भाग चार-क, असा. क्रमांक ५३, आयुक्वत, अन्न व औषध प्रशासन, महाराष्ट्र राज्य, आदेश, क्रमांक सीओएमएम/फूड/आदेश/पनीर/९८६-२०२६/७. गुरुवार, ३० जुलै २०२६.

RNI No. MAHBIL /2009/35527

महाराष्ट्रट शासन राजपत्र

असाधाराण भाग चारा-क

वर्ष १२, अंक ३३] गुरुवारा, जुलै ३०, २०२६/श्रावण ८, शाके १९४८ [पृष्ठे ९, किंकंमत : रुपये ९.००

असाधाराण क्रमांक ५३

प्राकिंधाकृत प्राकाशान

महाराष्ट्र शासनाव्येकिंतरिराक्त इतरा वैधाकिंनक प्राकिंधाकाऱ्येांनी तयेारा केलैेलैे

(भाग एक, एक-अ व एक-लै येांमध्ये प्राकिंसद्ध केलैेलैे वैधाकिंनक किंनयेम व आदेशा येांव्येकिंतरिराक्त इतरा)

वैधाकिंनक किंनयेम व आदेशा; येात भारात सराकारा, उच्चा न्येायेालैये, पोलैीस आयेुक्त, आयेुक्त (राज्ये उत्पादेन शाुल्क),

किंजल्हादेंडाकिंधाकाराी व किंनवडाणूक आयेोग, किंनवडाणूक न्येायेाकिंधाकराण, किंनवडाणूक किंनणषये अकिंधाकाराी व किंनवडाणूक आयेोगाखालैीलै

इतरा प्राकिंधाकाराी येांनी तयेारा केलैेलैे वैधाकिंनक किंनयेम व आदेशा येांचा समावेशा हाोतो.

आयेुक्त, अन्न व और्षधा प्राशासन, महाराष्ट्र राज्ये

सर्वेक्षण क्र. ३४१, र्वेाद्रे-कुर्ला सकुर्ला, र्वेाद्रे (पूर्वे), मुं बई ४०० ०५१, दिनांाक ३०/०७/२०२६.

आदेशा

किंवर्षये.—अन्नां संरक्षा र्वे मुंानांके अदिदिनांयमुं, २००६ च्या कर्लामुं ३०(२)(अ) अन्र्वेये, सार्वेजदिनांक आरोग्याच्या दितासाठी, सपूण मुंाराष्ट्र राज्यामुंध्ये पूनांीर या नांार्वेानांे दिर्वेक्री केल्या जाणाऱ्या अनांरूपू / ंग्ेतार पूनांीर (अर्थाता ंग् सभाताीर्ला अनांरूपू) याचाे उत्पूानां, साठीर्वेण, दिर्वेतारण (र्वेातांकीस) र्वे दिर्वेक्री यार्वेर एक र्वेर्षाच्या कार्लार्वेीसाठी मुंनांाई; तासेचा दिर्वेदिनांयमुं २.१.१६ अन्र्वेये पूनांीर / छेनांा याचाी मुंानांके, आर्वेष्टनां र्वे र्लाेबर्ला र्लार्वेणे याबाबता दिनांेश.

क्रमुंाक सीओएमुंएमुं/फूड/आेश/पूनांीर/९८६ -२०२६/७.—ज्याअर्थाी, भारताच्या सदिर्वेानांाच्या अनांच्छे २१ अन्र्वेये मुंी दिर्लाेर्ला जीर्वेनांाचा अदिकार ा संरदिक्षता र्वे सकस अन्नांाच्या उपूर्लाब्ताेचा अदिर्वेभाज्य भाग आे; आदिण सदिर्वेानांाच्या अनांच्छे ४७ नांसार र्लाोकाच्या पूोर्षाणाच्या स्ताराता र्वेाढ करणे, जीर्वेनांमुंानां उंचार्वेणे र्वे सार्वेजदिनांक आरोग्य संारणे े राज्याचाे प्र्थामुं कताव्य आे; आदिण भारताच्या मुंानांनांीय सर्वेोच्चा न्यायार्लायानांे असे प्रदितापूानां केर्लाे आे की, सदिर्वेानांाच्या अनांच्छे २१ र्वे अनांच्छे ४७ याचा सयंक्ता दिर्वेचार करता मुंानांर्वेी जीर्वेनां र्वे आरोग्याचाे योग्य सरक्षण संदिनांश्चिचाता करणे े राज्य र्वे त्याच्या प्रादिकरणार्वेर असर्लाेर्लाे सर्वेोच्चा र्वे मुंूर्लाभाूता कताव्य आे;

आदिण ज्याअर्थाी, अन्नां संरक्षा र्वे मुंानांके अदिदिनांयमुं, २००६ (याता यापूंढे ज्याचा दिनांेश, "अदिदिनांयमुं" असा केर्ला आे) याच्या कर्लामुं १८(१) मुंध्ये अदिदिनांयमुंाच्या प्रशासनांासाठी अनांसरार्वेयाचाी सर्वेसारण तात्त्र्वे दिनांारिरता करण्याता आर्लाी असूनां त्यामुंध्ये —

(अ) मुंानांर्वेी जीर्वेनां र्वे आरोग्याचाे योग्य स्तारार्वेर सरक्षण करणे तासेचा सर्वे प्रकारच्या अन्नां व्यापूारामुंध्ये न्याय्य व्यर्वेारास ग्राकाच्या दिताचाे सरक्षण संदिनांश्चिचाता करणे;

(ब) जोखीमुं मुंूल्याकनांाच्या दिनांष्कर्षाचा दिर्वेचार करूनां जोखीमुं व्यर्वेस्र्थापूनां करणे;

(१)

भाग चार-क-५३–१२ महाराष्ट्रट शासन राजपत्र असाधाराण भाग चारा-क, जुलै ३०, २०२६/श्रावण ८, शाके १९४८ (क) उपूर्लाब् मुंादिताीच्या मुंूल्याकनांार्वेरूनां आरोग्यार्वेर अपूायकारक पूरिरणामुं ोण्याचाी शक्यता दिनांशनांास येता असर्लाी तारी र्वेैज्ञादिनांक अदिनांश्चिचाताता कायमुं असल्यास खीबरारीच्या तात्त्र्वेानांसार तात्पूंरताी जोखीमुं-व्यर्वेस्र्थापूनां उपूाययोजनांा करण्याचाी पूरर्वेानांगी असेर्ला; आदिण

(ड) अशा उपूाययोजनांा प्रमुंाणबद्ध असाव्याता र्वे आरोग्य सरक्षणासाठी आर्वेयक त्या मुंयाेपूेक्षा व्यापूारार्वेर अदिक दिनांब आणणाऱ्या नांसाव्याता;

आदिण ज्याअर्थाी, अदिदिनांयमुंाच्या कर्लामुं ३०(२)(अ) नांसार, सार्वेजदिनांक आरोग्याच्या दितासाठी र्वे र्लाेखी कारणे नांर्वेूनां, अन्नां संरक्षा आयंक्तानांा राजपत्रात अदिसूचानांा प्रदिसद्ध करूनां, एखीा अन्नांपूार्था असंरदिक्षता अर्थार्वेा आरोग्यास अपूायकारक असण्याचाी र्वेाजर्वेी कारणे असल्यास, सपूण राज्याता दिकंर्वेा त्याच्या कोणत्याी भागाता, अशा अन्नांपूार्थाचाे उत्पूानां, साठीर्वेण, दिर्वेतारण दिकंर्वेा दिर्वेक्री, यास जास्ताीता जास्ता एक र्वेर्षाच्या कार्लार्वेीसाठी मुंनांाई करण्याचा अदिकार प्रानां करण्याता आर्लाेर्ला आे;

आदिण ज्याअर्थाी, स्र्वेामुंी अच्यंतानां ताीर्था ॲन्ड ऑस (Swami Achyutanand Tirth & Others) दिर्वेरुद्ध यंदिनांयनां ऑफू इंदिडया ॲन्ड ऑस (Union of India & Others) रिरट यादिचाका (नांागरी) क्र. १५९/२०१२, दिनांणय दिनांाक ०५ ऑगस्ट २०१६ [(२०१६) ९ एससीसी ६९९], या प्रकरणामुंध्ये भारताच्या मुंानांनांीय सर्वेोच्चा न्यायार्लायानांे ू र्वे ंग्जन्य पूार्थामुंीर्ला मुंोठ्या प्रमुंाणार्वेरीर्ला भाेसळ — ज्यामुंध्ये ंाताीर्ला श्चिस्नांग्ाशाच्या ऐर्वेजी शंद्ध/र्वेनांस्पूताी ताेर्लाचा र्वेापूर समुंादिर्वेष्ट आे — याचाी गभाीर खीर्ला घेता, कंद्रे सरकार र्वे सर्वे राज्य शासनांानांा अन्नां संरक्षा र्वे मुंानांके अदिदिनांयमुं, २००६ चाी अदिक प्रभार्वेी अमुंर्लाबजार्वेणी करण्याचाे दिनांेश दिर्लाे; तासेचा दिर्वेशेर्षाताः राज्य अन्नां संरक्षा प्रादिकरणानांी उच्चा जोखीमुं असर्लाेर्लाे क्षेत्र र्वे उच्चा जोखीमुं असर्लाेर्लाे कार्लाखीड (उा. सणासंीचाे दिर्वेस) दिनांश्चिचाता करूनां ताेर्थाे नांमुंनांा सकर्लानांाचाी ताीव्रता र्वेाढर्वेार्वेी, एनांएबीएर्ला (NABL) मुंान्यताप्राप्ता प्रयोगशाळा र्वे दिफूरताी अन्नां पूरीक्षण संदिर्वेा उपूर्लाब् करूनां द्याव्याता, राज्यस्तारीय र्वे दिजल्ास्तारीय सदिमुंत्या स्र्थापूनां करूनां भाेसळ प्रदिताबक कायाचा दिनांयदिमुंता आढार्वेा घ्यार्वेा (जसे मुंाराष्ट्र राज्याता करण्याता येताे), तासेचा अदिदिनांयमुंाच्या कर्लामुं १८(१)(फू) नांसार जनांताेस आरोग्यार्वेरीर्ला जोखीमुंीबाबता मुंादिताी द्यार्वेी, असे दिनांेश दिर्लाे असूनां, सर दिनांेशामुंळे या प्रादिकरणार्वेर ू र्वे ंग्जन्य पूार्थाताीर्ला भाेसळ रोखीण्यासाठी प्रभार्वेी प्रदिताबात्मुंक उपूाययोजनांा करण्याचाे सातात्यपूण ादियत्र्वे आर्लाेर्लाे आे;

आदिण ज्याअर्थाी, अन्नां संरक्षा र्वे मुंानांके अदिदिनांयमुं, २००६ अन्र्वेये स्र्थापूनां करण्याता आर्लाेल्या कंद्रेीय सल्र्लागार सदिमुंताीनांे, दिनांाक १४ ऑक्टोबर, २०२५ रोजी झार्लाेल्या आपूल्या ४८ व्या बैठीकीमुंध्ये "ंग् सभाताीर्ला अनांरूपू" या दिर्वेर्षायार्वेरीर्ला तारतांर्वेर दिर्वेचारदिर्वेदिनांमुंय करतानांा असे नांदिर्वेर्लाे की, ंग् सभाताीर्ला अनांरूपू उत्पूानांासाठी कोणताेी गंणर्वेत्ता मुंापूड दिनांारिरता करण्याता आर्लाेर्लाे नांाीता; अशा मुंानांकाच्या अभार्वेामुंळे अनांरूपू पूनांीरदिर्वेरुद्ध क्षेत्रीय स्तारार्वेर प्रभार्वेी अमुंर्लाबजार्वेणी करणे अत्यता कठीण ोताे; असे उत्पूानां प्रत्यक्षाता त्याच्या मुंूळ ंग् समुंकक्षाच्या तांर्लानांेता दिनांकृष्ट स्र्वेरूपूाचाे असूनां ताे जाणीर्वेपूर्वेक भाेसळ र्वेाढदिर्वेण्यास कारणीभाूता ठीरताे; पूॅकेजब स्र्वेरूपूाता दिर्वेक्री झाल्यानांतारी ताे उघेडूनां सैर्ला स्र्वेरूपूाता दिर्वेकर्लाे जाता असल्यामुंळे अमुंर्लाबजार्वेणी करणे व्यर्वेाय राता नांाी; दिर्वेशेर्षाताः पूनांीर ा प्रदिर्थानांाचा मुंत्त्र्वेपूण स्रोता मुंानांणाऱ्या शाकारी ग्राकानांा अशा उत्पूानांाताूनां कोणताी पूोर्षाणात्मुंक र्लाभा दिमुंळता नांाी; तासेचा दिर्वेद्यामुंानां जनांजागृताीच्या पूाताळीचा दिर्वेचार करता ग्राकार्वेर अनांरूपू र्वे अस्सर्ला पूनांीर यापूैकी दिनांर्वेड करण्याचाी जबाबारी सोपूदिर्वेणे उदिचाता ठीरणार नांाी; आदिण म्णूनांचा सर सदिमुंताीनांे असे मुंता व्यक्ता करूनां दिशफूारस केर्लाी की, मुंानांकीकरण नांसर्लाेर्लाी र्वे पूोर्षाणात्मुंकृष्ट्या र्लाभायक नांसर्लाेर्लाी ंग् अनांरूपू उत्पूानांे, जसे की अनांरूपू पूनांीर, यानांा पूरर्वेानांगी ेऊ नांये; तासेचा सर्वे राज्याच्या अन्नां संरक्षा आयंक्तानांा या सभाता आपूर्लाी समुंताी र्वे अदिभाप्राय सार करण्यासाठी आमुंदित्रता करण्याता आर्लाे;

आदिण ज्याअर्थाी, दिनांाक ०१ एदिप्र्ला, २०२५ ताे ३१ मुंाचा २०२६ या कार्लार्वेीता राज्यभाराताूनां पूनांीर / ंग् अनांरूपू उत्पूानांाचाे नांमुंनांे घेऊनां अदिसूदिचाता अन्नां प्रयोगशाळाकडे दिर्वेर्लाेर्षाणासाठी पूाठीदिर्वेण्याता आर्लाे; त्यापूैकी आजअखीेर ३०८ नांमुंन्याचाे दिर्वेर्लाेर्षाण पूण झार्लाे असूनां, त्यामुंीर्ला १०९ नांमुंनांे — म्णजे दिर्वेर्लाेदिर्षाता नांमुंन्यापूैकी ३५.४ टक्के — दिर्वेदिता मुंानांकाशी दिर्वेसगता असल्याचाे दिनांष्पून्नां झार्लाे; त्यामुंध्ये ७९ नांमुंनांे दिनांकृष्ट तार ३० नांमुंनांे असंरदिक्षता असल्याचाे अर्वेार्ला प्राप्ता झार्लाे; तासेचा दिनांष्कदिर्षाता श्चिस्नांग्ाशाच्या दिर्वेर्लाेर्षाणाता त्याताीर्ला र्लाक्षणीय प्रमुंाणाताीर्ला नांमुंन्यामुंध्ये ब्येूकिंराो-रिराफ्रॅक्ोमीरा वाचान तसेचा आयेोडाीन मूल्ये हाे देुधातीलै स्निनग्धांशासाठेी किंवकिंहात मयेाषदेबाहाेरा असल्याचाे आढळूनां आर्लाे असूनां, त्यार्वेरूनां ंाता नांैसदिगकरीत्या नांसर्लाेर्ला र्वेनांस्पूताीजन्य श्चिस्नांग्ाश दिमुंसळण्याता आर्लाेर्ला दिकंर्वेा त्याद्वारे ंाताीर्ला श्चिस्नांग्ाशाचाी जागा घेताल्याचाे दिनांशनांास आर्लाे आे;

आदिण ज्याअर्थाी, अदिसूदिचाता प्रयोगशाळाकडूनां प्राप्ता झार्लाेल्या अर्वेार्लानांसार, अशा पूनांीरमुंध्ये ंाताूनां नां दिमुंळणारा अर्थार्वेा ंाता नांैसदिगकरीत्या नांसर्लाेर्ला बाह्य श्चिस्नांग्ाश आढळूनां आर्लाेर्ला असूनां, त्यामुंळे अदिदिनांयमुंाच्या तारतांनांसार सर अन्नांपूार्था असंरदिक्षता तासेचा दिमुंथ्याछेादिपूता ठीरताो;

आदिण ज्याअर्थाी, अशा अनांरूपू / ंग्ेतार पूनांीरचाे उत्पूानां र्वे दिर्वेक्री, तासेचा त्यास अस्सर्ला पूनांीर म्णूनां दिकंर्वेा त्याच्या स्र्वेरूपूाता दिर्वेक्री करणे, यामुंळे अन्नांाचाे स्र्वेरूपू र्वे र्वेास्तादिर्वेक घेटक याबाबता ग्राकाचाी दिशाभाूर्ला ोताे; तासेचा ंग् अनांरूपू उत्पूानांानांा र्लागू असर्लाेल्या र्लाेबदिर्लागच्या आर्वेयकताचाे — दिर्वेशेर्षाताः दिर्वेदिनांयमुं २.१.१(५)(ब) अन्र्वेये ंाऐर्वेजी र्वेापूरण्याता आर्लाेल्या ंग्ेतार घेटकाचाी र्वे बर्लाण्याता आर्लाेल्या ंग् घेटकाचाी अदिनांर्वेाय घेोर्षाणा — तासेचा अन्नां संरक्षा र्वे मुंानांके (दिर्वेक्रीर्वेरीर्ला प्रदिताब र्वे दिनांब) दिर्वेदिनांयमुं, २०११ याचाे उल्र्लाघेनां ोताे;

आदिण ज्याअर्थाी, पूनांीरचाी कायेशीर श्चिस्र्थाताी आता दिनांदिर्वेर्वेापूणे दिनांश्चिचाता झार्लाेर्लाी असूनां, अन्नां संरक्षा र्वे मुंानांके (अन्नां उत्पूानां मुंानांके र्वे अन्नां सयोजके) दिर्वेदिनांयमुं, २०११ मुंीर्ला दिर्वेदिनांयमुं २.१.१६ अन्र्वेये पूनांीर े एक मुंानांकीकृता (Standardised) अन्नांपूार्था आे. सर दिर्वेदिनांयमुंानांसार पूनांीर म्णजे ू (कोणत्याी प्रकारचाे), आर्वेयक असल्यास त्यामुंध्ये अदितारिरक्ता ंग्घेनां दिमुंसळूनां, अनांज्ञाेय आम्र्लाकारक — जसे की र्लाॅश्चिक्टक आम्र्ला, दिसदिट्रक आम्र्ला, मुंॅदिर्लाक आम्र्ला, श्चिव्नांेगर, ग्र्लांकोनांो डेल्टा र्लाॅक्टोनां दिकंर्वेा आबट व्े — याच्या साय्यानांे साकळर्वेूनां र्वे उष्णता ेऊनां तायार केर्लाेर्लाे उत्पूानां ोय; ंाताीर्ला श्चिस्नांग्ाश ा पूनांीरचा अत्यार्वेयक घेटक आे आदिण त्याऐर्वेजी र्वेनांस्पूताी ताेर्ला, र्वेनांस्पूताी श्चिस्नांग्ाश दिकंर्वेा इंतार कोणताी ंग्ेतार श्चिस्नांग्ाश र्वेापूरण्यास पूरर्वेानांगी नांाी; पूरिरणामुंी, ज्या उत्पूानांामुंध्ये ंाताीर्ला श्चिस्नांग्ाश अर्थार्वेा ंग्घेनां पूणताः दिकंर्वेा अशताः ंग्ेतार घेटकानांी बर्लाण्याता आर्लाेर्लाे असताता, असे उत्पूानां कायद्याच्या ृष्टीनांे "ंग् सभाताीर्ला अनांरूपू" असूनां त्यास दिर्वेदिनांयमुं २.१.१(३)(फू) र्वे २.१.१(५)(ब) र्लागू ोताता; असे उत्पूानां "पूनांीर" नांाी आदिण त्यास "पूनांीर" या नांार्वेानांे नांामुंदिनांेदिशता, दिर्वेक्री दिकंर्वेा सेर्वेा ेता येणार नांाी; तासेचा अशा उत्पूानांाच्या नांार्वेाच्या अगी जर्वेळ, ंग् घेटकाच्या जागी ंग्ेतार घेटक र्वेापूरल्याचाी घेोर्षाणा — उारणार्था, "Contains Vegetable Fat" र्वे "Contains no milk fat" — दिर्वेदिनांयमुं २.१.१(५)(ब) अन्र्वेये दिर्वेदिता पूद्धताीनांे करणे बनांकारक आे; आदिण कोणताेी अनांरूपू / ंग्ेतार उत्पूानां जर पूनांीर म्णूनां दिर्वेकर्लाे, पूंरदिर्वेर्लाे दिकंर्वेा सेर्वेा ेण्याता आर्लाे, तार ताे दिमुंथ्याछेादिपूता ठीरताे; तासेचा ताे अन्नां-श्रेणीचाे नांसर्लाेल्या घेटकापूासूनां तायार केर्लाेर्लाे असल्यास दिकंर्वेा अन्य प्रकारे दिर्वेदिता मुंानांकाशी दिर्वेसगता असल्यास, ताे अदिदिनांयमुंाच्या अर्थानांे असंरदिक्षता ेखीर्ला ठीरताे;

आदिण ज्याअर्थाी, अन्नां संरक्षा र्वे मुंानांके (अन्नां उत्पूानां मुंानांके र्वे अन्नां सयोजके) दिर्वेदिनांयमुं, २०११ मुंीर्ला दिर्वेदिनांयमुं २.१.१६ अतागता छेनांा र्वे पूनांीर याच्यासाठीचाे मुंानांक, अन्नां संरक्षा र्वे मुंानांके (अन्नां उत्पूानां मुंानांके र्वे अन्नां सयोजके) (पूाचार्वेी संारणा) दिर्वेदिनांयमुं, २०१९ द्वारे संारिरता करण्याता आर्लाे असूनां, त्यानांसार ंाताीर्ला श्चिस्नांग्ाशाच्या प्रमुंाणार्वेर आारिरता पूनांीरचाे ताीनां र्वेग — (१) पूनांीर (सामुंान्य / पूण-श्चिस्नांग्ाशयंक्ता), (२) मुंध्यमुं श्चिस्नांग्ाशयंक्ता पूनांीर, आदिण (३) कमुंी श्चिस्नांग्ाशयंक्ता पूनांीर — दिनांारिरता करण्याता आर्लाे आेता, तासेचा त्याच्या सरचानांात्मुंक मुंानांकास आर्वेष्टनां र्वे र्लाेबर्ला र्लार्वेणे या सबी आर्वेयकताी खीार्लाीर्ला ताक्त्यामुंध्ये नांमुंू केल्याप्रमुंाणे दिनांारिरता करण्याता आल्या आेता; आदिण सर मुंानांकानांसार कमुंी श्चिस्नांग्ाशयंक्ता र्वे मुंध्यमुं श्चिस्नांग्ाशयंक्ता पूनांीर / छेनांा याचाी दिर्वेक्री केर्वेळ सीर्लाब पूॅकेजमुंध्येचा करण्याता येईर्ला र्वे त्यार्वेर दिर्वेदिता र्लाेबर्ला घेोर्षाणा असणे बनांकारक राीर्ला, तार सामुंान्य (पूण-श्चिस्नांग्ाशयंक्ता) पूनांीर अदिदिनांयमुं र्वे दिर्वेदिनांयमुंाच्या अीनां राूनां सैर्ला स्र्वेरूपूाता दिर्वेक्री करता येईर्ला; आदिण सर मुंानांकाशी अनांरूपू नांसर्लाेर्लाे कोणताेी उत्पूानां — दिर्वेशेर्षाताः कोणताेी अनांरूपू / ंग्ेतार पूनांीर — "पूनांीर" या नांार्वेानांे नांामुंदिनांेदिशता, दिर्वेक्री अर्थार्वेा सेर्वेा करता येणार नांाी;

किंवकिंनयेम २.१.१६ अन्वये पनीरा / छेना येांचाे मानक, आवेष्न व लैेबालै लैावणे

[अन्नां संरक्षा र्वे मुंानांके (अन्नां उत्पूानां मुंानांके र्वे अन्नां सयोजके) दिर्वेदिनांयमुं, २०११ — पूाचार्वेी संारणा दिर्वेदिनांयमुं, २०१९ द्वारे संारिरता]

भाग चार-क-५३–२४ महाराष्ट्रट शासन राजपत्र असाधाराण भाग चारा-क, जुलै ३०, २०२६/श्रावण ८, शाके १९४८ आकिंण ज्येाअर्थाी, पूंढे असेी दिनांशनांास आर्लाे आे की, अनांेक ॉटेल्स, रेस्टॉरट्स, केटरस, भाोजनांार्लाये तासेचा इंतार अन्नां सेर्वेा आस्र्थापूनांा ग्राकानांा पूंरदिर्वेण्याता येणाऱ्या दिर्वेदिर्वे खीाद्यापूार्थामुंध्ये अस्सर्ला पूनांीरऐर्वेजी अनांरूपू / ंग्ेतार पूनांीरचा र्वेापूर करीता आेता; तार्थादिपू, त्याबाबता मुंेनांू काडड, चार्लानां दिकंर्वेा प्रशनां फूर्लाक यार्वेर कोणताी मुंादिताी अर्थार्वेा घेोर्षाणा ेता नांाीता; पूरिरणामुंी, सबदिता खीाद्यापूार्थामुंध्ये अस्सर्ला ंग्जन्य पूनांीर र्वेापूरण्याता आर्लाे आे, असा ग्राकाचा समुंज ोताो; यामुंळे ग्राकाचाी दिशाभाूर्ला ोताे, त्याचा मुंादिताीपूण दिनांर्वेडीचा अदिकार दिरार्वेर्ला जाताो आदिण अशी कृताी अदिदिनांयमुं तासेचा अन्नां संरक्षा र्वे मुंानांके (र्लाेबदिर्लाग र्वे प्रशनां) दिर्वेदिनांयमुं, २०२० याच्या तारतांचाे उल्र्लाघेनां करणारी आे;

आकिंण ज्येाअर्थाी, पूंढे असेी आढळूनां आर्लाे आे की, असे सैर्ला पूनांीर अनांेका मुंूळ आर्वेष्टनांदिशर्वेाय, दिर्वेदिता र्लाेबर्ला घेोर्षाणादिशर्वेाय, चार्लानांादिशर्वेाय, बॅचा ओळखी तापूदिशर्लादिशर्वेाय दिकंर्वेा पूंरेशा शोक्षमुंता शदिर्वेणाऱ्या कागपूत्रादिशर्वेाय र्वेाताूक, साठीर्वेण र्वे दिर्वेक्री करण्याता येता आे; त्यामुंळे अशा उत्पूानांाचा मुंूळ स्रोता प्रभार्वेीपूणे शोणे अशक्य दिकंर्वेा अत्यता कठीण ोताे आदिण त्यामुंळे सार्वेजदिनांक आरोग्यास गभाीर ोका दिनांमुंाण ोताो;

आकिंण ज्येाअर्थाी, जर्वेळपूास एक र्वेर्षाच्या कार्लार्वेीता सातात्यानांे अमुंर्लाबजार्वेणी, सरक्षण, नांमुंनांा सकर्लानां, जनांजागृताी आदिण र्लाेबदिर्लागदिर्वेर्षायक उपूाययोजनांा राबर्वेूनांी, दिर्वेदिता मुंानांकाशी दिर्वेसगता पूनांीर अर्थार्वेा अस्सर्ला पूनांीरऐर्वेजी र्वेनांस्पूताी श्चिस्नांग्ाशयंक्ता अनांरूपू पूनांीर र्वेापूरण्याच्या घेटनांामुंध्ये कोणताी र्लाक्षणीय घेट झार्लाेर्लाी नांाी; दिर्वेर्लाेदिर्षाता नांमुंन्यापूैकी ३५.४ टक्के नांमुंनांे आजी दिर्वेदिता मुंानांकाशी दिर्वेसगता आढळता असूनां, केर्वेळ दिनांयदिमुंता नांमुंनांा सकर्लानां र्वे दिर्वेद्यामुंानां र्लाेबदिर्लाग व्यर्वेस्र्था याच्या मुंाध्यमुंाताूनां सार्वेजदिनांक आरोग्याचाे सरक्षण करणे र्वे अशा प्रकारच्या गैरप्रकारानांा प्रभार्वेीपूणे आळा घेार्लाणे पूंरेसे ठीरता नांसल्याचाे स्पूष्टपूणे दिसद्ध झार्लाे आे;

आकिंण ज्येाअर्थाी, मुंाझ्यासमुंोर सार करण्याता आर्लाेर्लाी सर्वे सामुंग्राी — ज्यामुंध्ये तापूासणी अर्वेार्ला, जप्ताी पूचानांामुंे, प्रयोगशाळा दिनांष्कर्षा, अन्नां-श्रेणीचाे नांसर्लाेल्या घेटकाचा र्वेापूर, उत्पूानां क्षेत्राता तासेचा अन्नां सेर्वेा क्षेत्रामुंध्ये अस्सर्ला पूनांीरऐर्वेजी अनांरूपू / ंग्ेतार पूनांीरचा पूद्धताशीर र्वेापूर, अनांरूपू पूनांीरसाठी दिर्वेदिता गंणर्वेत्ता मुंानांकाचा अभार्वे र्वे त्यामुंळे क्षेत्रीय स्तारार्वेरीर्ला अमुंर्लाबजार्वेणीताीर्ला अशक्यता, तासेचा कंद्रेीय सल्र्लागार सदिमुंताीचाे दिर्वेचारपूर्वेक नांदिर्वेर्लाेर्लाे मुंता— याचा दिर्वेचार केल्यानांतार मुंाझाी अशी खीात्री पूटर्लाी आे की, अनांरूपू / ंग्ेतार पूनांीर ा एक र्वेग म्णूनां मुंानांकीकृता नांसर्लाेर्ला, पूोर्षाणात्मुंकृष्ट्या र्लाभायक नांसर्लाेर्ला, इंदिद्रेयगोचार गंणमुंाच्या ृष्टीनांे अस्सर्ला पूनांीरपूासूनां र्वेगळा ओळखीता नां येणारा आदिण जाणीर्वेपूर्वेक भाेसळ करूनां अस्सर्ला पूनांीर म्णूनां दिर्वेक्री करण्यास सज प्र्वेृत्ता करणारा असल्यामुंळे, ताो मुंानांर्वेी आरोग्यास तासेचा ग्राकाच्या दितास गभाीर ोका दिनांमुंाण करताो; तासेचा ा आेश केर्वेळ अशा मानकीकराण नसलैेल्येा देुग्धा अनुरूप उत्पूानांापूंरता मुंयादिता आे, ज्याच्यासाठी अन्नां प्रादिकरणानांे कोणताेी गंणर्वेत्ता दिनांकर्षा दिनांारिरता केर्लाेर्लाे नांाीता; आदिण ा आेश Frozen Dessert, Processed Cheese, Mixed Fat Spread यासारख्या दिर्वेदिर्वेता मानकीकृत उत्पूानांानांा र्लागू ोणार नांाी, कारण अशा उत्पूानांासाठी स्र्वेतात्र मुंानांके दिर्वेदिर्वेता अदिसूदिचाता करण्याता आर्लाेर्लाी आेता; कंद्रेीय सल्र्लागार सदिमुंताीनांेी ाचा भाे स्पूष्टपूणे मुंान्य केर्ला आे; त्यामुंळे सार्वेजदिनांक आरोग्याच्या दितासाठी, अदिदिनांयमुंाच्या कर्लामुं ३०(२)(अ) अन्र्वेये अदिकाराचा र्वेापूर करूनां, सपूण मुंाराष्ट्र राज्याता अशा अन्नांपूार्थानांा एक र्वेर्षापूयता मुंनांाई करणे आर्वेयक, न्याय्य र्वे प्रमुंाणबद्ध असल्याचाे मुंी समुंानांपूर्वेक दिनांश्चिचाता केर्लाे आे.

त्येाअर्थाी, अन्नां संरक्षा र्वे मुंानांके अदिदिनांयमुं, २००६ च्या कर्लामुं ३०(२)(अ) तासेचा कर्लामुं १८ र्वे २९ अन्र्वेये प्रानां करण्याता आर्लाेल्या अदिकाराचा, तासेचा याबाबता मुंर्ला प्राप्ता इंतार सर्वे सक्षमुं अदिकाराचा र्वेापूर करूनां, मुंी, तुकाराम मु ंढे, भा.प्रा.से., अन्न सुराक्षा आयेुक्त, अन्न व और्षधा प्राशासन, महाराष्ट्र राज्ये, याद्वारे ा आेश दिनांगदिमुंता करीता असूनां, ा आेश मुंाराष्ट्र राज्याताीर्ला पूनांीर तासेचा अनांरूपू / ंग्ेतार पूनांीरचाे उत्पूानां, साठीर्वेण, दिर्वेतारण (र्वेातांकीस) र्वे दिर्वेक्री करणाऱ्या सर्वे खीाद्या व्यर्वेसाय चार्लाकार्वेर पूंढीर्लाप्रमुंाणे बनांकारक राीर्ला :—

१. व्येाख्येा

या आेशाच्या प्रयोजनांार्था, "अनुरूप / देुग्धाेतरा पनीरा" म्णजे असे कोणताेी पूनांीरसृश उत्पूानां ज्यामुंध्ये ंाताीर्ला श्चिस्नांग्ाश अर्थार्वेा ंग्घेनां पूणताः दिकंर्वेा अशताः र्वेनांस्पूताी ताेर्ला, र्वेनांस्पूताी श्चिस्नांग्ाश अर्थार्वेा इंतार ंग्ेतार घेटकानांी बर्लाण्याता आर्लाेर्लाे आेता.

२. अनुरूप / देुग्धाेतरा पनीरावरा प्राकिंतबांधा

मुंाराष्ट्र राज्यामुंध्ये अनुरूप / देुग्धाेतरा पनीरा (कोणत्येाहाी नावाने संबाोधालैे अर्थावा वणषन केलैे जाणाराे) याचाे उत्पादेन,

प्राकिंक्रयेा, तयेाराी, आवेष्न (पॅकिंकंग), साठेवण, किंवतराण (वाहातुकीसहा), घाऊक किंवक्री, किंकराकोळ किंवक्री, किंवक्रीसाठेी देऊ कराणे

अर्थावा प्रादेकिंशाषत कराणे, तसेचा कोणत्येाहाी प्राकाराे किंवक्री कराणे यार्वेर याद्वारे, सर आेश राजपत्रात प्रदिसद्ध झाल्याच्या दिनांाकापूासूनां

एक वर्षाषच्येा कालैावधाीसाठेी मनाई कराण्येात येत आहाे.

३. अन्न सेवा आर्थापना (हाॉेल्स, राेॉरांट्स, केरासष इ.)

कोणताेी ॉटेर्ला, रेस्टॉरट, केटरर, भाोजनांार्लाय, क्र्लाउड दिकचानां अर्थार्वेा इंतार अन्नां सेर्वेा आस्र्थापूनांा कोणत्याी खीाद्यापूार्थाता, तायारीता अर्थार्वेा अन्नांपूार्थाता अनांरूपू / ंग्ेतार पूनांीरचा वापरा, तयेाराी, सेवा, साठेवण, साठेा, किंवक्री अर्थावा जतन करणार नांाी; आदिण अनांरूपू / ंग्ेतार पूनांीरचा र्वेापूर अर्थार्वेा सेर्वेा — अस्सर्ला पूनांीर म्णूनां केल्यास त्यास — ग्राकाचाी दिशाभाूर्ला करणारी असूनां अकिंधाकिंनयेमाच्येा कलैम २४ च्येा अर्थातगषत अनुकिंचात व्येापारा प्रार्था असून अकिंधाकिंनयेमाच्येा कलैम २६ अन्वये अन्न व्येवसाये चालैकांवरा ाकलैेल्येा जबाबादेाऱ्येांचाे उल्लैंघान ठीरता असल्यानांे त्यार्वेर याद्वारे मनाई कराण्येात येत आहाे.

४. पनीरा — लैेबाकिंलैंग अनुपालैन

पूनांीर / छेनांा याचाे उत्पूानां, पूॅदिकंग, साठीर्वेण, दिर्वेतारण अर्थार्वेा दिर्वेक्री करणाऱ्या प्रत्येक खीाद्या व्यर्वेसाय चार्लाकानांे प्रत्येक पूॅकेजर्वेर अन्न सुराक्षा व मानके (लैेबाकिंलैंग व प्रादेशाषन) किंवकिंनयेम, २०२० अन्वये किंवकिंहात सवष घाोर्षणा नांमुंू असल्याचाी खीात्री करार्वेी, अन्यर्था सर अन्नांपूार्था अकिंधाकिंनयेमाच्येा कलैम ५२ च्येा अर्थातगषत किंमथ्येाछेाकिंपत म्णूनां कायर्वेाीस पूात्र ठीरेर्ला.

५. शाती व परिराणाम

या आेशाच्या कोणत्याी उल्र्लाघेनांाबद्दर्ला अन्नां संरक्षा र्वे मुंानांके अदिदिनांयमुं, २००६ मुंीर्ला र्लागू डात्मुंक तारतांनांसार — ज्यामुंध्ये कर्लामुं ५०, ५१, ५२, ५५ र्वे ५९ याचा समुंार्वेश आे — कारर्वेाई करण्याता येईर्ला, तासेचा सबदिता अन्नांपूार्था कायद्यानांसार जप्ताी र्वे नांष्ट करण्यास पूात्र ठीरेर्ला.

६. प्रारांभा, कालैावधाी व किंनवेदेने

ा आेश राजपत्रात प्राकिंसद्ध झाल्येाच्येा किंदेनांकापासून अमुंर्लाता येईर्ला र्वे त्या दिनांाकापूासूनां एक वर्षाषच्येा कार्लार्वेीसाठी अमुंर्लाता राीर्ला, जोपूयता ताो कायद्यानांसार त्यापूर्वेी रद्द, संारिरता अर्थार्वेा र्वेाढदिर्वेण्याता येता नांाी.

सर आेश सार्वेजदिनांक आरोग्याच्या सरक्षणासाठी तासेचा मुंाराष्ट्र राज्याताीर्ला ग्राकानांा संरदिक्षता अन्नांाचाी उपूर्लाब्ता संदिनांश्चिचाता करण्याच्या दितासाठी दिनांगदिमुंता करण्याता येता आे.

तुकाराम मु

ंढे (भा.प्र.से.),

अन्नां संरक्षा आयंक्ता, मुंाराष्ट्र राज्य, मुं बई.

भाग चार-क-५३–२अ६ महाराष्ट्रट शासन राजपत्र असाधाराण भाग चारा-क, जुलै ३०, २०२६/श्रावण ८, शाके १९४८

COMMISSIONER, FOOD AND DRUG ADMINISTRATION, MAHARASHTRA STATE

Survey No. 341, Bandra-Kurla Complex, Bandra (East), Mumbai 400 051, Date 30th July 2026.

Order

Subject.—Prohibition, in the interest of public health, of the manufacture, storage, distribution (including transport) and sale of Analogue / Non-Dairy Paneer (Analogue in Dairy Context) which is marketed in the name of paneer, throughout the State of Maharashtra for a period of one year under Section 30(2)(a) of the Food Safety and Standards Act, 2006; and directions regarding the standards, packaging and labelling of Paneer / Chhana under Regulation 2.1.16.

No. CoMM/FooD/oRDER/PANEER/ 986-2026/7.—WHEREAS, the availability of safe and wholesome food is an integral facet of the right to life guaranteed under Article 21 of the Constitution of India, and Article 47 of the Constitution enjoins upon the State, as a primary duty, the raising of the level of nutrition and the standard of living of its people and the improvement of public health; and the Hon'ble Supreme Court of India has held that there is a paramount duty cast upon the State and its authorities to ensure an appropriate level of protection of human life and health, the same being a fundamental right under Article 21 read with Article 47 of the Constitution;

AND WHEREAS, Section 18(1) of the Food Safety and Standards Act, 2006 (hereinafter referred to as "the Act") sets out the general principles to be followed in the administration thereof, including —

(a) the achievement of an appropriate level of protection of human life and health and the protection of consumers' interests, including fair practices in all kinds of food trade;

(b) risk management taking into account the results of risk assessment;

(c) the precautionary principle, permitting provisional risk-management measures where, on an assessment of available information, the possibility of harmful effects on health is identified though scientific uncertainty may persist; and

(d) the requirement that such measures be proportionate and no more restrictive of trade than is required to achieve the appropriate level of health protection;

AND WHEREAS, Section 30(2)(a) of the Act empowers the Commissioner of Food Safety of the State, in the interest of public health and for reasons to be recorded in writing, by notification in the Official Gazette, to prohibit the manufacture, storage, distribution or sale of any article of food in the whole of the State or any area thereof for such period not exceeding one year as may be specified, where there exist reasonable grounds for believing that such article of food is likely to be unsafe or injurious to health;

AND WHEREAS, the Hon'ble Supreme Court of India, in Swami Achyutanand Tirth & Ors. v. Union of India & Ors., Writ Petition (Civil) No. 159 of 2012, decided on 5th August 2016 [(2016) 9 SCC 699], taking note of the large-scale adulteration of milk and milk products — including the use of refined / vegetable oil as a substitute for milk fat — directed the Union of India and the State Governments to implement the Food Safety and Standards Act, 2006 in a more effective manner, and in particular directed that the State Food Safety Authorities identify high-risk areas and high- risk times (such as festival seasons) and intensify sampling therein, that adequate NABL-accredited testing infrastructure and mobile food-testing facilities be ensured, that State-level and District- level committees be constituted to review the work of curbing adulteration (as is done in the State of Maharashtra), and that the general public be informed of the nature of the risk to health in terms of Section 18(1)(f) of the Act; and the said directions cast a continuing obligation upon this authority to take effective preventive measures against the adulteration of milk and milk products;

AND WHEREAS, the Central Advisory Committee constituted under the Food Safety and Standards Act, 2006, in its 48th meeting held on 14th October 2025, while deliberating upon the provisions relating to "Analogue in Dairy Context", recorded that no quality parameters stand defined for analogue in the dairy context, that in the absence of such standards analogue paneer is difficultमहाराष्ट्रट शासन राजपत्र असाधाराण भाग चारा-क, जुलै ३०, २०२६/श्रावण ८, शाके १९४८ ७ to enforce at field level and is essentially a sub-standard product of its dairy counterpart which only increases deliberate adulteration, that even when packed it is opened and sold in loose form rendering enforcement infeasible, that it provides no nutritional benefit particularly to vegetarians who depend on paneer as a source of protein, and that the choice between analogue and genuine paneer cannot be left to the discretion of the consumer given the prevailing level of awareness; and the said Committee accordingly opined and recommended that non-standardized and nutritionally non-beneficial dairy analogues such as analogue of paneer should not be permitted, and invited the Commissioners of States to concur and furnish inputs thereon;

AND WHEREAS, during the period 01st April 2025 to 31st March 2026, samples of paneer / dairy analogue drawn from across the State were sent for analysis to notified Food Laboratories, of which 308 samples stood analysed as on date, and of the analysed samples 109 samples — being 35.4% of the analysed samples — were reported to be non-conforming, namely 79 sub-standard and 30 unsafe; and on analysis of the extracted fat a significant proportion thereof showed a Butyro- refractometer (BR) reading and an Iodine Value outside the limits prescribed for milk fat, indicating the addition or substitution of vegetable (foreign) fat not naturally present in milk;

AND WHEREAS, reports received from notified laboratories indicate that such paneer contained non-milk fat or foreign fat not naturally present in milk and milk products, rendering the article of food unsafe and misbranded under the provisions of the Act;

AND WHEREAS, the manufacture and sale of such analogue / non-dairy paneer, and the sale thereof as, or in the guise of, genuine paneer, deceives the consumer as to the nature and substance of the food, and contravenes the labelling requirements applicable to dairy analogues — including the declarations prescribed under Regulation 2.1.1(5)(b) as to the non-milk constituents used and the milk constituents replaced — as also the Food Safety and Standards (Prohibition and Restrictions on Sales) Regulations, 2011;

AND WHEREAS, the legal position of paneer is well-settled: paneer is a standardised food under Regulation 2.1.16 of the Food Safety and Standards (Food Products Standards and Food Additives) Regulations, 2011, defined as the product obtained from milk (of any variant), with or without added milk solids, by precipitation with permitted acidulants (lactic acid, citric acid, malic acid, vinegar, glucono delta lactone or sour whey) and heating; milk fat is an essential constituent of paneer, and the substitution or addition of vegetable oil, vegetable fat or any non-milk fat is not permitted; and accordingly a product resembling paneer in which milk fat or milk solids are replaced wholly or partly by non-milk constituents is, in law, an "analogue in dairy context" governed by Regulations 2.1.1(3)(f) and 2.1.1(5)(b), which is not paneer and cannot be named, sold or served as "Paneer", dairy terms not being available to a product intended to substitute a milk product, and which is required to declare, in close proximity to the name of the product, the substitution of milk constituents by non-milk constituents — for example, "Contains Vegetable Fat" and "Contains no milk fat" — in the manner prescribed under Regulation 2.1.1(5)(b); and any analogue / non-dairy product offered, sold or served as paneer is misbranded, and where prepared from non-food-grade ingredients or otherwise non-conforming, is unsafe within the meaning of the Act;

AND WHEREAS, the Standard for Chhana and Paneer under Regulation 2.1.16, as amended by the Food Safety and Standards (Food Products Standards and Food Additives) Fifth Amendment Regulations, 2019, prescribes three categories of paneer according to milk-fat content — namely Paneer (regular / full-fat), Medium Fat Paneer and Low Fat Paneer — together with their compositional standards and packaging-and-labelling requirements, as set out in the Table below; and in terms of the said Standard, Low Fat and Medium Fat Paneer / Chhana shall be sold in sealed packages only and shall bear the prescribed label declarations, whereas regular (full-fat) Paneer may be sold loose subject to the Act and the Regulations; and no product not conforming to the said Standard — and in particular no analogue / non-dairy paneer — may be named, sold or served as "Paneer";

STANDARDS, PACKAGING & LABELLING OF PANEER / CHHANA

UNDER REGULATION 2.1.16

[FSS (Food Products Standards and Food Additives) Regulations, 2011, as amended by the Fifth Amendment Regulations, 2019]

AND WHEREAS, it has further been observed that hotels, restaurants, caterers, eateries and other food service establishments are, in numerous instances, using analogue / non-dairy paneer in place of genuine paneer in dishes and preparations served to consumers, without disclosing the same on menu cards, invoices or display boards, thereby causing such preparations to be understood as containing genuine dairy paneer and misleading consumers and depriving them of an informed choice, in contravention of the Act and the Food Safety and Standards (Labelling and Display) Regulations, 2020;

AND WHEREAS, it has further been observed that such loose paneer is frequently transported, stored and sold without original packaging, mandatory label declarations, invoices, batch identification details or adequate traceability documents, thereby frustrating effective source identification and posing a significant risk to public health;

AND WHEREAS, notwithstanding sustained enforcement, surveillance and sampling carried out over a period of one year and the awareness and labelling measures already in force, the incidence of non-conforming paneer and of the substitution of genuine paneer by vegetable-fat analogue has shown no appreciable improvement, the proportion of non-conforming samples remaining persistently high at 35.4% of the samples analysed, thereby demonstrating that enforcement through routine sampling and the existing labelling framework has, by itself, proved insufficient to arrest the said practice and to protect public health;

AND WHEREAS, upon consideration of the material placed before me — including inspection reports, seizure proceedings, laboratory findings, the use of non-food-grade ingredients, the systematic substitution of genuine paneer by analogue / non-dairy paneer in manufacture and in the food-service sector, the absence of any prescribed quality standards for analogue paneer and the consequent infeasibility of field-level enforcement, and the considered opinion of the Central Advisory Committee — I am satisfied that analogue / non-dairy paneer, as a class, being non-standardized, nutritionally non-beneficial, organoleptically indistinguishable from genuine paneer and inherently prone to deliberate adulteration and to being passed off as genuine paneer, presents a risk to human health and to the interests of consumers; and that this Order is directed at non-standardized dairy analogues, for which no quality parameters stand prescribed by the Food Authority, and does not extend to standardized products such as frozen dessert, processed cheese and mixed fat spread, for which standards stand duly notified — the said distinction being that drawn by the Central Advisory Committee itself; and that, in the interest of public health, a prohibition of the said article of food throughout the State for a period not exceeding one year, in exercise of the powers under Section 30(2)(a) of the Act, is necessary and proportionate;

NOW, THEREFORE, in exercise of the powers conferred under Section 30(2)(a) read with Sections 18 and 29 of the Food Safety and Standards Act, 2006, and all other powers enabling me in this behalf, I, Tukaram Mundhe, I.A.S., Food Safety Commissioner, Food and Drug Administration, Maharashtra State, hereby issue this Order, which shall have immediate effect and be binding upon all Food Business Operators engaged in the manufacture, storage, distribution (including transport) and sale of paneer and analogue / non-dairy paneer throughout the State of Maharashtra, as follows:

1. DEFINITIONS

For the purpose of this Order, "analogue/non-dairy paneer" shall mean any product resembling paneer in which milk fat or milk solids are replaced wholly or partly by vegetable oil, vegetable fat or other non-milk-derived constituents.

2. PROHIBITION OF ANALOGUE / NON-DAIRY PANEER

The manufacture, processing, preparation, packing, storage, distribution (including transportation), wholesale sale, retail sale, offering or exposing for sale, and sale by any means whatsoever, within the State of Maharashtra, of analogue / non-dairy paneer (by whatever name called or described), is hereby prohibited throughout the State of Maharashtra for a period of one year from the date of publication of this Order in the Official Gazette.

3. FOOD SERVICE ESTABLISHMENTS (HOTELS, RESTAURANTS, CATERERS)

No hotel, restaurant, caterer, eatery, cloud kitchen or other food service establishment shall use, prepare, serve, store, stock, sell or keep analogue / non-dairy paneer in any dish, preparation or article of food whatsoever; and the use or service of analogue / non-dairy paneer, including in the guise of genuine paneer, being misleading to consumers and an unfair trade practice within the meaning of Section 24 of the Act, and a contravention of the responsibilities cast upon Food Business Operators under Section 26 of the Act, is hereby prohibited.

4. PANEER — LABELLING COMPLIANCE

Every Food Business Operator manufacturing, packing, storing, distributing or selling paneer/ chhana shall ensure that every package thereof bears all the declarations prescribed under the Food Safety and Standards (Labelling and Display) Regulations, 2020, failing which the article shall be liable to be dealt with as misbranded under Section 52 of the Act.

5. PENALTIES AND CONSEQUENCES

Any contravention of this Order shall be punishable under the applicable penal provisions of the Food Safety and Standards Act, 2006 — including Sections 50, 51, 52, 55 and 59 — and shall render the offending article liable to seizure and destruction in accordance with law.

6. COMMENCEMENT, DURATION AND REPRESENTATIONS

This Order shall come into force on the date of its publication in the Official Gazette and shall remain in force for a period of one year from that date, unless earlier rescinded, modified or extended in accordance with law.

This Order is issued in the interest of protecting public health and ensuring the availability of safe food to consumers of the State of Maharashtra.

TUKARAM MUNDHE (I.A.S.),

Food Safety Commissioner, Maharashtra State, Mumbai.

ON BEHALF OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, PRINTED AND PUBLISHED BY DIRECTOR, SMT. MANISHA KUMBHAR, PRINTED AT GOVERNMENT CENTRAL PRESS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004 AND PUBLISHED AT DIRECTORATE OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATIONS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004. EDITOR : DIRECTOR, SMT. MANISHA KUMBHAR.