नाेंगरिपंचायतािक्ष त्रि मिमह‍िलािह‍िसानाेंि प्रमाणपत्रिजारीि रनाेंाि। (२)िनाेंगरिपंचायतािीिअपनाेंीिअगलाीिआमिबेैठािेिसाक्षमिनाेंाह‍िमतािअह‍िधीारीिउप-धीाराि(१)ि ेिअधीनाेंिप्राप्तािसाीिआवदेनाेंिोिरखगा।ि

(३)िनाेंगरिपंचायतािीिउप-धीाराि(२)िेिअंतागयतािउसाेिसामक्षिरखिगएिआवदेनाेंिीिप्राक्त‍िप्तािपरि यिह‍िवचारिरनाेंिेिबेादेिह‍ियािअह‍िधीिह‍िनाेंियमिीिधीाराि(२)िेिखंडेि()िऔरि(घु)िमिताथािह‍िनाेंिह‍िदेिटष्‍िटाि प्रत्‍यिआवदेिखंडेंिमिउक्त‍िल्‍लाह‍िखतािगह‍िताह‍िवह‍िधीयंिमिसािमिसािमिएिगह‍िताह‍िवह‍िधीिोिरनाेंािैिऔरि ऐसािआवदेनाेंिोिस्‍वीारियािअस्‍वीारिरनाेंिािसांल्‍पिपार‍िरतािरिसाे:

परन्‍िताु,िऐसािह‍िसाीिआवदेनाेंिेिअस्‍वीृतािोनाेंिेिमामलािम,नाेंगरिपंचायतािप्रस्‍ताविमिअस्‍वीृह‍ितािेिारणंि ोिह‍िलाह‍िखतािरूपिमिप्रस्‍ताुतािह‍ियािजाएगा।

(४)िजािनाेंगरिपंचायता,िउप-धीाराि(३)िेिअधीनाेंिअपनाेंिसांल्‍पिद्वाराियह‍िदेिोईिप्रस्‍ताविपार‍िरताि ोतािैिऔरिआवदेिोिमह‍िलािह‍िसानाेंिेिरूपिमिमान्‍यतािदेीिजाताीिै,िताोिनाेंाह‍िमतािअह‍िधीारीिऐसाि प्रस्‍ताविपार‍िरतािोनाेंिेिपंद्रिह‍िदेनाेंिीिअवह‍िधीिेिीतार,िजाैसािह‍िह‍िविह‍ितािह‍ियािजािसाे,िऐसािप्ररूपिऔरि रीत्‍िया,िमह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणिपत्रिजारीिरगा।

(५)िजािनाेंगरिपंचायता,िउप-धीाराि(३)िेिअधीनाेंिअपनाेंिसांल्‍पिद्वाराियह‍िदेिोईिनाेंाह‍िमतािअह‍िधीारीि ह‍िसाीिआवदेिोिमह‍िलािह‍िसानाेंिेिरूपिमिमान्‍यतािदेनाेंिसािइनाेंारिरतािै,िताोिविसांल्‍पिपार‍िरताि ोनाेंिेिसातािह‍िदेनाेंिेिीतारिआवदेिोिह‍िलाह‍िखतािरूपिमिह‍िनाेंम्नाेंह‍िलाह‍िखतािसाूचानाेंािदेगा,—

६ि मांहाराष्ट्रटिशासनिराजपत्रिअसाधाराणिभागिसात,िजुलैि१,ि२०२६/आर्षाढि१०,िशाकाेि१९४८ि

()िनाेंगरिपंचायतािमियथािह‍िविह‍िनाेंिह‍िदेिष्‍िटािसांल्‍िपिीिऐसाीिअस्‍वीृह‍ितािेिारणंिोिह‍िनाेंह‍िदेयष्‍टािह‍ियाि गयािै;

(ख)िविअवह‍िधीिह‍िजासाेिीतारिऐसाीिअस्‍वीृह‍ितािेिह‍िवरुद्धिअपीलािीिजािसाेगी;िऔर (ग)िह‍िजासाेिसामक्षिअपीलािदेायरिीिजािसाेगीिउसािअपीलाीयिअह‍िधीारीिािह‍िववरणि। (६)िह‍िसाीिीिपीह‍िड़ीतािव्यक्त‍ितािद्वारा,-

()िनाेंगरिपंचायतािािसांल्‍पिउप-धीाराि(३)िेिअधीनाेंिमह‍िलािह‍िसानाेंिोिमान्‍यतािदेनाेंिेि आवदेनाेंिोिअस्‍वीारिरनाेंािपरिऐसािसांल्‍पिसािएिसाौिबेीसािह‍िदेनाेंिीिअवह‍िधीिेिीतार,िया (ख)उप-धीाराि(४)िेिअधीनाेंिह‍िनाेंह‍िदेयष्‍टािसामयावह‍िधीिेिीतारिनाेंाह‍िमतािअह‍िधीारीिद्वारािमह‍िलाि ह‍िसानाेंिप्रमाणिपत्रिजारीिरनाेंिमिह‍िवफलािातािैितािऐसाीिअवह‍िधीिीिसामाक्त‍िप्तािेिबेादेिऔरिउसाेिएि साौिबेीसािह‍िदेनाेंिीिअवह‍िधीिेिीतार,अपीलाीयिअह‍िधीारीिेिसामक्ष,िजाैसािीिह‍िविह‍ितािह‍ियािजाएिऐसाि प्रपत्रिऔरिरीत्‍िया,िअपीलािीिजािसाेगी,

जाैसािह‍िह‍िविह‍ितािह‍ियािजािसाेिऐसािप्ररूपिऔरिरीह‍ितािसािअह‍िपिलािअह‍िधीिारीिािअपीलािरिसाेगाि। (७)िअपीलाीयिअह‍िधीारी,िअपीलािप्राप्तािोनाेंिपर,िअपीलािेिपक्षारािोिसाुनाेंवाईिाियुक्त‍िताियुतािअवसारि देनाेंिेिपश्‍िचात्,िअपीलािपरिह‍िवचारिरगािऔरिअपीलािदेाह‍िखलािोनाेंिेिह‍िदेिनाेंांिसािताीसािह‍िदेनाेंिीिअवह‍िधीिेि ीतारिताकसांगतािआदेशिेिसाथािउसािह‍िनाेंपटानाेंिरगा:

परन्‍िताु,िअपीलाीयिअह‍िधीारीिएिसाौिबेीसािह‍िदेनाेंिी,िअवह‍िधीिसामाप्तािोनाेंिेिबेादेिीिअपीलािस्‍वीारिरि तािैिह‍ि,िअपीलातायिपयायप्तािारणिसािउतािअवह‍िधीिेिीतारिअपीलािदेाह‍िखलाि सातािै,ियह‍िदेिविसांताुष्‍टािो रनाेंिसािवंह‍िचातािरािो।

(८)ियह‍िदेिअपीलाीयिअह‍िधीारीिअपीलािीिसाुनाेंवाईिरनाेंिपरिउसाीियिरायिोिह‍ि,िअपीलातायि एिमह‍िलािह‍िसानाेंिै,िताोिविनाेंाह‍िमतािअह‍िधीारीिोिआदेशिेिह‍िदेिनाेंांिसािपंद्रिह‍िदेनाेंिीिअवह‍िधीिेिीतारि अपीलातायिोिमह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणिपत्रिजारीिरनाेंिािह‍िनाेंदेशिदेगा।

मह‍िलािह‍िसानाेंि प्रमाणपत्रिीि सामाक्त‍िप्ता।

७.ि मह‍िलािह‍िसानाेंिािप्रमाणिपत्रिताबेितािवैधीिरगािजाबेितािमह‍िलािह‍िसानाेंिबेनाेंीिरताीिै।ियह‍िदेि ोईिमह‍िलािह‍िसानाेंिनाेंिरताीिै,िताोिविइसािअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिअधीनाेंिऐसािप्रमाणिपत्रंिेिलांिीिदेारि नाेंिंगीिऔरिउसािप्रमाणिपत्रिअमान्‍यिमानाेंािजाएगा।

८.ि (१)िइसािअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिप्रयोजानाेंिेिह‍िलाएिह‍िसाीिमह‍िलािह‍िसानाेंिीिपचानाेंिमह‍िलािह‍िसानाेंिेि रूपिमिस्‍थाह‍िपतािरनाेंिेिप्रयाजानाेंिसािमह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणपत्रिह‍िनाेंणाययिसाबेूतािोगा।

मह‍िलािह‍िसानाेंि प्रमाणपत्रिीि उपयोह‍िगता।

(२)िमह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणपत्रिधीारिमह‍िला,िह‍िसानाेंिराज्‍यिसारारिद्वारािसामय-सामयिपर,ि अह‍िधीसाूह‍िचातािनाेंीह‍ितायं,िाययक्रमंिऔरियोजानाेंाओंिेिअधीनाेंिपत्रता,िह‍िमलानाेंिवालािलां,िआह‍िथािटिमदेदेि औरिसावाओंिोिप्राप्तािरनाेंिीिदेारिोगी,िजाैसािह‍िह‍िविह‍िनाेंिह‍िदेिटष्‍िटािीिजािसाेिऐसाी,िउनाेंमिह‍िनाेंह‍िदेयष्‍टाि शतांिलागूिंगी।

(३)िराज्‍यिसारारिसामय-सामयिपरिमह‍िलािह‍िसानाेंिऔरिउनाेंेिसामूंिेिल्‍याणिेिह‍िलाएि ह‍िनाेंम्नाेंह‍िलाह‍िखतािमामलांिसािसांबेंह‍िधीतािउपयु टतािनाेंीह‍िताया,िाययक्रमिऔरियोजानाेंाएंिबेनाेंािसाेगी,—

()िृह‍िषिसांबेंधीिआह‍िथािटिसायता;

(ख)िबेीजा,िउवयरिऔरिअन्‍यिृह‍िषिसामग्राीिािह‍िवतारण;

(ग)िृह‍िषिऋण,िफसालािबेीमािऔरिह‍िवस्‍तारिसावाएं;

(घु)िृह‍िषिउत्‍पादेंिीिबेाजारिपु ंचा,िपर‍िरवनाें,िंडेारणिऔरिखरीदेिोिसाुगमिबेनाेंानाेंा;

(डे.)िएलािमह‍िलािह‍िसानाेंिेिह‍िलाएिह‍िवशषिसायतािाययक्रम,िौशलािह‍िवासािऔरि लाह‍िक्षतािसायता;

(चा)िराज्‍यिसारारिद्वारािह‍िनाेंधीायर‍िरतािह‍ियिजाएिऐसािह‍िसाीिअन्‍ियिमामला।

ि मांहाराष्ट्रटिशासनिराजपत्रिअसाधाराणिभागिसात,िजुलैि१,ि२०२६/आर्षाढि१०,िशाकाेि१९४८ि ७

मह‍िलािह‍िसानाेंि प्रमाणपत्रिेिजार‍िरिएि लािपानाेंा। ९.ि मह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणिपत्रिरखनाेंिवालाीिमह‍िलािह‍िसानाेंिराज्‍यिसारारिद्वारािसामय-सामयि परि अह‍िधीसाूह‍िचातािऋणिनाेंीह‍ितायं,िाययक्रमंिऔरियोजानाेंाओंिेिअधीनाेंियथाह‍िचाितािप्रारिेिऋणिप्राप्तािरनाेंिीि देारिोगी।

१०.ि (१)िराज्‍यिसारारिइसािअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिप्रयोजानाेंिेिह‍िलाएिमह‍िलािह‍िसानाेंिािडेटािह‍िनाेंधीायर‍िरताि तारीेिसािएत्रिऔरिबेनाेंाएिरखगी।

मह‍िलािह‍िसानाेंि डेाटाबेसािीि स्‍िथापनाेंा। (२)िमह‍िलािह‍िसानाेंिडेटाबेसािमिउनाेंिसाीिमह‍िलािह‍िसानाेंिीिजानाेंारीिोगीिह‍िजान्‍िइसाि अह‍िधीह‍िनाेंयमिेिअधीनाेंिमह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणिपत्रिजारीिह‍ियािगयािै।

११.ि (१)िराज्‍यिसारारिमह‍िलािह‍िसानाेंिेिह‍िलाएिमाराष्‍ट्रिराज्‍यिोषिािगठानाेंिरगीिऔरिउसामि ह‍िनाेंम्नाेंह‍िलाह‍िखतािधीनाेंराह‍िशिजामािीिजाएगी:—

मह‍िलािह‍िसानाेंि ेिह‍िलािएिमाराष्‍िट्रि राज्‍ियिह‍िनाेंिह‍िधीि। ()िंद्रिसारारियािराज्‍यिसारारिसािप्राप्तािोईिीिअनाेंुदेानाें;

(ख)अन्‍यिसांस्‍थानाेंिऔरिव्यक्त‍ितायंिसािप्राप्तािोईिीिअनाेंुदेानाें,िदेानाें,िउपार,िपरोपार;िऔर

(ग)िराज्‍यिसारारिद्वारािसामय-सामयिपर,िअह‍िधीसाूह‍िचातािीिजानाेंिवालाीिोईिअन्‍यिराह‍िश।

(२)ियिह‍िनाेंह‍िधीिराज्‍यिसारारिेिह‍िनाेंयंत्रणिऔरिप्रबेंधीनाेंिेिअधीनाेंिरगीिऔरिइसािउपयोगि ह‍िनाेंम्नाेंह‍िलाह‍िखतािप्रयाजानाेंािेिह‍िलाएिह‍ियािजाएगा:-

()िमह‍िलािह‍िसानाेंिेिल्‍याणिऔरिह‍िवासािेिह‍िलाएिाययक्रमिलागूिरनाेंािऔरिसायताि प्रदेानाेंिरनाेंा;

(ख)िमह‍िलािह‍िसानाेंिेिसाशक्त‍ितारणिेिह‍िलाएिह‍िवत्तपोषणिउपाय;

(ग)िमह‍िलािह‍िसानाेंिेिल्‍याणिोिसामथायनाेंिऔरिबेढ़ावािदेनाेंिेिह‍िलाएिसाुह‍िवधीाएंिप्रदेानाेंिरनाेंा;िऔर (घु)िजाैसािह‍िह‍िविह‍ितािह‍ियािजािसाेिऐसािअन्‍यिमामला।

१२.ि (१)िराज्‍यिसारारिराजपत्रिमिप्राह‍िशतािअह‍िधीिसाूचानाेंािद्वारािमह‍िलािह‍िसानाेंिसाशक्त‍ितारणि पर‍िरषदेिीिस्‍थापनाेंािरगी।

(२)िमह‍िलािह‍िसानाेंिसाशक्त‍ितारणिपर‍िरषदेिमिह‍िनाेंम्नाेंह‍िलाह‍िखतािपदेनाेंिसादेस्‍ियािसािह‍िमिलारिबेनाेंगी,ि

मह‍िलािह‍िसानाेंि साशक्त‍ितािरणि पर‍िरिषदेिीि स्‍िथापनाेंा। अथायत्ि:-

()िमुख्यमंत्रीि ि ि ि अध्‍यक्ष;

(ख)िउपमुख्यमंत्रीि ि ि सादेस्‍य;

(ग)िृह‍िषिमंत्रीि ि ि ि सादेस्‍य;

(घु)मह‍िलािऔरिबेालािह‍िविासािमंत्रीि ि ि सादेस्‍य;

(ङ)िग्रामीणिह‍िवासािमंत्रीि सादेस्‍य;

(चा)िसार‍िरतािमंत्रीि सादेस्‍य;

(छ)िपशुपालानाें,िदेुग्धीउद्योग,िह‍िवासािऔरिमत्‍स्‍यिपालानाेंिमंत्रीि िसादेस्‍य;

(जा)िह‍िवत्तिमंत्रीि सादेस्‍य;

(झौ)िवनाेंिमंत्रीि सादेस्‍य;

(ञ)िराजास्‍विमंत्रीि सादेस्‍य;

(टा)िनाेंगरह‍िवासािमंत्रीि सादेस्‍य;

(ठा)िृह‍िषिराज्‍यिमंत्रीि सादेस्‍य;

८ि मांहाराष्ट्रटिशासनिराजपत्रिअसाधाराणिभागिसात,िजुलैि१,ि२०२६/आर्षाढि१०,िशाकाेि१९४८ि

(ड़ी)िसाह‍िचाव,िृह‍िषिह‍िवागि सादेस्‍यिसाह‍िचाव।

(३)ि मह‍िलािह‍िसानाेंिसाशक्त‍ितारणिपर‍िरषदेिीिबेैठािवषयिमिमिसािमिएिबेारिोगीिऔरि आवश्‍यतानाेंुसारिअन्‍यिबेैठांिीिीिबेैठािोिसाताीिै।

(४)ि मह‍िलािह‍िसानाेंिसाशक्त‍ितारणिपर‍िरषदेिह‍िनाेंम्नाेंह‍िलाह‍िखतािशक्त‍ितायंिऔरिायंिािप्रयोगिऔरि ह‍िनाेंष्‍पादेनाेंिरगी,िअथायत्:-

()िअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिायायन्‍वयनाेंिेिह‍िलाएिसामग्रािनाेंीह‍ितागतािह‍िदेशा-ह‍िनाेंदेशिप्रदेानाेंिरनाेंा;

(ख)िमाराष्‍ट्रिमिमह‍िलािह‍िसानाेंिीिक्त‍िस्‍थाह‍ितािीिसामीक्षािरनाेंािऔरिनाेंीह‍ितागतािसाुधीारंिीि ह‍िसाफार‍िरशिरनाेंा;

(ग)िमह‍िलािह‍िसानाेंिेिल्‍याणिेिह‍िलाएिह‍िवह‍िन्‍नाेंिह‍िवागंिेिबेीचािसामन्‍वयिसाुह‍िनाेंक्त‍िश्‍चाताि रनाेंा;

(घु)िमह‍िलािह‍िसानाेंिीिऋण,िबेाजारं,िबेीमा,िप्रौद्योह‍िगीिऔरिह‍िवस्‍तारिसावाओंिताि पु ंचािबेढ़ानाेंिेिह‍िलाएिरणनाेंीह‍ितायंिोिमंजाूरीिदेनाेंा।

१३.ि (१)िराज्‍यिसारारिइसािअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिायायन्‍वयनाेंिीिह‍िनाेंगरानाेंीिेिह‍िलाएिएिराज्‍यिह‍िनाेंगरानाेंीि साह‍िमह‍ितािािगठानाेंिरगी।

राज्‍यिह‍िनाेंगरानाेंीि साह‍िमह‍ितािीि स्‍थापनाेंा।

(२)ि राज्‍यिह‍िनाेंगरानाेंीिसाह‍िमह‍ितािमिह‍िनाेंम्नाेंह‍िलाह‍िखतािसादेस्‍यिशाह‍िमलािंग,िअथायत्ि:-

()िमुख्यिसाह‍िचावि अध्‍यक्ष;

(ख)िसाह‍िचाव,िृह‍िषिह‍िवागि सादेस्‍य;

(ग)िसाह‍िचाव,िह‍िवत्तिह‍िवागि सादेस्‍य;

(घु)िसाह‍िचाव,िमह‍िलािताथािबेालािह‍िवासािह‍िवागि सादेस्‍य;

(ङ)िसाह‍िचाव,िग्रामिह‍िवासािह‍िवागि सादेस्‍य;

(चा)िसाह‍िचाव,िवनाेंिह‍िवागि सादेस्‍य;

(छ)िसाह‍िचाव,िराजास्‍विह‍िवागि सादेस्‍य;

(जा)िसाह‍िचाव,िनाेंगरह‍िवासािह‍िवागि सादेस्‍य;

(झौ)िसाह‍िचाव,िसार‍िरतािह‍िवागि सादेस्‍य;

(ञ)िसाह‍िचाव,िपशुपालानाें,िदेुग्धीउद्योगिह‍िवासािताथािमत्‍स्‍यिह‍िवागि सादेस्‍य;

(टा)िृह‍िषिआयुताि सादेस्‍य-साह‍िचाव।

(३)ि साह‍िमह‍ितािृह‍िष,िबेाजार,िबेंह‍िंग,िजालािसांरक्षण,िह‍िलांगिअध्‍ययनाें,िानाेंूनाें,िअथायशास्‍त्रिऔरिसांबेंह‍िधीताि क्षत्रंिेिह‍िवशषज्ञोंिोिअपनाेंीिबेैठांिमिसायताियािसालािेिह‍िलाएिआमंह‍ित्रतािरिसाेगी।

(४)ि साह‍िमह‍ितािीिबेैठािवषयिमिमिसािमिदेोिबेारिोगी,िऔरिदेोिलागातारिबेैठांिेिबेीचािछिमीनाेंि सािअह‍िधीिािअंतारालािनाेंिोगा,िऔरिविअपनाेंीिबेैठांिमिऐसाीिाययप्रणालाीिािपालानाेंिरगीिजाैसािवि ह‍िवह‍ितािर।

(५)िइसािअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिप्रयोजानाेंिेिह‍िलाएिसाह‍िमह‍ितािेिह‍िनाेंम्नाेंह‍िलाह‍िखताितायव्यिऔरिाययिंग,िअथायत्- ()िअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिायायन्‍वयनाेंिीिह‍िनाेंगरानाेंीिेिह‍िलाएिसांेतािऔरिमानाेंदेंडेिह‍िवह‍िसातािरनाेंा;

(ख)िमह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणपत्रंिीिमान्‍यतािऔरिप्रमाणपत्रिनाेंवीनाेंीरणिीिप्रह‍िक्रयािीिह‍िनाेंगरानाेंीिि मांहाराष्ट्रटिशासनिराजपत्रिअसाधाराणिभागिसात,िजुलैि१,ि२०२६/आर्षाढि१०,िशाकाेि१९४८ि ९ रनाेंा;

(ग)िराज्‍यिऔरिंद्रिसारारिीिह‍िवह‍िन्‍नाेंियोजानाेंाओंिेिअधीनाेंिमह‍िलािह‍िसानाेंिोिह‍िमलानाेंिवालाि लां,िआह‍िथायिसायता,िऋण,िबेीमािऔरिसावाओंिीिह‍िनाेंगरानाेंीिरनाेंा;िऔर

(घु)िायायन्‍वयनाेंिमिआनाेंिवालाीिह‍िशायतां,िबेाधीाओंिऔरिदेरीिीिजांचािरनाेंािऔरिसाुधीारात्‍मि उपायंिीिह‍िसाफार‍िरशिरनाेंा।

१४.ि (१)ि राज्‍यिसारारिइसािअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिउपबेंधींिोिलागूिरनाेंिेिह‍िलाएिमह‍िलािह‍िसानाेंि साशक्त‍ितारणिक्षिीिस्‍थापनाेंािरगी।

मह‍िलािह‍िसानाेंि ािसाशक्त‍ितारणि क्ष। (२)ि मह‍िलािह‍िसानाेंिसाशक्त‍ितारणिक्षिमिह‍िनाेंम्नाेंह‍िलाह‍िखतािपदेनाेंिसादेस्‍यिशाह‍िमलािंगिअथायत्ि:—

()िसाह‍िचाव,िृह‍िषिह‍िवागि अध्‍यक्ष;

(ख)िृह‍िषिआयुताि सादेस्‍य;

(ग)िृह‍िषिह‍िवागिेिउपिसाह‍िचावि सादेस्‍य;

(घु)िृह‍िषिह‍िवागिेिअधीनाेंिह‍िनाेंदेशि सादेस्‍य;

(चा)िृह‍िषिह‍िनाेंदेशि(ह‍िवस्‍तारिएवंिप्रह‍िशक्षण)ि सादेस्‍य-साह‍िचाव।

(३)ि मह‍िलािह‍िसानाेंिसाशक्त‍ितारणिक्ष,िृह‍िष,िबेाजार,िबेंह‍िंग,िजाला,िलांह‍िगिअध्‍ययनाें,िानाेंूनाें,ि अथायशास्‍त्रिऔरिसांबेंह‍िधीतािक्षत्रंिेिह‍िवशषज्ञोंिोिउनाेंीिसायताियािसालािेिह‍िलाएिअपनाेंीिबेैठांिमिआमंह‍ित्रताि रिसाेगी।

(४)िमह‍िलािह‍िसानाेंिसाशक्त‍ितारणिक्षिेितायव्यिऔरिाययिह‍िनाेंम्नाेंह‍िलाह‍िखतािंि:-

()िअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिउपबेंधींिेिायायन्‍वयनाेंिेिह‍िलाएिनाेंोडेलािएजासाीिेिरूपिमिाययिरनाेंा;

(ख)िमह‍िलािह‍िसानाेंिोिलािऔरिसावाएंिप्रदेानाेंिरनाेंिेिह‍िलाएिसाीिसांबेंह‍िधीतािह‍िवागंिेिसाथाि सामन्‍वयिरनाेंा;

(ग)िमह‍िलािह‍िसानाेंिसाशक्त‍ितारणि पर‍िरषदेि औरिराज्‍यिह‍िनाेंगरानाेंीिसाह‍िमह‍ितािोितानाेंीिऔरि साह‍िचावालायीनाेंिसायतािदेनाेंा;

(घु)ि अह‍िधीह‍िनाेंयमिेि उपबेंधींिेिायायन्‍वयनाेंिेिसांबेंधीिमिराज्‍यिसार ारिेिह‍िलाएिनाेंीह‍िता,ि ह‍िवश्‍लाषणात्‍मिर‍िरपोटाटिऔरिह‍िसाफार‍िरशिताैयारिरनाेंा;

(ङ)िमह‍िलािह‍िसानाेंिेिह‍िलाएिआवह‍िधीिअध्‍ययनाेंिऔरिक्त‍िस्‍थाह‍िताजान्‍यिह‍िवश्‍लाषणिरनाेंा;

(चा)िह‍िलांग-सांवदेनाेंशीलािृह‍िषिप्रौद्योह‍िगह‍ियं,िमशीनाेंीरणिऔरिनाेंवाचारिोिबेढ़ावािदेनाेंा;

(छ)िअनाेंुसांधीानाेंिसांस्‍थानाें,िह‍िवश्‍वह‍िवद्यालायं,िह‍िवत्तीयिसांस्‍थानाें,िह‍िसानाेंिउत्‍पादेिसांगठानाें,िस्‍वयंिसायताि सामूंिऔरिगैर-सारारीिसांगठानाेंिेिसाथािसामन्‍वयिस्‍थाह‍िपतािरनाेंा;

(जा)िअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिायायन्‍वयनाेंिपरिवाह‍िषयिर‍िरपोटाटिताैयारिरनाेंािऔरिउसािराज्‍यिसारारिोिप्रस्‍ताुतािरनाेंा। १५.ि (१)ि राज्‍यिसारारिसामान्‍यियािह‍िवशषिआदेशिद्वारािह‍िनाेंम्नाेंह‍िलाह‍िखतािोिनाेंाह‍िमतािरगीि:— मह‍िलािह‍िसानाेंि सायताि अह‍िधीारीि। ()िब्लाॉिस्‍तारिपरिमह‍िलािह‍िसानाेंिसायतािअह‍िधीारीिेिरूपिमिृह‍िषिअह‍िधीारीिसािमिश्रणीि ािअह‍िधीारीिह‍िनाेंयुतािह‍ियािजाएगा,िऔर

(ख)िह‍िजालािस्‍तारिपरिमह‍िलािह‍िसानाेंिसायतािअह‍िधीारीिेिरूपिमिृह‍िषिउपिह‍िनाेंदेशिसािमि श्रणीिेिअह‍िधीारीिीिह‍िनाेंयुक्त‍ितािरनाेंा।

ागिसाता-५०–२१०ि मांहाराष्ट्रटिशासनिराजपत्रिअसाधाराणिभागिसात,िजुलैि१,ि२०२६/आर्षाढि१०,िशाकाेि१९४८ि (२)ि मह‍िलािह‍िसानाेंिसायतािअह‍िधीारीिह‍िनाेंम्नाेंह‍िलाह‍िखताितायव्यंिऔरिाया िािह‍िनाेंवयनाेंिरगी,िअथायत्ि:-

()िमह‍िलािह‍िसानाेंिोिमह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणपत्रिप्राप्तािरनाेंिमिसायतािरनाेंा;

(ख)िग्रामिसािऔरिनाेंगरिपंचायतािमह‍िलािह‍िसानाेंिोिमान्‍यतािदेनाेंिऔरिमह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणि पत्रिजारीिरनाेंिमिसायतािरनाेंाि;

(ग)िइसािअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिअधीनाेंिमह‍िलािह‍िसानाेंिेिअह‍िधीारंिेिसांबेंधीिमिव्यक्त‍ितायंियािसामूंि ोिजानाेंारीिदेनाेंाि;िऔर

(घु)िराज्‍यिसारारिोिह‍िलांग-सांवदेनाेंशीलािह‍िवस्‍तारिसावाओंिोिायायक्त‍िन्‍वतािरनाेंिमिसायताि रनाेंा।

साद्ावनाेंापूवयि ीिगयीिाययवाीि ािसांरक्षण।

१६.ि इसािअह‍िधीह‍िनाेंयमियािइसाेिअधीनाेंिबेनाेंाएिगएिह‍िनाेंयमंिेिउपबेंधींिेिअनाेंुसारणिम,िसाद्ावनाेंापूवयि ृताियािीएिजानाेंिािप्रयासािह‍िएिगएिह‍िसाीिीिाययिेिह‍िलाएिराज्‍यिसारारिेिह‍िसाीिीिअह‍िधीारीियाि मयचारीियािमह‍िलािह‍िसानाेंिसाशक्त‍ितारणिक्षिेिह‍िसाीिीिसादेस्‍यिेिह‍िवरुद्धिोईिवादे,िअह‍ियोजानाेंियािअन्‍यि ानाेंूनाेंीिाययवाीिनाेंिीिजािसाेगी।

१७.िि इसािअह‍िधीह‍िनाेंयमिमिअन्‍यथािउपबेंधींिेिह‍िसावाय,िइसािअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिउपबेंधीिह‍िसाीिअन्‍यिानाेंूनाेंि ेिउपबेंधींिेिअह‍ितार‍िरतािंग,िनाेंिह‍िउनाेंािउल्‍लांघुनाेंिरनाेंिवालाि।

यिअह‍िधीह‍िनाेंयमि ह‍िसाीिअन्‍यिह‍िवह‍िधीि ािउल्‍लांघुनाेंिनाेंि रतािै।

१८.ि (१)िराज्‍यिसारारिराजपत्रिमिअह‍िधीसाूचानाेंािद्वारािअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिसाीियािह‍िन्‍ीिप्रयोजानाेंिेि ह‍िनाेंियमिबेनाेंानाेंिीि शक्त‍िताि।

ह‍िलाएिह‍िनाेंयमिबेनाेंायगी।

(२)ि ह‍िवशषिरूपिसािऔरिपूवयगामीिशक्त‍ितायंिीिव्यापतािपरिप्रह‍िताूलािप्राविडेालािह‍िबेनाेंा,िऐसािह‍िनाेंयमि ह‍िनाेंम्नाेंह‍िलाह‍िखतािसाीियािह‍िन्‍ीिमामलािेिह‍िलाएिउपबेंधीिरिसातािं,िअथायत्:-

()िधीाराि५िीिउप-धीाराि(१)िेिअधीनाेंिनाेंाह‍िमतािअह‍िधीारीिोईिमह‍िलािह‍िसानाेंिद्वाराि आवदेनाेंिप्रस्‍ताुतािरनाेंिेिप्ररुपिऔरिरीह‍िताि;

(ख)िप्ररूपिऔरिसािरीह‍ितािनाेंाह‍िमितािअह‍िधीिारीिधीाराि५िीिउप-धीाराि(१)िेिअधीनाेंिमह‍िलाि ह‍िसानाेंिप्रमाणपत्रिजारीिरगाि;िह‍िजािसामि

(ग)िधीाराि५िीिउप-धीाराि(६)िेिअधीनाेंिअपीलाीयिअह‍िधीिारीिेिसाक्षमिअपीलािप्रस्‍ताुतािरनाेंि ािप्रपत्रिऔरिरीह‍िताि;

(घु)िविप्ररूपिऔरिरीह‍ितािह‍िजासासािोईिमह‍िलािह‍िसानाेंिधीाराि६िीिउप-धीाराि(१)िेिअधीनाेंि नाेंाह‍िमतािअह‍िधीारीिोिआवदेनाेंिप्रस्‍ताुतािरिसाेगीि;

(ङ)िविप्ररूपिऔरिरीह‍ितािह‍िजासासािनाेंाह‍िमतािअह‍िधीारीिधीाराि६िीिउप-धीाराि(४)िेिअधीनाेंि मह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणिपत्रिजारीिरगाि;

(चा)िधीाराि६िीिउप-धीाराि(६)िेिअधीनाेंिअपीलाीयिअह‍िधीारीिेिसामक्षि अपीलािप्रस्‍ताुताि रनाेंिािप्ररूपिऔरिरीह‍िताि;

(छ)िह‍िजासािरीह‍ितािसािधीाराि१०िीिउप-धीारािेिअधीनाेंिमह‍िलािह‍िसानाेंिडेटाबेसािोिसांग्राीताि बेनाेंाएिरखािजानाेंािैि;

(जा)िऐसािअन्‍यिमामलािह‍िजानाेंेिह‍िलाएिधीाराि११िीिउप-धीाराि(२)िेिअधीनाेंिराज्‍यिह‍िनाेंह‍िधीिाि उपयोगिह‍ियािजाएगाि;

ि मांहाराष्ट्रटिशासनिराजपत्रिअसाधाराणिभागिसात,िजुलैि१,ि२०२६/आर्षाढि१०,िशाकाेि१९४८ि ११

(झौ)िह‍िसाीिअन्‍यिमामलािह‍िजासाेिह‍िलाएिइसािअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिअधीनाेंिह‍िनाेंयमिबेनाेंानाेंािआवश्‍यिै। (३)ि इसािअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिअधीनाेंिबेनाेंायािगयािप्रत्‍यिह‍िनाेंयम,िउसाेिबेनाेंाएिजानाेंिेिताुरंतािपश्‍िचात्,िराज्‍यि ह‍िवधीानाेंमंडेलािेिप्रत्‍यिसादेनाेंिेिसामक्ष,िजाबेिविसात्रिमिो,िुलािताीसािह‍िदेनाेंिीिअवह‍िधीिेिह‍िलाएिरखािजाएगा,ि जाोिएिसात्रियािदेोियािदेोिसािअह‍िधीिअनाेंुक्रह‍िमिसात्रंिमिसामाह‍ितािोिसाताीिै,िऔरियह‍िदे,िह‍िजासािसात्रिमिइसाि रखािगयािैियािउसाेिताुरंतािबेादेिवालािसात्रिीिसामाक्त‍िप्तािसािपला,िदेोनाेंिसादेनाेंिह‍िसाीिह‍िनाेंयमिमिोईिसांशोधीनाेंि रनाेंिपरिसामतािातािंियािदेोनाेंिसादेनाेंिइसािबेातािपरिसामतािातािंिह‍िह‍िनाेंयमिनाेंिबेनाेंायािजाए,िऔरिइसािसांबेंधीि मिअपनाेंिह‍िनाेंणययिीिसाूचानाेंािदे,िताोिराजपत्रिमिइसािह‍िनाेंयमिेिऐसािह‍िनाेंणययिीिअह‍िधीसाूचानाेंािेिप्राशनाेंिेिह‍िदेनाेंांि सािेवलािसांशोह‍िधीतािरूपिमिीिप्राविोगाियािोईिप्रावीिनाेंिोगा,िजाैसािीिमामलािो,िालांह‍ि,िऐसािोईि ीिसांशोधीनाेंियािह‍िनाेंरस्‍ताीरणिउसािह‍िनाेंयमिेिअधीनाेंिपलािह‍िएिगएियािनाेंिह‍िएिगएिह‍िसाीिीिाययिीिवैधीताि परिप्रह‍िताूलािप्राविनाेंिडेालागा।

ह‍िठानाेंाइयंिेि ह‍िनाेंिरारणिरनाेंि ीिशक्त‍िता। १९.ि (१)िइसािअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिउपबेंधींिोिप्रावीिरनाेंिमियह‍िदेिोईिह‍िठानाेंाईिउत्‍पन्‍नाेंिोताीिै,िताोि राज्‍यिसारार,िआदेशिद्वारा,िराजपत्रिमिइसािअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिउपबेंधींिेिअनाेंुरूप,िऐसािउपबेंधीिह‍िएिजाएंिजाोि ह‍िठानाेंाईिोिदेूरिरनाेंिेिह‍िलाएिआवश्‍यियािइष्‍िटारिप्रताीतािंि:

परन्‍ताु,िइसािअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिप्रारंनाेंिेिह‍िदेनाेंांिसािदेोिवषंिीिअवह‍िधीिसामाप्तािोनाेंिेिपश्‍चातािइसािउप-धीाराि ेिअधीनाेंिऐसािोईिआदेशिनाेंिबेनाेंायािजाएगा।

(२)ि उप-धीाराि(१)िअधीनाेंिबेनाेंायािगयािप्रत्‍यिआदेशिउसाेिबेनाेंाएिजानाेंिेिपश्‍चात्ियथािसांवि शीघ्रिराज्‍यिह‍िवधीानाेंमंडेलािेिप्रत्‍यिसादेनाेंिेिसामक्ष,िरखािजायगा।

ागिसाता-५०–२अ१२ि मांहाराष्ट्रटिशासनिराजपत्रिअसाधाराणिभागिसात,िजुलैि१,ि२०२६/आर्षाढि१०,िशाकाेि१९४८ि

उद्देश्यंिऔरािकाराणंिकािक्तव्य

ारतािेिसांह‍िवधीानाेंिेिअनाेंुच्छेदेि३९िऔरि४३िमिह‍िनाेंह‍ितािराज्‍यिनाेंीह‍ितािेिह‍िनाेंदेशिह‍िसाद्धांतािराज्‍यिसाियि अपक्षािरतािंिह‍िविसाीिनाेंागर‍िरंिेिह‍िलाएिआजाीह‍िवािेिपयायप्तािसाधीनाेंिसाुह‍िनाेंक्त‍िश्‍चातािरनाें,िसामाह‍िजाि औरिआह‍िथायिन्‍यायिोिबेढ़ावािदेनाेंिऔरिसांसाधीनाेंिऔरिअवसारंिेिसामानाेंिऔरिह‍िलांग-सांवदेनाेंशीलािह‍िवतारणि ीिह‍िदेशािमिअपनाेंीिनाेंीह‍ितायंिािह‍िनाेंदेशनाेंिरतािै।

२.ि अह‍िधीांशिृह‍िषिनाेंीह‍ितायां,ियोजानाेंाएिऔरिह‍िवस्‍तारिप्रणाह‍िलायािलांह‍िगिसामानाेंतािोिध्‍यानाेंिमिरखतािुएि बेनाेंाईिगईिं,िताथाह‍िपि,िअह‍िधीांशिृह‍िषियोजानाेंाओंिऔरिसांबेंह‍िधीतािअह‍िधीारंितािपु ंचािेिह‍िलाएिूह‍िमिस्‍वाह‍िमत्‍विीि अह‍िनाेंवाययतािनाेंिईिमह‍िलािह‍िसानाेंिेिह‍िलाएिऐसाीियोजानाेंाओंिोिदेुगयमिबेनाेंािह‍िदेयािै,ियंह‍िइनाेंमिसािबेुतािमि प्रह‍िताशतािमह‍िलाओंिेिपासािीिृह‍िषिूह‍िमिै।िऐसािम,िजाोिमह‍िलाएंिऔपचार‍िरिस्‍वाह‍िमत्‍विेिह‍िबेनाेंािपार‍िरवार‍िरि यािसामुदेाह‍ियिूह‍िमिपरिखताीिरताीिं,िउन्‍िअसारिह‍िसानाेंिेिबेजायिृह‍िषिमजादेूरिमानाेंािजातािै।िइसाीिप्रार,ि जाोिमह‍िलाएंिमछलाीिपड़ीनाेंा,िलाघुिवनाेंिउपजािसांग्राण,िमुगीिपालानाें,िपशुपालानाेंिआह‍िदेि;िजाैसाीिखताीिसािइतारि गह‍िताह‍िवह‍िधीयंिमिलागीिं,िउन्‍िीिह‍िसानाेंिेिरूपिमिमान्‍यतािनाेंिदेीिजाताीिै।िमह‍िलािह‍िसानाेंिऔरिउनाेंेिृह‍िषि श्रमिीियिव्यवस्‍थागतािउपक्षािगंीरिैिऔरिइसासािईिप्रारिेिबेह‍िष्‍ारिउत्‍पन्‍नाेंिोतािं,िह‍िजानाेंमियोजानाेंाओं,ि ऋणिऔरिबेाजारंितािपु ंचािमिदेाविशाह‍िमलािै।

३.ि इसाह‍िलाए,िसारारिृह‍िषिऔरिसांबेद्धिगह‍िताह‍िवह‍िधीयंिमिलागीिमह‍िलाओंिोिमह‍िलािह‍िसानाेंिेिरूपि मिमान्‍यतािदेनाेंिऔरिउन्‍िमह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणिपत्रिदेनाेंिेिह‍िलाएिएिनाेंयािानाेंूनाेंिबेनाेंानाेंािइष्‍टारिसामझौताीि ंचािसां।िप्रस्‍ताह‍िवतािानाेंूनाेंिमि ै,िह‍िजासासािविअह‍िधीारं,िलां,िआह‍िथायिसायता,िसावाओंिऔरिऋणितािपु मह‍िलािह‍िसानाेंिसाशक्त‍ितारणिपर‍िरषदेिऔरिक्षिराज्‍यिह‍िनाेंगरानाेंीिसाह‍िमह‍ितािीिस्‍थापनाेंािऔरिमह‍िलािह‍िसानाेंिह‍िनाेंह‍िधीि औरिउनाेंेिडेटाबेसािऔरितात्‍िसांबेंधीिमामलािािसांग्राीतािऔरिबेनाेंाएिरखनाेंिािीिउपबेंधीिै।

यतािउद्देश्‍यंिोिप्राप्तािरनाेंािै।

४.ि प्रस्‍ताुतािह‍िवधीयिािआशयिउपयु

ंबेई,

देत्‍ितात्रयिभाराणे,ि

मु ह‍िदेनाेंांह‍िताि३०िजाूनाें,ि२०२६ि।ि ृह‍िषिमंत्री।ि मांहाराष्ट्रटिशासनिराजपत्रिअसाधाराणिभागिसात,िजुलैि१,ि२०२६/आर्षाढि१०,िशाकाेि१९४८ि १३

प्रात्‍यायोव‍िजतिव‍िधानिकाेिसबुधािमांिज्ञापन

प्रस्‍िताुतािह‍िवधीयिमिह‍िवधीायीिशक्त‍ितायंिेिप्रत्‍यायोजानाेंिेिह‍िलाएिह‍िनाेंम्नाेंह‍िलाह‍िखतािप्रस्‍ताविअन्‍िताह‍िग्रािस्‍ितािं,िअथायत्:-

खंडि४.-िइसािखंडेिेिअंतागयता,िराज्‍यिसारारिोिशक्त‍ितािप्रदेानाेंिीिगयीिै,-

नाेंाह‍िमतािअह‍िधीारीिेिरूपिम,िह‍िनाेंम्नाेंतामिश्रणीिे

()िउप-खंडेिेि(१)िअधीनाेंिराजापत्रम,िअह‍िधीसाूचानाेंािद्वारािनाेंाह‍िमतािरनाेंिेिह‍िलाएिअह‍िधीारी,ि ेिनाेंीचािािनाेंिो,-

(ए)िग्रामिपंचायतािक्षत्रिेिह‍िलाएिसायिृह‍िषिअह‍िधीारी;िऔर

(देा)िनाेंगरिपंचायतािेिक्षत्रािेिह‍िलािएिृह‍िषिअह‍िधीारीि।

(ख)िउप-खंडेि(२)िेिअधीनाेंिराजापत्रिमिअह‍िधीसाूचानाेंािद्वारािऐसािक्षत्रंिेिह‍िलाएिअपीलाीयि अह‍िधीारीिेिरूपिमितालाुािृह‍िषिअह‍िधीारीिसािमिश्रणीिेिअह‍िधीार‍िरयंिीिइतानाेंीिसांख्याि ह‍िनाेंयुतािरनाेंिािअह‍िधीारिै,िजाैसािविउह‍िचातािसामझौ।ि

खंडि५.-िइसािखंडेिेिअधीनाें,िराज्‍यिसारारिोिशक्त‍ितािप्रदेानाेंिीिै,ि-

()िउप-खंडेि(१)िेिअधीनाेंिग्रामिपंचायतािेिक्षत्रिमिमह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणिपत्रिप्राप्तािरनाेंि ेिह‍िलाएिआवदेनाेंिरनाेंिताुिप्ररूपिऔरिरिीह‍ितािोिह‍िनाेंयमंिद्वारािह‍िविह‍ितािरनाेंा;

(ख)िउप-खंडेि(४)िेिअधीनाेंिमह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणिपत्रिजारीिरनाेंिेिह‍िलाएिह‍िनाेंयमंिद्वाराि प्ररूपिऔरिरिीह‍ितािह‍िविह‍ितािरनाेंा;

(ग)िउप-खंडेि(६)िेिअधीनाेंिअपीलाीयिअह‍िधीारीिेिसामक्षिअपीलािरनाेंिेिह‍िलाएिह‍िनाेंयमंि द्वारािप्ररूपिऔरिरीह‍ितािह‍िविह‍ितािरनाेंा।

खंडि६.-िइसािखंडेिेिअधीनाें,िराज्‍यिसारारिोिशक्त‍ितािप्रदेानाेंिीिजाताीिै,—

()िउप-खंडेि(१)िेिअधीनाेंिनाेंगरिपंचायतािेिक्षत्रिमिमह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणिपत्रिप्राप्तािरनाेंि ेिह‍िलाएिआवदेनाेंिरनाेंिताुिप्ररूपिऔरिरीह‍ितािोिह‍िनाेंयमंिद्वारािह‍िविह‍ितािरनाेंा;

(ख)िउप-खंडेि(४)िेिअधीनाेंिमह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणिपत्रिजारीिरनाेंिेिह‍िलाएिह‍िनाेंयमंिद्वाराि प्ररूपिऔरिरीह‍ितािह‍िविह‍ितािरनाेंा;

(ग)िउप-खंडेि(६)िेिअधीनाेंिअपीलाीयिअह‍िधीारीिेिसामक्षिअपीलािरनाेंिेिह‍िलाएिह‍िनाेंयमंि द्वारािप्ररूपिऔरिरीह‍ितािह‍िविह‍ितािरनाेंा।

खंडि८(२).-िइसािखंडेिेिअधीनाें,िराज्‍यिसारारिोिउनाेंिनाेंीह‍ितायं,िाययक्रमंिऔरियोजानाेंाओंिोि अह‍िधीसाूह‍िचातािरनाेंिािअह‍िधीारिह‍िदेयािगयािै,िह‍िजानाेंेिह‍िलाएिमह‍िलािह‍िसानाेंिप्रमाणिपत्रिधीारिदेारिं।

खंडि१०(१).-िइसािखंडेिेिअधीनाें,िराज्‍यिसारारिोिमह‍िलािह‍िसानाेंिेिडेटाबेसािेिसांलानाेंिऔरि रखरखाविीिरीह‍ितािोिह‍िविह‍ितािरनाेंिािअह‍िधीारिह‍िदेयािगयािै।

धाराि११.-िइसािखंडेिेिअधीनाें,िराज्‍यिसारारिोिशक्त‍ितािप्रदेानाेंिीिजाताीिै,—

()िउप-खंडेि(१)ि(ग)िेिअधीनाेंिमह‍िलािह‍िसानाेंिेिह‍िलाएिमाराष्‍ट्रिराज्‍यिह‍िनाेंह‍िधीिमिजामािीि जानाेंिवालाीिह‍िसाीिअन्‍यिराह‍िशिोिअह‍िधीसाूह‍िचातािरनाेंा;

(ख)िउप-खंडेि(२)िेिअधीनाेंिमाराष्‍ट्रिराज्‍यिीिमह‍िलािह‍िसानाेंिेिह‍िलाएिह‍िनाेंह‍िधीिेिउपयोगि सािसांबेंह‍िधीतािह‍िसाीिअन्‍यिमामलािोिह‍िनाेंयमंिद्वारािह‍िविह‍ितािरनाेंा।

खंडि१२(१).-िइसािखंडेिेिअधीनाें,िराज्‍यिसारारिोिराजपत्रिमिअह‍िधीसाूचानाेंािद्वारािमह‍िलािह‍िसानाेंि साह‍िशिक्त‍ितािरणिपर‍िरिषदेिस्‍थाह‍िपतािरनाेंिािअह‍िधीारिह‍िदेयािगयािै।१४ि मांहाराष्ट्रटिशासनिराजपत्रिअसाधाराणिभागिसात,िजुलैि१,ि२०२६/आर्षाढि१०,िशाकाेि१९४८ि खंडि१८ि(१).-िइसािखंडेिेिअधीनाें,िराज्‍यिसारारिोिइसािअह‍िधीह‍िनाेंयमिेिप्रयाजानाेंािोिपूरािरनाेंिेि ह‍िलाएिराजापत्रिमिअह‍िधीसाूचानाेंािजारीिरेिह‍िनाेंयमिबेनाेंानाेंिािअह‍िधीारिह‍िदेयािगयािै।ि

खंडि१९ि(१).-िइसािखंडेिेिअधीनाें,िइसािअह‍िधीिह‍िनाेंियमिेिउपबेंधीािािलागूिरनाेंिमिउत्‍िपन्‍िनाेंिानाेंवालाीि ह‍िसाीिीिठानाेंाइटिािदेूरिरनाेंिेिलािएिराज्‍यिसारारिोिराजपत्रिमिआदेशिजारीिरनाेंिािअह‍िधीारिह‍िदेयाि गयािै।

यतािप्रस्‍ताविसामान्‍यिस्‍िवरूपिेिं।

२.ि ह‍िवधीायीिशक्त‍ितायंिेिप्रत्‍यायोजानाेंिेिह‍िलाएिउपयुि मांहाराष्ट्रटिशासनिराजपत्रिअसाधाराणिभागिसात,िजुलैि१,ि२०२६/आर्षाढि१०,िशाकाेि१९४८ि १५

व‍ित्तीयिज्ञापन

प्रस्‍िताुतािह‍िवधीयिेिखंडेि११िमिमह‍िलािह‍िसानाेंिेिह‍िलाएिमाराष्‍ट्रिराज्‍यिह‍िनाेंिह‍िधीिेिगठानाेंिािउपबेंधीिै।ि इसािराज्‍यिह‍िनाेंिह‍िधीिािउपयोगिमह‍िलािह‍िसानाेंिेिल्‍याणिऔरिह‍िवासािेिह‍िलाएिसायतािप्रदेानाेंिरनाें,िमह‍िलाि ह‍िसानाेंिेिसाशक्त‍ितारणिेिह‍िलाएिह‍िवत्तीयिउपायिरनाें,िमह‍िलािह‍िसानाेंिेिल्‍याणिोिबेढ़ावािदेनाेंिऔरि साुह‍िवधीाएंिप्रदेानाेंिरनाेंिऔरिऐसािअन्‍यिमामलांिेिह‍िलाएिह‍ियािजाएगा,िजाैसािह‍िह‍िविह‍ितािह‍ियािजािसातािै।ि इसाेिअह‍ितार‍िरता,िंद्रिसारारियािराज्‍यिसारारिसािप्राप्तािअनाेंुदेानाें,िसाथािीिदेानाेंिऔरिअन्‍यिस्रोतांिसािप्राप्ताि धीनाेंराह‍िशिीिउतािह‍िनाेंिह‍िधीिमिजामािीिजाएगी।

यिह‍िविधीयिराज्‍यिह‍िवधीानाेंमंडेलािेिअह‍िधीिह‍िनाेंियमिेिरूपिमिइसाीिअह‍िधीह‍िनाेंयह‍िमतािपरिमह‍िलािह‍िसानाेंिेि ह‍िलाएिमाराष्‍ट्रिराज्‍यिह‍िनाेंह‍िधीिमिराज्‍यिसारारिद्वारािह‍िदेएिजानाेंिवालािअनाेंुदेानाेंिेिह‍िलाएिराज्‍यिीिसांह‍िचातािह‍िनाेंह‍िधीिसाि आवताीिव्ययिशाह‍िमलािोगा।िताथाह‍िपि,िइसािह‍िनाेंिह‍िमित्तिउपगतािानाेंवालािव्िययिइसािस्‍तारिपरिइसािसांबेंधीिमिोनाेंिवालाि वास्‍ताह‍िविआवताीिव्ययिािअनाेंुमानाेंिलागानाेंािसांविनाेंिै।

ि

(यथाथायिअनाेंुवादे),

ि श्री.िअरुणिकामांळाबुाईिाळूिव‍िगते,

ि

ि

ाषािसांचाला,ि माराष्‍ट्रिराज्‍य।१६ि मांहाराष्ट्रटिशासनिराजपत्रिअसाधाराणिभागिसात,िजुलैि१,ि२०२६/आर्षाढि१०,िशाकाेि१९४८ि

भारातिसव‍िधानिकाेिअनुच्छेदेि२०७िकाेिअधाीनिराज्‍ियपालैिकाीिअनुशासा

(माराष्‍िट्रिशासानाें,िह‍िविह‍िधीिविन्‍यायिह‍िविाग,िआदेशिह‍िप्रता)

ारतािसांह‍िविधीानाेंिेिअनाेंुच्िछेदेि२०७िेिखंडेि(३)िद्वारािप्रदेत्तिशक्त‍िताियािािप्रयागिरतािुए,िमाराष्‍िट्रि

मह‍िलािह‍िसानाेंिसाशक्त‍ितािरणिह‍िविधीय,ि२०२६िइट.िपरिह‍िविचारिरनाेंिीिअनाेंुशंसािरतािै.

व‍िधानिभानि:ि मु ंबेई,ि

व‍िजितद्रिभाेळे, साह‍िचािव-१ि

ह‍िदेनाेंांह‍िताि१िजाुलाइट,ि२०२६।ि माराष्‍िट्रिह‍िविधीानाेंसा।ि

ON BEHALF OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, PRINTED AND PUBLISHED BY DIRECTOR, PRINTED AT GOVERNMENT CENTRAL PRESS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004 AND PUBLISHED AT DIRECTORATE OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATIONS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004. EDITOR : DIRECTOR.

Cite this issue. Maharashtra Gazette, Government of Maharashtra, 01 July 2026. Indian Gazettes, https://egazette.servantsofknowledge.in/details/in.gazette.maharashtra.2026-07-01.Extra-Ordinary_CENTRAL-SECTION_Part-7-Hindi-/. Archive identifier in.gazette.maharashtra.2026-07-01.Extra-Ordinary_CENTRAL-SECTION_Part-7-Hindi-.